«Одилсудлов»_–_«Правосудие»_журнали_2022_йил_3_сони

ЭЛЕКТРОН ЖУРНАЛ 99

МАЖБУРИЯТДАН ҚОЧИБ ОТА-ОНАЛИК
ҲУҚУҚИДАН МАҲРУМ ҚИЛИНГАНЛАР

Ҳаётнинг турфа хил йўлларида тақдир ўйнаб кулмас, ҳар доим ғамгин юрар, ҳудди
синовларига дуч келган, умри давомида катта ҳаётга қадам қўйган-у, синовлар гир-
яхши-ёмонни англай билган донишманд- добида чорасиз қолган одам каби нигоҳи
лардан бири айтган экан, дунё бозорларини маъюс эди. Наҳотки, эндигина 6-синфга қа-
кездим, лекин бу уч нарса ҳеч бир бозорда дам қўйган бу боланинг кўзларида шунча
сотилмас экан: бири меҳр, бири қадр, бири нафрат, кўнглида шунча ғубор яширинган.
ота-онадир.
У умид илинжида деразадан ташқарига
Ҳақиқатан ҳам меҳр ва қадрга инсон ҳа- тинмай қарарди, ҳозир онаси келадию уни
ёти давомида қалб ила эришса, худонинг олиб кетадигандек туюларди. Бугун яна ту-
инъоми билан ота-онамиз борки, биз фар- шида онасини кўриб чиқди, шундай онаси
зандлар дунёга келганмиз. Баъзан, кундалик бағрига отилганди, уйғониб кетди. Бир дунё
ишларимиз билан банд бўлиб, ота-онамиз- соғинчлари яна юрагини эзди.
га етарли эътибор қилолмай қолдикми дея
саволлар берамиз ўзимизга. Уларнинг юз- Нима рўй берган-у боланинг руҳияти
ларида хотиржамлик кўрмасак, кўнглимиз бунчалар азият чекмоқда…
ёришмайди. Ҳар бир фарзанд учун дунёда
энг яхши инсон, биринчи навбатда ота-она- Суд мажлисида даъвогар – туман проку-
сидир. Чунки, ота-оналаримиз ҳар доим биз рори Эгамбердиев Мансурбек ва Халмура-
фарзандлар ҳақида қайғуради, ҳар бир яхши това Ферузани Улуғбекга нисбатан ота-о-
ишимиздан, ютуғимиздан оламда йўқ хур- налик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисида
санд бўлади. даъво аризаси билан мурожаат қилиб, ўспи-
рин неча йилдирки, меҳрибонлик уйида
Айтиш жоизки, Ўзбекистон Республика- тарбияланиб келаётганлигини, жавобгарлар
си Оила кодексининг 73-моддасида «Ота-о- шу пайтгача фарзандидан умуман хабар ол-
на ўз болаларининг тарбияси ва камолоти маганлигини, унинг тарбияси билан қизиқ-
учун жавобгардир. Улар ўз болаларининг маганлигини, моддий ёрдам бермаганлиги-
соғлиги, жисмоний, руҳий, маънавий ва ни, шу сабабли жавобгарларни ота-оналик
ахлоқий камолоти ҳақида ғамхўрлик қили- ҳуқуқидан маҳрум қилишни сўрайди.
шлари шарт» деб кўрсатилган.
Эгамбердиев Мансурбек ва Халмуратова
Лекин, айрим кимсаларнинг фарзандла- Феруза 2003 йилда турмуш қуриб, қонуний
рига меҳрсизлигини, улар тарбиясига бе- никоҳдан ўтмасдан бирга яшаб келади. Ўр-
фарқлигини кўриб, ахир уларни ҳам она ду- таларида Мауленов Улуғбек исмли фарзанд
нёга келтирган, ота ардоқлаб ўстирган, улар дунёга келади. Эр-хотин турмушнинг даст-
ҳам бир пайтлар бола бўлган-ку деб ўйлаб лабки кунлариданоқ ўзаро келишолмас-
қоласан киши. Шунчалар тубан кетишига, ди. Арзимаган нарсадан жанжал чиқарди.
бемеҳр бўлиб қолишига кимдир ёки нима- Эр-хотин бир-бирини тушунмасди, Мансур-
дир сабабчи бўлганми? бек аёлини одам ўрнида кўрмас, у баджаҳл,
сал нарсага жиғибийрон бўлиб жанжал
Оила кодексининг 79-моддасида «Ота-о- чиқарадиганлар тоифасидан эди. Кези кел-
налар ота-оналик вазифаларини бажариш- ганида фарзандини ҳам аяб ўтирмасди. Аёл
дан бош тортса, ота-оналик ҳуқуқидан эса, эр бир гапни ўн тушунтирганда зўрға
маҳрум қилиниши мумкин» деб белгилаб илғаб оладиган, фаҳм-фаросатдан йироқ
қўйилган. эди. Феруза фарзанди учун барига чидаб
келаётганди, лекин унинг ҳам сабр косаси
Улуғбек (мақоладаги исм-шарифлар,
воқеалар ўзгартирилган) тенгдошлари каби «ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 3 / 2022

100 ЭЛЕКТРОН ЖУРНАЛ

тўлдими, назарида азоб-уқубатлардан қочиб тўғрисида қарор қабул қилинди.
қутуламан деб ўйладими, пул топиш баҳо- Ўзбекистон Республикаси Олий суди
насида Қозоғистонга ишлагани кетадиган
одат чиқарди. Ахир битта-ю битта фарзанди Пленумининг «Болалар тарбияси билан
бор бу оилага нима етишмасди ўзи?! Бал- боғлиқ низоларни ҳал қилишда судлар то-
ки, ўзаро ҳурмат ва меҳр-оқибат етишмас?! монидан қонунларни қўллаш амалиёти
Ким билсин яна… тўғрисида» 1998 йил 11 сентябрдаги 23-сон-
ли қарорининг 15-бандида «Ота-оналик
Феруза охирги кетганида муқаддас санал- мажбуриятларини бажаришдан бўйин тов-
ган даргоҳ – оила, улуғ неъмат – фарзанд ва лашлик деганда – ота-оналик бурчларини
унинг тарбиясидан кўра, ўзининг ҳаловати- узлуксиз равишда бажармаслик, ўз болала-
ни устун қўйдими, уйга қайтмади. «Уйингга рига қандай бўлмасин ғамхўрлик қилмаслик
қайт» дея насиҳат қилган қариндошларига тушунилади. Ота-онанинг ўз мажбуриятла-
эрининг азобларига чидай олмаслигини пеш рини бажаришдан бўйин товлаганликлари
қиларди гўё, лекин жажжигина фарзанди- уларнинг болаларининг маънавий тарбияси,
нинг келажаги нима бўлишини хаёлига ҳам жисмоний ривожланиши, таълими, ижтимо-
келтирмасди. Наҳотки, бу аёл ўткинчи ҳаёт ий фойдали меҳнатга тайёргарлиги тўғриси-
қийинчиликларини деб, гулдек фарзанди- да ғамхўрлик қилмаганлигида намоён бўла-
дан воз кечган бўлса?! Кошки, ота фарзан- ди» деб кўрсатилган.
дига меҳрибон бўлса. Халқимиз орасида
«Аёлнинг жони қирқта бўлади, аёл фарзан- Улуғбек ҳам келажакда исмига мос улуғ
ди учун ҳарқандай қийинчиликка бардош инсон бўлиб етишар балки. Унинг ҳам ҳаёт
беради» деган гапларни эшитамиз. Ҳақиқа- йўлида чинакамига меҳрибон инсонлар то-
тан ҳам фарзандлари учун керак бўлса тош- пилар.
ни кемирган, машаққат ила ҳаёт кечираёт-
ган мўътабар оналаримиз қанча, фарзанди Ҳа, ота-онасиз ўсиб улғаяётган болалар
учун тоғни талқон қилган мард оталаримиз қанча дерсиз. Тўғри, меҳрибонлик уйларида
қанча?! уларга ҳамма шароитлар муҳайё. Лекин ма-
саланинг муаммоли томони, ота-она меҳри-
Мана, Улуғбек ғамгин юришининг асл чи?! Уларнинг яримта кўнглини ким ҳам ўз
сабаби қаерда, яъни ота-она меҳри етишмас- ота-онаси каби тўлдира оларди.
лигида эди. Унга эркалаб бағрига босадиган
она, менинг ўғлим ҳаммадан зўр деб фахр Биз ўзгалар ҳаёти, турмуш тарзига баҳо
ила елкасидан қоқиб қўядиган ота керак эди. беришдан йироқмиз, лекин ўз дилбанди-
Шундай ота-онаси бор тенгдошларига ич-и- дан меҳрини дариғ тутган юқорида номла-
чидан ҳавас қиларди. Лекин, инсонда ҳамма ри тилга олинган «қалби сўқирлар» эртага
нарсани танлаш имкони бўлса ҳам, ота-она- кимдан ҳам мурувват кутарди. Бир кун ке-
ни танлаш имконияти берилмаганлигини у либ қариган чоғида фарзанд доғи тутмасми-
ёш бола бўлишига қарамасдан жудаям яхши кан уларни ёки тақдирим шу дея ўзларини
тушунарди. Лекин, жиззакиликда бир-бири- оқлашга баҳоналар қидирармикан, балки
дан ошиб тушадиган, бефарқликда бир-би- қилмишларидан афсусланар, буни вақт кўр-
ридан қолишмайдиган ота-она бола кўнгли сатади. «Меҳр берсанг – меҳр топасан,
билан бирон марта қизиқиб кўрдими, афсу- нимани хор қилсанг – шунга зор бўласан,
ски йўқ. борида қадрига етмаганимизнинг уволи ту-
тар» деб бекорга айтишмаган.
Суд мажлисидаги тарафларнинг тушун-
тиришлари, иш ҳужжатлари ва аниқланган Ш. АБДЫЖЕМИЛОВА,
ҳолатларга атрофлича баҳо берилиб, суд фуқаролик ишлари бўйича Нукус ту-
томонидан даъво аризани қаноатлантириш
манлараро суди судьяси

«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 3 / 2022

ЭЛЕКТРОН ЖУРНАЛ 101

ФИРИБГАРЛИК ЖАМИЯТ

КУШАНДАСИ

Мустақилликка эришганимиздан сўнг орзу қилган Б. бир кун келиб суднинг қора
хусусий мулк ва уни ҳимоя қилиш дав- курсида ўтираман, деб ҳеч ҳам ўйламаган
лат даражасига кўтарилди, мулкни му- бўлса керак.
стаҳкамлаш учун Конституциямизнинг
53-моддаси билан “хусусий мулк бошқа Кунларнинг бирида сабр ва қунт билан
мулк шакллари каби дахлсиз ва давлат ҳи- ўқиш ҳамда олий маълумот олиш ўрнига,
моясидадир”, деган алоҳида қоида жорий тез бойиб кетишни режа қилади ва турли
этилди. жиноий режалар туза бошлайди.

Айримларнинг ўзгаларнинг мол-мул- Шундай жиноий режаларидан бирини
кига кўз олайтириши, уни ғайриқонуний амалга оширганлиги туфайли мўмайгина
равишда эгаллаш пайида бўлиши, биров- пулни енгилгина қўлга киритганлигидан
ни ҳаққидан қўрқмасдан, уларнинг бойли- хурсандчилиги узоққа чўзилмади ва икки
гини эгаллашни касбга айлантириб олгани нафар вояга етмаган фарзанднинг отаси
кишини ғазаблантиради. Бу борада одил бўлган Б. жиноят ишлари бўйича Янгиҳа-
судловни таъминлаш муҳимдир. ёт туман судининг 2021 йил 27 октябрдаги
ҳукмига кўра, Зангиота туман ҳудудида
Жорий йил жиноят ишлари бўйича қурилаётган намунали уйлардан уй олиб
Сирғали туман судида кўриб чиқилган бир беришини айтиб, ишончига кириб, жа-
воқеа кишини қалбини ларзага келтиради. брланувчи А.дан 3.800 АҚШ долларини
фирибгарлик йўли билан олганлиги учун
Ёшлигидан келажакда тадбиркор бў- Ўзбекистон Республикаси ЖК 168-модда-
лиш, ота-онасини ҳажга олиб бориш, сининг 2-қисми “а” бандида назарда ту-
фарзандларига эса муносиб ота бўлишни

«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 3 / 2022

102 ЭЛЕКТРОН ЖУРНАЛ

тилган жиноятни содир этганликда айбли мен уларга ўша комиссия билан келишиб
деб топилиб, ойлик иш ҳақининг 20 фо- қўйганлигим учун мурожаат қилишлари-
изини давлат даромади ҳисобига ушлаб ни таъкидлаб, мабодо иш ҳал бўлиб қолса,
қолган ҳолда, 2 йил муддатга ахлоқ туза- мен қилдим деб айтардим ва бошқа арзон
тиш ишлари жазоси тайинланади. уй олувчиларни алдашда буни қўлимдан
келишини исботи сифатида далил келти-
Бундан ташқари, 2022 йилнинг февраль рардим, аслида комиссияга мурожаат қи-
ойида жиноят ишлари бўйича Сирғали ту- линса, менсиз ҳам иш ҳал бўлиб кетарди”,
ман судида бўлиб ўтган суд мажлисида Б. деб кўрсатма бериб ўтади.
фирибгарлик жиноятини яна қайтадан со-
дир этганлигига тўлиқ иқрорлигини бил- Суд барча иш ҳолатларини синчиковлик
дириб, ўз кўрсатмасида 2019 йил сентябрь билан пухта ўрганиб, ҳужжатларни таф-
ойида, фуқаро С.нинг ишончига кириб, тиш қилиб, кўрсатмаларни тинглаб, унинг
Сирғали туманидан қурилаётган янги уй- содир этган қилмишларидан пушаймон-
лардан арзон нархга олиб беришни ваъда лигини, ҳозирда жабрланувчиларга ет-
қилиб, ундан 3.500 АҚШ доллари миқдо- казилган барча зарар миқдорлари тўлиқ
ридаги пулларни фирибгарлик йўли билан қопланганлигини инобатга олиб, судла-
қўлга киритиб, ўзининг шахсий эҳтиёжла- нувчини қайта тарбиялаш учун муносиб
рига сарфлаб юборади. С. ундан пулни қай- бўлган жазо тайинлади.
таришни сўраса, эрта, индин деб алдашни
давом эттиради. Худди шундай 2020 йил- Таъкидлаш жоизки, кўп қаватли арзон
нинг март ойида Ж.дан 2.000 АҚШ долла- уй-жойларни сотиб олишнинг тартиби
ри, 2021 йилнинг февраль-март ойларида ҳақида давлат органлари, шу жумладан,
Г.дан 2.000 АҚШ доллари, У.дан 16.000 маҳаллаларда ҳуқуқий тушунтиришлар
АҚШ доллари миқдоридаги пулларни олиб борилса-да, баъзиларнинг фириб-
фирибгарлик йўли билан қўлга киритиб, гарлар найрангига учиб йиллар давомида
берган ваъдасини бажармасдан, пуллар- мисқоллаб йиғган маблағларини бир со-
ни ўзининг шахсий эҳтиёжларига сарфлаб нияда бутунлайбегона инсонга бериб юбо-
юборган. ришига ҳайрон қолади киши.

Бундай енгил даромад топишни ўрга- Ҳақли савол туғилади, нимага қонун
ниб олганидан хурсанд бўлиб, йиллар да- ҳужжатларини ўрганмаймиз? Ҳар бир
вомида йиғиниб, ўзига ёки уйлантирган шахс ва унинг мулки қонун ҳимоясидали-
ўғлига уй-жой қилишни орзу қилиб юрган гини унутмаслигимиз керак.
инсонларни қидириб топиш ва орзулари-
ни саробга айлантиришда ҳеч ҳам виждо- Ф.ШУКУРОВ,
ни азобланмади. жиноят ишлари бўйича Тошкент

Суд мажлисида Б.дан “Уй олиб бераман шаҳар
деб ваъда берганингизни қандай тушуниш Сирғали туман суди судьяси,
мумкин? Арзон нархда уй олиб бериш
ваколатингиз бормиди?” деган саволга, у А. ҚАҲРАМОНОВ,
“Менда бундай ваколат йўқ, арзон уйлар- Ўзбекистон Республикаси Судьялар
ни олиш учун ҳокимиятга мурожаат қи- олий кенгаши ҳузуридаги Судьялар
линса, комиссия ўрганиб чиқиб, кўп қават- олий мактаби Жиноят ҳуқуқи йўнали-
ли уйлардан квартира беришлари мумкин,
ши магистранти

«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 3 / 2022

ЭЛЕКТРОН ЖУРНАЛ 103

КИБЕРХАВФСИЗЛИКНИ
ТАЪМИНЛАШ ИСТИҚБОЛЛАРИ

Мамлакатимизда иқтисодиётнинг ра- ни,кибержиноятчиликдан Ўзбекистон
қамли секторини ривожлантириш бора- иқтисодиётини муҳофаза қилиш зарур-
сида кенг кўламли чора-тадбирлар амалга лигини кўрсатади.Энг ачинарли ҳолат
оширилмоқда. Жумладан, электрон ҳуж- шуки,«Apple», «Google»ва«Facebook»ка-
жат айланиши тизимлари такомиллаш- би йирик компанияларнинг билдириши-
тирилмоқда, электрон тўловлар ва ахбо- ча, рақамли технологияларни мураккаб
рот-технологик платформаларда фаолият шифрлаш зарур ва бунда уларни шифрлаш
кўрсатадиган рақамли иқтисодиёт жадал енгиллаштирилгудек бўлса, киберҳужум-
ривожлантирилмоқда, электрон тижорат лар ортиб, шахсий маълумотлар йўқоли-
соҳасидаги норматив-ҳуқуқий база тако- ши ҳолатлари кўпаяди, ўғирланган маълу-
миллаштирилмоқда, «Блокчейн» техноло- мотлардан дўстона муносабатда бўлмаган
гиялари (маълумотларнинг тақсимланган хорижий давлатлар махсус хизматлари
реестри технологиялари), «сунъий ақл», фойдаланиши ҳам мумкин .
суперкомпьютерлар имкониятларидан
фойдаланиш, шунингдек, крипто-актив- Киберҳужумларнинг ўзга мамлакат ҳу-
лар бўйича фаолият кенгаймоқда. дудидан туриб ҳам содир этилиши мум-
кинлиги, рақамли технологияларнинг
Бироқ, ушбу ислоҳотларга тўғаноқ бў- хавфсизлигини таъминловчи портлар ва
лаётган хавфнинг мавжудлиги бу бора- серверлар ўша мамлакат ҳудудида жой-
да зарур чоралар кўришни тақозо этади. лашганлиги зарарларни янада кўпайтира-
Ушбу хавф-хатарлар ичида кибержиноят- ди.
чилик ўзининг кенг кўламли ва бартараф
этиш имконсиз бўлган зарар келтириши Жумладан, «Telegram», «Facebook» ва
билан ажралиб туради. Ҳозирги кунда б­ ошқа тармоқларнингсервери ўзга дав-
Ўзбекистонда ҳам киберҳужумлар сони лат ҳудудида жойлашганлиги сабабли ҳам
ортиб бормоқда. Мамлакатда 2019 йил киберҳужумнинг олдини олишни қийин-
бошидан буён ахборот хавфсизлиги би- лаштиради.Четдан туриб киберҳужумни
лан боғлиқ 8 миллионга яқин ҳолат қайд амалга оширган шахсларни аниқлаш им-
этилган бўлиб, уларнинг бир қисми юқори консиздир, айбдор шахсларни топиш учун
хатарга эга бўлган . ушбу мессенжерларнинг муаллифларидан
розилик сўралса, улар шахсга тегишли
Рақамларга эътибор берайлик; ҳар йили маълумотлар ошкор этилмаслигини таъ-
556 млн.дан 1,5 млн.га яқин инсонлар минлаш мақсадида сўралган маълумот-
кибержиноятчиликнинг қурбони бўлиш- ларни беришдан воз кечадилар.Оқибатда,
моқда ва улар кўрадиган зарар 110 млрд шахс, жамият ва давлат манфаатларига
доллардан ортиқроқдир .Статистик маъ- жудда катта зарар етади.
лумотларга қараганда, киберҳужумлар
сони 2019 йилнинг биринчи чорагида Ўз- Шу сабабдан ҳам мазкур хавф-хатарлар-
бекистон аҳолисининг 17 фоизини, иккин- га курашиш учун бир қатор ислотҳотларни
чи чорагида эса 26 фоизни қамраб олган . амалга ошириш зарур, деб ҳисоблаймиз.
Хусусан, Ўзбекистон Республикасининг
Бу эса, соҳада олиб борилаётган ис- «Киберхавфсизлик тўғрисида»ги Қонуни
лоҳотларни янада ривожлантириш- асосида киберхавфсизликни таъминлаш

«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 3 / 2022

104 ЭЛЕКТРОН ЖУРНАЛ

ва кибержиноятчилика қарши курашиш, берҳужуқларни бартараф қилиш мумкин.
киберҳуқуқбузарликларни бартараф қи- Киберҳуқуқбузарликлар ва кибержи-
лиш бўйича ўрта муддатга мўлжалланган
ягона миллий стретегия ишлаб чиқили- ноятчилик бўйича айбдорларни аниқлаш,
ши, у асосида эса ҳар йили киберхавфсиз- уларни жавобгарликка тортиш механизм-
ликни таъминлаш бўйича концепция яра- лари Ўзбекистон қонунчилигида кўрсатиб
тиб унда қайд этиб ўтилган вазифаларни ўтилмаган. Жиноят кодекси ёки Маъмурий
амалга ошириш бўйича давлат дастурлари жавобгарлик тўғрисидаги кодексда назар-
ва «йўлхариталари»ни амалиётга татбиқ да тутилмаган ҳолатлар бўйича шахсларни
қилиш зарур. жавобгарликка тортиш мумкин эмаслиги,
киберҳужумнинг ўзга давлат ҳудудидан
Жаҳон мамлакатларида аллақачон, ки- туриб содир этилганлиги ҳолати билан
берҳужумдан ҳимояланиш бўйича зарур боғлиқ муаммолар қонунчилигимизни
қонун ҳужжатлари қабул қилинган. Ху- қайта кўриб чиқишни тақозо этади.
сусан, Германия, Буюк Британия, Канада,
Литва, Люксембург, Нидерландия, АҚШ, Мамлакатда киберхавфсизликка қарши
Эстония, Япония, Хитойда стратегик ва курашиш чораларини янада кучайтириш
ҳукумат ахборот тизимларини киберҳу- мақсадида Жиноят, Жиноят-процессуал,
жумлар ва кибертерроризмдан, Словакия, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги,
Франция, Чехия, Литвада маълумотлар ва Жиноят-ижроия Кодекслари қайта кўриб
шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш бў- чиқилиши ва ушбу кодексларда кибержи-
йича алоҳида қонун ҳужжатлари қабул қи- ноятчилик тушунчаси, турлари, улар бў-
линган. йича суриштирув, дастлабки таргов, суд
терговини амалга оширишнинг ўзига хос
Дунёда кибержиноятчилик тобора хусусиятлари вабошқа муҳим қоидалар
хавфли тус олиб, кунига 200 мингдан ор- белгилаб қўйилиши зарур.
тиқ содир этилмоқда, жисмоний ва юри-
дик шахсларга 500 млрд.га яқин мулкий Давлат идораларининг расмий ижти-
зарар етказилмоқда .Биргина мисол, 2016 моий тармоқларини миллийлаштириш ва
йилда Juniper Research томонидан ўт- миллий контентни тубдан такомиллашти-
казилган тадқиқотда, 2019 йилга келиб, риш чораларини кўриш, бунда Ахборот
компьютер жиноятчилигидан етказилади- технологиялари ва коммункацияларини
ган зарар 2,1 трлн долл. дан ортиб кетиши ривожлантириш вазирлигининг ролини
мумкинлиги ва ҳар ойда содир этилаётган ошириш ҳам муҳим.
жиноятлар 10-15% га ортиб бораётганлиги
, бунга қарши аниқ тактик режалар, яъни Маълумки, Ўзбекистон Республикаси
стратегия ишлаб чиқилиши зарурлигини Президентининг «Ўзбекистон Республи-
кўрсатади. Хусусан, Украина, АҚШ, Эс- касида рақамли иқтисодиётни ривожлан-
тония, Литва, Испания, Германия, Слова- тириш чора-тадбирлари тўғрисида» 2018
кия, Япония, Швейцария, Норвегия, Янги йил 3 июлдаги ПҚ–3832-сонли қарори би-
Зеландия, Ҳиндистон, Австралия, ЖАР, лан қуйидагилар рақамли иқтисодиётнинг
Канада, Финландия, Австрия, Руминия, энг устувор вазифалари этиб белгиланди:
Польша, Франция, Чехия, Нидерландия,
Люксембург ва бошқа давлатларда страте- - инвестициявий ва тадбиркорлик
гиялар қабул қилинган . фаолиятининг турли шаклларини дивер-
сификация қилиш учун крипто-активлар
Зарур ислоҳотларни амалга ошириш айланмаси соҳасидаги фаолиятни, жумла-
орқалигина мамлакатимизга бўлаётган ки- дан, майнинг (турли криптовалюталарда
янги бирликлар ва комиссия йиғимлари
«ОДИЛ СУДЛОВ» форматида мукофот олиш имконини бе-
№ 3 / 2022

ЭЛЕКТРОН ЖУРНАЛ 105

радиган тақсимлаш платформасини таъ- тартибга солиш соҳасида ваколатли ор-
минлаш ва янги блоклар яратиш бўйича ган ҳисобланади, аммо Ўзбекистон Рес-
фаолият), смарт-контракт (рақамли тран- публикаси Президентининг «Республика
закцияларни автоматик тартибда амалга давлат бошқаруви органлари тизимини
ошириш орқали ҳуқуқ ва мажбуриятлар такомиллаштириш тўғрисида» 2003 йил 9
бажарилишини назарда тутувчи электрон декабрдаги ПФ–3358-сон Фармони талаб-
шаклдаги шартнома), консалтинг, эмис- лари бўйича Давлат хавфсизлик хизмати
сия, айирбошлаш, сақлаш, тақсимлаш, давлат бошқаруви органига кирмаслиги ,
бошқариш, суғурталаш, крауд-фандинг шунингдек, кибержиноятчилик ва кибер-
(жамоавий молиялаштириш), шунинг- ҳуқуқбузарлик бўйича давлат бошқаруви
дек, «блокчейн» технологияларини жорий органи ҳали-ҳануз белгиланмаганлигини,
этиш ва ривожлантириш; Ўзбекистон Республикаси Ахборотлаш-
тириш ва телекоммуникациялар соҳаси-
- «блокчейн» технологияларини иш- да назорат бўйича давлат инспекцияси
лаб чиқиш ва улардан фойдаланиш соҳа- «Киберхавфсизлик маркази» ДУК билан
сида замонавий ахборот-коммуникация биргаликда давлат ва хўжалик бошқару-
технологияларидан фойдаланган ҳолда ви органлари, маҳаллий давлат ҳокимияти
амалий иш кўникмаларига эга малакали органлари, бошқа ташкилотлар ва идора-
кадрларни тайёрлаш; ларда ахборот-коммуникация технология-
ларини жорий этиш ва ривожлантириш
- крипто-активлар бўйича фаолият ва ҳамда ахборот хавфсизлиги ҳолатини на-
«блокчейн» технологиялари соҳасида хал- зорат қилиш, мониторинг қилиш, ўрга-
қаро ва хорижий ташкилотлар билан ҳам- ниш ва текширишни амалга оширишини,
корликни ҳар томонлама ривожлантириш, ЖинояткодексинингXX1 боб-Ахборот
рақамли иқтисодиётда лойиҳаларни бир- технологиялари соҳасидаги жиноятларни
галикда амалга ошириш учун «блокчейн» тергов қилиш бўйича Жиноят-процессуал
технологияларини ишлаб чиқиш соҳасида кодекс да аниқ тартиб белгиланмаганлиги
фаолият кўрсатадиган юқори малакали бу борада ҳам ислоҳотларни амалга оши-
хорижлик мутахассисларни жалб қилиш; ришни тақозо этади.

- хорижий мамлакатларнинг илғор Бинобарин, Ахборот технологиялари
тажрибасини ҳисобга олган ҳолда «блок- ва коммуникацияларини ривожлантириш
чейн» технологияларини жорий этиш вазирлиги ёки Ички ишлар вазирлигини
учун зарур ҳуқуқий базани яратиш; кибержиноятчилик ва киберхавфсизлик
соҳасида ягона давлат бошқаруви органи
- рақамли иқтисодиётни янада ри- этиб белгилаш, бунда техник чораларни
вожлантириш учун инновацион ғоялар, кўриш бўйича мамлакат киберхавфсизли-
технологиялар ва ишланмаларни жорий гини таъминлаш бўйича кечиктириб бўл-
этиш соҳасида давлат органлари ва тад- майдиган ишларни амалга ошириш вази-
биркорлик субъектларининг яқин ҳамкор- фасини ДХХга юклаш,«Ўзкомназорат»ни
лигини таъминлаш . бу борадаги ишларга кўмаклашувчи орган
сифатида белгилаш таклиф қилинади.
Мазкур устувор вазифаларюқоридаги
ислоҳотларни амалга ошириш зарурли- Халқаро тажрибага назар ташласак,
гини тақозо этади ва бунда соҳада ягона ҳақиқатан ҳам чет давлатларда кибер-
давлат бошқарувини белгилаш мақсадга жиноятчилик билан курашувчи алоҳида
мувофиқлигини кўрсатади.

Ўзбекистон Республикаси Давлат
хавфсизлик хизмати киберхавфсизликни

«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 3 / 2022

106 ЭЛЕКТРОН ЖУРНАЛ

органлар мавжуд.Хусусан, Эстониянинг бошқаруви органини белгилаш орқали
Таллин шаҳрида кибержиноятчиликни бир қатор муаммолар ҳал этилиши мум-
ўрганиш ва тадқиқ қилиш бўйича марказ кин.
барпо этилган , АҚШда эса АҚШ Қурол-
ли кучлар таркибидаги Киберхавфсизлик А.АНОРБОЕВ,
бўйича миллий марказ ((National Cyber Ўзбекистон Республикаси Ахборот
Security Center) бу борадаги масалалар би- технологиялари ва коммуникацияла-
лан шуғулланади . рини ривожлантириш вазирлиги юри-

Фикримизча, бу соҳада ягона давлат дик бўлим бош юрисконсульти

Абдулла Арипов: «Ўзбекистонда ҳам киберҳужумлар кўпайиб боряпти». Ўзбекистон бош вазири
Абдулла Арипов Москвада ўтган «Очиқ инновациялар» халқаро форумининг ялпи мажлисидаги нутқи-
дан. 22.10.2019 й., https://kun.uz/news/2019/10/22/abdulla-aripov-ozbekistonda-ham-kiberhujumlar-kopayib-
boryapti.

Vincze E.A. Challenges in digital forensics // Police practice and research –Taylor & Francis online: An
international journal. – L.; N.Y., 2016. – Vol. 17, N 2. – P. 184.

Эксперт: 26% пользователей Узбекистана столкнулись с кибератаками. https://podrobno.uz/cat/tehnp/
ekspert-26-polzovateley-uzbeki/.

Ш.Саттаров. ЕИ компанияларни шифрланган ахборотни ҳукуматга «очиқ ҳолда» тақдим қилишга
чақирмоқда. 08.04.2016 й., https://www.terabayt.uz/post/ei-kompaniyalarni-shifrlangan-axborotni-hukumatga-
ochiq-holda-taqdim-qilishga-chaqirmoqda?page=11&per-page=10.

Warren G. Kruse, Jay G. Heiser (2002).Computer forensics: incident response essentials. Addison-Wesley.
– p.392.

Steve Morgan (January 17, 2016). «Cyber Crime Costs Projected To Reach $2 Trillion by 2019». Forbes.
Retrieved September 22.2016.

Ҳ.Р.Очилов. Ўзгалар мулкини компьютер воситаларидан фойдаланиб талон-торож қилганлик учун
жавобгарлик. Монография // – Т.: ТДЮУ нашриёти, 2017. –б.22.

Ушбу стратегиялар фойдаланилган адабиётлар рўйхатида келтирилган.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбекистон Республикасида рақамли иқтисодиётни ри-
вожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида» 2018 йил 3 июлдаги ПҚ–3832-сон қарори // Қонунчилик ҳуж-
жатлари маълумотлари миллий базаси-lex.uz.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ахборот технологиялари ва коммуникацияларининг
жорий этилишини назорат қилиш, уларни ҳимоя қилиш тизимини такомиллаштиришга оид қўшимча
чора-тадбирлар тўғрисида» 2019 йил 14 сентябрдаги ПҚ–4452-сон қарори // Қонунчилик ҳужжатлари
маълумотлари миллий базаси-lex.uz.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Республика давлат бошқаруви органлари тизимини та-
комиллаштириш тўғрисида» 2003 йил 9 декабрдаги ПФ–3358-сон Фармони // Қонунчилик ҳужжатлари
маълумотлари миллий базаси-lex.uz.
Ўзбекистон Республикасининг 1994 йил 22 сентябрда қабул қилинган 2013-ХII-сонли Қонуни би-
лан тасдиқланган Ўзбекистон Республикасининг Жиноят-процессуал кодекси // Қонунчилик ҳужжатлари
маълумотлари миллий базаси-lex.uz.
Градов А. Деятельность Североатлантического союза в сфере кибербезопасности / А. Градов // За-
рубежное
военное обозрение.  2014.  № 7.  – С. 13–16.
Берд К. Война со многими неизвестными / К. Берд // Компьютерра.  2009.  № 20.  – С. 26–29.

«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 3 / 2022