Судьянинг онгида - адолат, тилида - ҳақиқат,
дилида - поклик бўлиши шарт.
Шавкат МИРЗИЁЕВ
11/2020 ISSN 2181-8991
ОДИЛ СУДЛОВ
Ҳуқуқий, илмий-амалий нашр
Муассис: Бош муҳаррир
Ўзбекистон Республикаси Камол УБАЙДИЛЛОЕВ
Олий суди Масъул котиб
ТАҲРИР ҲАЙЪАТИ: Муталиф СОДИҚОВ
Козимджан КАМИЛОВ
Робахон МАХМУДОВА Журнал 2015 йилда «Жамият ва мен» рес
Икрам МУСЛИМОВ публика танловида «Энг яхши ёритилган
Холмўмин ЁДГОРОВ ҳуқуқий мавзулар» йўналиши бўйича ғолиб
Бахтиёр ИСАКОВ деб топилган.
Мирзоулуғбек АБДУСАЛОМОВ
Ибрагим АЛИМОВ ТАҲРИРИЯТ МАНЗИЛИ:
Олим ХАЛМИРЗАЕВ 100097, Tошкент шаҳри, Чилонзор тумани,
Акмал МУРОДОВ
Шахноза АХАТОВА Чўпонота кўчаси, 6-уй
Омонбой ОҚЮЛОВ Ҳ/р 20210000300101763001
Музаффаржон МАМАСИДДИҚОВ ХАБ «Tрастбанк» Tошкент филиали
МФО 00850, СТИР 201403038
ТЕЛЕФОН: 278-96-54, 278-91-96,
278-25-96, ФАКС: 273-96-60
K Реклама нашри ва тижорий йўл билан Email: [email protected]
босилган матнлар. Веб-сайт: www: odilsudlov.sud.uz
Таҳририят фикри муаллиф фикридан ўзгача Босишга 2020 йил 25 ноябрда рухсат этил-
бўлиши мумкин. ди. Қоғоз бичими 60Х84 1/8. 10 босма
табоқ. Офсет усулида чоп этилди. Журнал
Қўлёзмалар, суратлар тақриз қилинмайди ва таҳририят компьютерида терилди ва саҳи-
қайтарилмайди. фаланди. Буюртма ‒53.
Нашр адади нусха.
Кўчириб босилганда «Одил судлов» ‒
«Правосудие» нашри кўрсатилиши шарт. Навбатчи муҳаррир
Муталиф СОДИҚОВ
Журнал Ўзбекистон Республикаси Ва-
зирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Олий аттес ИНДЕКС:
тация комиссияси Раёсатининг 2013 йил якка тартибдаги обуначилар
30 декабрдаги 201/3-сонли қарори билан
докторлик диссертациялари бўйича илмий учун ‒ 908;
мақолалар чоп этиладиган нашрлар рўйха- ташкилотлар учун ‒ 909.
тига киритилган.
Сотувда келишилган нархда
2017 йил 29 ноябрда Ўзбекистон матбу-
от ва ахборот агентлигида 0026-рақам би- «SILVER STAR PRINT» МЧЖ
лан рўйхатга олинган. 1996 йилдан чиқа босмахонасида чоп этилди.
б ошлаг ан. Босмахона манзили: 100 139,
Тошкент шаҳри, Учтепа тумани, 22-д аҳа, 17-уй
C «Одил судлов»
2 МУНДАРИЖА
ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
О. Нормаҳматов. Суд қарорларини ўзгартириш ва бекор қилиш асослари ҳамда тартиби.............3
Н. Хайриев. Биринчи инстанция суд мажлиси муҳокамасини бошлаш муддатининг қиё-
сий-ҳуқуқий таҳлили..........................................................................................................................................7
ИНСОН ҲУҚУҚЛАРИ ВА МАНФААТЛАРИ ҚОНУН ҲИМОЯСИДА
М. Усмонов. Инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилишда суд-ҳуқуқ ислоҳотларининг роли.12
МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚБУЗАРЛИК ВА ЖАРАЁН
У.Ахмедов. Маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни юритишни истисно этувчи ҳолатлар,
далиллар ва уларга баҳо бериш.........................................................................................................................16
СОЛИҚ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
Р. Бердияров. Солиқ органларининг ҳужжатини ҳақиқий эмас деб топишнинг асослари ва тартиби.............19
ФУҚАРОЛИК ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
С. Жўрабоев. Фуқаролик ишларининг судларга тааллуқлилиги..........................................................25
ФУҚАРОЛИК ҲУҚУҚИНИНГ АЙРИМ МАСАЛАЛАРИ
О. Дадаходжаев. Қурилиш пудрати шартномасининг ўзига хос хусусиятлари..................................28
ЗАРАР ВА МАЖБУРИЯТ
Ш. Муродуллоева. Зарар етказишдан келиб чиқадиган мажбуриятлар..............................................33
МУНОСАБАТ
М. Қаландарова. Давлат харидлари ва давлат-хусусий шериклик институтларининг ўзаро
алоқадорлиги....................................................................................................................................................36
ЖАРАЁН
Қ. Умидуллаев. Ижро этувчи давлат ҳокимияти органлари фаолиятини рейтинг баҳо-
лаш тизими........................................................................................................................41
СУД-ҲУҚУҚ ИСЛОҲОТЛАРИ
Ф. Маликов.Ўзбекистонда низоларни муқобил ҳал қилиш усуллари...............................................46
У. Эрназаров. Суд экспертларининг ҳуқуқбузарликлар профилактикасига оид фаолиятини ҳуқуқий
тартибга солишнинг айрим жиҳатлари..........................................................................................................49
ЮРИСТ КАРТОТЕКАСИ/КАРТОТЕКА ЮРИСТA.........................................................................79
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
ТАДҚИҚОТ, 3
ТАҲЛИЛ, ТАКЛИФ
СУД ҚАРОРЛАРИНИ ЎЗГАРТИРИШ ВА БЕКОР
ҚИЛИШ АСОСЛАРИ ҲАМДА ТАРТИБИ
Ўзбекистон Республикаси Конституци- ган шахс, унинг ҳимоячиси ва қонуний ва-
ясида суд ҳокимияти чиқарган ҳужжатлар килининг ҳукмнинг оқлаш сабаблари ва
барча давлат органлари, жамоат бирлаш- асосларига доир қисми устидан ҳамда ишда
малари, корхоналар, муассасалар, ташки- тараф бўлмаган шахсларнинг суд ҳукми-
лотлар, мансабдор шахслар ва фуқаролар нинг ўз ҳуқуқлари ва қонуний манфаатла-
учун мажбурийлиги назарда тутилган. рига дахлдор қисми устидан берган шико-
ятлари, прокурор ва унинг ўринбосарининг
Судлар зиммасига юклатилган одил протестига биноан;
судловни амалга ошириш ваколати судлар
томонидан чиқариладиган суд ҳужжатла- кассация тартибида – суднинг қону-
рида намоён бўлади. Одил судловни таъ- ний кучга кирган ҳукми устидан маҳкум,
минлаш кафолати саналган ушбу қонун унинг ҳимоячиси, қонуний вакили, шу-
нормаси амалдаги Жиноят-процессуал нингдек жабрланувчи, унинг вакилининг;
кодекси(ЖПК)нинг 478-моддасида аниқ фуқаровий даъвогар, фуқаровий жавобгар
белгилаб қўйилган. Ушбу моддага муво- ва улар вакилларининг ҳукмнинг фуқаровий
фиқ суд ҳукми, ажрими ва қарорларининг даъвога дахлдор қисми устидан; оқланган
қонунийлиги, асослилиги ва адолатлили- шахс, унинг ҳимоячиси ва қонуний вакили-
ги апелляция, кассация ва назорат тарти- нинг ҳукмнинг оқлаш сабаблари ва асосла-
бида текширилиши мумкин. рига доир қисми устидан ҳамда ишда та-
раф бўлмаган шахсларнинг суд ҳукмининг
Жиноят ишлари бўйича судлар томо- ўз ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига
нидан мазмунан кўриб чиқилган ишлар дахлдор қисми устидан берган шикоятла-
юзасидан чиқарилган ҳукм, ажрим ва қа- рига ҳамда Ўзбекистон Республикаси Бош
рорларнинг қонунийлиги, асослилиги ва прокурори, унинг ўринбосарлари, Қо-
адолатлилигини текширишнинг умумий рақалпоғистон Республикаси прокурори,
шартлари ЖПКнинг 55-бобида назарда ту- вилоятлар ва Тошкент шаҳар прокурорла-
тилган бўлиб, унга кўра ишни юқори ин- ри ҳамда уларга тенглаштирилган проку-
станция суди томонидан кўриш: рорларнинг кассация тартибида келтирган
протестларига биноан;
апелляция тартибида – маҳкум, унинг
ҳимоячиси, қонуний вакили, шунингдек назорат тартибида – Ўзбекистон Республи-
жабрланувчи, унинг вакилининг суднинг каси Олий суди раиси, Ўзбекистон Республикаси
қонуний кучга кирмаган ҳукми устидан; Бош прокурори ёки уларнинг ўринбосарлари
фуқаровий даъвогар, фуқаровий жавобгар протестларига биноан, янги очилган ҳо-
ва улар вакилларининг ҳукмнинг фуқаро- латлар муносабати билан эса Ўзбекистон
вий даъвога дахлдор қисми устидан; оқлан-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
4 ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
Республикаси Бош прокурори ёки унинг биринчи инстанция судининг оқлов
ўринбосари протести, шунингдек юқори- ҳукмини бекор қилишга ва айблов ҳукми
да назарда тутилган шахсларнинг шикоят- чиқаришга;
лари бўйича амалга оширилади.
биринчи инстанция судининг айблов
Апелляция, кассация ва назорат инстан- ҳукмини бекор қилишга ва ишни тугатиш-
цияси суди қуйи инстанция суди томонидан га;
ишнинг ҳақиқий ҳолатлари қанчалик тўғри
аниқланганлигини, жиноят ва жиноят-про- биринчи инстанция судининг ҳукмини
цессуал қонуни нормалари қанчалик тўғри ўзгартиришга, шу жумладан, айблов ҳажми-
қўлланилганлигини текширади. ни, жиноятнинг тавсифланишини ўзгарти-
ришга, жазони енгиллаштиришга ёки ку-
Юқори инстанция суди, агар чиқарилган чайтиришга, шунингдек оғирроқ жиноятга
суд қарори моддий ва процессуал қонун та- доир қонунни қўллашга ҳақли.
лабларига мувофиқ эканлигини аниқласа,
уни ўзгаришсиз қолдириш ҳақида ажрим, Суд ишни назорат тартибида кўриб
қарор қабул қилади. Суд қарори ўзгариш- чиқиб, ўзининг ажрими, қарори билан:
сиз қолдирилганида юқори инстанция
суди ЖПК 533-моддаси биринчи қисми- ҳукмни, ажримни, қарорни ўзгаришсиз,
нинг 3-бандида кўрсатилган асос мавжуд шикоятни ёки протестни эса қаноатланти-
бўлганда, ҳукм ижросини кечиктиришга ришсиз қолдиришга;
ҳамда амнистия актини қўллашга ҳақли.
ажримни, қарорни бекор қилишга ва
ЖПКнинг 484-моддасида ҳукм бекор ишни янгидан апелляция ёки кассация
қилиниши ва ўзгартирилиши учун умумий тартибида кўриб чиқиш учун юборишга;
асослар белгиланган бўлиб, унга мувофиқ:
ҳукмни, ажримни, қарорни бекор қи-
суд терговининг тўлиқ эмаслиги ёки бир лишга ва ишни тугатишга;
ёқлама олиб борилганлиги;
ҳукмни, ажримни, қарорни ўзгартириш-
ҳукмда баён қилинган суд хулосала- га ҳақлидир.
ри ишнинг ҳақиқий ҳолатларига мувофиқ
эмаслиги; Ишни назорат тартибида кўриб чиқаёт-
ган суд олдинги ҳукм ёки ажрим асоссиз
ушбу Кодекс нормаларининг жиддий равишда бекор қилинган ёки ўзгартирил-
бузилганлиги; ган, апелляция, кассация ёки назорат тар-
тибида ишни кўриш чоғида қонуннинг
Жиноят кодекси нормаларининг бузилишига йўл қўйилган ва бу ажрим ёки
нотўғри қўлланилганлиги; қарорни тўғри чиқаришга таъсир қилган
ёки таъсир қилиши мумкин эди деб эъти-
жазонинг адолатсизлиги суд қарорла- роф этган тақдирда, апелляция ёки кас-
рининг апелляция, кассация ёки назорат сация инстанцияси судининг ажримлари,
тартибида бекор қилинишига ёки ўзгарти- назорат инстанцияси судининг ажримла-
рилишига асос бўлади. ри ва қарорлари ҳам бекор қилиниши ёки
ўзгартирилиши лозим.
Суд ишни апелляция ёки кассация тар-
тибида кўриб чиқиб, ўз ажрими билан: Суд назорат тартибида чиқарилган
ажрим ёки қарорни бекор қилар экан, би-
биринчи инстанция судининг ҳукмини ринчи инстанция судининг ҳукмини ва
ўзгаришсиз, шикоятни ёки протестни эса апелляция ёки кассация инстанцияси су-
қаноатлантиришсиз қолдиришга; дининг ажримини ўзгартиришлар билан
ёки ўзгартиришсиз ўз кучида қолдиришга
биринчи инстанция судининг айблов ҳақлидир.
ҳукмини бекор қилишга ва оқлов ҳукми
чиқаришга;
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН 5
Қонун талабига кўра, апелляция, касса- лаш зарурати туфайли ёки жазонинг ен-
ция инстанцияси судлари тўлиқ ёки қис- гиллиги учун апелляция ёхуд кассация
ман суд тергови ўтказишга, ҳукмни бекор инстанцияси судининг ажримини назорат
қилишга ва янги ҳукм чиқаришга ёхуд тартибида бекор қилиш ва ишни янгидан
ҳукмга ўзгартиришлар киритишга ҳақли- апелляция ёки кассация тартибида кўриб
дир. чиқиш учун юбориш фақат шу асослар
бўйича жабрланувчи ёки унинг вакили то-
Назорат инстанцияси суди эса, жиноят монидан шикоят берилган ёки прокурор
ишини назорат тартибида кўриб қисман томонидан протест келтирилган ҳолларда-
суд тергови ўтказиш йўли билан камчи- гина мумкин.
ликларни тўлдириш ёки аниқланган кам-
чиликларни ёхуд процессуал қоидабу- Суд амалиётидан мисол келтирамиз. Би-
зарликларни бартараф этиш имконияти ринчи босқич судининг 2019 йил 13 авгу-
бўлмаган тақдирда, апелляция ёки касса- стдаги ҳукмига кўра, А.Х. Жиноят кодек-
ция ажримини бекор қилади, шунингдек си (ЖК) 266-моддасининг биринчи қисми
агар кейин суд ажримлари, қарорлари билан энг кам ойлик иш ҳақининг 10 ба-
чиқарилган бўлса, уларни ҳам бекор қи- равари миқдорида - 2 027 300 сўм жарима
лади ва ишни янгидан апелляция ёки кас- жазосига судланган.
сация тартибида кўриб чиқишга ўтказиши
мумкин. Суднинг ҳукмига кўра, А.Х. она-
си Х.Ш.нинг номидаги давлат рақами
Шунингдек, назорат инстанцияси суди, 75 G 612 КА бўлган «Нексия» русум-
агар биринчи инстанция, апелляция ёки ли автомашинада ҳаракатланиб ке-
кассация инстанциялари суди томонидан таётганида, «Йўл ҳаракати қоидала-
йўл қўйилган камчиликларни тўлдириш ва ри»нинг талабларини қўпол равишда
процессуал қоидабузарликларни бартараф бузиб, йўлнинг чап томонига кесиб
этиш имконияти бўлса, қисман суд терго- ўтаётган пиёда Э.Х.ни туртиб юбориб
ви ўтказиш ва ҳукмга ўзгартишлар кири- йўл-транспорт ҳодисаси содир этган,
тишга ҳақлидир. натижада Э.Х. ҳаёти учун хавфли бўл-
ган тан жароҳати олган.
Суд жиноят ишини апелляция ёки кас-
сация тартибида кўриб чиқиш чоғида Судланган А.Х.нинг айби ўзининг ай-
жазони кучайтиришга, худди шунингдек бига иқрорлик ва пушаймонлик билдириб
оғирроқ жиноятга доир қонунни қўллашга берган кўрсатувидан ташқари, судда сўрал-
ҳақли. ган жабрланувчи Э.Х.нинг кўрсатуви,
воқеа жойини кўздан кечириш баённомаси,
Апелляция ёки кассация инстанция- чизмаси, фотосуратлар, экспертиза хулоса-
си суди оғирроқ жиноятга доир қонунни си ҳамда жиноят ишида тўпланган бошқа
қўллашга ёхуд жазони кучайтиришга ана далиллар мажмуи билан исботланган.
шу асослар бўйича жабрланувчи томони-
дан шикоят берилган ёки прокурор томо- ЖКнинг 8-моддасида жиноят содир эт-
нидан протест билдирилган ҳоллардагина ган шахсга нисбатан қўлланиладиган жазо
ҳақлидир. ёки бошқа ҳуқуқий таъсир чораси одило-
на бўлиши, яъни жиноятнинг оғир-енгил-
Суд жиноят ишини назорат тартибида лигига, айбнинг ва шахснинг ижтимоий
қўриб чиқиш чоғида жазони кучайтириш- хавфлилик даражасига мувофиқ бўлиши
га, худди шунингдек оғирроқ жиноятга кераклиги белгилаб қўйилган. Шунингдек,
доир қонунни қўллашга ҳақли эмас. ЖКда жазо маҳкумни ахлоқан тузатиш,
Оғирроқ жиноятга доир қонунни қўл-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
6 ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
унинг жиноий фаолиятини давом этти- жиноят ишини апелляция ёки кассация
ришга тўсқинлик қилиш ҳамда маҳкум ва тартибида кўриб чиқиш чоғида жазони
бошқа шахслар янги жиноят содир этиши- кучайтиришга, худди шунингдек оғир-
нинг олдини олиш мақсадида қўлланили- роқ жиноятга доир қонунни қўллашга
ши, суд жазо тайинлашда содир этилган ана шу асослар бўйича жабрланувчи то-
жиноятнинг хусусияти ва ижтимоий хавф- монидан шикоят берилган ёки прокурор
лилик даражасини, қилмишнинг сабабини, томонидан протест билдирилган ҳол-
етказилган зарарнинг хусусияти ва миқдо- лардагина ҳақли.
рини, айбдорнинг шахсини ҳамда жазони
енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи ҳо- Ушбу Кодекснинг 5061-моддасида би-
латларни ҳисобга олиши лозимлиги қайд ринчи инстанция судининг ҳукмини ўз-
қилинган. гартиришга, шу жумладан, айблов ҳаж-
мини, жиноят тавсифини ўзгартиришга,
Ўзбекистон Республикаси Олий суди жазони енгиллаштиришга ёки кучайти-
Пленумининг 2006 йил 3 февралдаги ришга, худди шунингдек оғирроқ жино-
«Судлар томонидан жиноят учун жазо тай- ят тўғрисидаги қонунни қўллашга ҳақли
инлаш амалиёти тўғрисида»ги қарорида эканлиги, биринчи инстанция судининг
жазо адолатли бўлиши, жиноятнинг хусу- айблов ҳукми жабрланувчининг, унинг
сияти ва ижтимоий хавфлилик даражаси- вакилининг шикояти ёки прокурорнинг
га, айбдорнинг шахсига, шунингдек жазо- протести бўлган тақдирдагина маҳкум-
ни енгиллаштирувчи ва оғирлаштирувчи нинг аҳволини оғирлаштириш томонга
ҳолатларга мувофиқ бўлиши ҳақида ту- ўзгартирилиши мумкинлиги қайд қилин-
шунтириш берилган. ган.
ЖПКнинг 489-моддасига кўра, гарчи Шу сабабли, жиноят ишлари бўйи-
жазо ЖКнинг тегишли моддасида белги- ча Сурхондарё вилоят суди кассация
ланган доирада тайинланган бўлса-да, тури инстанциясининг 2020 йил 9 мартдаги
ва меъёри жиҳатидан рўйи-рост адолатсиз ажримига кўра, жабрланувчининг касса-
бўлса, жиноятнинг оғирлик даражасига ва ция шикоятига асосан биринчи босқич
судланувчининг шахсига номувофиқ деб судининг 2019 йил 13 августдаги А.Х.га
эътироф этилиши белгиланган бўлса-да, нисбатан чиқарилган ҳукми ўзгартири-
биринчи босқич суди А.Х.нинг жиноий либ, А.Х.га ЖК 266-моддасининг би-
ҳаракатини ЖК 266-моддасининг би- ринчи қисми билан ЖКнинг 45-модда-
ринчи қисми билан тўғри квалификация си қўлланилиб, 1 йил муайян ҳуқуқдан,
қилиб, айблилиги ҳақида асосли хулоса- яъни барча турдаги транспорт восита-
га келган бўлса-да, бироқ унга нисбатан ларини бошқариш ҳуқуқидан маҳрум
жазо тайинлашда юқорида кўрсатилган қилгани ҳолда иш ҳақининг 15 фоизини
қонун талабларига ва Пленум қарорида- давлат даромади ҳисобига ушлаб қолиш
ги тушунтиришларга риоя қилмасдан, шарти билан 2 йил муддатга ахлоқ туза-
жиноятнинг хусусияти ва ижтимоий тиш ишлари жазоси тайинланган.
хавфлилик даражасига эътибор бер-
масдан ва жиноятнинг оғирлик дара- О. НОРМАҲМАТОВ,
жасига номувофиқ, енгил жазо тайин- жиноят ишлари бўйича
лаган. Сурхондарё вилоят суди
ЖПКнинг 494-моддасига кўра, суд раиси ўринбосари
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН 7
БИРИНЧИ ИНСТАНЦИЯ СУД МАЖЛИСИ
МУҲОКАМАСИНИ БОШЛАШ МУДДАТИНИНГ
ҚИЁСИЙ-ҲУҚУҚИЙ ТАҲЛИЛИ
Сўнгги йилларда мамлакатимизда шахс- этиш борасида белгиланган ўн беш кунлик
нинг ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳи- муддатга нисбатан қисқа; иккинчидан, бу
моя қилиш, унинг шаъни ва қадр-қимматини масалада ЖПКнинг 455-моддаси талабла-
ҳурмат қилиш, суд ишларини юритишнинг рини эътиборга олиш лозим, яъни ишни суд
барча босқичларида тарафларнинг тортишув мажлисида муҳокама қилиш натижасида
тамойили қўлланилишини янада кенгайти- қабул қиладиган суднинг ҳукми қонуний,
риш ҳамда ушбу соҳада халқаро стандартлар асосли ва адолатли бўлиши шарт. Демак,
ва илғор хорижий тажрибани жорий этишга ишни суд мажлисига тайёрлаш босқичидан
қаратилган бир қатор қонун ҳужжатлари қа- ишни суд мажлисида кўриб чиқиш босқичи-
бул қилинди. га қадар бўлган вақт оралиғи – жиноят иши-
да мавжуд бўлган ҳужжатлар ва маълумотлар
Мамлакатимизда жиноят ишларини тер- суд (судья) томонидан тўлиқ ва диққат билан
гов қилиш фаолиятини халқаро стандартлар ўрганиб чиқилиши ҳамда ишни суд мажли-
ва илғор хорижий тажрибани инобатга олган сига тайёрлаш учун муҳим. Бу қоида жиноят
ҳолда яхшилаш, қонун устуворлиги ва жа- процессида одил судловни амалга ошириш
вобгарликнинг муқаррарлиги принциплари- самарасини оширишга кўмак беради.
ни рўёбга чиқариш, жиноят-процессуал қо-
нунчилигини янада такомиллаштиришнинг ЖПКда жиноят ишини судда муҳокама
асосий йўналишлари1 белгилаб олинди. қилишга тайинлаш тўғрисидаги судьянинг
қарори чиқарилган вақтдан ишни кўриш-
Шу ўринда суд мажлисининг тайёрлов ни бошлашгача бўлган муддат идеал эмас.
қисмини жадаллаштириш масаласига тўх- Бу масалада чет эл тажрибасини, хусусан
талиб ўтамиз. Мазкур масаланинг ечими МДҲга аъзо давлатларнинг, шунингдек
ушбу босқичнинг вужудга келиши учун Ғарб мамлакатларининг қонун амалиёти-
муҳим ҳисобланадиган ишни суд маж- ни ўрганиш, қайд этилган муддатнинг маз-
лисида муҳокама қилишни бошлаш муд- мун-моҳияти ҳақидаги билимларни кенгай-
дати билан чамбарчас боғлиқ. Хусусан, тиришга ҳизмат қилади.
Жиноят-процессуал кодекси (ЖПК)нинг
405-моддасига мувофиқ жиноят ишини Ўз ўрнида айтиш лозимки, МДҲга аъзо
судда муҳокама қилишга тайинлаш тўғри- мамлакатлардаги жиноят ишини кўришни
сида судьянинг қарори чиқарилган вақтдан бошлаш муддатини тартибга солувчи про-
бошлаб кўпи билан ўн суткада суд ишни цессуал қоидалар уларни ўртача беш кундан
кўришни бошлаши лозим. ўн беш кунга қадар бўлган муддат кенглиги-
да белгилаган. Лекин, кўпгина аъзо мамла-
Жиноят-процессуал муносабатларни яна- катларнинг қонунчилигидаги ўзига хос хусу-
да ривожлантириш нуқтаи назаридан қара- сият шундаки, уларда жиноят ишини судда
ганда, белгиланган ушбу муддат асослидир. муҳокама қилишни бошлаш муддати икки
Негаки, ушбу муддат, биринчидан, Ўзбеки- йўналишда ҳал қилинган. Биринчиси, жи-
стоннинг аввалги, яъни 1959 йилдаги жино- ноят ишини «дастлабки эшитиш» босқичида
ят-процессуал қонунининг 222-моддасида кўриш учун тайинлаш; иккинчиси, жиноят
ишни суд мажлисида кўриш масаласини ҳал
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
8 ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
ишини судда муҳокама қилиш учун тайин- барча турлари учун бир хил ёндашувни
лаш. Шу билан бирга, МДҲга аъзо мамлакат- намоён этади. Бу масалада Россия Федера-
ларнинг жиноят ишини судда муҳокама қи- цияси2, Туркманистон3, шунингдек Озар-
лиш учун тайинлаш муддатини белгилашда байжон Республикаси4 қонунчиликларида
турли процессуал асос ва шартлар эътиборга белгиланган муддатларнинг дифференциа-
олинган. Мана шу мезонлардан келиб чиқиб, циялашувини ижобий баҳолаш мумкин. Не-
МДҲга аъзо мамлакатларнинг қонунчилиги- гаки, жиноят ишини судда кўришни бошлаш
да ўрнатилган муддатларни бир неча гуруҳга муддати, шубҳасиз судланувчилар айбланаёт-
ажратиш мумкин. Жумладан, биринчи гу- ган жиноятнинг оғирлиги, ишдаги ҳолатларни
руҳга жиноят ишини асосий суд муҳока- исботлаш билан боғлиқ мураккаблик ва жиноят
масида кўриш учун тайинлаш масаласини ишининг ижтимоий аҳамияти (яъни судланув-
тўлиқ равишда ишни «дастлабки эшитиш» чи шахсининг ўзига хослиги) каби мезонларга
босқичида ҳал қилинувчи қонунчиликлар- асосланиши мақсадга мувофиқдир.
ни; иккинчи гуруҳга тааллуқли мамлакат-
ларнинг қонунчилигида ушбу масалалар Юқоридаги фикрлардан келиб чиқиб, қо-
«аралаш» тарзда ҳал қилинади; учинчи нунчилигимизда белгиланган жиноят иши-
гуруҳга тегишли қонун нормаларида жи- ни судда кўришни бошлаш муддатини ҳам
ноят ишини кўришни бошлаш муддати бе- дифференциациялаш зарурлигини таъкид-
восита ишни судда кўриш учун тайинлаш лаш лозим. Чунки, унча оғир бўлмаган жи-
босқичида тўғридан-тўғри ҳал қилинади. ноятда айбланаётган шахсларга нисбатан
ёхуд жиноят ишини ўта оғир жиноятларда
Жиноят ишини судда кўришни бошлаш айбланаётган шахсларга нисбатан суд муҳо-
муддатини белгилашда МДҲга аъзо мам- камасини бошлаш муддатлари мантиқан ва
лакатлар қонунчилигида турлича ёндашув жиноят-процессуал муносабатларнинг таби-
ишлаб чиқилган. Бу масалада мамлакатимиз атидан келиб чиқиб (яъни мураккаб ва ўта
қонунчилиги амалиёт учун таклиф этган ўн оғир жиноятни содир этишда айбланаётган
суткалик муддатни анча мўътадил ечим си- шахсларга нисбатан юритилаётган жиноят
фатида эътироф этиш мумкин. Лекин, қонун- ишларида иштирок этаётган шахсларнинг
да белгиланган ушбу муддат дифференциа- таркиби, исботлаш фаолиятининг мурак-
циявий хусусиятга эга бўлмай, жиноятнинг каблиги ва бу кўпгина процессуал-ҳуқуқий
АННОТАЦИЯ
Мазкур мақолада биринчи инстанция судида жиноят иши юритувида суд мажлисида муҳокама қилиш-
ни бошлаш муддати билан боғлиқ айрим масалалар илмий-назарий нуқтаи назардан таҳлил этилган ва бу
борада асослантирилган таклифлар илгари сурилган.
Таянч сўзлар: судда ишларни юритиш, жиноят ишлари юритуви, биринчи инстанция, суд мажлиси
муҳокамасини бошлаш муддати, интенсификация, процессуал муддатлар.
***
В данной статье проанализированы некоторые вопросы дальнейшей интенсификации назначения дела
к судебному заседанию и производства в суде первой инстанции в целом с теоретико-научной точки зре-
ния и выдвинуты научно обоснованные предложения.
Ключевые слова: судебное разбирательство, уголовное судопроизводство, первая инстанция, интен-
сификация, процессуальные сроки.
***
In this article some questions of the further intensification of appointment of trial to judicial stage and in court
of the first instance as a whole from the theoretical-scientific point of view are analyzed and scientifically well-
founded offers are brought.
Key words: trial, criminal procedure, pre-investigation, intensification, criminal action, remedial terms.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН 9
ресурсларни жалб қилишни талаб этиши ва бўлмаган ва унча оғир бўлмаган жиноятни
ҳоказо) бир хил бўлиши мумкин эмас. содир этганликда айбланаётган шахсларга
нисбатан юритилаётган жиноят ишини суд-
«Бир хиллик» ҳажм жиҳатдан турли бўл- да муҳокама қилишга тайинлаш тўғрисида
ган ва ижтимоий хавфлилик нуқтаи наза- судьянинг қарори чиқарилган куннинг эрта-
ридан хилма хил турга хос бўлган жиноят сидан бошлаб кўпи билан етти суткада5 ёхуд
ишлари учун ёт мезон ҳамда нормаларни судья томонидан белгиланадиган мақсадга
тартибга солишнинг шахс ҳуқуқ ва манфаат- мувофиқ бошқа муддатда бошланиши керак.
ларига зарарли методи ҳисобланади.
Жиноят ишини соддалашитирилган
Шундай бўлгач, жиноят ишини судда тартибда юритишда жиноят ишини суд-
муҳокама қилишни бошлаш масаласи бо- да муҳокама қилишга тайинлаш тўғриси-
расида қонунда белгиланган ўн суткалик да судьянинг қарори чиқарилган кундан
муддат процессуал ҳуқуқ учун «зиёнли» бошлаб кўпи билан уч суткада ёки та-
бўлмаса-да, лекин ушбу муддатни таъкид- рафларнинг келишувига кўра бошқа муд-
лаб ўтилган процессуал асосларда диффе- датда бошланиши мумкин».
ренциациялаш лозим. Фақат шунда жиноят
процессининг мазкур босқичида процессуал Юқорида шакллантирилган матндаги уч
муносабатлар интенсивлигини бир мунча жиҳатга эътиборни қаратиш ўринлидир, би-
таъминлашга эришиш мумкин. Бу масалани ринчиси, жиноят ишини судда муҳокама қи-
ҳал қилишда қуйидаги қоидаларга амал қи- лишга тайинлаш тўғрисидаги қарорни қабул
лиш зарур бўлади, чунончи: қилувчи процессуал субъект қаторига – суд-
нинг ҳам киритилиши. Зотан, суднинг субъ-
- судда ишни кўришни бошлашнинг ект сифатида эътироф этилишига оғир ёки
максимал муддатларини белгилаш; ўта оғир жиноятни содир этишда айбланаёт-
ган шахсларга, вояга етмаганларга нисбатан
- суд томонидан ишни кўриб чиқишни юритилаётган жиноят ишларида, шунингдек
бошлашнинг мақсадга мувофиқ муддатлари- суд муҳокамасига тайинлаш босқичида жи-
ни белгилаш ваколати; ноят ишини дастлаб эшитиш тўғрисидаги
илтимоснома билдирилган ҳолатларда жи-
- ишни судда муҳокама қилишни ноят ишини дастлаб эшитиш масаласи суд
бошлаш муддатларини белгилашда суд томонидан ҳал қилиниши лозим6.
томонидан тарафларнинг илтимослари-
ни эътиборга олиш. Қонунга ўзгартириш киритиш тўғриси-
даги таклифнинг ўзига хос иккинчи жиҳа-
Ишни кўришни бошлашнинг максимал ти, қайд этилган модда биринчи қисмининг
муддатлари деганда жиноят ишининг муай- амалдаги таҳририда кўрсатилган «вақт-
ян тоифаси учун қонунда белгилаб қўйилган дан бошлаб» ибораси «куннинг эртаси-
муддатлар тушунилиши лозим. Бу муддатлар дан бошлаб» сўзига алмаштирилишида
юридик техника талабларидан келиб чиқиб, намоён бўлади. Негаки, ЖПКнинг «Муд-
жиноятнинг ижтимоий аҳамиятига мувофиқ датларни ҳисоблаш»ни тартибга солувчи
юқори муддатдан қисқа муддатга қараб бел- 314-моддасида ушлаб туриш, эҳтиёт чораси
гиланиши керак. Шу асосда ЖПК 405-мод- сифатида қамоқда ҳамда тиббий муассасада
дасининг биринчи қисмини қуйидаги матнда сақлаб туришдан ташқари, бошқа ҳолатларда
баён қилиш мақсадга мувофиқ: муддат бошланадиган соат ва сутка ҳисобга
олинмайди». Бу ҳолатда нафақат нормалар-
«Жиноят ишини судда муҳокама қилишга даги матнларни бирхиллаштириш эҳтиёжи
тайинлаш босқичида суд ёки судья томони- мавжуд, балки мантиқий якунига етказиш
дан қабул қилинган қарор асосида бошлана- ҳам муҳим ҳисобланади.
ди. Жиноят ишини судда муҳокама қилиш
кўпи билан ўн суткада ёки судья томонидан Мазкур масаладаги учинчи жиҳат эса,
белгиланадиган мақсадга мувофиқ бошқа
муддатда бошланиши лозим.
Агар жиноят иши ижтимоий хавфи катта
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
10 ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
жиноят ишини соддалаштирилган тартибда чиқарилган кундан уч суткадан кечиктирмай
юритишда қисқартирилган муддатларнинг бошлаш лозим.
белгиланганлиги ҳамда бундай тартибда
юритиладиган суд муҳокамасини бошлаш Ишни кўришни бошлаш муддатларини
муддатини тарафларнинг келишуви асоси- белгилашда суд томонидан тарафларнинг ил-
да белгилаш ҳолати билан боғлиқ. Амалий тимосларини эътиборга олишга оид жиҳат-
нуқати назардан ижтимоий хавфи катта бўл- ларга келсак, бу масалада тарафларнинг
маган ва унча оғир бўлмаган жиноятларда мутлақ ихтиёри мавжуд эканлиги ҳақида
айбланаётган шахсларга нисбатан ишларни хулосага келиш керак эмас. Чунки, биринчи-
кўриб чиқишда, шунингдек шу тоифага ки- дан, бу ерда тарафларнинг ихтиёри устувор
рувчи жиноят ишларида айбланувчининг мавқега эга эмас (зеро уларнинг муддатга
(судланувчининг) ўз айбига иқрор бўлиши оид келишувини ҳал қилиш суднинг ихти-
ва қилмишидан пушаймонлиги туфайли ёридаги масала ҳисобланади); иккинчидан,
ишни соддалаштирилган (тезлаштирилган) ушбу процессуал қоида тарафлар тайёргар-
тартибда юритишда ишни судда муҳокама лиги мавжуд бўлганда шу куннинг ўзида ёки
қилиш муддатини қисқартириш ўринлидир. тез вақтда суд мажлисини бошлаш имконини
Зеро, илмий-назарий муомалада бўлган суд беради. Шубҳасиз, бу ҳолат таҳлил этила-
муҳокамасининг «тезлаштирилган тартиби» ётган босқичда жиноят-процессуал муноса-
ибораси мазмунан ишни судда кўриб чиқиш- батларнинг интенсивлигини таъминлашда
ни бошлаш муддатини ҳам ўз ичига олади. муҳим процессуал омил бўлиши мумкин.
Суд томонидан ишни кўриб чиқишни Шу билан бирга, МДҲга аъзо мамлакат-
бошлашнинг мақсадга мувофиқ муддат- лар қонунчилигида жиноят ишини судда
ларини белгилаш ваколати тушунчасига муҳокама қилишни бошлаш муддатини бел-
оид фикрлар ҳақида тадқиқотнинг ав- гилашда урф бўлган процессуал-ҳуқуқий
валги қисмларида сўз юритилган эди. анъналардан бири – қайд этилган масалани
Ўша фикрларга қўшимча қилиб шуни ишни дастлабки эшитув востасида ҳал қи-
таъкидлаш жоизки, суд томонидан мақ- лиш билан узвий боғлиқдир.
садга мувофиқлик асосида белгиланади-
ган муддатлар тушунчаси икки жиҳатга Маълум бўлганидек, мазкур масалани
ҳал қилишда Украина7, Грузия,8 Озарбай-
таянади. Биринчиси – ушбу босқичда жон, Арманистон9да мунтазам, Россия ва
муддатлар асосида вужудга келадиган Туркманистонда зарурият туфайли бошқа-
процессуал муносабатларда суд ихти- рув мажлиси ёки ишни дастлаб эшитиш каби
процессуал шакллардан фойдаланиб кели-
ёрининг мавжудлиги. Иккинчиси – мақ- нади. Жиноят процессига аввалдан маълум
садга мувофиқлик принципи асосида бўлиб келган мазкур процессуал институт
муддатларни белгилашда қонунда ўрна- ҳақидаги кенгроқ нуқтаи назарларни келгу-
тилган максимал муддатлар чегарасидан сида ёритишни мақсад қилган ҳолда, ҳозир
четга чиқишга йўл қўйилмаслиги. ушбу масалада шуни таъкидлаш ўринли-
ки, бошқарув мажлиси ёки англо-америкача
Демак, мақсадга мувофиқлик принципи жиноят-судлов юритуви анъаналарига хос
асосида суд томонидан амалга оширила- бўлган ишнинг дастлабки эшитув босқичи
диган ваколатлар «ихтиёр» ва «чегара» ме- жиноят процессида иккита муҳим вазифани
зонлари мутаносиблигида ҳал қилиниши амалга оширади.
даркор. Яъни, масалан, жиноят ишини сод-
далаштирилган тартибда юритишда жиноят Биринчиси, назорат функцияси ёки «филь-
ишини судда муҳокама қилишни ўша кун- трация функцияси» билан боғлиқ. Зотан, ишни
нинг ўзида, эртаси, унинг эртаси кунида, дастлабки эшитиш воситасида суд дастлабки
аммо жиноят ишини судда муҳокама қилиш- тергов фаолиятининг қонунийлиги, терговчи
га тайинлаш тўғрисида судьянинг қарори тузган, прокурор томонидан тасдиқланган
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН 11
айблов хулосасининг асосли ва адолат- тартиби амалга оширадиган иккинчи
ли эканлигини текшириб кўради. Агар функция – суд муҳокамаси шаклини тан-
дастлабки терговни юритувчи шахснинг лаш ихтиёри орқали жиноят ишининг
ва органларнинг ҳаракатларида қонунга тақдирини интенсив ҳал қилишни назар-
зид ҳолатлар аниқланмаган ҳамда тўплан- да тутади. Зотан, МДҲга аъзо мамлакат-
ган маълумотлар умумий тарзда жино- ларнинг, шунингдек ГФР, Франция, Ис-
ят содир этишда айбланаётган шахсга пания, Италия, АҚШ ва бошқа «инглиз
нисбатан жиноят ишини тугатишга ёки суди» анъанасига эга мамлакатларнинг
жиноят ишини тўхтатишга асос бўлувчи қонунчилик тажрибаси ва суд-ҳуқуқ ама-
ҳолатлар мавжуд бўлмаган тақдирда, суд лиёти ишни дастлаб эшитиш босқичида
ишни суд мажлисида кўриб чиқиш учун муайян процессуал-ҳуқуқий шартлар ва
тайинлайди. Энг аҳамиятлиси шунда- асосларда суд муҳокамасини дарҳол бо-
ки, ушбу босқичда вужудга келадиган шлаш ёки ҳал қилиш тартибини ўрнат-
процессуал муносабат иштирокчилари ганлигини кўрсатади.
ҳозирги мамлакатимиз ЖПК судда иш
юритишнинг ушбу босқичи учун ўрнат- Шундай экан, бундай ижобий тажри-
ган иштирокчилар таркибидан анча кенг ба мамлакатимиз қонунчилигидан ўрин
ва кўзланадиган мақсад нуқтаи назари- эгаллаши фойдадан холи бўлмайди.
дан бир қадар самаралидир. Зеро унинг
самараси дастлабки тергов фаолияти- Н. ХАЙРИЕВ,
нинг хатоларини тезкорлик билан туза- юридик фанлар доктори,
тиш мақсади билан уйғундир.
доцент
Судда иш юритишнинг қайд этилган
1«Суд-тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш кафолатларини яна-
да кучайтириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармо-
ни. Тошкент ш., 2020 йил 10 август, ПФ-6041-сон.
2Уголовно-процессуальный кодекс Российской Федерации от 18.12.2001 N 174-ФЗ (ред. от
13.07.2015) (с изм. и доп., вступ. в силу с 15.09.2015). http://www.consultant.ru/document/ cons_doc_
LAW_34481/
3Уголовно-процессуальный кодекс Туркменистан, от 18 апреля 2009 года (В редакции Законов
Туркменистана от 31.03.2012 г. №292-IV, 22.12.2012 г. №359-IV, 01.03.2014 г., 03.05.2014 г.) http://
base.spinform.ru/show_doc.fwx?rgn=27706.
4Уголовно-процессуальный кодекс Республики Азербайджан. abc.az/rus/news/45864.html.
5Федеративная Республика Германия. Уголовно-процессуальный кодекс. –С.107). ГФР жино-
ят-процессуал қонунчилигининг 217-моддасида жиноят ишининг суддаги муҳокамаси айбланув-
чининг суд муҳокамасига чақириш тўғрисидаги таклифни олган кундан 7 сутка ўтгандан кейин
бошланиши мумкин. Агар мазкур муддатга амал қилинмаган бўлса, судланувчи ишни кейинга қол-
диришни талаб қилишга ёхуд ўзининг ушбу ҳуқуқидан воз кечишга ҳақли. ГФР қонунчилигига
кўра мазкур муддат айблов хулосасида назарда тутилган айбловлардан ўзининг манфаатларини ҳи-
моя қилиш ҳуқуқини шакллантириш учун айбланувчига таъмин этилган муддат ҳисобланади.
6Пўлатов Б.Х. Теоретические и практические проблемы и пути совершенствования законода-
тельного регулирования участия прокурора при рассмотрении уголовных дел в судах: Автореф.
дисс... докт. юрид. наук. Т., Академия МВД РУз., 2002. –С. 12.
7Уголовно-процессуальный кодекс Украины от 13 апреля 2012 года. http://www.iuaj.net/node/
1099.
8Уголовно-процессуальный кодекс Грузии. http://www.pravo.org.ua/files/ Criminal%20
justice/_-09_10_2009.pdf.
9УПК Армении. yurotdel.com/zakony/ugolovno.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
12 ИНСОН ҲУҚУҚЛАРИ ВА МАНФААТЛАРИ ҚОНУН ҲИМОЯСИДА
ИНСОН ҲУҚУҚ ВА ЭРКИНЛИКЛАРИНИ
ҲИМОЯ ҚИЛИШДА СУД-ҲУҚУҚ
ИСЛОҲОТЛАРИНИНГ РОЛИ
Инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қи- Президент ҳужжатлари ҳисобланади.
лиш кишилик жамияти тараққиётининг барча Жамиятимиз тараққиётининг истиқболи-
босқичларида энг асосий ва бош масалалар-
дан бири бўлиб келган. Ҳар бир мамлакатнинг ни белгилаб берган Ўзбекистон Республи-
ижтимоий-иқтисодий, сиёсий ва маънавий ҳа- каси Президентининг 2017 йил 7 фев-
ётида инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя ралдаги ПФ-4947-сонли Фармони билан
қилиш муҳим аҳамият касб этиб, у демокра- тасдиқланган 2017–2021 йилларда Ўзбе-
тик ҳуқуқий давлатнинг энг муҳим белгиси, кистон Республикасини ривожлантириш-
давлатнинг қай даражада ривожланганлигини нинг бешта устувор йўналиши бўйича
кўрсатувчи ўзига хос мезон ҳисобланган. Ҳаракатлар стратегиясида3 инсон ҳуқуқ
ва эркинликларини ҳимоя қилишга алоҳида
Шу сабабдан, умумэътироф этилган халқа- эътибор қаратилиб, унда инсон ҳуқуқлари-
ро ҳужжатлар ва умуминсоний қадриятлар ни ҳимоя қилишни таъминлашнинг қуйида-
талабларидан келиб чиққан ҳолда инсон ги асосий йўналишлари белгилаб берилди:
ҳуқуқ ва эркинликларини мукаммал тартиб- биринчидан, инсон ҳуқуқлари ва эркинли-
га солишга янги Ўзбекистонни барпо этиш кларини ҳимоя қилишнинг самарали меха-
шароитида алоҳида эътибор қаратилмоқда. низмини вужудга келтириш; иккинчидан, ин-
Ўзбекистон Республикасининг Президенти сон ҳуқуқлари бўйича халқаро ҳуқуқнинг
Ш.М.Мирзиёев ҳақли равишда таъкидлага- умумэътироф этилган тамойиллари ва нор-
нидек, инсон ҳуқуқ ва эркинликларига амал малари асосида миллий қонунчиликни тако-
қилинишини таъминлаш, ҳар бир шахснинг миллаштириш; учинчидан, қабул қилинган
қадр-қимматини эъзозлаш биз барпо эта- қонунларга оғишмай амал қилиш механизми-
ётган очиқ, эркин ва адолатли жамиятнинг ни ишлаб чиқиш ва ижтимоий ҳаётнинг барча
ажралмас хусусиятидир1. жабҳаларида қонун устуворлигини таъмин-
лаш; тўртинчидан, одил судлов ислоҳотини
Асосий Қонунимизда инсон ҳуқуқларига амалга ошириш йўли билан бутун суд тизими-
содиқлик, республика фуқароларининг му- ни демократлаштириш; бешинчидан, аҳоли ва
носиб ҳаёт кечириши, фуқаролар тинчлигини мансабдор шахслар, ҳуқуқ-тартибот идорала-
таъминлаш устувор вазифа сифатида белгила- ри ходимлари ўртасида ҳуқуқий тарбия ишла-
ниб, унинг 13-моддасида инсон, унинг ҳаёти, рини тубдан яхшилаш, уларнинг ҳуқуқий онги
эркинлиги, шаъни, қадр-қиммати ва бошқа ва маданиятини юксалтириш.
дахлсиз ҳуқуқлари олий қадрият ҳисоблана-
ди2, деб ўрнатилди ва уни амалда таъминлаш Шундан келиб чиққан ҳолда, бугунги кун
бўйича кенг қамровли ислоҳотлар амалга янги ислоҳотлар босқичида мамлакатимизда
оширилмоқда. Аввало, инсон ҳуқуқи ва инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қи-
эркинлиги соҳасида халқаро-ҳуқуқий лишни янги поғонага кўтариш мақсадида суд-
стандартларга мос миллий қонунчилик- ҳуқуқ соҳасини янада демократлаштириш,
ни уйғунлаштириш бўйича тизимли чо- барча фуқароларнинг қонун олдида тенглиги
ра-тадбирлар белгиланиб, сўнгги 3 йилда тамойилларини ҳаётга татбиқ этиш, инсонпар-
5000 дан ортиқ норматив-ҳуқуқий ҳуж- варлик, адолат, суд хокимияти мустақиллигини
жатлар қабул қилиниб, шундан 4 таси таъминлаш, аҳолининг одил судловга ишон-
янги кодекс, 165 таси қонун, 1209 таси чини ошириш, «Хабеас корпус» институтини
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
ИНСОН ҲУҚУҚЛАРИ ВА МАНФААТЛАРИ ҚОНУН ҲИМОЯСИДА 13
кенгайтириш, тергов олиб боришда суд назо- кистон Республикаси Президенти Шавкат
ратини кучайтириш бўйича кенг қамровли чо- Мирзиёев раислигида 2020 йил 30 июнь
ра-тадбирлар белгиланди. Низоларни судгача куни бўлиб ўтган одил судловни таъминлаш
тартибга солиш механизми кучайтирилди, ва коррупцияга қарши курашиш борасидаги
тарафлар ярашувини таъминлаш учун адво- вазифалар муҳокамасига бағишланган ви-
катларнинг ваколатлари сезиларли даражада деоселектор йиғилиши муҳим аҳамият касб
кенгайтирилди, судларда ишларнинг кўриб этади. Ушбу масала бўйича сўнгги 3 йилда
чиқишда адолат, очиқлик, холисликни та- 20 дан ортиқ қонун, фармон ва қарорлар қа-
минлаш учун «электрон одил судлов» тизи- бул қилинганлиги, судлар томонидан 2 минг
ми жорий қилинди, авф этиш ва жазодан озод 273 нафар фуқарога нисбатан оқлов ҳукми
қилишнинг жамоат бирлашмалари оталиғига чиқарилганлиги, жиноят йўлига билиб-бил-
топширишнинг бутунлай янги тизими татбиқ май кирган 3,5 мингдан ортиқ ёшлар ва хо-
этилди. Бу каби амалга оширилган чоралар тин-қизларга нисбатан озодликдан маҳрум
натижасида мамлакатимиз қамоқхоналари- қилиш жазоси қўлланилмасдан, улар маҳал-
дагилар сони 2,5 марта қисқарди. ла ва жамоатчилик кафиллигига олинган-
лиги, инсон ҳуқуқини бузганлиги учун 60
Ўзбекистон Республикаси Президентининг нафар ҳуқуқ-тартибот идоралари ходимла-
ташаббуси билан судларнинг ихтисослашу- ри жиноий жавобгарликка тортилганлиги
ви янада такомиллаштирилди, яъни умумий диққатга сазовордир.
юрисдикция судларининг иқтисодий, фуқа-
ролик, маъмурий ва жиноят ишларини кўриб Ўзбекистон Республикаси Президенти то-
чиқадиган судларга ажратилиши суд тизими- монидан ушбу селектор йиғилишида олға су-
ни ислоҳ қилишда жиддий қадам бўлди. Бу рилган ғоялар, яъни Тошкент давлат юридик
нарса, албатта, фуқароларнинг ҳуқуқ ва эр- университетида «Инсон қадр-қиммати – энг
кинликларини ҳимоя қилиш кафолатларини олий қадрият» махсус ўқув модули бўйича
янада кучайтирди, судларда ишларнинг си- барча ҳуқуқ-тартибот идоралари раҳбар хо-
фатли ва ўз вақтида кўриб чиқилишини тўла димларини ўқитиш, судьялик лавозимини
таъминлашга замин яратди. эгаллаш учун муайян иш стажига эга бўлиш,
Судьялар олий мактабини ўқиб тугатиш каби
Инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя талаблар қўйиш орқали танловни кучайти-
қилишни самарали ташкил этишда жино- риш, терговчиликка номзодларга ҳам шунга
ятчиликнинг олдини олиш ва унга қарши ўхшаш талаблар қўйиш кераклиги, терговчи-
муросасиз кураш муҳим роль ўйнайди. Шу лик касбини эгаллашга мутлақо янги тала-
сабабдан, мамлакатимизда жиноятчиликка бларни ишлаб чиқиш, соҳага илғор тажриба
қарши кураш тизими самарадорлигини оши- ва стандартларни жорий этиш, тергов жара-
риш, коррупция ва ҳуқуқбузарликларнинг ёнидаги хатолар суд мажлисида аниқланса,
олдини олиш бўйича ташкилий ҳуқуқий чо- прокурор суднинг тугашини кутиб ўтир-
ралар кўрилмоқда. Барча даражадаги давлат масдан, ўз ташаббуси билан айбловдан воз
муассасаларида коррупцияга қарши курашда кечадиган тартибни жорий этиш, халқаро
парламент, фуқаролик жамияти институтла- стандартлар асосида суд тизимини «бир суд
рининг роли кучайтирилди, Коррупцияга қар- – бир инстанция» тамойили асосида қайта
ши кураш агентлиги ташкил этилди. Ҳуқуқни кўриб чиқиш, суд тизимида эскилик сарқи-
муҳофаза қилувчи органлар фаолиятининг ти бўлган, ўз номи билан ҳам суднинг маз-
мазмуни тубдан ўзгартирилди. Энг муҳим ва- мун-моҳиятига тўғри келмайдиган «назорат
зифа ҳуқуқбузарликнинг оқибатлари билан тартибида ишларни кўриш» амалиётидан тў-
курашга эмас, балки уларнинг олдини олиш лиқ воз кечиш, судьяларнинг адолатли қарор
ва огоҳлантиришга қаратилмоқда. қабул қилишларига таъсир ўтказувчи барча
омилларни, шу жумладан, Олий суд раиси
Янги ислоҳотлар босқичида белгилан- ва Бош прокурорнинг протест келтириш
ган ушбу вазифаларни амалда таъминлаш-
ни янада юқори босқичга кўтаришда Ўзбе-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
14 ИНСОН ҲУҚУҚЛАРИ ВА МАНФААТЛАРИ ҚОНУН ҲИМОЯСИДА
ҳуқуқини бекор қилиш таклифларининг ил- десак, айни ҳақиқатни айтган бўламиз. Фар-
гари сурилиши инсон ҳуқуқ ва эркинликла- моннинг эътиборга молик жиҳати сифатида
рини ҳимоя қилишни янада такомиллашти- унда олиб борилаётган суд-ҳуқуқ ислоҳотла-
ришга хизмат қилади. рининг асосига қонун устуворлиги, жиноят
учун жавобгарликнинг муқаррарлиги, жино-
Албатта, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ят-процессуал қонунчилигини янада такомил-
ҳимоя қилиш бўйича амалга оширилган ис- лаштириш, шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларига
лоҳотларнинг кўлами жуда кенг, бу борада сўзсиз риоя этилишини таъминлаш, процессу-
эришилган ютуқлар ҳақида ҳар қанча гапир- ал ҳаракатларнинг сифатини ошириш, шахс,
сак оз. Аммо, ҳуқуқни қўллаш амалиётининг жамият ва давлатга етказилган зарарни тўлиқ
таҳлили, аҳоли билан очиқ мулоқот натижала- қоплаш, инсонпарварлик, адолатлилик ва айб-
рини умумлаштириш қонунчиликда жиноят сизлик презумпцияси каби конституциявий
ишларини тергов қилиш ва кўриб чиқиш жа- принциплар пойдевор қилиб қўйилганлигини
раёнида далилларни тўплаш, мустаҳкамлаш, таъкидлаш ўринлидир.
текшириш ва баҳолаш, жиноятларни фош
этиш, суриштирув ва дастлабки тергов орган- Фармонда шахсга нисбатан қийноққа со-
ларининг моддий-техник базасини қонуний- лиш ва бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки
лик ва холисликни таъминлашга тўсқинлик қадр-қимматни камситувчи муомала ҳамда
қилувчи ҳуқуқий бўшлиқларнинг мавжудли- жазо турларини қўллаш билан боғлиқ қил-
гидан далолат бермокда. мишлар содир этилишининг олдини олиш
бўйича самарали механизмларни жорий қи-
Шу муносабат билан Ўзбекистон Республи- лиш, шунингдек бундай қилмишлар учун жа-
каси Президентининг 2020 йил 10 августдаги вобгарликни кучайтириш, жиноятчиликнинг
«Суд-тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва олдини олиш тизими самарадорлигини оши-
эркинликларини ҳимоя қилиш кафолатларини риш, шунингдек жиноятларнинг келиб чиқиш
янада кучайтириш чора-тадбирлари тўғриси- сабаблари ва шарт-шароитларини ўз вақтида
да»4ги Фармонида кўрсатилишича, суд-тергов аниқлаш ва бартараф этиш, фуқароларнинг
амалиётини таҳлил қилиш ва фуқаролар му- ҳуқуқий маданиятини юксалтириш ва уларда
рожаатларини ўрганиш натижалари жиноят қонунга итоатгўйлик руҳини шакллантириш
процессида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликла- механизмини жорий қилиш, шахсга эълон
рини ҳимоя қилиш кафолатларини таъминлаш қилинган айблов, жиноят иши суднинг қайси
бўйича механизмлар тўлиқ ишга солинмаган, инстанциясида кўрилаётганлигидан қатъи на-
шунингдек қонунчиликда жиноят ишлари- зар, ярашув институти доирасига тушадиган
ни тергов қилиш бўйича ҳуқуқни муҳофаза Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси
қилувчи органларнинг ваколатларини аниқ Махсус қисмининг моддаси ёки қисмига ўз-
белгилаш билан боғлиқ бўшлиқлар мавжуд. гартирилган ҳолларда ярашув институтини
Дарҳақиқат, бугунги кунда инсон ҳуқуқ ва қўллаш тартибини жорий қилиш каби вазифа-
эркинликларини ҳимоя қилиш механизмини лар белгилаб берилди.
такомиллаштириш, энг муҳими, жамиятимиз
ижтимоий-ҳуқуқий ҳаётида инсон ҳуқуқ ва Суд-тергов фаолиятида инсоннинг ҳуқуқ
эркинликларини ҳурмат қилиш маданияти- ва эркинликларини ҳимоя қилиш кафолатла-
ни ошириш зарурияти қонунларга қўшимча рини янада кучайтириш мақсадида терговга
ва ўзгартиришлар киритиш, уларни такомил- қадар текширув, суриштирув ва дастлаб-
лаштиришни тақозо этмоқда. ки тергов органлари ходимлари томони-
дан шахсни ғайриқонуний ҳаракатлар содир
Шу маънода, ушбу Фармон бу бўшлиқни этишга ундаш ва бундай ундаш оқибатида
тўлдирадиган, инсон ҳуқуқларини ҳимоя содир этилган жиноят учун уни айблаш, уш-
қилишда мустақил демократик тараққиёт ланган гумон қилинувчи ёки айбланувчининг
йўлидан шахдам қадамлар билан одимла- яқин қариндошларини процесс иштирокчиси
ётган мустақил давлатимизда янги саҳифа сифатида жалб қилиш учун асослар мавжуд
очадиган тарихий ҳуқуқий ҳужжат бўлди
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
ИНСОН ҲУҚУҚЛАРИ ВА МАНФААТЛАРИ ҚОНУН ҲИМОЯСИДА 15
бўлмаган ҳолларда уларни ҳуқуқни муҳофаза ноятларга доир, шунингдек эҳтиётсизлик
қилувчи органларга чақириш ва сўроқ қилиш, оқибатида содир этилиб, бунинг учун беш
суриштирув ва дастлабки тергов органлари йилдан ортиқ бўлмаган муддатга озодликдан
ходимлари томонидан мазмунан кўриб чиқиш маҳрум қилиш тариқасидаги жазо назарда
учун судга юборилган жиноят иши доирасида тутилган жиноятларга доир ишлар бўйича
судланувчи, жабрланувчи, гувоҳ, фуқаровий қамоққа олиш тарзидаги эҳтиёт чорасини
даъвогар, фуқаровий жавобгар ва бошқа қўллашга йўл қўйилмаслик талабларининг
суд процесси иштирокчиларини ҳуқуқни белгиланганлиги диққатга сазовордир.
муҳофаза қилувчи органларга чақириш ёки
сўроқ қилиш тақиқланадиган бўлди. Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, бугунги
кун янги ислоҳотлар босқичида мамлакати-
Шунингдек, Фармонда терговга қадар мизда инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликларини
текширув ёки терговда ушланган шахсни ва ҳимоя қилиш соҳасида амалга оширилаёт-
озодликдан маҳрум қилиш жойларида жазони ган кенг қамровли ислоҳотлар, ушбу соҳа-
ўтаётган маҳкумни тиббий кўрикдан ўтказиш, да Ўзбекистон Республикаси Президенти
шунингдек вақтинча сақлаш ва тергов ҳибс- томонидан қабул қилинаётган фармон ва
хоналарида сақланаётган гумон қилинувчи, қарорлар инсон ҳуқуқини ҳимоя қилиш
айбланувчи ва судланувчини гувоҳлантириш бўйича миллий ҳуқуқ тизимини такомил-
уларнинг ёки адвокатининг илтимосномаси- лаштиришга, суд-тергов ҳаракатларининг
га асосан 24 соат ичида вақтинча сақлаш ва сифатини оширишга, шахсга нисбатан қий-
тергов ҳибсхоналари ёки жазони ижро этиш ноқ ва бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний,
муассасалари тасарруфида бўлмаган тиббий қадр-қимматини камситувчи муомала ва
муассасалар ходимлари томонидан амалга жазо турларини қўллашнинг олдини олиш-
оширилиши шартлиги, оғир ёки ўта оғир жи- га, инсоннинг суд орқали ҳимоя қилиш
ноятларни содир этганлик учун судланган- ҳуқуқини тўла кафолатлашга, охир-оқибат-
лик ҳолати тугалланмаган ёки судланганлиги да демократик ва умуминсоний қадриятлар
олиб ташланмаган шахслар ярашилганлиги юксак даражада қадрланаётган мустақил
муносабати билан жиноий жавобгарликдан давлатимизда инсон ҳуқуқини самарали
озод этилмаслигига оид қоида вояга етма- ҳимоя қилиш кафолатларини таъминлашга
ганлар, биринчи ва иккинчи гуруҳ ногирон- хизмат қилади.
лари, аёллар, олтмиш ёшдан ошган эркаклар
ва эҳтиётсизлик орқасида жиноят содир этган М. УСМОНОВ,
шахсларга нисбатан қўлланилмаслиги, вояга Ўзбекистон Республикаси
етмаганлар, биринчи ва иккинчи гуруҳ ноги-
ронлари ҳамда пенсия ёшига етган шахсларга Миллий гвардияси
нисбатан уч йилдан ортиқ бўлмаган муддатга Ҳарбий-техник институти
озодликдан маҳрум қилиш тариқасидаги жазо профессори, юридик фанлар доктори
назарда тутилган қасддан содир этилган жи-
1Мирзиёев Ш.М. Конституция – эркин ва фаровон ҳаётимиз, мамлакатимизни янада тараққий эт-
тиришнинг мустаҳкам пойдеворидир. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг Ўз-
бекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганининг 25 йиллигига бағишланган тантанали
маросимдаги маърузаси. //«Халқ сўзи», 2017 йил 9 декабрь.
2Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. –Т.:Ўзбекистон, 2018.
3Ўзбекистон Республикаси Президентининг «2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини яна-
да ривожлантиришнинг Ҳаракатлар стратегияси»ни тасдиқлаш тўғрисида”ги Фармони. //Ўзбекистон
Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017, 6-сон, 70-модда.
4Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 10.08.2020 й., 06/20/6041/1151-сон.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
16 МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚБУЗАРЛИК ВА ЖАРАЁН
МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚБУЗАРЛИК ТЎҒРИСИДАГИ
ИШЛАРНИ ЮРИТИШНИ ИСТИСНО ЭТУВЧИ
ҲОЛАТЛАР, ДАЛИЛЛАР ВА УЛАРГА БАҲО БЕРИШ
Ўзбекистон Республикаси Маъму- пайтда 16 ёшга тўлмаган шахслар иши
рий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси кўриб чиқилаётганида унинг ана шу
(МЖтК)нинг 271-моддасида маъмурий ёшга тўлган-тўлмаганлигидан қатъи
ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни назар, ишни тугатиш кераклигига урғу
юритишни истисно этувчи ҳолатлар берилган. Ҳуқуқбузарлик аниқланаёт-
кўрсатиб ўтилган. Ушбу қонун нормаси- ганида ҳуқуқбузарнинг ёши ҳуқуқбу-
да 11 та банд кўрсатилган бўлиб, ушбу зарликнинг тугаш пайти билан белгила-
ҳолатларнинг лоақал бирортаси мав- нади. Шахснинг у ёки бу ёшга тўлгани
жуд бўлган тақдирда мазкур маъмурий у туғилган кундан кейинги сутканинг
ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни ноль соатидан ҳисобланишига эътибор
юритишни бошлаш мумкин эмас, бо- қаратиш лозим.
шланган иш эса тугатилиши лозимлиги
белгиланган. МЖтК 271-моддасининг 3-бандида
ғайриҳуқуқий ҳаракат ёки ҳаракатсиз-
МЖтК 271-моддасининг 1-бандида ликни содир этган шахснинг ақли нора-
маъмурий ҳуқуқбузарлик ҳодисаси ёки со бўлса, ушбу иш юритишдан тугати-
аломати йўқ бўлса, иш юритишни ту- лиши лозимлиги белгиланган.
гатиш лозимлиги белгиланган. Бунда,
маъмурий ҳуқуқбузарлик ҳодисаси ва МЖтК 271-моддасининг 4-бандида
таркибининг бўлмаслигини, маъмурий шахс ҳаракатни зарурий мудофаа ҳола-
қилмиш фактини тасдиқловчи маълу- тида ёки охирги зарурат ҳолатида қил-
мотларнинг йўқ эканлигини ёки ҳодиса ган бўлса, ушбу иш юритишдан тугати-
бўлган-у, аммо унда йиғиндиси маъму- лиши лозимлиги назарда тутилган.
рий қилмиш таркибини юзага келтирув-
чи аломатлари мавжуд эмаслигини ту- МЖтК 271-моддасининг 41-бандида
шуниш лозим. шахс ҳаракатни жисмоний ёки руҳий
мажбурлаш ёхуд қўрқитиш натижасида
МЖтК 271-моддасининг 2-бандида қилган бўлса, ушбу иш юритишдан ту-
маъмурий ҳуқуқбузарликни содир этиш гатилиши лозимлиги таъкидланган.
пайтида шахс 16 ёшга тўлмаган бўлса,
ушбу иш юритишдан тугатилиши ло- МЖтК 271-моддасининг 5-бандида
зимлиги белгиланган. Бизга маълумки, амнистия акти чиқиши, агар у маъму-
ушбу Кодекснинг 13-моддасига биноан, рий жазо чорасини қўлланишини бекор
маъмурий ҳуқуқбузарлик содир этилган қилса, ушбу иш юритишдан тугатилади.
пайтда 16 ёшга тўлган шахслар маъму-
рий жавобгарликка тортиладилар. Ушбу МЖтК 271-моддасининг 6-банди-
ҳолатда ҳуқуқбузарлик содир этилган да маъмурий жавобгарликни белги-
ловчи ҳужжат бекор қилинган бўлса,
ушбу иш юритишдан тугатилиши ло-
зимлиги белгиланган.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚБУЗАРЛИК ВА ЖАРАЁН 17
МЖтК 271-моддасининг 7-бандида ритилган бўлиб, ушбу Кодекснинг
маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги тегишли моддасида назарда тутилган
ишни кўриб чиқиш пайтига келиб ушбу ҳуқуқбузарликни биринчи марта содир
Кодекснинг 36-моддасида назарда ту- этган тадбиркорлик субъектининг ман-
тилган муддатлар ўтиб кетган бўлса, сабдор шахслари ёки ходимлари ёхуд
ушбу иш юритишдан тугатилиши ло- тадбиркорлик фаолияти билан шуғул-
зимлиги белгиланган. ланувчи фуқаролар йўл қўйилган бузи-
лишларни ҳуқуқбузарлик аниқланган
МЖтК 271-моддасининг 8-бандида пайтдан эътиборан ўттиз кунлик муд-
маъмурий жавобгарликка тортилаётган датда ихтиёрий равишда бартараф этган
шахс хусусида шу факт юзасидан маъ- ва (ёки) етказилган моддий зарарнинг
мурий жазо қўлланиши тўғрисида ва- ўрнини қоплаган бўлса ушбу ишлар иш
колатли орган (мансабдор шахс) қарор юритишдан тугатилиши лозимлиги таъ-
чиқарган бўлса ёки маъмурий ҳуқуқб- кидланган.
узарлик тўғрисидаги ишларни тугатиш
тўғрисида чиқарилган қарор бекор қи- Масалан, МЖтКнинг 1763-моддасида
линмаган бўлса, шунингдек мазкур факт назарда тутилган автомобиль транспор-
юзасидан жиноят тўғрисидаги иш қўзға- тида йўловчилар ташиш фаолияти билан
тилган бўлса, ушбу иш юритишдан туга- лицензиясиз шуғулланиш ҳуқуқбузар-
тилиши лозимлиги белгилаб қўйилган. лигини содир этган шахс 30 кун муддат
ичида ушбу фаолият билан шуғулланиш
МЖтК 271-моддасининг 9-бандида ҳуқуқини берувчи лицензияга эга бўл-
шахс иши юритила бошланган пайтда ган тақдирда, мазкур маъмурий иш юри-
вафот этган бўлса, ушбу иш юритишдан тишдан тугатилиши лозим.
тугатилиши лозимлиги белгиланган.
Юқоридаги асослар маъмурий
МЖтК 271-моддасининг 10-бандида ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги қарор юза-
ҳуқуқбузарликнинг оқибатлари барта- сидан шикоят ва эътирозларни кўриб
раф этилган тақдирда шахсни жавобгар- чиқишда ҳам қўлланилади.
ликдан озод этиш ушбу Кодекснинг теги-
шли моддасида назарда тутилган бўлса, МЖтКнинг 271-моддасида назарда
ушбу иш юритишдан тугатилиши ло- тутилган ҳолатлар мавжуд бўлган тақ-
зимлиги белгиланган. Масалан, МЖтК дирда маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғри-
474-моддасининг иккинчи қисмида сидаги ишларни юритишни бошлаш
ушбу модданинг биринчи қисмида на- мумкин эмас, бошланган иш эса туга-
зарда тутилган ҳуқуқбузарликни би- тилиши лозимлиги белгиланган бўл-
ринчи марта содир этган шахс, агар у са-да, амалиётда маъмурий баённома
маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги тузишга ваколатли орган томонидан
ишни кўриш жараёнида алимент маж- иш юритиш амалга оширилиб, иш
буриятлари бўйича қарздорликни ихти- ҳужжатлари судга тақдим қилиниб,
ёрий равишда тўлаган бўлса, жавобгар- фақатгина суд томонидан тугатилиб
ликдан озод этилади деб белгиланган. келинмоқда.
Ушбу ҳолат МЖтК 271-моддасининг
10-банди билан тартибга солинади. Яъни, ушбу қонунда кўрсатилган
«ишларни юритишни бошлаш мумкин
МЖтК 271-моддасининг 11-бан- эмас» жумласига қайсидир маънода амал
ди тадбиркорлик субъектларини қўл- қилинмаяпти ҳамда ушбу ваколат қонун-
лаб-қувватлаш нуқтаи назаридан ки- да маъмурий баённома тузишга ваколат-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
18 МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚБУЗАРЛИК ВА ЖАРАЁН
ли органга берилганлиги кўрсатилмаган. мустақил таҳлил қилиб, далилларнинг
МЖтКнинг 276-моддасига мувофиқ сифат ҳолати ҳақида мустақил хулоса-
лар чиқаради.
маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги
ишга оид далиллар ҳар қандай фактик Муайян далилларнинг йўл қўйили-
маълумотлардан иборат бўлиб, органлар шини аниқлашда суд тарафларнинг
(мансабдор шахслар) шу маълумотларга нуқтаи назаридан мустақил равишда
асосланиб маъмурий ҳуқуқбузарлик ҳо- мавжуд маълумотларни уларсиз қабул
лати юз берган ёки бермаганлигини, му- қилиб олиш, шахсий баҳолаш асоси-
айян шахснинг уни содир этишда айб- да ҳал қилиш имкониятига эга. Ушбу
дорлигини ва ишни тўғри кўриб чиқиш ҳуқуқ бир вақтнинг ўзида суднинг
учун аҳамиятли бўлган бошқа ҳолат- мажбурияти ҳамдир. Суднинг исбот
ларни қонунда белгиланган тартибда қилиш фаолиятидаги энг муҳим ўрни
аниқлайди. далиллар мажмуининг якуний баҳола-
нишида намоён бўлади. Суднинг бош
Ушбу маълумотлар қуйидаги воси- вазифаси бўлмиш жиноят ишини ҳал
талар: маъмурий ҳуқуқбузарлик қилиш айнан шунинг моҳиятига асо-
тўғрисидаги баённома, маъмурий жа- сланган. Бундай баҳолаш суднинг иш
вобгарликка тортилаётган шахснинг ту- бўйича чиқарган якуний қарорида ўз
шунтиришлари ҳамда жабрланувчининг, аксини топади.
гувоҳларнинг кўрсатувлари, эксперт ху-
лосаси, мутахассис маслаҳати (тушун- Судьянинг суд муҳокамаси тугагун-
тиришлари), ашёвий далиллар, ашёлар га ва суд олдига қўйилган масала ҳал
ва ҳужжатларни олиб қўйиш тўғрисида- этилгунга қадар ўзининг қарорлари
ги баённома, аудио-видеоёзувлардан ва ва исботланиши керак бўлган ҳолат-
фотосуратлардан иборат материаллар, лар юзасидан оғзаки мулоҳазаларида
шунингдек бошқа материаллар билан уларнинг исботланганлигини таъкид-
белгиланади. лаш, исботлашнинг якунловчи босқи-
чида амалга оширилиши керак бўлган
Орган (мансабдор шахс) далилларга далилларни баҳолаш вазифасини ав-
ишнинг ҳамма ҳолатларини ҳар томон- валдан ҳал этилишининг тақиқлани-
лама, тўла ва объектив жамлаб текши- ши суд амалиётида умумтан олинган
ришга асосланган ўзининг ички ишончи қоидадир.
билан қонунга амал қилган ҳолда баҳо
беради. Суд томонидан ишни кўришда хо-
лислик ва беғаразликка риоя қилиш
Шу ўринда, далилларни текширишда ҳамда ҳар қандай баҳсли масалани бар-
судья, аввало, уларни ўз ички ишончи- ча тақдим этилган далилларни ҳар то-
га асосланиб баҳолайди. Бундай текши- монлама ва тўлиқ текшириш, ишнинг
риш сўроқ қилинаётган шахсларнинг барча ҳолатларини аниқлашга риоя қи-
кўрсатмаларини эшитишда, ишнинг лиш талабларидан келиб чиқади.
ёзма ҳужжатларини текширишда, ашё-
лар, предметлар ва ҳужжатларни визу- У. АХМЕДОВ,
ал кўрикдан ўтказишда ҳамда ҳар бир Фарғона вилоят
далилни дастлабки баҳолашда кечади. маъмурий суди судьяси
Далилларни баҳолашда судья эркин бў-
либ, фақатгина тарафларнинг фикрига
таяниб қолмай, балки ҳар бир далилни
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
СОЛИҚ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН 19
СОЛИҚ ОРГАНЛАРИНИНГ ҲУЖЖАТИНИ
ҲАҚИҚИЙ ЭМАС ДЕБ ТОПИШНИНГ
АСОСЛАРИ ВА ТАРТИБИ
Тадбиркорлик субъектларининг солиқ суд орқали ҳимоя қилиш ҳуқуқий ҳимоя
органларининг қонун ҳужжатларига муво- тизимининг энг универсал воситасидир1.
фиқ бўлмаган ҳужжатларини ҳақиқий эмас
деб топиш ҳамда мансабдор шахсларнинг Жамиятда тадбиркорлик фаолиятига
ҳаракатларини (ҳаракатсизлигини) қонун- доир ҳуқуқий муносабатлар ривож топиб
га хилоф деб топиш учун судга мурожаат боргани сайин солиқ органлари билан
қилиш ҳуқуқининг қонунчилик асослари юзага келаётган баҳсли, низоли ҳолатлар
Ўзбекистон Республикаси Конститу- ҳам кўпайиб бормоқда. Бир қарашда бу
циясининг 44-моддаси, Фуқаролик ко- оддий ҳолатга ўхшаб кўринса-да (чунки,
дексининг 12-моддаси, Маъмурий суд тадбиркорлик фаолиятини асосий назо-
ишларини юритиш тўғрисидаги кодек- рат қилувчи орган солиқ идоралари са-
сининг (бундан буён матнда МСИЮтК налиб, улар тадбиркорлар билан бевоси-
деб юритилади) 4-моддаси ва бошқа та ва мунтазам муносабатларга кирувчи
қонун ҳужжатларига мувофиқ амалга давлат ваколатли органи ҳисобланади),
ошириш мумкинлиги белгиланган бў- лекин улар ўртасидаги ҳуқуқий низолар-
либ, тадбиркорлик субъекти (манфаат- нинг қонуний ечимини таъминлаш, ҳар
дор шахс), қонунда назарда тутилган бир тарафнинг фаолиятида қонун усту-
ҳолларда прокурор, шунингдек бошқа ворлигига риоя этишини назорат қилиш
шахслар ҳуқуқлари ва қонуний манфа- долзарб аҳамият касб этади.
атларини ҳимоя қилишга ваколатли ту-
зилмалар давлат органи, хусусан солиқ Ўзбекистон Республикаси Президен-
органининг ҳужжатини (бутунлай ёки тининг «Ўзбекистон Республикаси суд
қисман) ҳақиқий эмас деб топиш, улар тизими тузилмасини тубдан такомил-
мансабдор шахсларининг ҳаракатлари- лаштириш ва фаолияти самарадорли-
ни (ҳаракатсизлигини) қонунга хилоф гини ошириш чора-тадбирлари тўғри-
деб топиш тўғрисидаги ариза (шикоят) сида»ги 2017 йил 21 февралда қабул
билан қуйидаги ҳолларда судга мурожа- қилинган ПФ-4966-сонли Фармони2
ат қилиш ҳуқуқи кафолатланган. асосида оммавий ҳуқуқий муносабат-
лардан келиб чиқадиган низоларни, шу-
Зеро, ҳар бир шахс ўз ҳуқуқлари- нингдек маъмурий ҳуқуқбузарликлар
ни суд орқали ҳимоя қилиши, ўзининг тўғрисидаги ишларни кўриб чиқишга
бузилган ҳуқуқ ва манфаатларини таъ- ваколатли бўлган янги суд тизими ша-
минланишини сўраб судга мурожаат кллантирилди ҳамда 2017 йил 1 июндан
этиши шахснинг журъатлилик бароба- мазкур туркумдаги ишлар Қорақал-
рида ҳуқуқий онги ва маданиятининг поғистон Республикаси, вилоятлар ва
даражасини ҳам белгилайди. Профес- Тошкент шаҳар маъмурий судлари, ту-
сор О.Оқюлов айтганидек, ҳуқуқларни ман (шаҳар) маъмурий судлари томо-
нидан кўриб чиқилиши белгиланди.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
20 СОЛИҚ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
Шу муносабат билан ушбу тадбир- солиқ хизмати органлари ўртасидаги
корлик субъектлари ва давлат солиқ ор- иқтисодий низолар бўйича статистик
ганлари ўртасида оммавий ҳуқуқий му- маълумотларга кўра, 2018 йил давоми-
носабатлардан келиб чиқадиган низолар да 80 та ҳолатдан 51 таси қаноатланти-
бўйича ариза (шикоят)ларни маъмурий рилган бўлса, 2019 йил давомида 110 та
судлар судловига тааллуқлилиги белги- низоли даъво аризаларининг 70 таси қа-
ланиб, мазкур ариза (шикоят) қаноат- ноатлантирилиб, тадбиркорлик субъект-
лантирилганда уларнинг ҳуқуқий оқи- лари фойдасига ҳал этилган.
батини қўллаш билан боғлиқ низолар
иқтисодий судлар ваколатига тааллуқли Мазкур туркумдаги низоларнинг
эканлиги таъминланди. ошиб бораётганлиги тадбиркорлик субъ-
ектларининг ҳуқуқий билимлари юкса-
Статистик маълумотларга кўра, солиқ либ бораётганлиги билан бирга, солиқ
органларининг хатти-ҳаракатларидан органлари томонидан йўл қўйилаётган
норози бўлиб, тадбиркорлик субъектла- қонун бузилишлари ҳам сақланиб қола-
ри томонидан берилган аризалар кўла- ётганлигидан далолат беради.
ми ошиб бориб, жумладан, маъмурий
судлар томонидан 2019 йил давомида Одатда иқтисодий судга берилган даъ-
солиқ органларининг 65 та қарорлари- во талабларининг бир қисми доим ҳам
ни ҳақиқий эмас деб топиш сўралган маъмурий суд томонидан солиқ орган-
ишларнинг 23 таси қаноатлантирилган ларининг қонун ҳужжатларига мувофиқ
бўлса, мансабдор шахснинг ҳаракати бўлмаган ҳужжатларини ҳақиқий эмас
(ҳаракатсизлиги)ни қонунга хилоф деб деб топиш ҳамда мансабдор шахслар-
топишга доир 116 та аризанинг 60 таси нинг ҳаракатларини (ҳаракатсизлигини)
қаноатлантирилган3. қонунга хилоф деб топишнинг оқибати
асосида юзага келавермайди.
Шунингдек, тадбиркорлик субъектла-
ри ва давлат солиқ хизмати органлари Балки, солиқ органларининг қарор
ўртасидаги бошқа иқтисодий низолар ёки мансабдор шахсларнинг қонунга хи-
иқтисодий судлар судловига тааллуқли лоф ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) билан
бўлиб, уларга тадбиркорлик субъекти бевосита боғлиқ бўлганда ва фақат ушбу
солиқ органларининг қонун ҳужжатла- ҳужжатлари оқибати асосида судга даъ-
рига мувофиқ бўлмаган ҳужжатлари ва во аризаси билан мурожаат қилиш мум-
мансабдор шахсининг қонунга хилоф кинлигидан ташқари ҳолатлардагина
деб топилган ҳаракатлари (ҳаракатсиз- тадбиркорлик субъекти иқтисодий суд-
лиги) натижасида кўрган зарарларни га солиқ мажбуриятининг бажарилиши
ундириш, солиқ мажбуриятининг бажа- учун тузилган мол-мулк гарови, кафил-
рилиши учун тузилган мол-мулк гарови, лик, банк кафолати каби битимларни
кафиллик, банк кафолати каби битим- ҳақиқий эмас деб топиш, мол-мулкни
ларни ҳақиқий эмас деб топиш, мол-мул- хатловдан чиқариш, инкассо топшириқ-
кни хатловдан чиқариш, инкассо топ- номасини ижро этилиши мумкин эмас
шириқномасини ижро этилиши мумкин деб топиш, (акцептсиз) тартибда ҳи-
эмас деб топиш, (акцептсиз) тартибда собдан чиқарилган пул маблағларини
ҳисобдан чиқарилган пул маблағларини бюджетдан қайтариш, маънавий зарар,
бюджетдан қайтариш, маънавий зарар, яъни ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш
яъни ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш тўғрисидаги талаблар билан иқтисодий
тўғрисидаги низолар мазмунан кўриб судга тўғридан-тўғри мурожаат қилиши-
ҳал этилмоқда. га асос бўлади.
Тадбиркорлик субъектлари ва давлат Маъмурий судлар томонидан ишлар-
ни кўришдаги умумий жиҳатлар билан
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
СОЛИҚ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН 21
бирга давлат солиқ органлари ўртаси- томонидан Кодекснинг 235-моддаси асо-
да оммавий ҳуқуқий муносабатлардан сида, юқори турувчи солиқ органига со-
келиб чиқадиган солиқ органларининг лиқ органлари мансабдор шахсларининг
қонун ҳужжатларига мувофиқ бўлмаган ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) юзасидан
ҳужжатларини ҳақиқий эмас деб топиш келиб тушган шикоятни кўриб чиқиш
ҳамда мансабдор шахсларнинг ҳаракат- асосида «солиқ органлари мансабдор
ларини (ҳаракатсизлигини) бир қатор шахсларининг ҳаракатларини (ҳара-
ўзига хос хусусиятлари мавжуд. катсизлигини) ноқонуний деб эътироф
этиш» ва ишнинг моҳияти бўйича қарор
Чунончи, қонун чиқарувчи томонидан чиқариш ваколатини беради.
давлат органларининг, хусусан, солиқ
органларининг қонун ҳужжатларига му- Назаримизда, мансабдор шахслар-
вофиқ бўлмаган ҳужжатларини ҳақиқий нинг ҳаракатларини (ҳаракатсизлиги-
эмас деб топиш фақат суд тартибида ни) ўрганиб чиқиш асосида аниқланган
амалга оширилиши (ФКнинг 12-модда- қонунбузилишлар ўз тасдиғини топган
си) белгиланган ва ушбу қоидага биноан, ҳолларда уни хатти-ҳаракатини ноқону-
ҳуқуқи бузилган тадбиркорлик субъекти нийлигини «эътироф этиш» эмас, балки
ёки унинг манфаатини ҳимоя қилиб му- фақат суд тартибида «қонунга хилоф деб
рожаат қилаётган ваколатли тузилмалар топиш» мумкинлиги эътибордан четда
бевосита судга мурожаат қилиши назар- қолган. Зеро, давлат органи мансабдор
да тутилган. шахсининг ғайриқонуний хатти-ҳарака-
тига нисбатан «эътироф этиш» жумла-
Шунингдек, аввалги Солиқ кодексида сини қўллаш ноўриндир.
давлат солиқ хизмати органларининг қа-
рорлари, улар мансабдор шахсларининг Зеро, Ўзбекистон Республикаси Консти-
ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлиги устидан туциясининг 44-моддаси, ФКнинг 12-мод-
давлат солиқ хизматининг юқори турув- даси, МСИЮтКнинг 4-моддаси ва бошқа
чи органига (юқори турувчи мансабдор қонун ҳужжатлари давлат органларининг
шахсига) шикоят қилиш мумкинлиги, қонун ҳужжатларига мувофиқ бўлмаган
юқори турувчи органга шикоят берил- ҳужжатларини ҳақиқий эмас деб топиш
ганлиги шундай шикоятни судга бериш ҳамда мансабдор шахсларнинг ҳаракатла-
ҳуқуқини истисно этмаслиги (123-мод- рини (ҳаракатсизлигини) қонунга хилоф
даси) ҳамда солиқ органларининг қа- деб топишни суд тартибида амалга ошири-
рорлари суд томонидан ҳақиқий эмас лиши мумкинлигини белгилайди.
деб топилиши асослари белгиланган эди
(104-моддаси)4. Тадбиркорлик субъектлари томони-
дан солиқ органларининг қонун ҳуж-
Бироқ, қонун чиқарувчи 2020 йил 1 жатларига мувофиқ бўлмаган ҳужжат-
январдан кучга кирган Солиқ кодекси ларини ҳақиқий эмас деб топиш ҳамда
нормалари орқали ушбу конституциявий мансабдор шахсларнинг ҳаракатларини
ҳуқуқлардан чекинган ҳолда «солиқ ор- (ҳаракатсизлигини) қонунга хилоф деб
ганининг сайёр солиқ текширувлари ва топишни суд орқали таъминлаш тартиби
солиқ аудити натижалари бўйича қабул бу ҳуқуқи бузилган субъектнинг судга
қилган қарорлари устидан» суд тартиби- ариза (шикоят) билан мурожаат қилиши
да шикоят қилишнинг алоҳида тартиби, орқали қўзғатилади.
яъни фақат юқори турувчи солиқ органи-
га шикоят қилинганидан кейингина судга Тадбиркорлик субъектларининг со-
мурожаат қилиш мумкинлиги билан боғ- лиқ органларининг қонун ҳужжатла-
лиқ қоида белгиланди (231-модданинг рига мувофиқ бўлмаган ҳужжатларини
4-банди). Шунингдек, қонун чиқарувчи ҳақиқий эмас деб топиш ҳақидаги судга
мурожаат қилган аризасига (шикоятга)
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
22 СОЛИҚ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
процессуал қонунчиликда белгиланган берилган ҳолда, ушбу солиқ органи иш
талаблардан ташқари суд процессининг бўйича жавобгар ҳисобланади. Чунки,
муҳим тамойили бўлган «ҳар бир шахс суд ажрим билан тугатилган солиқ ор-
ўз даъвосини тегишли далиллар асосида ганини МСИЮтКнинг 43-моддасига му-
исботлаши лозимли» қоидасига асосан вофиқ унинг ҳуқуқий вориси билан ал-
қуйидагиларни илова қилиши мақсадга маштириш масаласини ҳал этиши лозим.
мувофиқдир.
Тадбиркорлик субъектларининг солиқ
Хусусан, низолашилаётган ҳужжат- мажбуриятларини ўз вақтида ва қонуний
ни қабул қилган солиқ органининг номи; бажарилиши устидан назорат солиқ ор-
низолашилаётган қарори (ҳужжати)нинг ганлари томонидан бажарилиб, ушбу ва-
номи, тартиб рақами, чиқарилган сана- колатларини амалга ошириш жараёнида
си ва бошқа маълумотлар; аризачининг солиқ органлари билан муносабатларда
фикрига кўра, низолашилаётган қа- юзага келаётган низоларнинг муайян
рор (ҳужжат) ёки унинг маълум қисми қисмини солиқ органлари томонидан
(алоҳида қоидалари) билан бузилаётган ўтказилган солиқ текширувлари (каме-
ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланади- рал ва сайёр солиқ текшируви ҳамда
ган манфаатлари; аризачининг фикрига ўтказилган солиқ аудити) ҳамда солиқ
кўра, низолашилаётган ҳужжат ёки унинг мониторинг шаклидаги солиқ назоратла-
маълум қисмига (алоҳида қоидаларига) рининг натижасида қабул қилинган қа-
мувофиқ бўлмаган қонун ҳужжатлари; рорларга нисбатан эътирозлардан ибо-
аризачининг низолашилаётган ҳужжат рат эканлиги яққол намоён бўлмоқда.
ёки унинг маълум қисмини (алоҳида
қоидаларини) ҳақиқий эмас деб топиш Солиқ органлари томонидан қабул қи-
тўғрисидаги талаби, шунингдек низо- линган қарор, буйруқ, шу каби ҳуқуқий
лашилаётган ҳужжат нусхаси илова қи- оқибат келтириб чиқарувчи бошқа ҳуж-
линади. Низолашилаётган ҳужжатнинг жатлар, агарда улар қонун ҳужжатлари-
нусхаси бўлмаган тақдирда, аризачи га мувофиқ бўлмаса ёки тадбиркорлик
ушбу ҳужжатни солиқ органидан талаб субъектларининг ҳуқуқлари ва қонун
қилиб олиш тўғрисида судга илтимос- билан қўриқланадиган манфаатларини
нома билан (илтимоснома аризада ёки бузган тақдирда, суд томонидан ҳақиқий
алоҳида аризада) ёки суд ўз ташаббуси эмас деб топилиши, шунингдек шундай
билан солиқ органидан талаб қилишга ҳужжатларга ўзгартириш ва қўшимчалар
ҳақлидир. киритиш тўғрисидаги ҳужжатлар ҳам
суд томонидан ҳақиқий эмас деб топи-
Зеро, судлар учун ҳақиқий эмас деб лиши мумкин.
топилиши сўралаётган солиқ органи
ҳужжатининг аризага илова қилинма- Тадбиркорлик субъектлари томонидан
ганлиги аризани суд томонидан қайта- солиқ органлари мансабдор шахслари-
риш учун асос бўлмаслиги лозим, чунки нинг ҳаракатларини (ҳаракатсизлигини)
ишни тўғри ҳал этиш мақсадида суд ўз қонунга хилоф деб топиш тўғрисидаги
ташаббуси билан далилларни талаб қи- аризаси қонун ҳужжатларига мувофиқ
лишга ваколатли саналади. бўлмаган ҳужжатларини ҳақиқий эмас
деб топиш ҳақидаги судга мурожаат қил-
Низолашилаётган ҳужжатни чиқарган ган аризасида (шикоятда) ҳуқуқи бузил-
ёки унинг мансабдор шахсининг ҳара- ган тадбиркор шикоят қилинаётган ҳара-
катлари (ҳаракатсизлиги) устидан шико- катларни (ҳаракатсизликни) содир этган
ят қилинаётган солиқ органи (туманлар солиқ органи мансабдор шахсининг фа-
бирлашиши асосида) тугатилиб, унинг милияси, исми ва отасининг исми, ман-
вазифалари бошқа ҳудуд солиқ органига саби, у меҳнат муносабатларида бўлган
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
СОЛИҚ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН 23
тегишли органнинг номи; шикоят қили- (ҳаракатсизлигини) қонунга хилоф деб
наётган ҳаракатлар (ҳаракатсизлик) ни- топишга доир талабни исботлаш маж-
мада ифодаланиши, ҳаракатлар содир буриятини солиқ органининг зиммасига
этилган сана, вақт ва жой; аризачининг юклатилишидир.
мансабдор шахснинг ҳаракатларини (ҳа-
ракатсизлигини) қонунга хилоф деб то- Хусусан, одатда МСИЮтКнинг 67-мод-
пиш тўғрисидаги талаби кўрсатилиши даси мазмунига биноан ишда иштирок
лозим бўлади. этувчи ҳар бир шахс ўз талаблари ва
эътирозларига асос қилиб келтираётган
Солиқ органи мансабдор шахсининг ҳолатларни исботлаши керак. Бироқ,
ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) устидан маъмурий орган сифатида солиқ орган-
судга шикоят қилинганда, аризада жа- ларининг низолашилаётган ҳужжатлари-
вобгар сифатида мансабдор шахс эмас, ни, қарорларини ҳақиқий эмас деб топиш
балки солиқ органи (инспекция, бошқар- тўғрисидаги низолар кўрилганда ушбу
ма, қўмита) кўрсатилади. Мансабдор ҳужжатларнинг қабул қилинишига асос
шахс бошқа ишга ўтган ёки эгаллаб тур- бўлган ҳолатларни исботлаш мажбурия-
ган лавозимидан озод этилган ҳолларда ти ҳужжатни қабул қилган солиқ органи
ҳам у меҳнат муносабатларида бўлган зиммасига, мансабдор шахсларининг ҳа-
солиқ органи жавобгар бўлади. ракатларини (ҳаракатсизлигини) қонунга
хилоф деб топиш тўғрисидаги низолар
Агар солиқ органининг қабул қилинган кўрилганда, ушбу ҳаракатларнинг (ҳара-
қарори (ҳужжати) ва мансабдор шахслар- катсизликнинг) қонунга мувофиқлигини
нинг содир этилган ғайриқонуний ҳара- исботлаш мажбурияти тегишли солиқ ор-
катлари (ҳаракатсизлиги) туфайли зарар ганининг зиммасига юклатилади.
етказилган бўлса, ариза (шикоят)да маъ-
мурий судга тааллуқли талабдан ташқари Агарда ҳужжатни қабул қилган орган
етказилган зарар ўрнини қоплаш тўғриси- унинг қабул қилинишига асос бўлган
даги талабни қўйганлиги ариза (шикоят) ҳолатларни, шунингдек қабул қилинган
ни қабул қилмасликка асос бўлиши мум- ҳужжатнинг ёки содир этилган ҳаракат-
кин эмас. нинг (ҳаракатсизликнинг) қонун ҳуж-
жатларига мувофиқлигини, аризачининг
Чунки, ушбу зарарни ундириш бево- ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланади-
сита маъмурий суднинг ваколатига та- ган манфаатларини бузмаслигини исбот-
аллуқли бўлмаганлиги боис, ушбу талаб лай олмаса, ариза (шикоят) талаби қано-
бўйича маъмурий судда иш юритиш ту- атлантирилади. Ўз навбатида, аризачи
гатилади ҳамда тадбиркорлик субъекти- ҳам низолашилаётган ҳужжат, мансаб-
га зарарни қоплаш, шартнома ва бошқа дор шахснинг ҳаракатлари (ҳаракат-
битимлардан келиб чиққанда битимни сизлиги) унинг ҳуқуқлари ва қонун
ҳақиқий эмас деб топиш, маънавий за- билан қўриқланадиган манфаатларини
рарни ундириш каби фуқаролик ҳуқуқий бузаётганлигини асослаб бериши ло-
ҳимоя усулидан фойдаланган ҳолда зим бўлади.
иқтисодий судга мурожаат қилиши им-
конияти мавжудлиги тушунтирилади. Суд томонидан солиқ органининг ҳуж-
жатини (бутунлай ёки қисман) ҳақиқий
Тадбиркорлик субъектининг аризаси эмас деб топиш тўғрисидаги иш бўйича
(шикоятлари)ни судларда кўришнинг яна ҳал қилув қарорида мазкур тоифадаги
бир ўзига хос хусусияти ариза (шикоят) ишларни кўришда махсус процессуал
даги солиқ органларининг қонун ҳуж- норма бўлган МСИЮтКнинг 189-мод-
жатларига мувофиқ бўлмаган ҳужжат- дасига асосан, солиқ органининг қаро-
ларини ҳақиқий эмас деб топиш ҳамда ри (ҳужжати) ёки унинг айрим қисмла-
мансабдор шахсларнинг ҳаракатларини
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
24 СОЛИҚ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
ри ёхуд мансабдор шахси ҳаракатлари ни қўллаш ҳақида талаб қўйилган бўлса,
(ҳаракатсизлиги) қонун ҳужжатларига бундай талаб маъмурий суднинг вакола-
зид эканлигини ҳамда аризачининг тига кирмаслиги боис, иш юритиш туга-
ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқлана- тилади ва унинг оқибатларини қўллашни
диган манфаатларини бузаётганлиги- сўраб иқтисодий судга алоҳида даъво ари-
ни аниқласа, ушбу қарорни ёки унинг заси билан мурожаат қилиш мумкинлиги
айрим қисмларини ҳақиқий эмас, ёхуд тушунтирилади.
мансабдор шахснинг ҳаракатларни
(ҳаракатсизликни) қонунга хилоф деб Тадбиркорлик субъектлари солиқ ор-
топиш тўғрисида ҳал қилув қарори қа- ганлари ва бошқа ваколатли органлар-
бул қилади. нинг мансабдор шахсларининг ноқо-
нуний ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги)
Аксинча, қарор (ҳужжат) ёки унинг туфайли етказилган зарарларнинг ўрни-
айрим қоидалари ёхуд ҳаракатлар (ҳа- ни Солиқ кодексининг 21-моддаси қои-
ракатсизлик) қонунга мувофиқ экан- даларига кўра, қопланишини белгилан-
лигини ҳамда аризачининг ҳуқуқла- ган тартибда талаб қилиш ҳуқуқига эга.
ри ва қонун билан қўриқланадиган
манфаатларини бузмаётганлигини Бугунги кунда солиқ органлари ва
аниқласа, у арз қилинган талабни қа- тадбиркорлик субъектлари ўртасида
ноатлантиришни рад этиш тўғрисида юзага келаётган низоли масалаларни ҳал
ҳал қилув қарори қабул қилади. қилишнинг оқилона ечимларини излаб
топиш ҳамда уни амалда татбиқ қилиш,
Мазкур туркумдаги солиқ органла- ушбу жараёнда ҳар бир субъектнинг
рининг ҳужжатларини ҳақиқий эмас ҳуқуқларини ва қонун билан қўриқла-
деб топиш ва мансабдор шахснинг надиган манфаатларини ҳимоя қилиш
ҳаракатларини (ҳаракатсизлигини) асосий вазифадир. Шу боис, процессу-
қонунга хилоф деб топиш тўғриси- ал ҳуқуқ нормаларини такомиллашти-
даги ҳал қилув қарорлари агар унинг риш бўйича қонун ижодкорлиги фаоли-
устидан апелляция тартибида шикоят ятининг кучайтирилиши суд тизимини
қилинмаган (протест келтирилмаган) янада мустаҳкамлаш, ҳуқуқи бузилган
бўлса, у қабул қилинган пайтдан эъти- тадбиркорлик субъектларининг қонун
боран йигирма кун ўтгач, қонуний куч- билан қўриқланадиган манфаатларини
га киради. ҳимоя қилишнинг муҳим омили бўлиб
ҳисобланади.
Агар низолашилаётган ҳужжатни
ҳақиқий эмас, мансабдор шахснинг Р. БЕРДИЯРОВ,
ҳаракатларини (ҳаракатсизлигини) Тошкент давлат юридик
қонунга хилоф деб топиш ҳақидаги университети тадқиқотчиси
талаб билан бирга уларнинг оқибати-
1Оқюлов О., Отахонов Ф.Ҳ. Тадбиркорлик субъектларини ҳуқуқий ҳимоя қилиш тизимини
мустаҳкамлаш муаммолари. Монография/Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган фан ар-
боби, академик, юридик фанлар доктори, профессор Ҳ.Раҳмонқулов таҳрири остида.-Т.: ТДЮИ,
2010.-13-б.
2Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 8-сон, 109-модда.
3Маъмурий судларнинг 2019 йилда одил судловни амалга ошириш борасидаги фаолияти якун-
лари бўйича Раёсат қарори статистик маълумотномаси.
4Ўзбекистон Республикасининг 2007 йил 25 декабрда қабул қилинган Солиқ кодекси янги
таҳрирда 2020 йил 1 январда қабул қилиниши муносабати билан ўз кучини йўқотган.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
ФУҚАРОЛИК ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН 25
ФУҚАРОЛИК ИШЛАРИНИНГ
СУДЛАРГА ТААЛЛУҚЛИЛИГИ
Фуқаролик ишларининг судловга тааллуқ- Муқобил тааллуқлиликка кўра, субъектив
лилиги фуқаролик процессуал қонунчилик- ҳуқуқ тўғрисидаги низо манфаатдор шахслар-
даги асослар ҳамда Ўзбекистон Республика- нинг хоҳишига кўра судда ёки бошқа давлат
сининг «Судлар тўғрисида»ги Қонунида баён органлари ёки жамоат ташкилотларида кўри-
этилган тартиб ва қоидалар асосида белгила- лиши мумкин.
нади.
Шартномавий тааллуқлилик муқобил та-
Тааллуқлилик деганда, субъектив ҳуқуқ- аллуқлиликка ўхшаб кетади. Бунда ҳам та-
нинг мазмуни ва ишда иштирок этувчи шах- рафлар низони ҳал этиш ваколатига эга бўлган
слар таркиби хусусиятидан келиб чиқиб, органни танлаш имкониятига эга бўладилар.
фуқаролик ишларини кўриш ва ҳал қилиш Фақат бу ерда низони қайси органда кўрили-
вазифаси қонун ҳужжатлари билан муайян шини тарафлар ўзаро келишиб белгилайди-
давлат органлари, жамоат ташкилотлари ёки лар. Масалан, тарафлар юзага келган низо-
бошқа ваколатли органлар зиммасига юкла- ни ҳал қилишни ҳакамлик судига топшириш
тилганлиги тушунилади. ҳақида ҳакамлик битимини тузишлари шулар
жумласидандир.
Тааллуқлилик шахсларнинг судга мурожа-
ат қилишга бўлган ҳуқуқларини юзага келти- Қонун ҳужжатларида ёки шартномалар-
радиган юридик шартлардан бири эканлиги да назарда тутилган айрим ҳолларда ишлар
унинг фуқаролик процессуал ҳуқуқининг асо- даставвал судга қадарли бошқа органларда
сий институтларидан бири ҳисобланишини кўрилганидан кейингина судга тааллуқли
кўрсатади. бўлади. Бундай тааллуқлилик тури шартли та-
аллуқлилик деб номланади.
Тааллуқлилик турли ваколатли органлар
ўртасида ҳуқуқий ишларни унинг туси ва бо- Судга тааллуқли ишлар Ўзбекистон Респу-
шқа хил белгилари орқали ажратиб берадиган бликаси Фуқаролик процессуал кодексининг
мустақил ҳуқуқий ва илмий тоифа сифатида 26, 27-моддаларида белгиланган асосларга
ҳам эътироф этилади. кўра аниқланади. Ушбу моддаларга асосан
судларга қуйидаги ишлар тааллуқли бўлиши
Фуқаролик процессуал ҳуқуқи назарияси- мумкин:
да тааллуқлилик қуйидаги турларга ажрати-
лиши баён этилади: 1) фуқаролик, оила, меҳнат, уй-жой, ер
тўғрисидаги ва бошқа муносабатлардан юза-
мустасно; га келадиган низолар бўйича ишлар, агар та-
муқобил; рафлардан ҳеч бўлмаганда биттаси фуқаро
шартномавий; бўлса, бундан қонунда шундай низоларни ҳал
шартли (императив) тааллуқлилик. қилиш бошқа судларга ёки бошқа органларга
Мустасно тааллуқлилик. Фуқаролик, оила, топшириладиган ҳоллар мустасно;
уй-жой ва бошқа ҳуқуқий муносабатлардан
келиб чиқадиган аксарият низоли ишлар бево- 2) Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик
сита судларга тааллуқли бўлиб, бошқа орган- процессуал кодекси (ФПК)нинг 293-моддаси-
лар томонидан мазмунан кўрилиши мумкин да санаб ўтилган алоҳида тартибда юритила-
эмас. Тааллуқлиликнинг бундай тури мустас- диган ишлар;
но тааллуқлилик деб номланади.
Мустасно тааллуқлиликка мувофиқ низоли 3) ФПКнинг 18-бобида кўрсатилган ва буй-
ишни судда кўриб ҳал қилиш учун судга қадар руқ тартибида ҳал этиладиган ишлар;
у ёки бу органларда мазкур ишнинг кўрили-
ши талаб этилмайди. Масалан, ходимни ишга 4) ҳакамлик судларининг ҳал қилув қарор-
тиклаш, вояга етмаган фарзандлари бўлган эр лари юзасидан низолашиш тўғрисидаги ва
ва хотинни никоҳдан ажратиш, тураржойга ҳакамлик судларининг ҳал қилув қарорлари-
нисбатан берилган ордерни ҳақиқий эмас деб ни мажбурий ижро этиш учун ижро варақаси
топиш ва шу каби кўплаб фуқаролик ишлари бериш ҳақидаги ишлар;
мустасно тааллуқлиликка мисол бўла олади.
5) чет давлат судларининг ҳамда чет давлат
ҳакамлик судларининг (арбитражларининг)
ҳал қилув қарорларини тан олиш ва ижрога
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
26 ФУҚАРОЛИК ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
қаратиш тўғрисидаги ишлар; Бевосита фуқаролик ишлари бўйича туман-
6) корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, лараро (шаҳар) судларида кўрилиши лозим
бўлган меҳнат низоларининг рўйхати Меҳнат
жамоат бирлашмаларининг маъмурий ва бо- кодексининг 269-моддасида ўз ифодасини то-
шқа оммавий ҳуқуқий муносабатлардан юзага пган. Унга кўра, меҳнат низолари қуйидаги
келмайдиган қарорлари ҳамда улар мансабдор ҳолларда бевосита туман (шаҳар) судларида
шахсларининг шундай ҳаракатлари (ҳаракатсиз- кўриб чиқилади:
лиги) юзасидан низолашиш тўғрисидаги ишлар;
1) агар ходимнинг иш жойида меҳнат низо-
7) ўзаро боғлиқ бир нечта талабнинг судга лари комиссияси тузилмаган бўлса;
тааллуқлилиги.
2) улар меҳнат шартномасини бекор қи-
Ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқади- лиш асосларидан қатъи назар, ишга тиклаш
ган низоларнинг судга тааллуқлилиги Ўзбеки- тўғрисида, меҳнат шартномасини бекор қи-
стон Республикасининг Оила кодекси қоида- лиш вақти ва асослари таърифини ўзгарти-
лари бўйича белгиланади. Оила кодексининг риш тўғрисида, мажбурий прогул ёки кам ҳақ
11-моддасига кўра, оилавий ҳуқуқларни ҳи- тўланадиган ишни бажарган вақт учун ҳақ
моя қилиш суд томонидан фуқаролик суд тўлашга доир бўлса;
ишларини юритиш қоидалари бўйича, ушбу
Кодексда назарда тутилган ҳолларда эса, ва- 3) улар ходим томонидан иш берувчига ет-
сийлик ва ҳомийлик органлари ёки бошқа казилган зарарнинг тўланиши ҳақида бўлса;
давлат органлари томонидан амалга оширила-
ди. Хусусан, Оила кодексининг 38-моддасига 4) улар меҳнат вазифаларини бажараётган-
кўра, никоҳдан ажратиш суд тартибида, ушбу да ходимнинг соғлиғига шикаст етказилгани
Кодекснинг 42 ва 43-моддаларида назарда ту- оқибатидаги зарарни (шу жумладан, маъна-
тилган ҳолларда эса, фуқаролик ҳолати дало- вий зарарни) ёки унинг мол-мулкига етказил-
латномаларини қайд этиш органларида амал- ган зарарни иш берувчи томонидан тўланиши
га оширилади. ҳақида бўлса;
Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш суд 5) улар ушбу Кодекс 78-моддасининг ик-
тартибида амалга оширилади (Оила кодекси- кинчи қисмида назарда тутилган ҳолларда
нинг 80-моддаси). Шунингдек, ота-она (улар- ишга қабул қилиш рад этилганлиги ҳақида
дан бири) ўз хулқ-атворини, турмуш тарзини бўлса;
(ёки) бола тарбиясига бўлган муносабати-
ни ўзгартирган ҳолларда ота-оналик ҳуқуқи 6) улар иш берувчи ва касаба уюшмаси
тикланиши мумкин. Ота-оналик ҳуқуқини қўмитаси ёки ходимларнинг бошқа вакиллик
тиклаш ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилин- органи билан олдиндан келишиб ҳал этилган
ган ота-онанинг (улардан бирининг) даъвоси- масалалар юзасидан келиб чиққан бўлса.
га биноан суд тартибида амалга оширилади
(Оила кодексининг 82-моддаси). Ушбу модданинг биринчи қисмида санаб
ўтилган меҳнат низоларидан бошқа низолар
Фуқаролик ишларининг, хусусан, меҳнат ҳам ходимнинг хоҳишига кўра бевосита ту-
низоларининг тааллуқлилигини белгилашда, ман (шаҳар) судларида кўрилади.
аввало, низонинг қайси турда эканлигини,
якка тартибдаги низо бўлса, унинг хусусияти- Мансабдор шахслар томонидан иш бе-
ни; меҳнат қонунчилигини қўллаш ёки янги рувчига етказилган моддий зарарни тўлаш
меҳнат шартларини белгилаш бўйича ва яна тўғрисидаги меҳнат низолари, агар мансабдор
қайси ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиққа- шахс етказган зарар иқтисодий низони кўриб
нини ҳам эътиборга олиш мақсадга мувофиқ чиқиш пайтида аниқланган бўлса, иқтисодий
бўлади. судлар томонидан ҳам кўриб чиқилади.
Меҳнатга оид ҳуқуқий муносабатлардан Шунингдек, иш берувчи ва касаба уюшма-
келиб чиқадиган низоли ишларнинг тўғри ва си қўмитаси ёки ходимларнинг бошқа вакил-
ўз вақтида кўриб чиқилиши ҳамда ҳал қили- лик органлари билан олдиндан келишиб ҳал
ниши ходимлар ва меҳнат жамоаларининг этилган масалалар юзасидан келиб чиққан
меҳнат ҳуқуқларининг самарали ҳимоя қили- меҳнат низолари ҳам бевосита судлар томо-
нишига, бузилган ҳуқуқ ҳамда қонуний ман- нидан кўриб чиқилишига алоҳида эътибор
фаатларининг тикланишига асос бўлади. Бу бериш лозим.
борада меҳнат низоларининг қандай орган-
лар томонидан кўриб чиқилиши масаласини Фуқаролик ишлари бўйича судларга ҳуқуқ
тўғри ҳал этиш муҳим аҳамиятга эгадир. тўғрисида низо бўлмаган, алоҳида тартибда
юритиладиган фуқаролик ишлари ҳам таал-
луқли бўлади.
ФПКнинг 293-моддасига кўра, фуқаролик
ишлари бўйича судлар томонидан алоҳида иш
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
ФУҚАРОЛИК ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН 27
юритиш тартибида кўриладиган ишларга қуй- ликлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя
идагилар киради: қилиш масалалари юзасидан белгиланган
тартибда ариза билан судга мурожаат қилиб,
1) юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни фуқаро 17 ёшга тўлганлигини, топиб олинган-
аниқлаш тўғрисидаги; лигини, ўша вақтда фуқарони туғилганлиги
ҳолати бўйича тиббий маълумотнома олин-
2) болани фарзандликка олиш (бундан буён маганлиги ёхуд сақланиб қолмаганлигини, ўз
матнда фарзандликка олиш деб юритилади) навбатида манфаати кўзланиб ариза берилган
ҳақидаги; фуқаронинг ота-онаси ҳам вафот этганли-
ги билдирилиб, фуқаронинг туғилганлигини
3) фуқарони бедарак йўқолган деб топиш қайд этишни сўрамоқдалар.
ва фуқарони вафот этган деб эълон қилиш
тўғрисидаги; ФПКга кўра, фуқаролик ишлари бўйича
судлар томонидан боланинг у ёки бу онадан
4) фуқарони муомала лаёқати чекланган туғилганлиги, шунингдек туғилган вақти
ёки муомалага лаёқатсиз деб топиш ҳақидаги; фактини белгилаш назарда тутилган бўлиб,
Ўзбекистон Республикаси Маъмурий суд
5) шахсни ғайриихтиёрий тартибда пси- ишларини юритиш тўғрисидаги кодексининг
хиатрия стационарига ётқизиш тўғрисидаги 189-моддасида маъмурий судлар томонидан
ёки унинг ушбу муассасада ётиши муддатини қарор ҳақиқий эмас, ҳаракатлар (ҳаракатсиз-
узайтириш ҳақидаги; лик) қонунга хилоф деб топилган тақдирда
суд тегишли органнинг ёки мансабдор шахс-
6) шахсни сил касаллигига қарши кураш нинг зиммасига тегишли мажбуриятларни
муассасасининг ихтисослаштирилган бўли- юклаши кўрсатиб ўтилган.
мига ғайриихтиёрий тартибда ётқизиш тўғри-
сидаги ёки унинг ушбу муассасада ётиши Шунга кўра, мазкур ҳолатларга аниқлик
муддатини узайтириш ҳақидаги; киритган ҳолда келгусида мазкур тоифадаги
аризалар қайси суд томонидан иш юритувга
7) вояга етмаган шахсни тўлиқ муомала- қабул қилиниб ҳал этилиши, бунда қонун та-
га лаёқатли деб эълон қилиш (эмансипация) лабидан келиб чиқиб тегишли туман ФҲДЁ
тўғрисидаги; органларига мажбурият юклаш масаласини
ҳал этиш тартибига тушунтириш бериш ло-
8) мол-мулкни (ашёни) эгасиз деб топиш зим бўлади.
ҳақидаги;
ФПКнинг 2701-моддасига кўра, корхона-
9) тақдим этувчига деб берилган ҳужжатлар лар, муассасалар, ташкилотлар, жамоат бир-
йўқолган тақдирда, улар бўйича ҳуқуқларни лашмаларининг қарорлари ва улар мансабдор
тиклаш (чақириб иш юритиш) тўғрисидаги; шахсларининг ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги)
юзасидан низолашиш тўғрисидаги ишлар
10) йўқолган суд ишини юритишни тиклаш фуқаролик суд ишларини юритишнинг уму-
тўғрисидаги. мий қоидалари бўйича, мазкур бобда белги-
ланган хусусиятлар инобатга олинган ҳолда
ФПКнинг 27-моддасига кўра, ўзаро боғлиқ суд томонидан кўриб чиқилади.
бўлиб, баъзилари фуқаролик ишлари бўйича
судга, баъзилари эса иқтисодий судга тааллуқ- Бироқ, айрим ҳолатларда маъмурий судлар
ли бўлган бир нечта талаб бирлаштирилган- томонидан ўқув муассасалари (университет,
да, барча талаблар фуқаролик ишлари бўйича институт ва бошқалар), банк раҳбарларининг
судда кўрилиши керак. ҳаракатлари юзасидан киритилган шикоят-
ларни маъмурий судларга тааллуқли эмаслиги
Ўзаро боғлиқ бўлиб, баъзилари фуқаролик важлари билан мурожаат муаллифига қайта-
ишлари бўйича судга, баъзилари эса, маъму- риш ҳолатлари учрамоқда.
рий судга тааллуқли бўлган бир нечта талаб
бирлаштирилганда, барча талаблар фуқаро- Шунга кўра, мазкур ҳолатга ҳам аниқлик
лик ишлари бўйича судда кўрилиши керакли- киритилиб, келгусидаги мазкур тоифадаги
ги белгиланиб қўйилган. шикоятлар қайси судлар томонидан ҳал этили-
ши масаласида тушунтириш берилиши лозим.
Шу ўринда мазкур масалага атрофлича тўх-
талар эканмиз, амалиётда судга тааллуқлилик С. ЖЎРАБОЕВ,
масаласида учраётган айрим муаммоларни фуқаролик ишлари бўйича
ҳам таъкидлаб ўтишни жоиз деб ҳисоблаймиз. Наманган вилоят суди судьяси
Хусусан, бугунги кунда амалиётда судлар-
га туғилганликни қайд этиш масаласида ари-
залар келиб тушмоқда.
Бунда, жойлардаги Васийлик ва ҳомийлик
органлари Ўзбекистон Республикаси «Васий-
лик ва ҳомийлик тўғрисида»ги Қонунининг
12-моддасига асосан васийликдаги ёки ҳо-
мийликдаги шахсларнинг ҳуқуқлари, эркин-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
28 ФУҚАРОЛИК ҲУҚУҚИНИНГ АЙРИМ МАСАЛАЛАРИ
ҚУРИЛИШ ПУДРАТИ
ШАРТНОМАСИНИНГ
ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ
Қурилишга оид муносабатлар доимо ҳамда модернизация қилиш билан боғлиқ
фуқаролик муомаласи иштирокчилари- бир қатор вазифалар белгилаб берилди.
нинг диққат марказидаги масалалардан
ҳисобланади. Зеро, бунда инсонларнинг Қайд этиш лозимки, қурилиш пудрати
қурилиш орқали уй-жой, кўчмас мулк, шартномаси гарчи мустақил шартнома кон-
ишлаб чиқариш орқали тадбиркорлик фа- струкцияси сифатида Фуқаролик кодексида
олиятини амалга ошириш ва бошқа эҳти- (кейинги ўринларда ФК) белгиланган бўл-
ёжларини қондириш имконияти мавжуд. са-да, бошқа пудрат шартномалари билан
алоқадор ҳолда тузилиши кузатилади. Шу
Ҳозирги кунда мамлакатимизнинг барча боисдан, юридик адабиётларда лойиҳа
ҳудудларида замонавий, қулай, зарур жиҳоз- ва қидирув ишларини бажаришга қара-
лар билан таъминланган маиший хизмат тилган шартномаларнинг ҳуқуқий табиа-
кўрсатиш, дам олиш, спорт билан шуғулла- ти тўғрисида турли хил нуқтаи назарлар
ниш, соғлиқни сақлаш учун турли хил ин- шаклланган. Айрим олимларнинг фикрича,
шоот ва бинолар, билим масканлари, бозор лойиҳалашга оид шартномалар қурилиш
ва дўконлар, кенг ва равон йўллар қурилиб пудратига оид шартномавий муносабатлар-
фойдаланишга топширилмоқда. Ушбу объ- нинг элементларидан бири ҳисобланади. Бо-
ектларни қуриш, реконструкция қилиш ва шқа муаллифларнинг фикрича эса, лойиҳа
жиҳозлаш бевосита қурилиш пудрати шарт- ва қидирув ишлари қурилиш объектини яра-
номалари воситасида амалга оширилади. тиш, қайта қуриш ва таъмирлашдан олдин
амалга оширилади. Лекин, барибир қидирув
Юртимизда амалга оширилаётган кенг ишлари ҳудудни, унинг рельефи ва тупроғи-
кўламли ислоҳотлар шароитида ҳуқуқий ни махсус ўрганиш орқали амалга ошириш
тартибга солиш борасидаги муаммоларни учун техник ҳужжатларни ишлаб чиқишни
ўрганиш, қурилиш пудрати шартномаси- назарда тутганлиги сабабли, шартноманинг
нинг бошқа шартномалардан фарқи ҳамда махсус предмети бўлиб ҳисобланади.
ўзига хос хусусиятларини аниқлаш алоҳида
долзарб аҳамиятга эга. В. Ф. Попондопулонинг таъкидлаши-
ча, мазкур шартнома предметининг ўзига
2017–2021 йилларда Ўзбекистон Республи- хос хусусияти унинг техник ҳужжатларини
касини ривожлантиришнинг бешта устувор ишлаб чиқиш, қидирув ишларини бажариш
йўналишлари бўйича Ҳаракатлар стра- ҳамда натижасини буюртмачига топши-
тегиясида уй-жойлар барпо этиш бўйича ришда намоён бўлади.
мақсадли дастурларни амалга ошириш,
аҳолининг ҳаёт шароитлари яхшила- Фикримизча, лойиҳа ва қидирув ишла-
нишини таъминловчи йўл-транспорт, ри пудрат шартномасининг алоҳида тури
муҳандислик-коммуникация ва ижти- ҳисобланиб, лойиҳа ва қидирув ишлари
моий инфратузилмани ривожлантириш қурилиш пудратига оид муносабатлар учун
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
ФУҚАРОЛИК ҲУҚУҚИНИНГ АЙРИМ МАСАЛАЛАРИ 29
асос бўлса-да, уни амалга оширишнинг ўзи бошқа мезонларни қўллаш талаб қилинади.
алоҳида шартномавий жараёндир. Мазкур Лойиҳа ишларини бажаришга оид шарт-
шартноманинг предметини бошқа пудрат
шартномаларидан фарқи, пудратчининг фа- номани тавсифлаш жараёнида қонун чиқа-
олиятини ўзгартиришг, моддий ашё объект- рувчи лойиҳа ҳужжатларининг техник
ларининг белгиларини яратиш, ўзгартириш тавсифини аниқ қайд этган бўлиб, бу ҳо-
ёки йўқ қилишга қаратилмаганидир. Бошқа- лат мазкур шартномани илмий-текшириш,
ча қилиб айтганда, шартноманинг предме- тажриба-конструкторлик ва технология
тини пудратчи томонидан тайёрланадиган ишларини бажаришга қаратилган шартно-
ва буюртмачига топшириладиган, қидирув малардан фарқлаш имконини беради. Ле-
ишлари натижаси ҳисобланган лойиҳа ва кин, амалиётда бундай натижани олиш
қидирув ишлари ташкил этади. имконияти муаллифлик ҳуқуқига оид нор-
матив-ҳуқуқий ҳужжатлар билан тартиб-
Шунингдек, юридик адабиётларда пудрат га солинишига олиб келиши мумкин, буни
шартномаси ва меҳнат шартномаси ўрта- эса шартноманинг шартларини шаклланти-
сидаги нисбатни ва унинг ўзига хослигини ришда ҳисобга олиш керак.
аниқлашга ҳаракат қилинади. Жумладан,
айрим мутахассислар пудрат шартномаси Шартноманинг томонлари сифатида бу-
ва меҳнат шартномаси ўртасидаги фарқни юртмачи ва пудратчи (қидирувчи) қатнаша-
аниқлаш учун шартнома хусусиятларини ди. Давлат бюджети асосида амалга оши-
таҳлил қилиш, мазкур шартномаларга хос риладиган лойиҳа ва қидирув ишларини
белгилар нисбатини аниқлаш кераклигини бажариш шартномаси бўйича буюртмачи
таъкидлайди. Бошқа муаллифлар эса, ай- сифатида марказлаштирилган маблағлар ҳи-
рим ҳолатларда ҳуқуқни қўлловчида меҳнат собидан молияланадиган ваколатли давлат
ҳуқуқи билан тартибга солинадиган муно- органлари иштирок этиши мумкин.
сабатларга нисбатан фуқаролик ҳуқуқи нор-
маларини субсидиар қўллашга хоҳиш бор- Пудратчи сифатида мазкур фаолиятни
лигини таъкидлашади. амалга ошириш учун тегишли ваколатга
эга бўлган лойиҳаловчи (қидирувчи) таш-
Фикримизча, меҳнат ҳуқуқи билан тар- килотлар амалга оширади. Баъзи ҳоллар-
тибга солинадиган муносабатларга нисба- да лойиҳа ва қидирув ишлари пудрати
тан фуқаролик ҳуқуқи нормаларини субси- ва қурилиш пудрати шартномаси бўйича
диар қўллаш бу қонун чиқарувчининг ўзига пудратчи бўлиб бир шахс иштирок эти-
хос ёндашувидир. Чунки, ФКнинг 2-модда- ши ҳам мумкин. Бунда, қурилиш пудрати
сига кўра, фуқаролик қонун ҳужжатлари бу шартномасини тузишда тарафлардан бири
муносабатлар, яъни меҳнат муносабатлари – пудратчи ёки буюртмачи зиммасига ке-
бўйича махсус қонунлар билан тартибга со- лишилган муддатда қурилишнинг лойиҳа-
линмайдиган ҳолларда қўлланилади. смета ҳужжатларини тайёрлаш ва иккинчи
томонга танишиб чиқиш ва тасдиқлаш учун
Қонун чиқарувчи томонидан шартнома- тақдим қилинади. Одатда лойиҳалаш ва қи-
ни алоҳида конструкция сифатида кўрсати- дирув ишлари тегишли объектни қуришга
лиши бу қонунчилик техникаси нуқтаи на- нисбатан мураккаб ва алоҳида малака ҳамда
заридан ўзини оқлаши лозим. Ҳар қандай билим талаб қилганлиги учун бундай фао-
шартномани, айниқса, фуқаролик-ҳуқуқий лият билан махсус муассасалар шуғуллана-
шартномаларни бир-биридан фарқлашда дилар.
албатта унинг предмети, субъектлари, та-
рафларнинг мажбуриятлари, мақсади ва ФКнинг 666-моддасида қурилиш пудра-
ти шартномаси бўйича пудратчи шартнома-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
30 ФУҚАРОЛИК ҲУҚУҚИНИНГ АЙРИМ МАСАЛАЛАРИ
да белгиланган муддатда буюртмачининг Айрим мутахассислар шартномани ажра-
топшириғи билан муайян объектни қу- тиб турувчи муҳим жиҳат сифатида унинг
риш ёки бошқа қурилиш ишини бажа- предметини назарда тутади. Меҳнат шарт-
риш мажбуриятини олади, буюртмачи номаси бу доимий равишда меҳнат функ-
эса пудратчига ишни бажариш учун цияларини бажариш, пудрат шартномасида
зарур шароит яратиб бериш, ишни қа- эса бу амалга оширилган ишларнинг мод-
бул қилиш ва келишилган ҳақни тўлаш дий натижасидир. Пудрат муносабатларида
мажбуриятини олиши белгиланган. пудратчи буюртмачининг муайян топши-
риғини бажаради ва бу шартнома тузилган
О. Т. Элимовнинг фикрича, шартнома вақтда аниқланади. Фуқаролик ҳуқуқий му-
баҳоси бажарилган ишларга мос келиши носабатларда, яъни пудрат шартномасида
зарур. Гарчи тўлов турли шаклларда амал- муайян натижа муҳим, меҳнат шартномаси-
га оширилса-да, баҳо ҳар доим пул кўрини- да эса, бу меҳнат жараёни ҳисобланади.
шида бўлади. Шартномада бажариладиган
ишларнинг баҳоси ёки уни аниқлаш мето- Шартнома шартларининг келишиб
ди кўрсатилади. Тегишли кўрсатма бўлма- олинмаганлиги уларнинг йўқлигини эмас,
ганда, баҳо суд томонидан бундай ишларга балки ноаниқ ва тўлиқ бўлмаган шартлар-
қўйиладиган одатдаги баҳодан келиб чиқиб ни шакллантирилганлигини кўрсатади.
бозор қийматида аниқланади. Баҳони шакл- Қурилиш пудрати шартномасида судларбарча
лантиришда тарафлар томонидан қилинган зарур ҳужжатларни, уларнинг норматив-ҳуқуқий
харажатлар ҳисобга олинади. ҳужжатларга мослигини текширади.
АННОТАЦИЯ
Мақола қурилиш пудрати шартномасининг ўзига хос хусусиятларига бағишланган. Муаллиф Ўзбе-
кистон Республикасининг қонунчилигига мувофиқ қурилиш пудрати шартномасининг хусусиятларини
ҳамда унинг бошқа шартнома конструкцияларидан фарқини таҳлил қилади. Шунингдек, муаллиф томони-
дан ривожланган давлатлар, жумладан, АҚШ, Германия, Франция ва бошқа Европа мамлакатларининг қо-
нунчилиги ҳам алоҳида ўрганилган. Мақола якунида муаллиф қурилиш пудрати шартномасининг ҳуқуқий
асосларини такомиллаштириш бўйича асосланган хулосаларга келади ва таклифларни илгари суради.
Калит сўзлар: пудрат, қурилиш пудрати шартномаси, қурилиш пудрати шартномасининг хусусияти,
шартнома шартлари, хорижий мамлакатлар тажрибаси, муҳандислик ташкилоти.
***
Статья посвящена особенностям договора строительного подряда. Автором анализируются особен-
ности и отличия договора строительного подряда с другими договорными конструкциями согласно зако-
нодательству Республики Узбекистан. Также автором отдельно изучены опыт законодательства развитых
стран, таких как США, Германия, Франция и других Европейских стран. В заключении автором дается
обоснованное заключение по совершенствованию правовых основ договора строительного подряда.
Ключевые слова: подряд, договор строительного подряда, особенности договора строительного под-
ряда, условия договора, опыт зарубежных стран, инженерная организация.
***
The article is devoted to the features of a construction contract. The author analyzes the features and differences
of the construction contract with other contractual structures in accordance with the legislation of the Republic of
Uzbekistan. Also, the author separately studied the experience of the legislation of developed countries, such as
the USA, Germany, France and other European countries. In conclusion, the author gives reasonable conclusions
on improving the legal framework of a construction contract.
Key words: contract, construction contract, features of the construction contract, terms of the contract,
experience of foreign countries, engineering organization.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
ФУҚАРОЛИК ҲУҚУҚИНИНГ АЙРИМ МАСАЛАЛАРИ 31
Хорижий мамлакатлар тажрибасида қу- низомлар муҳим аҳамиятга эга.
рилиш ишларини «тайёр ҳолда» топшириш Европа мамлакатларининг фуқаролик
амалиёти, яъни объектни ишлашга тайёр
ҳолда топшириш кенг тарқалган. 2014 йил қонунчилиги таҳлили шуни кўрсатадики,
1 январдан кучга киритилган Чехия Ре- ушбу мамлакатлар қонунчилигида қури-
спубликасининг Фуқаролик кодексининг лиш пудрати шартномаси алоҳида ҳуқуқий
«Ишлар» деб номланган 8-қисмида пудрат тартибга солишга эътибор қаратилмасдан,
шартномасининг умумий қоидалари назар- балки пудрат шартномаларини тузиш ва
да тутилган бўлса, унинг 3-бўлимида қури- бажаришга доир умумий қоидаларни бел-
лиш пудратининг ўзига хос хусусиятлари гилайди. Бу ўринда О.В.Захаркив айрим
белгиланган. Унда ер участкасига нисбатан мамлакатларда эса, қурилиш пудрати шарт-
мулк ҳуқуқини белгилаш мақсадида қури- номаси ҳақида қоидалар мавжуд эмас. Шу
лиш учун шартнома тузилиши кўрсатилган. боисдан қонунчиликка киритиш шубҳали
бўлиб қолади, деб ҳисоблайди.
Россия Федерациясининг 1995 йил
22 декабрдаги Фуқаролик кодексининг Назаримизда, МДҲ мамлакатлари, ху-
763-768-моддалари, Белорусиянинг 1998 сусан Россия Федерацияси, Қозоғистон ва
йилда қабул қилинган Фуқаролик кодекси- бошқа мамлакатларда пудрат шартномаси-
нинг 718-722-моддалари бевосита пудрат нинг алоҳида турларини назарда тутилиши
ишларини бажаришга қаратилган норма- мавжуд ҳолатга мос келади. Умумий қоида-
ларни ўзида мужассамлаштирган. лардан ташқари махсус қоидаларнинг мав-
жудлиги ушбу муносабатни тизимли тар-
Франция Фуқаролик кодексига кўра, тибга солишга имкон беради. Бироқ, пудрат
шартнома бу келишув бўлиб, унга кўра бир муносабатларига доир маъмурий ҳуқуқий
ёки бир нечта шахс бошқа шахс ёки шахслар- ҳужжатларнинг ҳаддан зиёд кўплиги фуқа-
га бирон бир нарсани топшириш ёки бирон ролик муомаласи барқарорлигига ўзининг
бир ишни бажариш мажбуриятини олади. салбий таъсирини кўрсатиши мумкин.
Германияда бундай муносабатлар фуқа- Ўзбекистон Республикаси Олий хўжа-
ролик ҳуқуқи нормалари билан тартибга лик суди Пленумининг 2016 йил 23 де-
солинади, шунингдек федерал, ҳудудий ва кабрдаги «Иқтисодий судлар томонидан
маҳаллий ҳокимият органлари ва уларга қурилиш пудрати шартномасидан келиб
бўйсунувчи муассаса ҳамда ташкилотлар чиқадиган низоларни ҳал этишда қонун
ўз фаолиятларини амалга оширишда бюд- ҳужжатларини қўллашнинг айрим масала-
жет ҳуқуқ нормаларига ҳам риоя қиладилар. лари тўғрисида»ги 306-сонли қарорининг
Давлат буюртмалари ва давлат эҳтиёжлари 2.1-бандида кўрсатилишича, агар тарафлар
учун пудрат ишларининг бажарилишини ўртасида шартноманинг барча муҳим шарт-
таъминлашга қаратилган меъёрий ҳужжат- лари юзасидан шундай ҳолларда талаб қи-
лар Германия Федератив Республикасининг линадиган шаклда келишувга эришилган
Иқтисодиёт вазирлиги томонидан ишлаб бўлса, шартнома тузилган деб ҳисоблани-
чиқилади. Бундай меъёрий ҳужжатлар си- шини инобатга олишлари лозим. Шу муно-
фатида 1994 йил 22 февралдаги «Давлат сабат билан, агар қурилиш пудрати шартно-
буюртмаларини тақсимлаш тўғрисида»ги, масида муҳим шартлар назарда тутилмаган
1996 йил 3 июлдаги «Қурилиш ишларига бўлса ҳамда ушбу шартларни белгилаш им-
нисбатан давлат буюртмалари тўғрисида»- конияти бўлмаса, бундай шартнома тузил-
ги, 1997 йил 12 майдаги «Пудрат ишларига маган деб ҳисобланади. Бу ҳолатда судлар
нисбатан давлат буюртмалари тўғрисида»ги низони ҳал этишда шартномадан ташқари
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
32 ФУҚАРОЛИК ҲУҚУҚИНИНГ АЙРИМ МАСАЛАЛАРИ
мажбуриятларни тартибга солувчи қои- ши табиий.
даларни қўллашлари лозим. Бундай ҳолларда одатда пудратчи «ёр-
Хулоса сифатида айтиш мумкинки, қу- дами» зарур бўлади. Бироқ, пудратчи
рилиш пудрати шартномасининг ўзига хос шартнома бўйича ўз манфаатини ифода
хусусияти сифатида унинг предмети қу- этади. Шу боисдан, буюртмачи номидан
рилиш ишларини бажариш муддати ҳамда назоратни амалга оширувчи субъект би-
тарафларнинг мажбуриятларида намоён лан ҳам шартнома тузиш зарурати юза-
бўлади. Ушбу ўзига хослик шартноманинг га келади. Одатда, бундай функцияни
муҳим шарти сифатида унда ифодаланиши инженер ташкилотлар амалга ошириши
лозим. Бунда, қурилиш пудрати шартно- зарур. Пудратчи томонидан амалга оши-
масининг бажарилиши натижаси албатта риладиган ишларни назорат қилиш учун
ашёвий кўринишга (таъмирлаш ишлари, буюртмачи ва инженер ташкилоти ўртаси-
бино, завод ёки фабрика қурилиши ва ҳ.к.) да шартнома тузилиши, инженер ташки-
эга бўлиши шарт. лотининг мажбуриятлари ва вазифалари
белгиланиши зарур. Бунда, инженер таш-
Фикримизча, қурилиш пудрати шарт- килот фақатгина буюртмачи вакили сифа-
номаси йирик инвестициялар, моддий тида эмас, балки мустақил шахс сифати-
ресурсларни талаб қилганлиги сабабли да қурилиш ишлари пудрати шартномаси
ўзаро тузиладиган шартномалар учун бўйича сифатни таъминлаши, буюртмачи
тегишли ҳужжатларни тақдим этишга ва пудратчи ўртасидаги техник хусусият-
доир талаб қонунчиликда назарда ту- га эга масалаларни ҳал қила олиши керак.
тилиши зарур. Чунки, ноаниқлик ёки
зарур норманинг мавжуд бўлмаслиги Фикримизча, ФКга қуйидаги мазмундаги
турли тушунмовчиликлар, низоларни 6761-моддани киритиш мақсадга мувофиқ:
юзага келтириши мумкин.
«6761-модда. Буюртмачининг ҳуқуқла-
Фуқаролик қонун ҳужжатларида гар- рини амалга ошириш ва мажбуриятла-
чи пудрат шартномасига доир сифат рини бажаришда инженер (инженер
ҳақида умумий қоидалар, масалан, қури- ташкилоти)нинг иштироки.
лиш ишларининг хавфсизлиги (ФКнинг
668-моддаси), объектни суғурталаш (ФК- Буюртмачи қурилишда ишларнинг
нинг 669-моддаси), ишнинг сифати учун бажарилишини текшириш ва назорат
пудратчининг жавобгарлиги (ФКнинг қилиш ҳамда пудратчи билан муноса-
681-моддаси), қурилиш пудрати шарт- батларда қарор қабул қилиш мақсадида
номасида сифат кафолатлари (ФКнинг пудратчининг розилигисиз мустақил ра-
682-моддаси) мавжуд бўлса-да, қурилиш вишда хизматларни кўрсатувчи тегишли
пудрати шартномаси бўйича сифатни таъ- инженер (инженер ташкилоти) билан
минлашга доир алоҳида қоидалар белги- шартнома тузиши мумкин. Бундай ҳол-
ланмаган. Буюртмачи қурилиш борасида ларда қурилиш пудрати шартномасида
алоҳида билимларга эга бўлмаганлиги мазкур инженер (инженер ташкилоти)
сабабли лойиҳа ва қурилиш ишларини нинг функциялари, пудратчи учун унинг
амалга оширишга доир шартлар билан ҳаракатлари билан боғлиқ оқибатлар
тўлиқ танишиш имкониятига эга эмас. У белгиланади».
ҳолда қурилиш ишининг сифати, сифат
кафолатларини текшириш қандай амалга О. ДАДАХОДЖАЕВ,
оширилади? деган ўринли савол туғили-
Хўжаобод туманлараро
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020 иқтисодий суди судья ёрдамчиси
ЗАРАР ВА МАЖБУРИЯТ 33
ЗАРАР ЕТКАЗИШДАН КЕЛИБ
ЧИҚАДИГАН МАЖБУРИЯТЛАР
Фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш унинг айби билан етказилмаганлигини исбот-
усулларидан бири зарарни ундириш ҳисо- ласа, қонунда аниқ белгиланган ҳолатлардан
бланиб, ғайриқонуний ҳаракат (ҳаракат- ташқари зарарни тўлашдан озод қилинади.
сизлик) туфайли фуқаронинг шахсига ёки
мол-мулкига етказилган зарар, юридик Давлат органи ёки фуқароларнинг ўзи-
шахсга етказилган зарар, шу жумладан, бой ни ўзи бошқариш органи томонидан қонун
берилган фойда зарарни етказган шахс томо- ҳужжатларига мувофиқ бўлмаган ҳужжат
нидан тўлиқ ҳажмда қопланиши лозим (Ўз- қабул қилиниши, шунингдек улар мансабдор
бекистон Республикаси Фуқаролик кодекси шахсларининг ғайриқонуний ҳаракатлари
(ФК) 985-моддасининг биринчи қисми). (ҳаракатсизлиги) натижасида фуқарога ёки
юридик шахсга етказилган зарарнинг ўрни
Ҳуқуқи бузилган шахс уни тиклаш би- давлат томонидан ёки фуқароларнинг ўзини
лан биргаликда, у томонидан олиниши ўзи бошқариш органи томонидан қопланиши
мумкин бўлган, аммо ҳуқуқбузарнинг ҳа- лозим. Бундай зарарнинг ўрни давлат орга-
ракати натижасида олинмай қолган фойда- нининг бюджетдан ташқари маблағлари ёки
ни, яъни бой берилган фойдани талаб қи- фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органининг
лиш ҳуқуқига ҳам эга. маблағлари ҳисобидан қопланади.
Зарар моддий ва номоддий турларга Зарар қайси давлат органлари, фуқаро-
бўлиниб, моддий зарар сирасига шахс- ларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари
нинг соғлигига, ҳаётига етказилган зарар, мансабдор шахсларининг айби билан ет-
шунингдек мол-мулкига етказилган зарар казилган бўлса, суднинг қарори билан за-
кирса, номоддий зарар унга етказилган рарнинг ўрнини қоплаш ушбу органлар
маънавий зарар бўлиб, шахснинг шаъни, мансабдор шахсларининг зиммасига юкла-
қадр-қиммати, обрў-эътиборига етказилган тилиши мумкин (ФК 985-моддасининг би-
зарар ҳисобланади. ринчи қисми).
Юридик шахс ёхуд фуқаро ўз ходими Юридик ва жисмоний шахс ўзига етка-
меҳнат (хизмат, лавозим) мажбуриятлари- зилган зарар қопланишини талаб қилиш
ни бажариб турган вақтида етказган зарар- ҳуқуқига эга бўлиб, суднинг зарарни қоплаш
ни қоплайди. тўғрисида қонуний кучга кирган қарори за-
рар қопланиши учун асос ҳисобланади.
Бошқа шахс (меҳнат мажбуриятларини
бажараётган ходим, транспорт воситасини Жумладан, «Нотариат тўғрисида»ги Ўз-
бошқарувчи шахс ва ҳ.к.) томонидан етказил- бекистон Республикаси Қонунининг 19-мод-
ган зарарни тўлаган шахс бу шахсга нисба- дасига кўра, нотариус ўз мажбуриятларини
тан, агар қонунда бошқача миқдор белги- бузганлиги учун қонунда назарда тутилган
ланмаган бўлса, тўланган товон миқдорида тартибда жавобгар бўлади.
қайта талаб қилиш (регресс) ҳуқуқига эга.
Давлат нотариал идорасининг нотариуси
Зарар етказган шахс етказилган зарар томонидан ўз мажбуриятларини бузганлиги
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
34 ЗАРАР ВА МАЖБУРИЯТ
оқибатида етказилган зарарнинг ўрни Ўзбе- айбидан қатъи назар, қонунда белгиланган
кистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси тартибда давлат томонидан тўла ҳажмда
томонидан белгиланадиган тартибда давлат тўланади. Суднинг қарори билан зарарни
томонидан қопланади. қоплаш зарар етказилишида айбдор бўлган
мансабдор шахслар зиммасига юкланиши
Хусусий амалиёт билан шуғулланувчи мумкин.
нотариус нотариал ҳаракатлар орқали қо-
нунни бузганлиги натижасида жисмоний ва Терговга қадар текширувни амалга оши-
юридик шахсларнинг мол-мулкига етказил- рувчи органлар, суриштирув, дастлабки
ган зарар учун, агар ушбу моддада бошқача тергов, прокуратура органлари ва суднинг
тартиб назарда тутилмаган бўлса, мулкий мансабдор шахслари томонидан етказилган
жавобгар бўлади. зарарни тўлаган давлат бундай шахсларнинг
айби суднинг қонуний кучга кирган ҳукми
ФК 1001-моддасининг 1-бандига кўра, билан аниқланган ҳолларда, бу шахсларга
бошқа шахс (меҳнат мажбуриятларини ба- нисбатан регресс даъво билан ундиришга
жараётган ходим, транспорт воситасини ҳақли.
бошқарувчи шахс ва ҳ.к.) томонидан ет-
казилган зарарни тўлаган шахс бу шахсга Ходим меҳнат (хизмат, лавозим) мажбури-
нисбатан, агар қонунда бошқача миқдор ятларини бажариб турган вақтида келтирган
белгиланмаган бўлса, тўланган товон зарарни қоплаш бўйича мажбурият ташки-
миқдорида қайта талаб қилиш (регресс) лотнинг мажбурияти ҳисобланади. ФКнинг
ҳуқуқига эга. 989-моддасига мувофиқ юридик шахс ёхуд
фуқаро ўз ходими меҳнат (хизмат, лавозим)
«Нотариус томонидан ўз касб мажбурият- мажбуриятларини бажариб турган вақтида
лари бузилиши оқибатида етказилган зарар- етказган зарарни қоплайди.
ни қоплаш тартиби тўғрисида»ги Низомнинг
2-бандига асосан, зарар давлат томонидан Яъни, ўз лавозим мажбуриятларини ба-
кейинчалик нотариусга тўланган қоплаш жараётганда ҳайдовчи ходим айби билан бо-
миқдорида аксинча талаб (регресс) қўйилган шқа шахсларга етказилган зарарни қоплаш
ҳолда бюджетдан ташқари Адлия органлари бўйича мажбурият дастлаб иш берувчига
ва муассасаларини ривожлантириш жамғар- юклатилади.
маси маблағлари ҳисобига қопланади.
ФК 1001-моддасининг биринчи қисмида
Адлия бошқармаси томонидан қопланган бошқа шахс (меҳнат мажбуриятларини бажа-
сумма кейинчалик аксинча талаб (регресс) раётган ходим, транспорт воситасини бошқа-
тартибида нотариусдан ундириб олиниши рувчи шахс ва ҳ.к.) томонидан етказилган
керак. зарарни тўлаган шахс бу шахсга нисбатан,
агар қонунда бошқача миқдор белгиланма-
Шунингдек, қонунга хилоф тарзда ҳукм ган бўлса, тўланган товон миқдорида қайта
этиш, қонунга хилоф тарзда жиноий жавоб- талаб қилиш (регресс) ҳуқуқига эга.
гарликка тортиш, эҳтиёт чораси сифатида
қамоққа олишни ёки муносиб хулқ-атворда Кўрсатилган бу қоида маънавий зарар
бўлиш ҳақида тилхат олишни қонунга хи- етказилган ҳолатларга ҳам татбиқ қили-
лоф қўллаш, қамоқ тариқасидаги маъмурий нади (Олий суд Пленумининг «Маънавий
жазони қонунга хилоф тарзда бериш натижа- зарарни қоплаш ҳақидаги қонунларни
сида фуқарога етказилган зарар терговга қа- қўллашнинг айрим масалалари тўғриси-
дар текширувни амалга оширувчи органлар, да» 2000 йил 28 апрелдаги 7-сонли қаро-
суриштирув, дастлабки тергов, прокуратура рининг 5-банди).
органлари ва суднинг мансабдор шахслари
Зарар жиноят ёки эҳтиётсизлик оқибати-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
ЗАРАР ВА МАЖБУРИЯТ 35
да, шартнома мажбуриятини бажармаганлик дан спиртли ичимликлар ёки гиёҳванд-
ёхуд тўлиқ бажармаганлик оқибатида вужуд- лик воситаларини суиистеъмол қилиш
га келиши мумкин. оқибатида етказилган зарарни унинг ўзи
умумий асосларда тўлайди.
Шартномавий муносабатларда шартнома-
да белгиланган мажбуриятларнинг бажарил- Зарар кўрган тараф унга етказилган зарар
маслиги ёки лозим даражада бажарилмасли- қийматини натура шаклида аслича қоплаш
ги ҳолатларида томонларнинг жавобгарлиги (ўшандай турдаги ва сифатдаги ашёни тақ-
масаласи муҳим ўрин эгаллайди. дим этиш, шикастланган ашёни тузатиш ва
ҳоказо) ёки етказилган зарарни тўлаш маж-
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процес- буриятини юклашни талаб қилиши мумкин.
суал кодексининг 324-моддасига кўра, қарздор Даъвогар зарар етказган шахсдан унга етка-
мажбуриятни бажармаганлиги ёки лозим дара- зилган зарардан ташқари маънавий зарарни
жада бажармаганлиги туфайли кредиторга етка- ва бой берилган фойдани талаб қилишга
зилган зарарни тўлаши шарт. ҳақли.
Зарар турли шахслар томонидан амалга Маънавий зарар пул билан қоплана-
оширилиши мумкин. Зарар етказувчи шахс- ди. Маънавий зарарни қоплаш миқдори
нинг ёшига, соғлиги ҳолатига қараб жавоб- жабрланувчига етказилган жисмоний ва
гарлик мажбурияти ўзгаради. маънавий азобларнинг хусусиятига, шу-
нингдек айб товон тўлашга асос бўлган
Кичик ёшдаги болалар, яъни 14 ёшга- ҳолларда зарар етказувчининг айби дара-
ча бўлган болалар томонидан етказилган жасига қараб суд томонидан аниқланади.
зарар учун унинг ота-онаси ёки васийла- Зарарни қоплаш миқдорини аниқлашда
ри зарар уларнинг айби билан етказил- оқилоналик ва адолатлилик талаблари
маганлигини исботлай олмаса, жавобгар эътиборга олиниши лозим.
бўлади.
Кодекснинг 72-моддаси талабларига
Ўн тўрт ёшдан ўн саккиз ёшгача бўлган кўра, ҳар бир тараф ўзининг талаблари ва
вояга етмаган бола етказилган зарар учун эътирозларига асос қилиб кўрсатган ҳо-
мустақил жавобгар бўладилар. латларни исботлаши шарт. Ушбу асосда
зарар мавжуд далиллар билан исботлан-
Ўн тўрт ёшдан ўн саккиз ёшгача бўлган ган қисми бўйича ундирилади.
вояга етмаган шахснинг зарарни қоплаш
учун етарли мол-мулки бўлмаса, зарар тў- Маънавий зарар эса, тўланиши ло-
лиғича ёки унинг етишмаган қисми воя- зим бўлган мулкий зарардан қатъи на-
га етмаганнинг ота-онаси (фарзандликка зар қопланади.
олувчилари) ёки васийи томонидан, агар
улар зарар ўзларининг айби билан ет- Жисмоний ва маънавий азоблар-
казилмаганлигини исботлай олмасалар, нинг хусусияти маънавий зарар ет-
тўланиши керак. казилган ҳақиқий ҳолатлар ва жабр-
ланувчининг шахсий хусусиятлари
Кодекснинг 996-моддасига кўра, му- ҳисобга олинган ҳолда суд томонидан
омалага лаёқатсиз деб топилган фуқаро баҳоланади.
томонидан етказилган зарарни унинг
васийи ёки унинг устидан назоратни Ш. МУРОДУЛЛОЕВА,
амалга ошириши шарт бўлган ташки- фуқаролик ишлари бўйича
лот, агар зарар уларнинг айби билан
етказилмаганлигини исботлай олмаса, Самарқанд вилоят
тўлайди. Шунингдек, муомала лаёқати суди судьяси
чекланган деб топилган фуқаро томони-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
36 МУНОСАБАТ
ДАВЛАТ ХАРИДЛАРИ ВА ДАВЛАТ-
ХУСУСИЙ ШЕРИКЛИК ИНСТИТУТЛАРИНИНГ
ЎЗАРО АЛОҚАДОРЛИГИ
Давлат эҳтиёжлари хилма-хил бўлиб, у ган тадқиқот натижалари шаклланди.
ўзида моддий ва номоддий неъматларга бўл- Илмий адабиётларда «давлат-хусусий
ган эҳтиёжларини назарада тутади: кўчар ва
кўчмас мол-мулк, табиий ресурслар, интел- шериклик» ва «давлат харидлари» тушун-
лектуал фаолият, илмий тадқиқот, лойиҳа чаларининг ўзаро нисбати тизимлилик, ях-
ва қидирув ишлари натижалари, тиббий, литлик, назарий, тарихийлик ёндашувлари
юридик ва бошқа хизматларни кўрсатиш, асосида таҳлил қилинган1.
ижтимоий маданий аҳамиятдаги биноларни
қуриш, инфраструктура объектларини яра- Олимлар А.В. Белицкая, А.Еганянларнинг
тиш ва ҳоказо. Шу ўринда, давлат-хусусий фикрича, давлат харидлари давлат буюртма-
шериклик ва давлат харидлари институти- лари давлат-хусусий шериклик институтидан
нинг алоқадорлигини илмий таҳлил қилиб мустақил бўлиб, унинг шакли ҳисобланмай-
ўрганиш долзарб масалалардан бири бўлиб ди, яъни биринчидан, давлат харидлари-
ҳисобланади. дан фарқли равишда давлат-хусусий ше-
рикликда молиялаштириш хусусий шерик
Давлат харидлари кўпгина давлатларда томонидан амалга оширилади, иккинчидан,
давлат-хусусий шерикликнинг ажралмас давлат-хусусий шерикликда хавф шериклар
қисми бўлиб ҳисобланади. Бироқ, ушбу ту- ўртасида тақсимланиши назарда тутилади,
шунчаларнинг моҳиятига баҳо беришда як- учинчидан, давлат-хусусий шериклик узоқ
дил фикрлар мавжуд эмас. Бу эса, ўз навба- муддатли характер касб этади, тўртинчидан,
тида, давлат-хусусий шериклик ва давлат хусусий шерик нафақат объектни яратишда,
харидлари институтлари ўзаро муносабатла- балки ундан фойдаланишда ва унга хизмат
рини илмий таҳлил қилиб ўрганиш, соҳада- кўрсатишда ҳам иштирок этади2.
ги қонунчилик базасини такомиллаштириш,
ҳокимиятнинг суиистеъмолчиликларга йўл Олимлардан И.И.Смотрицкая, Л.М. Па-
қўйиш имкониятларини камайтириш ва ин- хомова эса, давлат-хусусий шериклик ва
вестиция муҳитини янада яхшилашга хиз- давлат харидларига яхлитлик нуқтаи наза-
мат қилади. ридан қараб, давлат харидларини давлат-ху-
сусий шерикликнинг мураккаблашган ме-
Юридик ва иқтисодий адабиётлар таҳли- ханизмининг бир қисми сифатида талқин
ли шуни кўрсатдики, «давлат-хусусий ше- қилишади3.
риклик» ва «давлат харидлари» институт-
ларининг ўзаро боғлиқлиги юзасидан якдил Давлат харидлари ва давлат-хусусий ше-
фикрлар мавжуд эмас. Давлат-хусусий ше- риклик институтларининг ўзаро нисбати
рикликнинг шакли ва турлари ҳақида яго- ҳақида фикр юритганда, иккаласи ҳам узоқ
на тушунча мавжуд бўлмаган пайтда, ўзида муддатга мўлжалланган давлат харидлари
турли хил назарий қарашлар, айрим муам- тўғрисидаги шартномалар ва давлат-хусу-
молар, масалалар ва уларни ҳал қилиш юза- сий шерикликнинг устувор лойиҳаларини
сидан таклифларни ўзида мужассамлаштир- рағбатлантириш унсурлари сифатида на-
моён бўлади. Амалиёт шуни кўрсатадики,
бир қанча давлат эҳтиёжлари учун товар-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
МУНОСАБАТ 37
лар етказиб бериш, ишларни бажариш ва мувофиқ эмас. Ҳозирги кунда Ўзбекистон-
хизматлар кўрсатишга оид шартномалар даги мураккаб ижтимоий-иқтисодий конъ-
давлат-хусусий шериклик институтининг юнктура давлатнинг оммавий инфраструк-
механизмларидан фойдаланишни назарда турага хусусий инвестицияларни жалб
тутмайди. Улар аксарият ҳолатларда бо- қилиш учун барча механизмларни амалга
зорда кўп ҳажмда мавжуд бўлган стан- оширишни талаб этмоқда. Давлат-хусусий
дарт маҳсулотларни харид қилиш билан шериклик - давлатнинг маълум бир инфра-
боғлиқ шартномалар бўлиб ҳисобланади. структура объектларига эҳтиёж бўлганда ва
ушбу лойиҳани амалга ошириш учун хусу-
Бироқ, давлат харидлари тўғрисидаги сий инвестицияларни жалб қилмасдан амал-
шартномаларни ижро этишда биргаликдаги га оширишнинг имкони мавжуд эмаслиги,
молиялаштириш назарда тутилган ҳоллар- яъни бюджет маблағларининг етишмаслиги
да хусусий шерикларнинг маблағларини, ҳолати бўлганда ишлайди. Агар бюджетда
шартномаларни ижро этишда пудрат ва ёр- етарли имкониятлар мавжуд бўлса, унда
дамчи пудратчилар механизмлари, давлат давлат давлат буюртмаларининг аутсор-
ва хусусий субъектларнинг интеллектуал синг моделини қўллаган ҳолда арзон ху-
ва молиявий активларини жалб этиш ҳолат- сусий операторларни жалб қилиши қулай
лари ҳам бўлиши мумкин. Жумладан, узоқ бўлиб ҳисобланади5.
муддатли илмий-текшириш, тажриба-кон-
структорлик шартномаларини реализация Ўзбекистон Республикаси Президен-
қилишда инновация лойиҳаларини яра- тининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-
тишда давлат-хусусий шерикликнинг ай- сонли Фармони билан тасдиқланган
рим шакллари вужудга келиши мумкин. 2017–2021 йилларда Ўзбекистон Респу-
Айрим муаллифлар, давлат харидлари- бликасини ривожлантиришнинг бешта
ни давлат-хусусий шерикликнинг тендер устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар
босқичи деб ҳисоблашади. стратегиясининг 1.2-бандида мамлакатни
ижтимоий-сиёсий ва ижтимоий-иқтисо-
Хулоса қилиб айтиш мумкинки, дав- дий ривожлантириш бўйича вазифалар-
лат харидлари институти давлат-хусу- ни амалга оширишда ўзаро манфаатли
сий шериклик институтидан алоҳида ҳамкорликнинг самарасини оширишга қа-
бўлиб, унинг ҳуқуқий нормаларини тўғри- ратилган давлат-хусусий шерикликнинг за-
дан-тўғри давлат-хусусий шерикликка оид монавий механизмларини жорий этиш зарур-
муносабатларга татбиқ этиб бўлмайди. лиги белгиланган. Ўзбекистон Республикаси
Мазкур институтларнинг умумий белгилари Президентининг 2018 йил 20 октябрдаги
ҳақида фикр юритадиган бўлсак: тарафлар- «Давлат-хусусий шерикликни ривожлан-
дан бири оммавий-ҳуқуқий тузилма бўлиб тиришнинг ҳуқуқий ва институционал ба-
ҳисобланади; бюджет (давлат) маблағлари- засини яратиш бўйича биринчи навбатда-
ни сарф этилишини назарда тутади; мақса- ги чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарорига
ди давлат эҳтиёжларини таъминлашга ёки асосан, Молия вазирлиги ҳузурида Дав-
давлат функцияларини амалга оширишга лат-хусусий шерикликни ривожлантириш
хизмат қилади; шартнома кўп ҳолларда агентлиги ташкил этилди. У давлат муас-
танлов натижаларига кўра тузилади4. сасаси мақомига эга бўлиб, юртимизда
давлат-хусусий шериклик соҳасида ягона
Шуни қайд этиш керакки, «давлат-хусу- давлат сиёсатини юритиш бўйича махсус
сий шериклик»нинг чуқур таҳлил этилиши ваколатли орган ҳисобланади.
давлат харидлари тушунчаси билан ара-
лаштириб юбормаслик учун ҳам мақсадга
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
38 МУНОСАБАТ
«Давлат-хусусий шериклик тўғриси- MЧЖ томонидан Қуйи Сирдaрё ирригaция
да»ги Қонунда назарда тутилган асосий тизимлaри ҳaвзa бoшқaрмaси ҳузуридaги
тушунчаларга кўра, давлат-хусусий ше- Мeлиoрaтив экспeдициянинг 9390 м2 бўш ер
риклик давлат шериги ва хусусий шерик- майдонида дaвлaт-xусусий шeриклик шaрт-
нинг муайян муддатга юридик жиҳатдан лaри aсoсидa бeтoн зaвoди, темир-бетон
расмийлаштирилган, давлат-хусусий ше- материаллари ишлаб чиқариш ҳамда тех-
риклик лойиҳасини амалга ошириш учун никаларни таъмирлаш йўлга қўйилмоқда.
ўз ресурсларини бирлаштиришга асослан- Умумий қиймати 9 млрд. сўмни ташкил эта-
ган ҳамкорлиги саналади. Бундай шериклик диган ушбу лойиҳанинг амалга оширилиши
объектига лойиҳалаштириши, қурилиши, натижасида 50 та иш ўрни яратилади6.
барпо этилиши, етказиб берилиши, молия-
лаштирилиши, реконструкция қилиниши, Бошқача қилиб айтганда, давлат хусусий
модернизациялаштирилиши, фойдаланили- шериклиги – бу давлатнинг турли миқёсда-
ши ва хизмат кўрсатилиши давлат-хусусий ги (республика, ҳудудий, маҳаллий) масъул
шериклик лойиҳаси доирасида амалга оши- шахслари тимсолида хусусий сектор вакил-
риладиган мол-мулк, мулкий комплекслар, лари билан муайян лойиҳаларни биргаликда
ижтимоий инфратузилма, шунингдек бу амалга ошириш шаклидаги ҳамкорлигидир.
жараёнда амалга оширилиши лозим бўлган
ишлар (хизматлар) ва инновациялар киради. Айтайлик, давлат-хусусий шериклик
ҳажми ва сони бўйича етакчи ҳисоблан-
Жумладан, Ўзбекистон Республикаси ган Буюк Британияда лойиҳаларнинг асо-
Президентининг 2019 йил 17 июндаги сий қисми йўл қурилиши соҳасида амалга
«Қишлоқ хўжалигида ер ва сув ресурсла- оширилади. Энг йирик ва машҳур лойиҳа
ридан самарали фойдаланиш чора-тад- Ла-Маншдаги тоннель қурилишидир.
бирлари тўғрисида»ги Фармонида сув
ресурсларини бошқариш соҳасида бозор Шарқий ва Ғарбий Европа мамлакат-
механизмларини жорий этиш, сув хўжа- ларида давлат-хусусий шериклик асосида
лиги соҳасида давлат-хусусий шериклик- транспорт объектлари қурилади. Варшава
ни ривожлантириш борасидаги қатор ва- (Польша)даги халқаро аэропорт, Франк-
зифалар белгилаб берилган. фурт-Майн шаҳридаги аэропорт (Рейн-
Майн аэропорти) буларга мисол бўлиши
Бугунги кунда республикамизнинг 22 та мумкин. Уларнинг қурилишида 80% ху-
туманида жойлашган, вазирлик тизимидаги сусий инвестициялардан фойдаланилган.
жами 50 та сув хўжалиги объектларида дав- Дунё амалиётида соғлиқни сақлаш, таъ-
лат-хусусий шерикликни жорий этиш бўйича лим ва коммунал хўжалик соҳаларида ҳам
зарур чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. ижобий ҳамкорлик намуналари жуда кўп.
Жумладан, Сирдарё вилоятида фаолият кўр-
сатаётган «Meлиoрaтив қурилиш Сирдaрё» Шу билан бирга, айнан давлат бу ерда
ташаббускор бўлиб чиқади, унинг мақсади
эса, иқтисодиётга шахсий инвестициялар-
АННОТАЦИЯ
Мақолада давлат харидлари ва давлат-хусусий шериклик институтлари тушунчаси, уларнинг фарқли
жиҳатлари ҳар хил ёндашувлар асосида кўриб чиқилган бўлиб, муаллиф давлат харидларининг алоҳи-
да мазмунини ҳуқуқий тушунча сифатида ўрганган. Шунингдек, давлат эҳтиёжларини давлат-хусусий
шериклик институти фарқловчи жиҳатларнинг зарурияти таҳлил этилган.
Калит сўзлар: давлат эҳтиёжлари, давлат буюртмалари, давлат харидлари, давлат-хусусий шериклик,
бюджет муассасалари.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
МУНОСАБАТ 39
ни жалб этиш, ўзининг тасарруфида бўлган тибга солишда хусусий ва оммавий манфа-
соҳалар инфратузилмасини ривожланти- атларнинг мувозанатини таъминлаш лозим.
риш. У хусусий бизнес билан ўзаро алоқалар С.Ю.Филиппова10 давлатнинг давлат хари-
асоси бўлган тамойилларни ҳамда ҳамкор- длари соҳасидаги вазифаларини ҳал қилиш
ликдаги лойиҳаларнинг амалга оширилиш учун етказиб берувчи ва сотиб олувчи дав-
механизмларини ҳам белгилаб беради. лат эҳтиёжлари учун шартноманинг ижро-
сини таъминлаш орқали кўзланган мақсади-
Асосан давлат-хусусий шериклик га эришганлиги етарли бўлиб ҳисобланади.
шаклида давлат учун устувор (ёки страте- Бироқ, олимларнинг фикрлари баҳсли бў-
гик муҳим) бўлган энг кўп молия, меҳнат ва либ ҳисобланади, назаримизда давлат бу-
ишлаб чиқариш ресурсларини талаб этувчи юртмалари, биринчи навбатда, давлатнинг
энг мураккаб лойиҳалар амалга оширила- эҳтиёжларини таъминлаш ҳисобланади, бу
ди. Шу билан бирга ҳар бир давлат ижти- эса мувозанатни таъминлашни иложсиз қи-
моий-иқтисодий ривожланиш даражаси ва либ қўяди.
макроиқтисодиётнинг бошқа кўрсаткичла-
ридан келиб чиққан ҳолда давлат-хусусий Давлат харидларида давлат тадбир-
шериклик йўналишларини мустақил ра- корлик субъектлари билан бўладиган
вишда белгилайди. муносабатларда давлат у билан хара-
жатларни тақсимлашни ёки инвестиция-
Ўзбекистонда давлат-хусусий шериклик ларни бирлаштиришни назарда тутмай-
институти, давлат буюртмалари тушунчасига ди, яъни давлат-хусусий шериклик ўз
қараганда, янги институт бўлиб ҳисобланади7. номи билан шерикликка асосланади11.
Давлат харидлари шаклланган инсти-
Давлат-хусусий шериклиги билан боғ- тут бўлиб ҳисобланса, давлат хусусий
лиқ муносабатларга концессиялар, маҳсу- шериклик институти – бозор ҳодисаси,
лот тақсимотига оид битим, эркин иқтисо- инвестициявий лойиҳа бўлиб ҳисобла-
дий зоналар тўғрисидаги қонунчиликлар нади12.
ҳам татбиқ этилиши мумкин, давлат ха-
ридлари учун алоҳида ҳуқуқий механизм Россияда суд амалиётида давлат
амал қилади. харидлари тўғрисидаги шартнома-
ни давлат-хусусий шериклик тўғри-
К.В.Кичикнинг фикрича, бозор иқтисо- сидаги битим сифатида баҳолаш ҳо-
диёти шароитида давлат буюртмалари дав- латлари ҳам бўлган. Жумладан, Урал
лат иқтисодиётини тартибга солишнинг те- Федерал арбитраж судининг қарорига
жамли воситаси бўлиб ҳисобланади ҳамда асосан пудратчи томонидан жисмоний
оммавий мақсадларга эришишга қаратилган ва маънавий жиҳатдан эскирган мебел-
бўлади8. Д.А.Петров ҳам ушбу фикрларни лар, маиший техникалар (совуткичлар,
қўллаб-қувватлайди9. кир ювиш машиналари, телевизорлар
ва шу кабилар), ташкилий техникалар
Давлат-хусусий шериклик икки томоннинг (компьютерлар, принтерлар ва шу каби-
ўзаро шерик муносабатларига асосланиб, ҳар лар), техник ускуналар, автотранспорт
бир шерик ўзига фойдали бўлган шартлар асо- воситаларини алмаштириш натижасида
сида муносабатга киришади. Давлат-хусусий ҳосил бўладиган қаттиқ маиший чиқин-
шериклик замирида оммавий манфаат мавжуд дилар, шунингдек дарахт ва буталарни
бўлса-да, хусусий шерик ҳам ўз манфаатлари- кесиш ҳамда агротехник ишлов беришда
га эга бўлади, яъни инвестор сифатида келгу- ҳосил бўладиган чиқиндилар (дарахт
сида қўяётган капиталини кўпайтиришга қара-
тилган манфаатни кўзлайди. Д.А.Петровнинг
фикрича, давлат харидларини ҳуқуқий тар-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
40 МУНОСАБАТ
ва бута шох-шаббалари, кесиш ишлари балки давлат-хусусий шерикликка оид
ҳуқуқий нормалар татбиқ этилишини
қолдиқлари, барглар ва бошқалар) ва англатади.
ўлчамлари бўйича контейнерларга жой- Хулоса қилиб айтганда, давлат-ху-
сусий шериклик ва давлат харидлари
лаштиришнинг имкони бўлмаган қури- институтлари бир-биридан мустақил
бўлиб, давлат-хусусий шерикликка оид
лиш чиқиндиларини тўплаши ва олиб қонун ҳужжатлари нормаларини давлат
харидларига тўлиқ татбиқ этиш мумкин
чиқиб кетиши лозим бўлган13. эмас.
Ўзбекистонда эса, маиший чиқин-
М. ҚАЛАНДАРОВА,
диларни тўплаш ва олиб чиқиб кетиш бўйи- Ўзбекистон Республикаси Судьялар
ча хизмат кўрсатиш учун тегишли ҳудудлар
хусусий шерикка бириктириб берилишига олий кенгаши ҳузуридаги
оид Ўзбекистон Республикаси Президен- Судьялар олий мактаби
тининг «Маиший ва қурилиш чиқинди-
лари билан боғлиқ ишларни бошқариш «Иқтисодий ҳуқуқ» кафедраси
тизимини янада такомиллаштириш чо- мудири, юридик фанлар номзоди
ра-тадбирлари тўғрисида»ги 2020 йил
29 сентябрдаги ПҚ-4845-сонли Қарори
қабул қилинди. Бу эса, мазкур соҳа-
га оид муносабатлар давлат харидлари
тўғрисидаги қонунчилик билан эмас,
1Коженко Я.В. Теоретико-концептуальный анализ дефиниций и соотношений государственно-частного пар-
тнерства и государственных закупок Вестник Таганрогского института имени А.П. Чехова/ 2017/-С.225-226
2Белицкая А.В. Правовое регулирование государственно-частного партнерства. — М.: Статут, 2012.
3Попов В.В., Музыка О.А., Коженко Я.В. Социальные трансформации в правовых отношениях // Междуна-
родный журнал прикладных и фундаментальных исследований. 2017. № 3 - 2. - С. 315 - 318.
4Коженко Я.В. Теоретико-концептуальный анализ дефиниций и соотношений государственно-частного
партнерства и государственных закупок Вестник Таганрогского института имени А.П. Чехова/ 2017/-С.227-228
5В.Килинкаров, Б.Шамсиев и Ф.Камалов, Государственно-частное партнерство: общее понятие и стандарты
национального регулирования // www.dentons.com›insights›articles›october›a-pu. Узбекистан // 04.10.2018 года.
6Сув хўжалиги соҳасида илк давлат-хусусий шериклик жорий этилмоқда // www.water.gov.uz.
7Давлат-хусусий шерикликнинг устун белгилари бўлишига қарамасдан давлат органлари бундай муноса-
батларга киришишни афзал билишмайди, бу биринчидан мавжуд давлат институтларининг психологияси ва
менталитетига боғлиқ бўлса, иккинчидан, юқори даражада сифатни таъминлашга қаратилган мураккаб меха-
низмнинг мавжудлиги ҳисобланади // Почему Узбекистану так нужно ГЧП. На примере строительства аэро-
портов и управления ими //04.05.2020. https://pppd.uz.
8Кичик К.В. Государственный (муниципальный) заказ России. Правовые проблемы формирования, разме-
щения и исполнения. М.: Юстицинформ, 2012.- С. 19.
9Петров Д.А. Контрактная система в сфере закупок и публичные закупки как способы государственного
воздействия на экономику // Конкурентное право. 2013. № 3. - С. 2 — 5.
10Филиппова С. Закон о контрактной системе: заключить договор или исполнить обязательство? // Конку-
ренция и право. 2013. № 4. - С. 24 — 29.
11Global Knowledge Partnership. Multi-Stakeholder Partnerships. IssuePaper [electronicresource]. URL: www.
globalknowledge.org.
12Контракт жизненного цикла (КЖЦ) — новый механизм ГЧП В России. URL: http://www.vegaslex.ru.
13Постановление Федерального арбитражного суда Уральского округа № Ф09-6746/12 по делу № А50-
22136/2011.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
ЖАРАЁН 41
ИЖРО ЭТУВЧИ ДАВЛАТ ҲОКИМИЯТИ
ОРГАНЛАРИ ФАОЛИЯТИНИ РЕЙТИНГ
БАҲОЛАШ ТИЗИМИ
Давлатимиз раҳбари энди ҳар бир ҳудуд кичлар асосида баҳоланади:
раҳбари ўз аравасини ўзи тортиши керакли- - давлат бошқаруви жараёнида муҳим
гини, туман, шаҳар, вилоят ҳокимликлари
ҳар бир ишда масъулиятни ўз зиммаларига қарорлар қабул қилишда фуқароларнинг
олиши зарурлигини таъкидладилар. Бу эса, иштироки (яъни фуқароларнинг овоз бериш
ҳудудларда ишларни ташкил этишда янгича имкониятлари);
ёндашувлар талаб этилаётганини англатади.
Мамлакатни ҳар томонлама юксалтиришда - давлат бошқаруви органларининг ҳи-
давлат бошқаруви органлари ҳамда маҳал- собдорлиги;
лий ижро ҳокимияти органлари фаолиятини
янада самарали ташкил этиш талаб этил- - сиёсий барқарорлик ва зўравонликнинг
моқда. йўқлиги;
«Янги давлат бошқаруви», «Самарали - қонун ҳужжатлари сифати;
давлат бошқаруви», «Янги давлат хизматла- - қонун устуворлиги;
ри» таълимотларини чуқур ўрганиш, давла- - коррупцияга қарши курашиш даражаси.
тимизнинг ўзига хос бўлган хусусиятлари- Бугунги кунда GRICS давлат бошқа-
ни инобатга олган ҳолда давлат бошқаруви руви сифатини баҳолашнинг жаҳон дав-
органлари фаолияти самарадорлигини оши- латлари томонидан тан олинган халқаро
ришда улардан фойдаланиш муҳим аҳамият методикаси ҳисобланади. GRICS мам-
касб этади. Самарали давлат бошқарувида лакатларни ўзаро таққослаш учун қулай
давлат бошқаруви органлари фаолиятини бўлиб, Мингйиллик ривожланиш жамғар-
мезонлар асосида баҳолаш асосий талаблар- маси маблағларини ажратиш учун асосий
дан бири ҳисобланади. Давлат бошқаруви мезонлардан ҳисобланади1.
органлари фаолиятини баҳолаш методика- Халқаро даражада бошқарув самарадор-
сининг нақадар оқилона танланганлигига лигини баҳолаш - давлатларнинг бошқарув
қараб мамлакатнинг барқарор ривожлани- соҳасидаги вазиятини ўзаро таққослаш им-
шини таъминлаш имконияти яратилади. конини берса, миллий ёндашувлар муайян
давлатда бошқарув органлари фаолияти си-
Ҳозирда турли халқаро ташкилотлар фатини ҳар томонлама баҳолаш вазифасини
томонидан жаҳоннинг аксарият давлатла- бажаради. Ҳар бир мамлакат давлат бошқа-
рида бошқарув органлари фаолияти турли руви органлари фаолиятини баҳолашда ўзи-
методикаларга асосланган ҳолда баҳолаб нинг маълум бир методикасига таянади.
борилмоқда. Шулардан бири Жаҳон бан- Шу соҳада илмий изланишлар олиб
кининг GRICS кўрсаткичи бўлиб, у орқа- борган И.А.Тихомировнинг фикрича,
ли давлат бошқаруви қуйидаги кўрсат- самарадорликни баҳолаш методоло-
гиясини танлашда ҳудудларнинг ҳар
хиллигини, ҳудуд раҳбарлари фаолия-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
42 ЖАРАЁН
тининг очиқлик, холислик, мустақиллик, марадорликни баҳолашнинг турли кўри-
ҳудудлар бўйича таққослаш имкониятини нишлари мавжуд. Мисол учун, ходимлар
инобатга олиш лозим2. хизматидан фойдаланувчиларнинг қониқи-
шини аниқлаш давлат бошқарувида кенг
Тадқиқотчи В.О.Моисеевнинг фикрига қўлланиладиган амалиётдир. Миллий дара-
кўра, маҳаллий бошқарув органлари фао- жадаги давлат бошқаруви самарадорлигини
лияти самарадорлигини баҳолаш методо- давлат томонидан кўрсатилаётган хизмат-
логияси асосли, методологик принципга ларнинг сифатини таҳлил қилиш натижа-
қўйилган талабларга, ўрганилаётган ти- сида ҳамда жамоатчиликдан олинган сўров
зимнинг миқдорий, сифатий, статик ва ди- натижасини қиёсий таҳлил қилиш орқали
намик хусусиятларини ҳисоблаш имкони- аниқлаш мумкин4.
яти билан бирга, аниқлик ва ишончлилик
жиҳатларига ҳам жавоб бериши керак3. Баҳолашнинг самарали усулларидан
бири – қиёсий баҳолаш бўлиб, у ахборот
Баҳолаш методикасини аниқ белгилаб тўплаш, қайта ишлаш, умумлаштириш ва
олиш лозим. У ёки бу давлатнинг методика- қиёслашдан иборат. Қиёслаш ҳудудлар-
сини тасодифий танламасдан, миллатнинг ни баҳолашда яхши самара беради, яъни
тарихи, менталитети, ижтимоий-иқтисо- улар бир-бири билан таққосланади. Қиё-
дий ривожланганлик даражаси, фуқаролик сий баҳолаш натижалардаги фарқларни
жамияти институтларининг шакллангани, аниқлаштириш, улардаги ўзгаришлар тен-
халқнинг сиёсий, ҳуқуқий савияси, диний денцияларини кузатиш, ташкилий маса-
қадриятлар каби омилларни инобатга олиш лалар ва самарадорликни таҳлил қилишга
лозим. имкон беради. Бу орқали уларнинг фаоли-
Тадқиқотчи З.Тайлорнинг фикрича, са-
АННОТАЦИЯ
Ушбу мақолада асосий эътибор ижро этувчи давлат ҳокимияти органлари фаолиятини мезонлар асосида баҳолаш
тизими жорий этилган давлатлар тажрибасини ўрганишга қаратилган. Шу билан бир қаторда ижро органлари фаоли-
ятини баҳолаш мезонлари ва методикаси бўйича илмий изланишлар олиб борган айрим олимларнинг фикр-мулоҳаза-
лари таҳлил қилинган. Давлат бошқаруви органлари ҳамда маҳаллий ижро ҳокимияти органлари фаолияти самарадор-
лигини мезонлар асосида рейтинг баҳолаш бўйича таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган.
Калит сўзлар: янги давлат бошқаруви, самарали давлат бошқаруви, янги давлат хизматлари, давлат бошқаруви
органлари.
***
В данной статье основное внимание уделено изучению опыта государств, где внедрена система оценки деятель-
ности исполнительных органов государственной власти на основе критериев. Вместе с тем, изучены и проанализи-
рованы мнения и суждения некоторых ученых, проводивших научные изыскания по критериям и методике оценки
деятельности исполнительных органов. Основываясь на результатах изучения и анализа выработаны предложения и
рекомендации по рейтинговой оценке на основе критериев эффективности деятельности органов государственного
управления и местных органов исполнительной власти.
Ключевые слова: новое государственное управление, эффективное государственное управление, новые государ-
ственные услуги, органы государственного управления.
***
This article focuses on explore the experience of countries where a system of criteria-based evaluation of the performance of
public authorities has been introduced. In addition, the opinions of some scientists who have conducted research on the criteria
and methods of evaluating the activities of executive bodies were studied and analyzed. Based on the results of the study and
analysis, some proposals and recommendations were developed to evaluate the effectiveness of public administration and local
executive authorities on the basis of criteria.
Key words: new public administration, effective public administration, new public services, public administration authorities.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
ЖАРАЁН 43
ятини холис ва оқилона баҳолаш мумкин ёнлари норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг
бўлади. мазмуни ва муҳим жиҳатларини белгилаб
беради. Ҳозирда кўпгина ривожланган дав-
Шу соҳада илмий изланишлар олиб бор- латларда самарадорликни баҳолаш ва нати-
ган А. Билимбаеванинг фикрига кўра, баҳо- жадорликни таъминлаш янги давлат бошқа-
лаш натижасида давлат органлари фаоли- руви назарияси ва амалиётида маъмурий
ятининг кучли ва заиф томонлари қиёсий ислоҳотларнинг асосини ташкил этмоқда.
шаклда ҳар томонлама таҳлил қилинади. Бу
эса, уларнинг кўрсаткичларини яхшилаш Жаҳон давлатлари тажрибасини ўрга-
имкониятини оширади5. ниш давомида ҳар қандай ривожланган
давлатда ҳам янги тизимни жорий этиш
Баҳолашни тизим ривожланган давлат- жараёнида турли қарама-қарши фикр ва
лар тажрибаси мисолида ўрганиш, унинг мулоҳазалар бўлганини кўрамиз. Хусусан,
ютуқ ва камчиликларини таҳлил қилиш, ижро органлари фаолияти самарадорлиги-
унинг ташкилий-ҳуқуқий асосини яратиш ни баҳолаш тизими тўғрисида ҳам. Яъни,
ва тизимни юртимизда жорий этиш бугун- баҳоланаётган объектлар сони ва уларнинг
ги куннинг долзарб масалаларидан бири фаолияти бир-бирига тўла мос келмаслиги,
ҳисобланади. Ҳозирда бу янги тизим давлат баҳолаш мезонлари эса барча объектлар
ва ҳукумат раҳбарлари, олимлар, экспертлар учун бир ҳил қилиб белгилангани, баҳолаш
ва амалиётчилар томонидан ўрганилмоқда. мезонлари сонининг кўплиги эса турли ха-
Илмий жамоатчилик ва амалиётчилар то- толикларга сабаб бўлиши мумкинлиги бо-
монидан билдирилган ҳар бир фикрни ўқиб расида фикрлар мавжуд. Шу билан бир қа-
ўрганиш, ютуқ ва камчиликларини таҳлил торда тизимнинг қулайликлари тўғрисида
қилиш Ўзбекистон Республикаси шароити- кўплаб олимлар ва амалиётчилар томони-
га мос келадиган оптимал ечимни танлаш дан асослантирилган фикр ва мулоҳазалар
имконини яратади. билдирилмоқда.
Давлат башқаруви органлари фаолияти- Амалиёт эса, мазкур тартиб жорий этил-
ни белгиланган мезонлар асосида ўрганиш, ган давлатларда ривожланиш кузатилганини
таҳлил қилиш, шу билан бир вақтда халқаро кўрсатмоқда. Ўрганиш ва илмий изланишлар
тан олинган мезон талаблари билан уйғун- жараёнида тизим самарали эканлиги, уни
лаштириш мамлакат бошқаруви органлари юртимизда янада самарали бўлиши эса,
фаолияти шаффофлигини таъминлаш билан аввало, унинг ташкилий-ҳуқуқий асосини
бирга уларнинг натижадорлигини ҳамда ти- сифатли ишлаб чиқиб, шундан сўнг амали-
зим ходимлари салоҳиятининг яхшилани- ётга жорий этилишига боғлиқ деган хулоса
шига ҳам хизмат қилади. қилиш мумкин.
Бизнинг фикримизга кўра, Россия Фе- Ўзбекистон Республиксининг бошқарув
дерацияси каби хилма-хил ва мураккаб ту- шакли ва суъбектлар сони (вилоят, туман,
зилишга эга бўлган давлатларга қараганда, шаҳар) Россия Федерацияси, АҚШ, Канада
ушбу тизим Ўзбекистон Республикаси учун каби хилма-хил ва мураккаб эмас. Россия
жуда мос келади. Федерациясида баҳолаш тизими субъект-
лар сони кўплиги ва бир-бирига ўхшамас-
Самарадорликни баҳолашнинг асосий ва- лиги сабабли айрим олимлар томонидан
зифаси нафақат мамлакатнинг айни вақтда- танқид ҳам қилинган. Шундай бўлса-да,
ги ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий-ҳуқуқий кейинги йилларда Россия Федерациясида
ҳолатини таҳлил қилиш, балки келажакда- ривожланиш кузатилаётгани, тизимнинг
ги вазифаларни режалаштириш, узоқ муд- афзалликлари ҳақида кўплаб илмий мақо-
датли стратегик режаларни тузиш, муҳим лаларда ва Ҳукумат йиғилиши муҳока-
сиёсий қарор қабул қилиш жараёнларини
ривожлантиришдан иборат. Баҳолаш жара-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
44 ЖАРАЁН
маларида эътироф этилмоқда. Ўрганиш механизми йўқлиги тўсқинлик қилаётгани
жараёнида ҳар қандай жамият, ҳатто энг қайд этилган.
ривожланган давлатлар тарихида ҳам
янги институтларнинг пайдо бўлиши, ўз- Шу сабабли, ҳудудларни барқарор ва
гариши ва қайта шаклланиши муаммосиз жадал ривожлантириш учун уларнинг ком-
кечмаганига гувоҳ бўламиз. плекс ва мутаносиб ижтимоий-иқтисодий ри-
вожланишини, табиий хом ашё ресурсларидан
Тизимнинг Ўзбекистон Республикаси- фойдаланиш самарадорлигини, иқтисодий
да жорий этилиши ва унинг самарали бў- ва инвестициявий салоҳиятини, шунингдек
лиши, албатта, соҳани янада чуқур ўрга- ҳудудларнинг бошқа қиёсий устунликла-
нишни, самарали механизмларини ишлаб рини баҳолашнинг ягона тизимини жорий
чиқишни талаб этади. Амалиёт муайян этиш мақсадида статистик кўрсаткичлар
бошқарув шаклини ўзлаштириш ёки янги- ва сўровномалар натижалари асосида ҳу-
сини жорий этиш жараёни аниқ ва мукам- дудларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожла-
мал ишлаб чиқилганига қараб самарали бў- нишини рейтинг баҳолаш тизими жорий
лишини кўрсатмоқда. этилган ва қуйидагиларга алоҳида эътибор
қаратилган:
Айни соҳада илмий изланишлар олиб
борган Н.Момуналиеванинг фикрига кўра, барқарор ва мутаносиб иқтисодий та-
давлат бошқаруви органлари самарадорли- раққиётни таъминлаш, иқтисодий ислоҳот-
гини баҳолаш тизимининг жорий этилиши лар самарадорлиги;
ривожланган Европа давлатларида ҳам му-
аммосиз кечмаган6. янги иш ўринлари яратиш, ишсизликни
камайтириш ва меҳнат бозори самарадорли-
Ўзбекистон Республикаси Президен- гини таъминлаш;
тининг 2020 йил 1 майдаги «Ҳудудларни
ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришни ижтимоий хизматлардан фойдаланиш
рейтинг баҳолаш тизимини жорий этиш имкониятларини ошириш ва аҳоли турмуш
тўғрисида»ги Қарори қабул қилинди. сифатини яхшилаш;
Қарорда мамлакатда тадбиркорлик ташаб- аҳоли ва бизнес учун зарур шарт-шаро-
буслари ва лойиҳаларини жадал амалга оши- итлар яратиш, ишлаб чиқариш инфратузил-
ришни ташкил этиш, аҳоли билан мулоқот масининг барқарорлиги ҳамда ишончлили-
тизимини йўлга қўйиш, аҳоли турмуш да- гини таъминлаш;
ражаси ва бандлигини ошириш, ҳудудлар-
ни жадал ва комплекс ижтимоий-иқтисодий ҳудудларнинг рақобатбардошлик дара-
ривожлантиришни таъминлашда маҳаллий жасини ошириш, уларнинг иқтисодиётини
ижроия ҳокимияти органлари раҳбарла- янада диверсификация қилиш;
рининг шахсий жавобгарлигини ошириш
бўйича комплекс чора-тадбирлар амалга ишбилармонлик муҳити сифатини яхши-
оширилаётгани, шу билан бирга ҳудудлар- лаш, тадбиркорликни доимий қўллаб-қув-
ни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш- ватлаш ва жадал ривожлантириш;
нинг ҳозирги ҳолатини чуқур таҳлил қи-
лишда истиқболга йўналтирилган мақсадли ҳудудларнинг молиявий мустақиллиги-
дастурларни ишлаб чиқиш учун уни ком- га эришиш ҳамда банк-молия соҳасини ри-
плекс баҳолашнинг ҳамда юзага келаётган вожлантириш;
муаммоларни ҳал қилиш бўйича комплекс
чора-тадбирлар ишлаб чиққан ҳолда уларга маҳаллий давлат ҳокимияти органла-
тезкорлик билан ва лозим даражада жавоб рининг фуқаролар мурожаатлари билан
қайтаришнинг ягона мувофиқлаштирилган ишлаш самарадорлиги ва маълумотларнинг
очиқлигини ошириш каби мезонлар белги-
ланган.
Ўрганиш ва таҳлиллар натижалари Аме-
рика Қўшма Штатлари, Канада, Россия
Федерацияси, Янги Зеландия, Австралия,
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
ЖАРАЁН 45
Франция, Буюк Британия, Қозоғистон минлашга ҳамда аниқ хулосалар қилишга
Республикаси каби давлатлар тажриба- замин яратади;
сини чуқурроқ ўрганиш лозимлигини
кўрсатади. - республиканинг барча ҳудудларини ба-
равар ривожлантиришга хизмат қилади;
Албатта, уларнинг тажрибасини тўғри-
дан-тўғри қабул қилиш ўзини оқламайди. - фаолият самарадорлигини баҳолаш тизи-
Чунки, ҳар бир давлатнинг ўз бошқарув шак- ми тегишли норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар-
ли, қолаверса, ҳал этилиши лозим бўлган нинг аниқ мақсадларини белгилаб беради;
вазифалари ва уларнинг ечими айнан бир
хил эмас. У ёки бу давлатнинг тажрибасини - баҳолаш тизими кадрлар салоҳиятини
тасодифий танламасдан, давлатчилик тари- ривожлантириш, уларни рағбатлантириш,
хи, менталитети, сиёсий, ижтимоий-иқтисо- хизмат вазифаси бўйича ўстириш ёки йўл
дий, маданий даражаси, халқнинг сиёсий, қўйилган камчиликлар учун тегишли чора
ҳуқуқий савияси, қадриятлари каби омил- кўриш ва бошқа кадрлар билан боғлиқ бўл-
ларни инобатга олиш мақсадга мувофиқ ган масалаларни ҳал этиш тартибини тако-
бўлади. Жаҳон тажрибаси давлат бошқа- миллаштиришга амалий замин яратади;
руви органлари фаолияти самарадорлиги-
ни баҳолаш билан шуғулланувчи алоҳида - рейтинг баҳолаш тизими яқин ва узоқ
орган ташкил этиш мақсадга мувофиқлиги- келажак учун стратегияни белгилаш ҳамда
ни кўрсатади. норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қи-
лишда муҳим аҳамиятга эга. Ижро ҳокими-
Давлат бошқаруви органлари фаолияти- яти органлари фаолиятини баҳолаш страте-
ни баҳолаш тизими қуйидагиларга хизмат гик ва тактик мақсадаларга эришишга ҳамда
қилади: қабул қилинаётган қарорларнинг сифатини
яхшилашга хизмат қилади;
- қабул қилинаётган норматив-ҳуқуқий
ҳужжатлар ижросининг самарадорлигини - баҳолаш тизими ҳудудларни ривожлан-
таъминлашга ҳамда ислоҳотлардан кўзлан- тириш, давлат бошқаруви органлари ҳамда
ган мақсадларга эришишни янада тезлашти- маҳаллий ижро ҳокимияти органлари фао-
ришга хизмат қилади; лиятини янада такомиллаштириш ва давлат
хизматларининг сифатини яхшилашга ама-
- мамлакатнинг асосий мақсадларига эри- лий замин яратади.
шишга қаратилган сиёсатини таъминлайди;
Қ. УМИДУЛЛАЕВ,
- ижтимоий-иқтисодий жараёнларнинг юридик фанлар бўйича
боришини кузатишни осонлаштиришга,
жараёнларнинг очиқ ва ошкоралигини таъ- фалсафа доктори
1https://monographies.ru/ru/book/section?id=8421.
2Тихомиров И.А.Административное право и процесс: Полный курс. 2-еизд. – М.:
2008. – С. 452.
3Моисеев В.О. Методология анализа и оценки эффективности региональных экономических
систем. – Казань: Издательство Казанского университета, 2003. – С. 40.
4Taylor. Z Good Governance at the Local Level: Meaning and Measurement. – Toronto, 2016. Pp. 23-28.
5Билимбаева А. Оценки управления персоналом. http://www.bagalau.kz/ru/med/pub/i105.
6Момуналиева Н. Аппарат Правительства Кыргызской Республики ПРООН в Кыргызской
Республике «Оценка эффективности деятельности государственных органов в Кыргызской Ре-
спублике», Методика и практика // Под общей редакцией: Руководителя Аппарата Правительства
- министра Кыргызской Республики. 2015. – С. 125.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
46 СУД-ҲУҚУҚ ИСЛОҲОТЛАРИ
ЎЗБЕКИСТОНДА НИЗОЛАРНИ
МУҚОБИЛ ҲАЛ ҚИЛИШ УСУЛЛАРИ
Демократик ҳуқуқий давлат қуриш жа- - томонлар келажакда бизнес ёки шах-
раёнида жамият ҳаётидаги фуқаролик, сий муносабатларни давом эттиришни ре-
жиноий, маъмурий ва иқтисодий ҳуқуқий жалаштиришганда;
соҳаларда юзага келадиган низоларни са-
марали ва тезкор ҳал этишга қаратилган, - томонлар ўзларининг тадбиркорлик
низоларни ҳал этишнинг муқобил воси- обрўларини сақлаб қолиш мақсадида мав-
таларидан фойдаланиш тизимини тако- жуд низони оммавий равишда кўриб чиқи-
миллаштириш Ўзбекистоннинг ҳозирги лишидан манфаатдор бўлмайдилар ва уни
ривожланиш босқичидаги устувор йўна- сир сақлашни истайдилар;
лишларидан биридир.
- томонлар ишни кўриб чиқишнинг
Мавзунинг долзарблиги, низолар- узоқ давом этиши, уни кўриб чиқиш би-
ни судларда, давлат органларида кўриб лан боғлиқ харажатлар ва натижанинг ол-
чиқиш фуқаролик ҳуқуқий муносабатлар диндан айтиб бўлмаслиги сабабли низони
иштирокчиларининг молиявий, вақт ва кўриб чиқишни судга топширишни иста-
ташкилий харажатларини оширади, жами- майдилар.
ят учун қўшимча харажатларни келтириб
чиқаради. Бундан ташқари, бу ҳар доим Айни пайтда бутун дунёда ҳуқуқий ни-
ҳам ҳуқуқий низони ҳал қилишга олиб золарни ҳал қилишнинг муқобил усулла-
келмайди. ридан фойдаланиш (ADR) амалиёти мав-
жуд. Улар расмий судловга, давлат суд
Шунингдек, низолашувчи томонлар суд тизимига муқобил сифатида ҳаракат қила-
қарори ижросини кечиктириш учун қарор- дилар. Фуқаролик ҳуқуқий муносабатлар-
ни қайта кўриб чиқиш бўйича аризалар нинг турли соҳаларида ушбу процедура-
билан мурожаат қилишни давом эттири- ларнинг тобора оммалашиб бориши ушбу
шади. Бунинг натижасида суд ва ижро ти- муқобил процедураларнинг хилма-хил
зимида мазкур низони ҳал қилиш бўйича усуллари мавжуд бўлишига олиб келди.
сарф-харажатлар ошиб боради. Низоларни
ҳал қилишнинг муқобил усулларини жо- Қисқача қилиб ҳуқуқий низоларни
рий этиш ушбу муаммоларни маълум да- ҳал қилишнинг муқобил усулларини гу-
ражада ҳал қилишга ёрдам беради. руҳларга ажратадиган бўлсак, дунё амали-
ётида улар икки турга бўлиб ўрганилади.
Низоларни ҳал қилишнинг муқобил ва- Булар асосий усуллар ва аралаш усуллар
рианти асосан учинчи, яъни бетараф шахс ҳисобланади.
иштирокидаги музокаралар бўлиб, улар то-
монлар ўзларининг низоларини имкон қа- Асосий муқобил усулларга қуйидаги-
дар фойдали ва самарали ҳал қилишларини лар киради:
исташади. Низоларни ҳал қилишнинг муқо-
бил усуллари асосан ҳамкорлик йўналишла- музокаралар (negotiation) - низони
ри бўйича музокараларга асосланади. тўғридан-тўғри тарафлар томонидан бошқа
шахсларнинг иштирокисиз ҳал қилиш;
Низолашувчи томонлар асосан қуйида-
ги ҳолатларда низоларни ҳал қилишнинг медиация (mediation) - бу низони му-
муқобил усулларидан фойдаланишади: стақил, бетараф медиатор орқали ҳал этиш-
ни англатади, бу томонларга келишувга
ёрдам беради;
ҳакамлик суди (arbitration) - низони
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
СУД-ҲУҚУҚ ИСЛОҲОТЛАРИ 47
мустақил, нейтрал шахс - тарафлар учун рини ҳал қилишда кенг қўлланилади, бун-
мажбурий бўлган қарор қабул қилиш да суд жараёнига корпорация раҳбарлари,
ҳуқуқига эга бўлган ҳакам (ёки ҳакамлик адвокатлар ва учинчи мустақил шахслар
суди гуруҳи) ёрдамида ҳал қилиш. раҳбарлик қилишади;
Музокаралар, медиация, ҳакамлик суди ишнинг ҳақиқий ҳолатини аниқлаш
бир-биридан низоларни ҳал қилишда учун мустақил экспертиза ўтказиш (neutral
иштирок этувчи учинчи шахс ва унинг ва- expert fact-finding) - томонларнинг ишни
колатларида фарқланади. Мазкур учта асо- таркибий тузилиши нуқтаи назаридан ўр-
сий усул бошқа аралаш усулларнинг тар- ганган малакали мутахассиснинг хулосаси
кибий қисми ҳисобланади. Шунга кўра, асосида келишувга эришиш тартиби;
асосий усулларнинг компонентлари ўзаро
қўшилиш орқали низоларни муқобил ҳал омбудсман (ombudsman) - манфаатдор
қилишнинг аралаш усулларини ҳосил қи- томонларнинг шикоятлари бўйича иш-
лади. Буларга мисол учун қуйидагиларни нинг ҳолатларини ўрганаётган расмий ва-
келтиришимиз мумкин: колатли шахс томонидан давлат органла-
ри ва хусусий ташкилотлар фаолиятидаги
медиация-ҳакамлик суди (mediation- камчиликлар билан боғлиқ низоларни ҳал
arbitration ёки med-arb), агар томонлар ке- этиш;
лишувга эриша олмаса, низони арбитраж
орқали ҳал қилиш ваколатига эга бўлган хусусий суд тизими (private court system)
ҳакамлик суди судьяси ёрдамида низони ёки судья ижараси (rent-a-judge) – нафақа-
ҳал қилишни англатади; даги собиқ судьялар иштирокида низони
кўриб чиқиш, бунда суд харажатлари кат-
мини-суд (mini-trial) - тижорат низола- та миқдорда бўлади ва судьялар чиқарган
АННОТАЦИЯ
Ушбу мақолада низоларни муқобил ҳал қилиш усуллари тушунчаси, турлари, улардан фойдаланиш-
нинг аҳамияти, ҳозирги кунда низоларни муқобил ҳал қилиш амалиётини кенг жорий этиш бўйича Ўзбе-
кистон Республикаси қонунчилигига киритилаётган ўзгаришлар ўрганилган.
Калит сўзлар: низоларни муқобил ҳал қилиш усуллари, музокаралар, медиация, ҳакамлик суди,
мини-суд, ишнинг ҳақиқий ҳолатини аниқлаш учун мустақил экспертиза ўтказиш, хусусий суд тизими,
жисмоний ва юридик шахслар ҳамда давлат органлари ўртасидаги низоларни судгача ҳал қилиш бўйича
апелляция кенгаши.
***
В данной статье исследуются понятие, виды альтернативных методов разрешения споров, важность
их использования, изменения в законодательстве Республики Узбекистан о широком распространении
практики альтернативного разрешения споров.
Ключевые слова: альтернативные методы разрешения споров, переговоры, медиация, арбитраж, ми-
ни-суд, независимая экспертиза для выяснения обстоятельств дела, частная судебная система, апелляци-
онный совет по досудебному урегулированию споров между физическими и юридическими лицами и
государственными органами.
***
This article examines the concept, types of alternative dispute resolution methods, the importance of their
usage, reforms in the legislation of the Republic of Uzbekistan for wide spreading alternative dispute resolution
into the practice.
Key words: alternative dispute resolution, negotiation, mediation, arbitration, mini-trial, neutral expert fact-
finding, private court system, Appeal Board for pre-trial settlement of disputes between individuals and legal
entities and government bodies.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
48 СУД-ҲУҚУҚ ИСЛОҲОТЛАРИ
қарор мажбурий кучга эга бўлади. процессуал кодексига киритилган ўзгар-
Хорижий амалиёт шуни кўрсатадики, тишларга мувофиқ ишни судда кўришга
тайёрлаш пайтида судья тарафлардан ке-
муқобил усуллар низоларни ҳал қилиш- лишув битимини тузиш эҳтимолини ёки
га қаратилган бўлади. Низони муайян низони ҳал қилишнинг муқобил усулла-
босқичларда тугатиш тўғрисида қарор ри эҳтимолини аниқлайди ва уларнинг
томонларнинг ўзлари томонидан қабул ҳуқуқий оқибатларини тушунтириб бера-
қилинади. Асосий вазифа - томонлар ўр- ди.
тасида ўзаро тушунишни таъминлаш ва
уларни муросага келтириш ҳисобланади. Шунингдек, Давлат божхона қўмита-
си, Ер ресурслари, геодезия, картогра-
Ҳозирги кунга келиб Ўзбекистонда фия ва давлат кадастри давлат қўмитаси,
низоларнинг муқобил ҳал қилиш усул- Молия вазирлиги ҳузуридаги бюджет-
ларининг ҳуқуқий асослари яратилган дан ташқари Пенсия жамғармаси ҳамда
бўлиб, жумладан, ҳакамлик судлари ва Наманган, Бухоро ва Тошкент вилоятла-
медиация тўғрисида махсус қонунлар ри ҳокимликлари ҳузурида Жисмоний
қабул қилинган. Ушбу қонунлар орқали ва юридик шахслар ҳамда давлат орган-
ҳакамлик судлари, медиаторлар фаоли- лари ўртасидаги низоларни судгача ҳал
яти тўлиқ тартибга солиб келинмоқда. қилиш бўйича апелляция кенгашлари
эксперимент тариқасида ташкил этила-
Таъкидлаш жоизки, республикамизда диган бўлди.
давлат органларининг аҳоли билан му-
лоқотини такомиллаштириш, фуқаролар Апелляция кенгашининг асосий ва-
ҳуқуқ ва эркинликларининг ишончли зифалари этиб қуйидагилар белгилан-
ҳимоясини таъминлаш ҳамда уларнинг ди: жисмоний ва юридик шахслар ҳамда
муаммоларини ҳал этишнинг замонавий давлат органи ўртасида юзага келади-
механизмларини жорий қилиш бораси- ган низоларни судгача кўриб чиқиш ва
да изчил ишлар амалга оширилмоқда. хулоса қабул қилиш орқали уларни ҳал
этиш чораларини кўриш; мурожаатни
Жисмоний ва юридик шахсларнинг кўриб чиқишда қонун ҳужжатида турли-
ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари- ча талқин этилиши мумкин бўлган нор-
ни ҳимоя қилиш тизимини такомил- малар аниқланган, у амалиётда нотўғри
лаштириш, низоларни ҳал қилишнинг ёки зиддиятли тарзда қўлланилган тақ-
муқобил имкониятларини кенгайти- дирда, уларни белгиланган тартибда
риш, шунингдек, судларда иш ҳажмини расмий шарҳлашни ташкиллаштириш
мақбуллаштиришда медиация институти, бўйича чораларни кўриш; мурожаатни
ҳакамлик судлари ва халқаро арбитраж- кўриб чиқишда аниқланган қонун ҳуж-
ларнинг ролини тубдан ошириш мақса- жатларидаги бўшлиқларни бартараф
дида республикамиз қонунчилигига тубдан этиш бўйича таклифлар киритиш.
ўзгартиришлар киритилмоқда ва янги қо-
нунлар қабул қилинмоқда. Бундан ташқари, мазкур Қарор билан
медиация ва низоларни муқобил усулда
Бундай норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар- ҳал этиш усулларини ҳаётга кенг жо-
дан бири Ўзбекистон Республикаси Пре- рий этиш мақсадида Медиация маркази
зидентининг «Низоларни муқобил ҳал ташкил этилди.
этишнинг механизмларини янада такомил-
лаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» Ф. МАЛИКОВ,
2020 йил 17 июндаги Қарори ҳисобланади. Ўзбекистон Республикаси Олий суди
Мазкур Қарор билан қонунчиликка бир Халқаро-ҳуқуқий бўлими бошлиғи
қатор ўзгартиришлар киритилди. Жумла-
дан, Ўзбекистон Республикасининг Иқти-
содий процессуал кодекси ва Фуқаролик
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 11 / 2020
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
«Одил судлов» – «Правосудие» журнали 2020 йил 11-сони
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search