Судьянинг онгида - адолат, тилида - ҳақиқат,
дилида - поклик бўлиши шарт.
Шавкат МИРЗИЁЕВ
6/2021 ISSN 2181-8991
ОДИЛ СУДЛОВ
Ҳуқуқий, илмий-амалий нашр
Муассис: Бош муҳаррир
Ўзбекистон Республикаси Камол УБАЙДИЛЛОЕВ
Олий суди Масъул котиб
ТАҲРИР ҲАЙЪАТИ: Муталиф СОДИҚОВ
Козимджан КАМИЛОВ
Робахон МАХМУДОВА Журнал 2015 йилда «Жамият ва мен» рес
Ҳалилилло ТУРАХУЖАЕВ публика танловида «Энг яхши ёритилган
Икрам МУСЛИМОВ ҳуқуқий мавзулар» йўналиши бўйича ғолиб
Бахтиёр ИСАКОВ деб топилган.
Холмўмин ЁДГОРОВ
Мирзоулуғбек АБДУСАЛОМОВ ТАҲРИРИЯТ МАНЗИЛИ:
Ибрагим АЛИМОВ 100097, Tошкент шаҳри, Чилонзор тумани,
Олим ХАЛМИРЗАЕВ
Замира ЭСАНОВА Чўпонота кўчаси, 6-уй
Омонбой ОҚЮЛОВ Ҳ/р 20210000300101763001
Музаффаржон МАМАСИДДИҚОВ ХАБ «Tрастбанк» Tошкент филиали
МФО 00850, СТИР 201403038
ТЕЛЕФОН: 278-96-54, 278-91-96,
278-25-96, ФАКС: 273-96-60
K Реклама нашри ва тижорий йўл билан Email: [email protected]
босилган матнлар. Веб-сайт: www: odilsudlov.sud.uz
Таҳририят фикри муаллиф фикридан ўзгача Босишга 2021 йил 15 июнда рухсат этил-
бўлиши мумкин. ди. Қоғоз бичими 60Х84 1/8. 10 босма
табоқ. Офсет усулида чоп этилди. Журнал
Қўлёзмалар, суратлар тақриз қилинмайди ва таҳририят компьютерида терилди ва саҳи-
қайтарилмайди. фаланди. Буюртма ‒10.
Нашр адади 4890 нусха.
Кўчириб босилганда «Одил судлов» ‒
«Правосудие» нашри кўрсатилиши шарт. Навбатчи муҳаррир
Муталиф СОДИҚОВ
Журнал Ўзбекистон Республикаси Ва-
зирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Олий аттес НАШР ИНДЕКСИ ‒ 909
тация комиссияси Раёсатининг 2013 йил
30 декабрдаги 201/3-сонли қарори билан Сотувда келишилган нархда
докторлик диссертациялари бўйича илмий
мақолалар чоп этиладиган нашрлар рўйха- «HAKIMA NASHR GROUP» МЧЖ
тига киритилган. босмахонасида чоп этилди.
Босмахона манзили: 100 057,
2017 йил 29 ноябрда Ўзбекистон матбу-
от ва ахборот агентлигида 0026-рақам би- Тошкент шаҳри, Юнусобод тумани,
лан рўйхатга олинган. 1996 йилдан чиқа Ифтихор кўчаси, 117-уй
бошлаг ан.
C «Одил судлов»
2 МУНДАРИЖА
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Судлар томонидан фуқаролик ишларини
апелляция тартибида кўриш амалиёти тўғрисида»ги қарори...........................................................3
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Судлар томонидан иқтисодий иш-
ларни апелляция тартибида кўриш амалиёти тўғрисида»ги қарори.........................................12
КОНСТИТУЦИЯВИЙ ҲУҚУҚ
М. Абдусаломов. Конституциявий суднинг инсон ҳуқуқларини таъминлашдаги роли
ва аҳамияти......................................................................................................................19
ЖИНОЯТ ҲУҚУҚИ ВА ПРОЦЕСС
Ш. Нуриддинов. Давлат айбловчисининг суд муҳокамасида иштироки..........................22
МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚ
М. Тошпулотов. Маъмурий ишларни кўриб чиқишнинг тарихий ривожланиши...........24
ФУҚАРОЛИК ҲУҚУҚИНИНГ АЙРИМ МАСАЛАЛАРИ
Р. Бердияров. Низоларда фуқаролик-ҳуқуқий ҳимоя қилиш воситаларининг ўрни........27
МЕҲНАТ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
З. Бабаджанова. Меҳнат низолари билан боғлиқ ишларни кўриш...........................30
ШАРТНОМА ҲУҚУҚИ
Б. Султонов. Ижара шартномаси ва турлари.............................................................32
А. Каримов. Ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномасининг ўзига хос хусусиятлари............36
ФАОЛИЯТ
Д. Соатов. Акциядорлик жамиятларида корпоратив бошқарувни ривожлантириш
масалалари........................................................................................................................38
МУЛОҲАЗА
М. Саидов. Низоларнинг тааллуқлилиги билан боғлиқ айрим масалалар....................40
СУД ОЧЕРКИ
Х. Холиқов, Н. Раҳмонова. «Катта бўлсам, «банкир» бўламан» ёхуд нафси ҳакалак
отган раҳбарнинг найранглари фош бўлди.....................................................................42
ЮРИСТ КАРТОТЕКАСИ/КАРТОТЕКА ЮРИСТA...........................................................79
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
ОЛИЙ СУД 3
ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
ҚАРОРИ
СУДЛАР ТОМОНИДАН ФУҚАРОЛИК
ИШЛАРИНИ АПЕЛЛЯЦИЯ ТАРТИБИДА
КЎРИШ АМАЛИЁТИ ТЎҒРИСИДА
2021 йил 20 апрель 14-сонли Тошкент шаҳри
Ўзбекистон Республикасининг Фуқаро- ни ҳимоя қилиш бўйича вакил шикояти
лик процессуал кодексига ўзгартириш ва бўйича, бундан тадбиркорлик фаолияти
қўшимчалар киритилганлиги, суд амали- билан боғлиқ бўлмаган низолар мустасно;
ётида масалалар келиб чиқаётганлиги му-
носабати билан, шунингдек қонун норма- б) алоҳида тартибда юритиладиган
лари бир хилда ва тўғри қўлланилишини ишлар бўйича:
таъминлаш мақсадида, «Судлар тўғриси-
да»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни- аризачи, манфаатдор шахс, улар вакил-
нинг 17-моддасига асосланиб, Ўзбекистон ларининг шикояти бўйича;
Республикаси Олий суди Пленуми
в) ҳакамлик судининг ҳал қилув қарори
Қ А Р О Р Қ И Л А Д И: билан боғлиқ бўлган ишлар бўйича:
1. Судларнинг эътибори шунга қара- ҳакамлик муҳокамаси тарафлари,
тилсинки, фуқаролик ишини апелляция улар вакилларининг шикояти бўйича
тартибида қайта кўриб чиқиш суд про- қўзғатилади.
цесси иштирокчиларининг қонуний куч-
га кирмаган суд ҳужжати устидан шикоят Апелляция тартибида иш юритиш,
беришга бўлган ҳуқуқини кафолатловчи шунингдек, ишда иштирок этишга жалб
муҳим ҳуқуқий институт ҳисобланади. қилинмаган, аммо ҳуқуқ ва мажбурият-
лари ҳақидаги масала суд томонидан ҳал
2. Ўзбекистон Республикасининг Фуқа- этилган шахснинг шикояти бўйича ҳам
ролик процессуал кодекси (бундан буён қўзғатилиши мумкин. Ушбу шахс суд
матнда ФПК деб юритилади) 383-модда- ҳужжатида кўрсатилмаган ҳолларда ҳам,
сига мувофиқ, апелляция инстанцияси су- унинг устидан шикоят қилиш ҳуқуқидан
дида иш юритиш: фойдаланади.
а) даъво тартибида юритиладиган Суд ҳужжати устидан апелляция тарти-
ишлар бўйича: бида шикоят қилиш ҳуқуқига, шунингдек,
тарафлар, учинчи шахслар ҳамда ишда
даъвогар, жавобгар, учинчи шахс шико- иштирок этишга жалб қилинмаган, аммо
яти бўйича; ҳуқуқ ва мажбуриятлари ҳақидаги маса-
ла суд томонидан ҳал этилган шахснинг
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳуқуқий ворислари ҳам эга. Бундай ҳолда
ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектлари- шикоятга ҳуқуқий ворисликни тасдиқлов-
нинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари- чи ҳужжат илова қилиниши лозим.
Ишда қатнашаётган шахс вакили, шу
жумладан, адвокат суд ҳужжати устидан
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
4 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
апелляция тартибида шикоят қилишга амалга ошириш учун суд ҳужжатини қабул
бундай ҳуқуқ ваколат берувчи томонидан қилган судга юборилиши лозим.
берилган ишончномада махсус кўрсатил-
ган ҳолдагина ҳақли (ФПК 69-моддаси Ҳар бир шикоят (протест) келиб тушган
иккинчи қисми). санаси кўрсатилган ҳолда рўйхатга олини-
ши лозим.
Прокурор иштирокисиз кўрилган иш
бўйича апелляция протести тарафнинг му- 6. Апелляция шикояти (протести) бе-
рожаати мавжуд бўлганда келтирилиши риш муддатини тиклаш тўғрисидаги ил-
мумкин. тимоснома ҳам биринчи инстанция судига
берилади ва ФПК 155-моддаси қоидалари
3. Қонунга мувофиқ, суднинг ҳал қи- бўйича кўриб чиқилади.
лув қарори устидан апелляция шикояти
(протести) ҳал қилув қарори чиқарилган Апелляция шикояти (протести) бериш
кундан эътиборан бир ой ичида бери- муддатини тиклаш ёхуд рад қилиш ҳақида
лиши ёки электрон рақамли имзо билан суд ажрим чиқаради.
тасдиқланган электрон ҳужжат тарзида
юборилиши мумкин. Апелляция шикояти (протести) бериш
муддати тикланганда, суд ҳал қилув қаро-
Апелляция шикояти (протести) бериш ри ижросини тўхтатиш масаласини ҳал қи-
муддати ўтишининг бошланиши, тегиш- лади, дарҳол ижро этилиши лозим бўлган
лича ҳал қилув қарори қабул қилинган ҳал қилув қарори бундан мустасно.
куннинг эртасидан ҳисобланади (ФПК
152-моддаси). Ўтказиб юборилган муддатни тиклаш-
ни рад этиш тўғрисидаги ажрим усти-
ФПК 262-моддаси учинчи ва тўртинчи дан ФПК 155-моддаси олтинчи қисмига
қисмлари мазмунига кўра, қўшимча ҳал кўра, хусусий шикоят (протест) берили-
қилув қарори устидан апелляция шикоя- ши мумкин.
ти (протести) бериш муддати ҳам асосий
ҳал қилув қарори чиқарилган кундан Суднинг ўтказиб юборилган муддатни
ҳисобланади. тиклашни рад этиш тўғрисидаги ажрими
устидан шикоят (протест) берилганда,
4. ФПК 264-моддасига мувофиқ, бирин- апелляция инстанцияси суди шикоятни
чи инстанция судининг ҳал қилув қарори (протестни) асосли деб топса, биринчи
устидан апелляция шикояти (протести) бе- инстанция суди ажримини бекор қилиб,
рилган тақдирда, у иш апелляция инстан- ўтказиб юборилган муддатни тиклайди ва
цияси суди томонидан кўриб чиқилгани- шикоят (протест) ФПК 386-моддаси та-
дан кейин қонуний кучга киради. лабига мувофиқлигини текшириш ҳамда
ФПК 389-моддасида кўрсатилган ҳаракат-
Судлар шуни инобатга олиши лозимки, ларни бажариш учун ишни биринчи инс-
мазкур қоида апелляция шикояти (протес- танция судига юборади.
ти) ҳал қилув қарорининг бир қисмига бе-
рилган ҳолларда ҳам қўлланилади. 7. Судлар шуни назарда тутиши лозим-
ки, ФПК 155 ва 396-моддалари мазмунига
5. Апелляция шикояти (протести) апел- кўра, иш бўйича бирор-бир шахс илтимос-
ляция инстанцияси суди номига йўллана- номаси бўйича апелляция шикояти (протес-
ди, бироқ ҳал қилув қарори, ажрим, қарор- ти) бериш муддати суд томонидан узрли
ни қабул қилган судга топширилади (ФПК деб топилган сабабларга асосан тиклан-
385-моддаси). ганда, иш бўйича бошқа шахслар томони-
дан ўтказиб юборилган муддатни, ўтказиб
Бевосита апелляция инстанцияси судига юборилиши сабабларидан қатъи назар,
берилган шикоят (протест) ФПК 389-мод- тиклаш тўғрисидаги масалани, қўшимча
дасида назарда тутилган ҳаракатларни
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 5
равишда кўриб чиқиш талаб этилмайди. Судларнинг эътибори шунга қаратил-
Бундай шахсларнинг апелляция шикояти синки, қонунда «дастлабки» апелляция
(протести) ФПК 386, 387-моддалари талаб- шикояти (протести) берилиши назарда
ларига риоя этган ҳолда апелляция муҳо- тутилмаган.
камаси бошлангунига қадар берилиши ва
умумий асосларда кўриб чиқилиши лозим. Апелляция шикояти (протести) би-
ринчи инстанция суди томонидан ФПК
8. Судларга тушунтирилсинки, қонунда 385-387-моддалари талаблари бажарил-
апелляция тартибида иш юритиш предмети маган ҳолда апелляция инстанцияси суди-
борасида муайян истиснолар белгиланган. га юборилган ҳолда, иш тегишли тарзда
Жумладан, қуйидагилар устидан апелляция расмийлаштириш учун биринчи инстан-
тартибида шикоят (протест) берилмайди: ция судига юборилади.
1) суд буйруғи; Апелляция инстанцияси суди томо-
2) устидан шикоят берилиши қонунда нидан иш апелляция тартибида кўри-
назарда тутилмаган ёки ишнинг кейинги лаётганда бошқа шахсдан шикоят
ҳаракатланишига тўсқинлик қилмайди- (протест) келиб тушган ҳолда ҳам иш
ган биринчи инстанция суди ажримлари ФПК 389-моддаси талабларини бажа-
(масалан, никоҳдан ажратиш ҳақидаги риш учун биринчи инстанция судига
ишлар бўйича эр-хотинга ярашиш учун юборилади.
муддат тайинланиши муносабати билан
иш муҳокамасини кейинга қолдириш 10. Қонунга мувофиқ, шикоят (протест)
ҳақидаги ажрим). юзасидан судга тушунтиришлар (эъти-
9. ФПК 386, 387-моддаларида апел- розлар) тақдим этиш ишда иштирок этув-
ляция шикояти (протести)нинг мазмуни, чи шахс ҳуқуқи эканлигини инобатга олиб,
шунингдек, унга илова қилиниши лозим уларнинг биринчи инстанция судига тақ-
бўлган ҳужжатлар юзасидан муайян талаб- дим этилмаганлиги ишни апелляция инс-
лар белгиланганлиги сабабли, биринчи танцияси судига юборишга тўсқинлик
инстанция суди шикоят (протест) берган қилмайди.
шахс томонидан ушбу талабларга риоя
этилганлигини текшириши шарт. Шикоят (протест) юзасидан тушунти-
Мазмуни ФПК 386-моддаси талаблари- ришлар (эътирозлар) иш апелляция инс-
га жавоб бермайдиган, шунингдек, ФПК танцияси судига юборилгандан сўнг келиб
387-моддаси талаблари бузилган ҳол- тушганда, улар апелляция инстанцияси
да берилган шикоят (протест) судьянинг судига қўшимча тарзда жўнатилиб, бир
ажрими билан ҳаракатсиз қолдирилиб, вақтнинг ўзида нусхалари ишда иштирок
камчиликларини бартараф этиш учун муд- этувчи шахсларга юборилади.
дат берилади. Бу муддат шикоят (протест)
камчиликлари бартараф этилиши учун 11. ФПК 393-моддасига кўра, апелляция
реал имкониятлар ҳисобга олинган ҳолда шикояти берган шахс апелляция инстан-
тайинланиши лозим. Ажримда кўрсатил- цияси суди маслаҳатхонага киргунига қа-
ган камчиликлар белгиланган муддатда дар шикоятни тўлдиришга, ўзгартиришга
бартараф этилса, шикоят (протест) даст- ёки ундан воз кечишга, протест келтирган
лаб судга тақдим этилган кунда берилган прокурор, шунингдек, юқори турувчи про-
ҳисобланади, акс ҳолда, шикоят (протест) курор эса, протестни тўлдиришга, ўзгарти-
берилмаган ҳисобланиб, судьянинг ажри- ришга ёки қайтариб олишга ҳақли.
ми билан қайтарилади.
Шикоятдан воз кечилганда, протест
қайтариб олинганда, суд апелляция тар-
тибида иш юритишни тугатиш ҳақида
ажрим чиқаради.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
6 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
Шикоятдан воз кечилиши (протест қай- нинг даъвогар талабларини тан олиши,
тариб олиниши) муносабати билан апел- тарафларнинг келишув битими ёзма шакл-
ляция тартибида иш юритишни тугатиш да ёхуд электрон ҳужжат тарзида тақдим
масаласи суд мажлисида шахснинг ши- этилиши керак. Бунда тарафларнинг тас-
коятдан воз кечиш (протестни қайтариб диқлаш учун тақдим этилаётган келишув
олиш) ваколати текширилгандан сўнг ҳал битими ФПК 166, 167-моддалари талабла-
қилинади. Бунда шуни инобатга олиш ло- рига жавоб бериши лозим.
зимки, ФПК 69-моддаси мазмунига кўра,
вакилнинг ишончномада кўрсатилган суд Агар даъвогарнинг арз қилинган та-
ҳужжати устидан шикоят бериш ҳуқуқи лабларидан воз кечиши, жавобгар томо-
ўз-ўзидан, башарти бу ҳолат ишончномада нидан арз қилинган талаблар тан олини-
махсус кўрсатилган бўлмаса, шикоятдан ши ёхуд тарафларнинг келишув битими-
воз кечиш ҳуқуқини бермайди. га эришиши иш апелляция инстанцияси
судида муҳокама қилинаётганда амалга
Агар иш бўйича бошқа шахснинг шико- оширилса, бу ҳақда суд мажлиси баённо-
яти мавжуд бўлса, шикоятдан воз кечили- масига ёзиб қўйилади.
ши (протест қайтариб олиниши) апелля-
ция тартибида иш юритиш тугатилишига Апелляция инстанцияси суди даъвогар-
олиб келмайди. нинг даъводан воз кечишини қабул қилиш-
дан ёки келишув битимини тасдиқлашдан
Агар апелляция шикоятига (протести- олдин даъвогарга (тарафларга) иш юри-
га) бошқа шахслар (шерик иштирокчилар, тишни тугатишнинг ФПК 126-моддасида
учинчи шахслар) қўшилган бўлиб, улар назарда тутилган ҳуқуқий оқибатларини
ўз аризасидан воз кечмаган ҳолларда ҳам тушунтириши шарт.
апелляция тартибида иш юритиш тугати-
лишига йўл қўйилмайди. Бундай ҳолда суд Апелляция инстанцияси суди даъвогар-
ишни кўришни қолдиради ва уни биринчи нинг даъво талабларидан воз кечишини
инстанция судига ФПК 386, 387-моддала- қабул қилишда, тарафларнинг келишув
ри талабларига мувофиқ, апелляция шико- битимини тасдиқлашда ҳал қилув қаро-
ятини расмийлаштириш учун юборади. рининг қонунийлиги, асослилиги ва адо-
латлилиги масаласини муҳокама қилиш-
Апелляция шикоятидан воз кечилганда га киришмасдан, уни бекор қилади ва иш
(протест қайтариб олинганда), апелляция бўйича иш юритишни тугатади.
инстанцияси суди тарафга шикоятдан воз
кечилиши (протест қайтариб олиниши) Агар даъвогарнинг арз қилинган талаб-
муносабати билан апелляция тартибида ларидан воз кечиши, жавобгарнинг арз
иш юритиш тугатилиши уни кассация ши- қилинган талабларни тан олиши ёки та-
кояти (протести) бериш ҳуқуқидан маҳрум рафларнинг келишув битими қонунга зид
этишини тушунтириши лозим. бўлса ёхуд бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари
ва қонун билан қўриқланадиган манфаат-
Апелляция шикоятидан воз кечилиши ларига хилоф бўлса, суд бундай воз ке-
(протест қайтариб олиниши) муносабати чишни қабул қилмайди ёхуд тузилган ке-
билан апелляция тартибида иш юритиш лишув битимини тасдиқлашни рад этади
тугатилганда, суд ҳужжати апелляция инс- ва ишни апелляция тартибида мазмунан
танцияси суди ажрими чиқарилган кундан кўриб чиқади.
қонуний кучга киради.
13. Суднинг ишда иштирок этувчи
12. Апелляция шикояти (протести) бе- шахсларни шикоят (протест) бўйича ишни
рилгандан кейин даъвогарнинг арз қилин- апелляция инстанцияси судида кўриш
ган талабларидан воз кечиши, жавобгар- вақти ва жойи тўғрисида хабардор қили-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 7
ши мажбурий эканлиги қонунда белги- 395-моддасида белгиланган ишни кўриш
ланганлиги сабабли ишни кўриш вақти ва муддатларига риоя қилиш зарурлигига
жойи ҳақида белгиланган тартибда хабар- қаратилсин.
дор қилинганлиги тўғрисида маълумотлар
мавжуд бўлмаганда ишда иштирок этувчи Апелляция шикояти (протести) бўйи-
шахслардан бирор-бирининг суд мажлиси- ча ишни кўриш муддати алоҳида ҳолларда
га келмаганлиги ФПК 397-моддасига му- иш ўта мураккаб бўлган ёки бошқа алоҳи-
вофиқ, ишни кўришни кейинга қолдириш- да ҳолларда (масалан, бир нечта талаблар-
га сабаб бўлади. нинг битта иш юритишга бирлаштири-
лиши, суд жараёни иштирокчиларининг
Апелляция инстанцияси суди ишда кўплиги, қўшимча далилларни талаб қи-
иштирок этувчи шахслар ишни кўриш либ олиш ва текшириш, ишга мутахассис-
вақти ва жойи ҳақида тегишлича ха- ларни жалб қилиш, суд топшириқларини
бардор қилинганлиги тўғрисида маълу- юбориш зарурати ва ҳ.к.) апелляция инс-
мотлар бўлганда ҳам, агар улардан би- танцияси суди ажрими билан қонунда на-
рор-бири келмаганлиги сабабини узрли зарда тутилган муддат доирасида узайти-
деб топса, ишни кўришни кейинга қол- рилиши мумкин (ФПК 395-моддаси).
диришга ҳақли.
16. Қонунга кўра, иш апелляция тарти-
Ишда иштирок этувчи шахслар суд бида кўрилаётганда қуйидагилар аниқла-
мажлисига келмаганлиги сабаблари ниши лозим:
узрсиз деб топилган ҳолда, шунингдек,
келмаганлик сабаблари ҳақида маълу- биринчи инстанция суди иш учун аҳа-
мотлар ёхуд бу сабаблар узрли эканли- миятга эга бўлган ҳолатларни тўлиқ тек-
гини тасдиқловчи далиллар мавжуд бўл- ширган-текширмаганлиги;
маганда, апелляция инстанцияси суди
шикоят (протест) бўйича ишни уларнинг суд аниқланган деб ҳисоблаган, иш
иштирокисиз кўришга ҳақли. учун аҳамиятга эга бўлган ҳолатлар исбот-
ланган-исботланмаганлиги;
14. Тарафлардан бири, учинчи шахс
ёки уларнинг қонуний вакили низоли суднинг ҳал қилув қарорида, ажримида,
ҳуқуқий муносабатдан чиқиб кетганда қарорида баён этилган хулосаларнинг иш
(фуқаронинг ўлими, юридик шахснинг ҳолатларига мувофиқлиги;
қайта ташкил қилиниши, бошқа шахс
фойдасига талабдан воз кечиш, қарзнинг моддий ва (ёки) процессуал ҳуқуқ
бошқа шахсга ўтказилиши ва ҳ.к.) апел- нормаларининг бузилган-бузилмаганли-
ляция инстанцияси суди ФПК 47-модда- ги, улар тўғри қўлланилган-қўлланилма-
сига кўра, процессуал ҳуқуқий ворислик ганлиги;
суд процессининг ҳар қандай босқичида
амалга оширилиши мумкинлигини ино- биринчи инстанция суди томонидан қа-
батга олган ҳолда, бундай шахсларни бул қилинган суд ҳужжатларининг қонун
уларнинг ҳуқуқий ворислари билан ал- талабларига мувофиқлиги.
маштиришга йўл қўяди ва уларга ишда-
ги барча материаллар билан танишишга ФПК 396-моддасига мувофиқ, апелля-
имконият беради. Ҳуқуқий вориснинг ция инстанцияси суди суд ҳужжатининг
процессга кирганлиги ҳақида апелляция қонунийлиги, асослилиги ва адолатлили-
инстанцияси суди ажрим чиқаради. гини тўлиқ ҳажмда текширади.
15. Судларнинг эътибори ФПК Суд ҳужжатини тўлиқ ҳажмда текши-
риш деганда, шикоят (протест) важларидан
қатъи назар, ишда иштирок этувчи шахс-
ларнинг бузилган ёки низолашилаётган
ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний ман-
фаатларини ҳимоя қилиш мақсадида би-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
8 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
ринчи инстанция суди томонидан ишнинг иштирок этувчи шахсларнинг экспертиза
ҳақиқий ҳолатлари тўлиқ аниқланганлиги, ўтказиш, далилларни таъминлаш ва та-
моддий ва процессуал қонун нормалари лаб қилиб олиш, гувоҳларни сўроқ қилиш
тўғри қўлланилганлиги текширилишини ҳақидаги ва бошқа илтимосномаларини
тушуниш лозим. Апелляция инстанцияси улар биринчи инстанция суди томонидан
суди шикоят (протест) важларидан қатъи рад этилганлиги сабабли, қаноатлантир-
назар, шунингдек, аризани кўрмасдан қол- масдан қолдиришга ҳақли эмас.
дириш ёки иш юритишни тугатиш учун
асослар бор-йўқлигини текширади. Апелляция инстанцияси суди янги
тақдим қилинган далилларни текши-
17. Апелляция инстанцияси суди хо- ришни рад қилишни ажримда асослан-
лислик ва беғаразликни сақлаган ҳолда тириши лозим.
тарафларга ўз процессуал ҳуқуқ ва мажбу-
риятларини амалга ошириши учун зарур 19. Судларнинг эътибори шунга қара-
шароит яратиб бериши шарт. тилсинки, апелляция инстанцияси суди
томонидан биринчи инстанция судида арз
Апелляция инстанцияси судида иш- қилинмаган янги талаб, шунингдек, даъво
нинг кўрилиши коллегиал тарзда уч нафар муддатини қўллаш ҳақидаги талаб қабул
судьядан иборат таркибда биринчи инс- қилиниши ва кўрилиши мумкин эмас.
танция судида иш юритиш қоидалари асо-
сида, бироқ ФПК 397-моддасида назарда 20. Апелляция инстанцияси суди то-
тутилган алоҳида хусусиятлар инобатга монидан иш юритишни тўхтатиб туриш
олинган ҳолда амалга оширилади. ФПК 10-бобида назарда тутилган асослар
ва тартибда амалга оширилади.
Бунда дастлаб шикоят берган шахс ва
унинг вакили тушунтиришлари тинглана- Иш юритиш тикланганлиги тўғриси-
ди. Суд ҳужжати устидан ҳар иккала тараф да апелляция инстанцияси суди ажрим
шикоят қилган бўлса, биринчи бўлиб даъ- чиқаради ва ишда иштирок этувчи шахс-
вогар ва унинг вакили сўзга чиқади. ларни иш кўриладиган кун тўғрисида
хабардор қилади.
Ишда иштирок этувчи шахслар ўзла-
рининг тушунтиришларида шикоятда 21. Апелляция инстанцияси суди
(протестда) кўрсатилмаган важларни ишни кўриш натижалари бўйича ажрим
келтиришга ва қўшимча материаллар чиқаради.
тақдим этишга ҳақли. Бундай ҳолда суд
бошқа тараф илтимосномасига кўра, Апелляция инстанцияси суди ажримда
янги важлар ва материаллар бўйича тай- шикоятнинг (протестнинг) ҳар бир ва-
ёрланиш ва тушунтиришлар (эътироз- жини муҳокама қилиши, унинг асосли
лар) тақдим этиш учун суд мажлисида ёки асоссиз эканлиги ҳақидаги ўз хуло-
танаффус эълон қилади. сасини баён этиши шарт.
18. Судлар шуни назарда тутиши ло- Шуни инобатга олиш лозимки, асослан-
зимки, апелляция инстанцияси суди ҳар тирилган ажрим тузилиши кейинга қол-
қандай далилларни, шу жумладан, би- дирилган ва суд мажлисида унинг хулоса
ринчи инстанция суди муҳокамасида қисми эълон қилинганда апелляция инс-
бўлган ва янгидан тақдим этилган да- танцияси суди мажлисида раислик қилув-
лилларни текширишга ҳақли. Далиллар чи ишда иштирок этувчи шахслар асослан-
биринчи инстанция суди учун белгилан- тирилган ажрим билан қачон танишиши
ган тартиб бўйича текширилади. мумкинлигини тушунтириши керак.
Апелляция инстанцияси суди ишда Апелляция инстанцияси суди ажрими-
нинг хулоса қисмида ФПК 399-моддасида
белгиланган ваколатлар доирасида ишни
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 9
кўриш натижалари тўғрисидаги хулоса- лари бузилиши ёки нотўғри қўлланилиши,
лар, шу жумладан, суд харажатлари тақ- ФПК 3993-моддаси иккинчи қисмида на-
симланиши назарда тутилиши лозим. зарда тутилган асослар мавжуд бўлганда
ҳам суд ҳужжатини бекор қилишга асос
Апелляция инстанцияси суди қабул қи- бўлиши мумкин.
линган ажримни эълон қилганидан сўнг,
суд процесси иштирокчиларига унинг маз- 24. ФПК 399-моддасига мувофиқ,
мун-моҳиятини тушунтириши шарт. апелляция инстанцияси суди қуйида-
гиларга ҳақли:
22. ФПК 3991-моддасига мувофиқ, суд
ҳужжатини апелляция тартибида бекор 1) ҳал қилув қарорини ўзгаришсиз
қилишга ёки ўзгартиришга қуйидагилар қолдиришга, шикоятни (протестни)
асос бўлади: эса қаноатлантирмасликка;
1) иш учун аҳамиятга эга бўлган ҳолат- 2) ишни янгидан кўриш учун юбор-
лар тўлиқ аниқланмаганлиги; масдан ҳал қилув қарорини ўзгартиришга
ёки уни бутунлай ёки қисман бекор қилиш-
2) суд аниқланган деб ҳисоблаган, иш га ва янги ҳал қилув қарори чиқаришга;
учун аҳамиятга эга бўлган ҳолатларнинг
исботланмаганлиги; 3) ҳал қилув қарорини қисман ёки бу-
тунлай бекор қилишга ҳамда ФПК 122 ва
3) суднинг ҳал қилув қарорида баён 124-моддаларида кўрсатилган асосларга
этилган хулосаларнинг иш ҳолатларига кўра аризани кўрмасдан қолдиришга ёхуд
мувофиқ келмаслиги; иш юритишни тугатишга;
4) моддий ва (ёки) процессуал ҳуқуқ 4) ФПК 3993-моддаси иккинчи қисми 2
нормаларининг бузилганлиги ёки нотўғри ва 4-бандларида назарда тутилган асослар
қўлланилганлиги. мавжуд бўлганда, ҳал қилув қарорини бе-
кор қилишга ва ишни янгидан кўриш учун
Қонунга кўра, мазмунан тўғри бўлган юборишга ҳақли.
суд ҳужжати фақат расмий, яъни ишни
тўғри ҳал қилиш учун аҳамиятли бўлма- 25. Апелляция инстанцияси суди арз қи-
ган асослар (масалан, суд музокаралари- линган даъво талаби доирасида ишда мав-
ни ўтказиш тартиби бузилганлиги, давлат жуд ва қўшимча тақдим қилинган ҳужжат-
божининг асоссиз камайтирилганлиги ёки лар (далиллар) асосида иш учун аҳамиятга
тўлови кечиктирилганлиги ва ҳ.к.) бўйича эга бўлган янги ҳолатларни аниқлаши ва
бекор қилинишига йўл қўйилмайди. шундан келиб чиқиб, ўз ваколати доираси-
да қарор қабул қилишга ҳақли.
23. Моддий ҳуқуқ нормаларини бузиш
ёки нотўғри қўллаш деганда, биринчи инс- 26. Апелляция инстанцияси суди, агар
танция суди томонидан қўлланилиши ло- биринчи инстанция суди иш ҳолатлари-
зим бўлган қонун ёки бошқа қонун ҳужжа- ни ҳар томонлама ва тўлиқ аниқлаб, қо-
ти қўлланилмаганлиги ёхуд қўлланилиши нуний, асосли ҳамда адолатли суд ҳуж-
лозим бўлмаган қонун ёки бошқа қонун жати чиқарган, деган хулосага келса,
ҳужжати қўлланилганлиги, қонуннинг ёки биринчи инстанция судининг ҳал қилув
бошқа қонун ҳужжатининг нотўғри талқин қарорини, ажримни, қарорни ўзгариш-
қилинганлиги тушунилади. сиз, шикоятни (протестни) эса қаноат-
лантирмасдан қолдиради.
Шуни назарда тутиш лозимки, про-
цессуал ҳуқуқ нормалари бузилиши ёки Апелляция инстанцияси суди ажримида
нотўғри қўлланилиши ишнинг нотўғри шикоят (протест) важлари асоссиз ва суд
ҳал этилишига олиб келгандагина, ҳал қи- ҳужжатининг бекор қилиниши ёхуд ўзгар-
лув қарори, ажрим, қарорни бекор қилиш- тирилишига асос бўлмайди деб топилган-
га асос бўлади. Процессуал ҳуқуқ норма-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
10 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
лиги сабаблари кўрсатиб ўтилиши лозим. 138-141-моддаларида назарда тутилган қо-
27. Апелляция инстанцияси суди, агар идалар бўйича янгидан тақсимлаш ҳақида
кўрсатилади.
шундай қарор қабул қилинишига сабаб
бўлувчи ҳолатлар аниқланса, ФПК 122 30. Апелляция инстанцияси суди ФПК
ва 124-моддаларида кўрсатилган асос- 261, 262 ва 263-моддаларида назарда ту-
лар бўйича ҳал қилув қарорини бутунлай тилган асослар мавжуд бўлганда ўз та-
ёки қисман бекор қилишга, аризани кўр- шаббуси билан ёки ишда иштирок этувчи
масдан қолдиришга ёхуд иш юритишни шахслар аризасига биноан қуйидагиларга
тугатишга ҳақли. ҳақли:
28. Судларнинг эътибори шунга қара- апелляция инстанцияси суди ажрими
тилсинки, ФПК 3993-моддаси иккинчи ёзувида йўл қўйилган хатоларни ва аниқ
қисми 2 ва 4-бандларида назарда тутилган кўриниб турган арифметик хатоларни
асослар мавжуд бўлгандагина, апелляция тузатишга;
инстанцияси суди томонидан иш янгидан
кўриш учун биринчи инстанция судига қўшимча ажрим чиқаришга;
юборилишига йўл қўйилади. ажримни тушунтиришга.
Ушбу масалалар суд мажлисида ишда
ФПК 3993-моддаси иккинчи қисми иштирок этувчи шахсларни уни ўтказиш
4-бандида назарда тутилган асос бўйича вақти ва жойи ҳақида хабардор қилган
ишни янгидан кўриш учун асоссиз юбори- ҳолда кўрилади. Бироқ, мазкур шахслар-
лишига йўл қўйилиши ҳолатларини олдини нинг келмаганлиги бу масалаларни ҳал
олиш мақсадида, апелляция инстанцияси этиш учун тўсқинлик қилмайди.
суди ажримида ўз хулосаларини асослан- 31. ФПК 400-моддасига мувофиқ, та-
тириши, шунингдек, биринчи инстанция рафлар ва ишда иштирок этувчи бошқа
суди томонидан ишга жалб қилинмаган, шахслар, шунингдек, ишда иштирок этиш-
аммо ҳуқуқ ва мажбуриятлари тўғрисидаги га жалб қилинмаган, ҳуқуқ ва мажбурият-
масала ҳал қилинган шахснинг процессу- лари ҳақидаги масала суд томонидан ҳал
ал ҳолатини (қўшимча даъвогар, қўшимча этилган шахслар биринчи инстанция суди
жавобгар, низо предметига нисбатан мус- ажрими устидан фақат қуйидаги ҳолларда
тақил талаб билан арз қиладиган учинчи хусусий шикоят (протест) бериши мумкин:
шахс, манфаатдор шахс) кўрсатиши лозим. агар бундай ҳуқуқ ФПК нормасида бе-
восита назарда тутилган бўлса;
Апелляция инстанцияси суди иш бў- агар суднинг ажрими ишнинг кейинги
йича ФПК 3993-моддаси иккинчи қисми- ҳаракатланишига тўсқинлик қилса.
да назарда тутилган бошқа ҳолатларни Биринчи инстанция судининг бошқа
аниқласа, биринчи инстанция судининг ажримлари устидан хусусий шикоят (про-
ҳал қилув қарори, ажрими, қарорини бекор тест) берилмайди, бироқ бундай ажрим-
қилиши ва янги суд ҳужжати қабул қили- ларга нисбатан эътирозлар апелляция ши-
ши мумкин. коятига (протестига) киритилиши мумкин.
Биринчи инстанция судининг ажрими
29. Шуни назарда тутиш лозимки, суд устидан апелляция тартибида хусусий
харажатларини тақсимлаш масаласи- шикоят (протест) бериш ва кўриш ҳал
нинг ҳал этилмаганлиги ёки нотўғри ҳал қилув қарори устидан апелляция шико-
этилганлиги ўз-ўзидан суднинг ҳал қи- яти (протести) бериш ва кўриш учун на-
лув қарорини бекор қилишга ёхуд ўзгар- зарда тутилган қоидалар бўйича амалга
тиришга асос бўлмайди. Бундай ҳолда оширилади.
апелляция инстанцияси суди ажримининг
хулоса қисмида суд харажатларини ФПК
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 11
32. Биринчи инстанция суди ажрими биринчи инстанция суди томонидан иш
устидан хусусий шикоят (протест) бериш бўйича чиқарилган хусусий ажримнинг қо-
учун ФПК 400-моддаси биринчи қисмида нунийлиги ва асослилигини текширишга
белгиланган йигирма кунлик муддат суд ҳамда у асоссиз чиқарилганлиги аниқлан-
ажрими тарафлар ва ишда иштирок этувчи ган тақдирда, уни бекор қилишга ҳақли.
бошқа шахсларга топширилган ёки юбо-
рилган кундан ҳисобланади. 36. ФПК 276-моддаси талабларига му-
вофиқ, апелляция инстанцияси судининг
33. ФПК 402-моддасига мувофиқ, апел- ҳар бир мажлисида, шунингдек, суд маж-
ляция инстанцияси суди хусусий шикоят- лисидан ташқарида амалга оширилган
ни (протестни) кўриб чиқиб: процессуал ҳаракати тўғрисида баённома
тузилади.
1) ажримни ўзгаришсиз қолдиришга;
2) ажримни бекор қилишга ва ишни маз- 37. Иш бошқа шахснинг апелляция
мунан кўриш учун биринчи инстанция су- шикояти ёки апелляция протести бўйи-
дига юборишга; ча кўрилгандан сўнг судга келиб тушган
3) ажримни бутунлай ёки қисман ўзгар- шикоят (протест) уни берган шахсга суд
тиришга ёхуд бекор қилишга ва масалани ҳужжатлари устидан кассация тартибида
мазмунан ҳал қилишга ҳақли. шикоят қилиш (протест келтириш) ҳуқуқи
Биринчи инстанция суди томонидан тушунтирилган ҳолда қайтарилади.
ариза суднинг иш юритувига қабул қили-
ниб, иш қўзғатилгандан сўнг чиқарилган 38. Фуқаролик ишларини ўз вақтида
ажрим бекор қилинганда (масалан, даъво- ва тўғри ҳал этилишини таъминлаш мақ-
ни таъминлаш, аризани кўрмасдан қолди- садида Қорақалпоғистон Республикаси
риш, иш юритишни тугатиш ва ҳ.к.) апел- суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судла-
ляция инстанцияси суди ишни мазмунан рига ишларни апелляция тартибида кўриш
кўриб чиқиш учун биринчи инстанция су- бўйича суд амалиётини ҳар чоракда умум-
дига юборади. лаштириш тавсия этилсин.
Биринчи инстанция судининг иш қўзға-
тилгунга қадар чиқарилган ажрими (ма- 39. Ушбу қарор қабул қилиниши муно-
салан, аризани қайтариш ёхуд қабул қи- сабати билан Ўзбекистон Республикаси
лишни рад қилиш тўғрисидаги) бекор Олий суди Пленумининг 2001 йил 1 июн-
қилинганда, апелляция инстанцияси суди даги «Фуқаролик ишларини апелляция,
бекор қилинган ажрим чиқарилишига са- кассация ва назорат тартибида кўриш
баб бўлган процессуал масалани ўзи маз- амалиёти ҳақида»ги 4-сонли, 2018 йил
мунан ҳал қилади. 30 ноябрдаги «Судлар томонидан фуқа-
34. Судларга тушунтирилсинки, ФПК ролик ишларини апелляция ва кассация
4021-моддасига мувофиқ, маъмурий тартибида кўриш амалиёти тўғрисида»ги
ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш бўйича 33-сонли қарорлари ўз кучини йўқотган
биринчи инстанция суди қарори усти- деб ҳисоблансин.
дан берилган апелляция шикояти (про-
тести) биринчи инстанция суди ажрими Ўзбекистон Республикаси
устидан шикоят (протест) бериш учун Олий суди раиси
қонунда назарда тутилган қоидалар ва К. КАМИЛОВ
тартибда кўриб чиқилади.
35. Судларнинг эътибори шунга қара-
тилсинки, апелляция инстанцияси суди Пленум котиби,
Олий суд судьяси
И. АЛИМОВ
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
12 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
ҚАРОРИ
СУДЛАР ТОМОНИДАН ИҚТИСОДИЙ
ИШЛАРНИ АПЕЛЛЯЦИЯ ТАРТИБИДА
КЎРИШ АМАЛИЁТИ ТЎҒРИСИДА
2021 йил 20 апрель 16-сонли Тошкент шаҳри
Ўзбекистон Республикасининг Иқти- кояти бўйича (ИПК 50-моддаси биринчи
содий процессуал кодексига (бундан буён қисми);
матнда ИПК деб юритилади) ўзгартириш ва
қўшимчалар киритилганлиги, суд амалиёти- прокурорнинг протести бўйича қўзға-
да масалалар келиб чиқаётганлиги муноса- тилади.
бати билан ҳамда қонун нормаларининг бир
хилда ва тўғри қўлланилишини таъминлаш Апелляция тартибида иш юритиш, шу-
мақсадида, «Судлар тўғрисида»ги Қонун- нингдек, ишда иштирок этишга жалб қилин-
нинг 17-моддасига асосланиб, Ўзбекистон маган, суд ҳужжати ҳуқуқ ва мажбуриятла-
Республикаси Олий суди Пленуми рига таъсир қилувчи ИПК 259-моддасига
мувофиқ, суд ҳужжати устидан шикоят қи-
Қ А Р О Р Қ И Л А Д И: лиш ҳуқуқига эга бўлган шахснинг шикоя-
ти бўйича ҳам қўзғатилиши мумкин. Ушбу
1. Судларнинг эътибори шунга қаратил- шахс суд ҳужжатида кўрсатилмаган ҳол-
синки, иқтисодий судларнинг ҳал қилув ларда ҳам унинг устидан шикоят қилиш
қарорлари ва ажримларини апелляция тар- ҳуқуқидан фойдаланади.
тибида қайта кўриш суд процесси иштирок-
чиларининг қонуний кучга кирмаган суд Ишда иштирок этувчи шахснинг вакили,
ҳужжатининг қонунийлиги ва асослилиги- шу жумладан, адвокат, агар бундай ҳуқуқ ва-
ни текшириш ҳуқуқини таъминловчи муҳим колат берувчи томонидан берилган ишонч-
ҳуқуқий институт ҳисобланади. номада махсус кўрсатилган бўлсагина, суд
ҳужжати устидан апелляция тартибида ши-
2. ИПК 259-моддасига мувофиқ, апелля- коят қилишга ҳақли (ИПК 63-моддаси ик-
ция инстанцияси судида иш юритиш: кинчи қисми).
даъвогар, аризачи, жавобгар, учинчи Суднинг ҳал қилув қарори устидан тўлиқ
шахс, улар вакилларининг шикояти бўйича; ёки қисман шикоят қилиниши (протест кел-
тирилиши) мумкин.
тарафлар ва учинчи шахслар ҳуқуқий во-
рисларининг шикояти бўйича; Ишда иштирок этувчи шахсларнинг
ҳуқуқий ворислари ҳам апелляция шикоя-
Ўзбекистон Республикаси Президенти ти беришга ҳақли бўлиб, бунда шикоятга
ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқий ворисликни тасдиқловчи далил
ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳи- илова қилиниши лозим.
моя қилиш бўйича вакилнинг шикояти бў-
йича, бундан тадбиркорлик субъектлари ўр- Прокурор ўзининг иштирокида кўрилган
тасида юзага келадиган иқтисодий низолар, иш, шунингдек, тарафларнинг мурожаати
шунингдек, тадбиркорлик фаолияти билан бўлган ҳолда апелляция протести келти-
боғлиқ бўлмаган низолар мустасно; ришга ҳақли.
ишда даъвогар сифатида қатнашган дав- Ўзбекистон Республикаси Президенти
лат органлари ва бошқа шахсларнинг ши- ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектлари-
нинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини
ҳимоя қилиш бўйича вакилнинг апелляция
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 13
шикоятини қабул қилишда шуни инобатга суд мажлисининг вақти ва жойи тўғрисида
олиш лозимки, тадбиркорлик фаолияти би- тегишли тарзда хабардор қилинмаган ишда
лан боғлиқ бўлмаган низо деганда, фойда иштирок этувчи шахслар учун апелляция
олиш мақсад қилинмаган фаолиятдан ке- шикояти (протести) бериш муддати улар-
либ чиққан низо (хусусан, юридик факт- га ҳал қилув қарори қабул қилинганлиги
ларни белгилаш тўғрисидаги, банкротлик ҳақида маълум бўлган кундан эътиборан
тўғрисидаги ишлар, ҳакамлик муҳокамаси ҳисобланади.
билан боғлиқ, чет эл судлари ва арбитраж-
ларининг ҳал қилув қарорларини тан олиш 5. ИПК 259-моддасида кўрсатилган
ва ижрога қаратиш тўғрисидаги низолар) шахслар ИПК 189-моддасига мувофиқ,
тушунилиши лозим. қабул қилинган қўшимча ҳал қилув қаро-
рига ҳам апелляция шикояти (протести)
3. Судларга тушунтирилсинки, ИПК беришга ҳақлидир.
50-моддаси биринчи қисмига мувофиқ, дав-
лат органлари ва бошқа шахслар (масалан, ИПК 189-моддаси бешинчи ва олтинчи
Савдо-саноат палатаси, фермер, деҳқон хў- қисмлари мазмунига кўра, қўшимча ҳал
жаликлари ва томорқа ер эгалари кенгашла- қилув қарори устидан апелляция шикоя-
ри ва ҳ.к.) даъво улар томонидан берилган ти (протести) бериш муддати ҳам асосий
ҳолдагина суд ҳужжати устидан апелляция ҳал қилув қарори қабул қилинган кундан
тартибида шикоят бериши мумкин, Ўзбе- ҳисобланади.
кистон Республикаси Президенти ҳузурида-
ги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқла- 6. Апелляция шикояти (протеси) ҳал қи-
ри ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш лув қарорини қабул қилган суд орқали бе-
бўйича вакил бундан мустасно. рилади ва ушбу суд шикоятни (протестни) у
келиб тушган кундан эътиборан беш кунлик
4. Қонунга мувофиқ, ҳал қилув қарори муддатда апелляция инстанцияси судига иш
устидан апелляция шикояти (протести) ҳал билан бирга юбориши шарт.
қилув қарори қабул қилинган кундан эъти-
боран бир ой ичида берилиши мумкин. Ушбу муддат ўтганидан кейин келиб
тушган шикоят билан боғлиқ қўшимча ҳуж-
Суднинг соддалаштирилган иш юритиш жатлар, бошқа шахсларнинг апелляция ши-
тартибидаги, ҳуқуқий таъсир чорасини қўл- коятлари ҳам апелляция инстанцияси судига
лаш тўғрисидаги иш бўйича ҳал қилув қа- юборилади.
рори, банкротлик тўғрисидаги ишда ариза-
ларни, шикоятларни (илтимосномаларни) Агар апелляция шикояти (протести) ҳал
ва келишмовчиликларни кўриб чиқиш на- қилув қарорини қабул қилган судни четлаб
тижалари бўйича чиқарилган суднинг ажри- ўтган ҳолда юборилган бўлса, у апелляция
ми устидан апелляция шикояти (протести) инстанцияси суди томонидан шикоятни
у қабул қилинганидан кейин ўн кун ичида (протестни) берган шахсга қайтарилади.
берилади. Суд ажримида шикоят (протест) ҳал қилув
қарорини қабул қилган суд орқали берили-
Судларга тушунтирилсинки, апелляция ши лозимлиги кўрсатилиши керак.
шикояти (протести) бериш муддатини ҳи-
соблаш ҳал қилув қарори қабул қилинган Биринчи инстанция суди апелляция ши-
санадан кейинги кундан бошланади (ИПК коятини (протестини) иш юритишга қабул
119-моддаси). Бунда ИПК 262-моддаси ол- қилишни рад этиш ёки уни қайтариш маса-
тинчи қисмига мувофиқ, ишда иштирок ласини ҳал этишга ҳақли эмас.
этишга жалб қилинмаган, аммо ҳуқуқлари
ва мажбуриятлари тўғрисида суд ҳал қилув Агар апелляция шикояти (протести) ҳал
қарори қабул қилган шахслар, шунингдек, қилув қарорини тушунтириш, хатоларни,
ҳарфий хатоларни ва ҳисоб-китобдаги янг-
лишишларни тузатиш, қўшимча ҳал қи-
лув қарори қабул қилиш тўғрисидаги ариза
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
14 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
бўйича биринчи инстанция суди мажлиси Вакил томонидан имзоланган шикоятга
тайинланганидан кейин келиб тушса, суд унинг суд ҳужжати устидан шикоят қилиш
бундай ариза бўйича иш юритишни ИПК ваколатларини тасдиқловчи ишончнома ёки
101-моддаси 1-бандига кўра, тўхтатиб қўя- бошқа ҳужжат илова қилинади.
ди, ишни эса шикоят (протест) билан бирга
апелляция инстанцияси судига юборади. Шикоятни имзолашда факсимиледан
фойдаланишга йўл қўйилмайди, қонун
7. ИПК 262-моддаси учинчи қисмига ҳужжатларида белгиланган ҳоллар бундан
кўра, апелляция шикоятини (протестини) бе- мустасно.
риш муддати ўтказиб юборилган тақдирда,
у шикоят (протест) берган шахснинг илти- Агар шикоятни қабул қилишда судьяда
мосномасига кўра, апелляция инстанцияси шикоятни имзолаган шахсда таъсис ҳуж-
суди томонидан тикланиши мумкин. Илти- жатларига мувофиқ уни имзолаш ҳуқуқи
мосномада муддат ўтказиб юборилишининг мавжудлиги борасида шубҳа туғилса, судья
сабаблари кўрсатилиши лозим. Бунда судга апелляция шикоятини иш юритишга қабул
шикоят (протест) билан ўз вақтида мурожа- қилади ва аризачига унинг шикоятни имзо-
ат қилишга объектив равишда тўсқинлик лашга ваколатини тасдиқловчи далилларни
қилган ҳолатлар узрли сабаблар деб ҳисоб- тақдим этишни таклиф қилади. Шикоятни
ланиши мумкин. имзолаш ваколатини тасдиқловчи далил
тақдим этилмаганда, апелляция инстанция-
ИПК 262-моддаси учинчи қисмида бел- си суди шикоятни ИПК 272-моддаси бирин-
гиланган икки ойлик муддат ўтказиб юбо- чи қисмига асосан кўрмасдан қолдиради.
рилганидан кейин берилган апелляция ши-
коятини (протестини) ўтказиб юборилган 10. Судлар шуни назарда тутиши ло-
муддатини тиклаш ҳақидаги илтимоснома зимки, апелляция шикоятига давлат божи
рад этилиши, муддат бузилиб берилган апел- ва почта харажатлари тўланганлигини тас-
ляция шикоятини (протестини) қабул қилиш диқловчи ҳужжатларнинг асли илова қили-
эса, рад этилиши лозим (ИПК 268-моддаси ниши керак, тўлов электрон тарзда амалга
биринчи қисми 4-банди). Ўтказиб юборил- оширилган ҳоллар бундан мустасно.
ган муддатни тиклаш тўғрисида илтимосно-
ма мавжуд бўлмаганда ҳам шикоятни (про- Шикоятга (протестга), шунингдек, ишда
тестни) қабул қилиш шу асослар бўйича рад иштирок этувчи бошқа шахсларга апелля-
этилади. ция шикояти (протести) ва унга илова қи-
линган ҳужжатларнинг кўчирма нусхалари
Агар апелляция шикояти (протести) қо- юборилганлиги ёки топширилганлигини
нунда белгиланган муддат ўтганидан кейин тасдиқловчи ҳужжат ҳам илова қилиниши
берилган ва у апелляция инстанцияси суди керак.
томонидан хатога йўл қўйилиб қабул қилин-
ган бўлса, апелляция шикояти бўйича иш Даъво аризасини қайтариш ёки даъво
юритиш ИПК 273-моддаси биринчи қисми аризасини қабул қилишни рад этиш тўғри-
1-бандига кўра, тугатилади. сидаги ажрим устидан берилган апелляция
шикоятига (протестига) даъво аризаси, про-
8. Апелляция шикоятини (протестини) курор иштирокисиз кўрилган иш бўйича
бериш муддатини тиклаш ҳақидаги маса- протестга эса, тараф мурожаатининг кўчир-
ла ишда иштирок этувчи шахслар хабар- ма нусхаси илова қилиниши керак.
дор қилинмасдан, апелляция инстанцияси
суди судьяси томонидан якка тартибда Қайд этилган талабларга риоя этмас-
кўриб чиқилади. лик шикоятни ИПК 269-моддаси биринчи
қисми 11, 2 ва 3-бандларига, протестни
9. Апелляция шикоятининг (протести- эса ИПК 269-моддаси биринчи қисми 11 ва
нинг) мазмуни ИПК 263-моддаси талабла- 2-бандларига асосан қайтариш учун асос
рига мувофиқ бўлиши керак. бўлади.
11. Судлар шуни эътиборга олиши керак-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 15
ки, ИПК 269-моддаси биринчи қисмида на- кўриш натижалари (ИПК 23-моддаси);
зарда тутилган апелляция шикоятини (про- ишни бошқа иқтисодий судга тегишли-
тестини) қайтариш асосларининг рўйхати
тугал бўлиб, кенгайтирилган тарзда талқин лиги бўйича ўтказиш (ИПК 39-моддаси);
қилинишига йўл қўйилмайди. бошқа жавобгарни ишда иштирок этиш-
12. Апелляция шикоятини (протестини) га жалб этиш ёки жалб этишни рад қилиш
апелляция инстанцияси суди иш юритишига (ИПК 44-моддаси);
қабул қилиш тўғрисидаги ажримда апелля-
ция инстанцияси суди мажлисини ўтказиш ишга дахлдор бўлмаган жавобгарни ал-
вақти ва жойи кўрсатилади. маштириш (ИПК 45-моддаси);
Ажримнинг кўчирма нусхаси шикоят- ишда иштирок этишга учинчи шахслар-
ни (протестни) берган шахсга, шунингдек, ни жалб қилиш (ИПК 47, 48-моддалари);
ишда иштирок этувчи бошқа шахсларга
юборилади. мутахассисни суд мажлисида иштирок
этиш учун жалб қилиш (ИПК 57-моддаси);
13. Судларга тушунтирилсинки, давлат
органлари ва бошқа шахсларнинг апелля- далилларни талаб қилиб олиш ва уларни
ция шикоятини қабул қилиш, агар у улар турган жойида кўздан кечириш (ИПК 69,
томонидан судга даъво тақдим этилмасдан 70-моддалари);
берилган бўлса, ИПК 268-моддаси биринчи
қисми 1-бандига асосан рад этилади, Ўзбе- ашёвий далилларни қайтариш (ИПК
кистон Республикаси Президенти ҳузурида- 79-моддаси);
ги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқла-
ри ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш экспертиза тайинлаш ёки экспертиза та-
бўйича вакил бундан мустасно. йинлаш ҳақидаги илтимосномани қаноат-
лантиришни рад этиш (ИПК 80-моддаси);
Тадбиркорлик субъектлари ўртасида юза-
га келган низо, шунингдек, тадбиркорлик суд топшириғи (ИПК 91-моддаси);
фаолияти билан боғлиқ бўлмаган низо юза- суд топшириғининг ижроси (ИПК
сидан қабул қилинган суд ҳужжати устидан 92-моддаси);
Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳу- иш юритишни тиклаш (ИПК 106-
зуридаги Тадбиркорлик субъектларининг моддаси);
ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳи- процессуал муддатларни тиклаш (ИПК
моя қилиш бўйича вакил томонидан берил- 123-моддаси);
ган шикоятни қабул қилиш ҳам шу асослар процессуал муддатни узайтириш ёки
бўйича рад этилади. узайтиришни рад этиш (ИПК 124-модда);
келишув битимини тасдиқлашни рад
14. Апелляция тартибида шикоят қили- этиш (ИПК 134-моддаси);
ниши (протест берилиши) мумкин бўлмаган суд буйруғини бекор қилиш (ИПК
суд ҳужжати устидан берилган апелляция 147-моддаси);
шикоятини (протестини) қабул қилиш ИПК даъво аризасини иш юритишга қабул қи-
268-моддаси биринчи қисми 2-бандига асо- лиш ва иш қўзғатиш (ИПК 153-моддаси);
сан рад этилади. даъвонинг асосини ёки предметини ўз-
гартиришни, даъво талаблари миқдорини
Қонунга кўра, биринчи инстанция суди- кўпайтиришни ёки камайтиришни, даъво-
нинг қуйидаги: гарнинг даъводан тўлиқ ёки қисман воз ке-
чишини қабул қилиш ёхуд қабул қилишни
ишни ёпиқ суд мажлисида муҳокама қи- рад этиш (ИПК 157-моддаси);
лиш (ИПК 11-моддаси); ишларни бирлаштириш (ИПК 158-
моддаси);
судья, прокурор, эксперт, мутахассис, суд талабларнинг бир қисмини алоҳида иш
мажлиси котиби, таржимонни рад қилиш ва юритишга ажратиш (ИПК 159-моддаси);
ўзини ўзи рад қилиш тўғрисидаги масалани қарши даъвони қабул қилиш (ИПК
161-моддаси);
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
16 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
ишни суд муҳокамасига тайёрлаш (ИПК ки, электрон рақамли имзонинг ҳақиқийли-
162-моддаси); ги Ўзбекистон Республикаси Олий судининг
ахборот тизимида тасдиқланган бўлиши ло-
ишда иштирок этувчи шахсларнинг ари- зим, акс ҳолда у имзоланмаган ҳисобланади.
залари ва илтимосномаларини ҳал этиш
(ИПК 169-моддаси); 17. Апелляция шикоятини (протестини)
қайтариш учун бир нечта асослар мавжуд
суд муҳокамасини кейинга қолдириш бўлганда, суд ажримида ушбу асослар-
(ИПК 171-моддаси); нинг ҳар бири, шунингдек, улар бартараф
этилгач, судга умумий тартибда шикоят
қўшимча ҳал қилув қарорини қабул қи- (протест) билан қайтадан мурожаат қилиш
лишни рад этиш (ИПК 189-моддаси); ҳуқуқи кўрсатилиши керак.
қонуний кучга кирган суд ҳужжати- 18. Судларга тушунтирилсинки, апел-
ни янги очилган ҳолатлар бўйича қайта ляция шикояти (протести) юзасидан ИПК
кўриш тўғрисидаги аризани иш юритишга 270-моддаси биринчи қисмида белгиланган
қабул қилиш (ИПК 330-моддаси) ҳақида- муддат ўтганидан кейин, аммо апелляция
ги ажримлари устидан апелляция тарти- шикояти (протести) бўйича қарор қабул қи-
бида шикоят қилиниши (протест келтири- лингунга қадар келиб тушган ёзма фикр суд
лиши) мумкин эмас. томонидан қабул қилиниши ва унга тегишли
баҳо берилиши лозим.
Қонунга кўра, биринчи инстанция су-
дининг суд буйруғи (ИПК 143-моддаси) ва 19. Апелляция шикояти билан бирга ИПК
ижро варақаси (ИПК 336-моддаси) устидан 271-моддаси биринчи қисмига мувофиқ, бе-
ҳам апелляция тартибида шикоят қилиниши рилган ҳал қилув қарорининг ижросини тўх-
(протест келтирилиши) мумкин эмас. татиб туриш ҳақидаги илтимоснома апелля-
ция шикоятини иш юритишга қабул қилиш
Судларнинг эътибори шунга қаратил- тўғрисидаги масалани ҳал қилиш пайтида
синки, банкротлик тўғрисидаги иш бўйича судья томонидан якка тартибда, агар илти-
тузилган келишув битимини тасдиқлашни моснома апелляция шикояти иш юритишга
рад этиш тўғрисидаги ажрим устидан апел- қабул қилингандан кейин берилган бўлса,
ляция тартибида шикоят берилиши (протест ишда иштирок этувчи шахсларни хабардор
келтирилиши) мумкин. қилмасдан судлов ҳайъати томонидан кўриб
чиқилади.
15. Апелляция шикоятини (протестини)
бериш муддати ўтказиб юборилганлиги са- Апелляция инстанцияси суди ҳал қилув
бабли шикоятни (протестни) қабул қилишни қарорининг ижросини тўхтатиб туриш ҳақи-
рад этиш ҳақидаги ажримда рад этиш асос- даги масалани ҳал этишда иш ҳолатларини
лари кўрсатилиши керак (ИПК 268-моддаси ва илтимосномада келтирилган важлар-
биринчи қисми 4-банди). ни ўрганиши лозим. Агар суд аризачининг
важлари асослилиги ҳақида хулосага келса,
Ажримнинг хулоса қисмида шикоятни у бундай илтимосномани қаноатлантиришга
беришда тўланган давлат божининг қайта- ҳақли.
рилиши кўрсатилади.
Ҳал қилув қарорининг ижроси апелляция
16. Судларга тушунтирилсинки, апелля- инстанцияси судида иш юритиш тамомлан-
ция шикоятида (протестида) уни имзолаган гунига қадар тўхтатиб турилиши мумкин.
шахснинг фамилияси кўрсатилиб, исми ёки
исми ва отаси исмининг кўрсатилмаганли- 20. Судлар шуни эътиборга олиши ло-
ги шикоятни (протестни) ИПК 269-моддаси зимки, ИПК 101-моддасида назарда тутил-
биринчи қисми 1-бандига асосан қайтариш ган ҳолларда суд иш юритишни тўхтатиб
учун асос бўлмайди. туришга мажбур.
Апелляция шикояти (протести) электрон
рақамли имзо билан тасдиқланиши мумкин.
Бунда судлар шуни эътиборга олиши керак-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 17
ИПК 102-моддасида қайд этилган асос- 110-моддаси 4-бандига асосан тугатилади.
лар мавжуд бўлганда, иш юритишни тўх- 24. ИПК 273-моддаси иккинчи қисмига
татиб туриш масаласи суд томонидан иш-
нинг муайян ҳолатларидан келиб чиқиб мувофиқ, агар апелляция шикоятида (про-
ҳал этилади. тестида) биринчи инстанция суди томони-
дан кўриб чиқиш предмети бўлмаган янги
ИПК 101-моддаси биринчи қисми 1-бан- талаблар билдирилган бўлса, апелляция инс-
дида белгиланган нормани қўллашда шуни танцияси суди шикоятнинг (протестнинг)
назарда тутиш керакки, ушбу ишни консти- бу талабларга тааллуқли қисми бўйича иш
туциявий, фуқаролик, жиноят, маъмурий юритишни тугатади.
ёки иқтисодий суд ишларини юритиш тарти-
бида кўрилаётган бошқа иш ёки масала бў- Бунда янги талаблар деганда, биринчи
йича қаpop қабул қилингунига қадар кўриш инстанция судида кўриб чиқилмаган мод-
мумкин бўлмаганда, апелляция инстанци- дий-ҳуқуқий талаблар, шунингдек, биринчи
яси суди иш юритишни тўхтатиб туришга инстанция судида ишни кўришда иштирок
мажбур. Агар кўрсатилган ҳолатлар мазкур этмаган шахсга нисбатан билдирилган та-
ишни кўришга тўсқинлик қилмаса, иш юри- лаблар тушунилади.
тишни тўхтатиб туриш мумкин эмас.
25. Апелляция инстанцияси суди ишни
21. Судларга тушунтирилсинки, шикоят- суд мажлисида ИПК 34-бобида белгиланган
дан воз кечилганда (протест чақириб олин- хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда бирин-
ганда) апелляция шикояти (протести) бўйи- чи инстанция судида ишни кўриш қоидала-
ча иш юритиш тугатилади. Шу билан бирга ри бўйича кўриб чиқади.
шикоятдан воз кечилганлиги (протест чақи-
риб олинганлиги) бошқа шахснинг апелля- Апелляция инстанцияси судида, хусу-
ция шикояти кўриб чиқилишига тўсқинлик сан, бошқа жавобгарни ишда иштирок этиш
қилмайди. учун жалб қилиш (ИПК 44-моддаси), ишга
дахлдор бўлмаган жавобгарни алмашти-
22. Апелляция инстанцияси судида даъ- риш (ИПК 45-моддаси), учинчи шахсларни
вогарнинг даъводан воз кечиш ҳақидаги ишда иштирок этишга жалб қилиш (ИПК
аризаси ИПК 157-моддасида белгиланган 47, 48-моддалари), даъвонинг предмети ёки
тартибда ҳал этилади. асосини ўзгартириш, даъво талаблари миқ-
дорини ўзгартириш (ИПК 157-моддаси),
Даъвогарнинг даъводан воз кечиши қабул ишларни битта иш юритишга бирлаштириш
қилинган тақдирда, суднинг ҳал қилув қаро- (ИПК 158-моддаси), талабларнинг бир қис-
ри бекор қилинади, иш юритиш эса, ИПК мини алоҳида иш юритишга ажратиш (ИПК
110-моддаси 6-бандига асосан тугатилади. 159-моддаси), қарши даъво тақдим этиш
(ИПК 161-моддаси), шунингдек, қонунда
23. Судлар шуни эътиборга олиши лозим- фақат биринчи инстанция учун белгиланган
ки, ишда тараф бўлган юридик шахс апел- бошқа қоидалар қўлланилмайди.
ляция инстанцияси суди томонидан қарор
қабул қилингунига қадар тугатилган бўлса, Даъвонинг предмети ёки асосини ўз-
апелляция шикояти (протести) бўйича иш гартириш, даъво талаблари миқдорини
юритиш ИПК 273-моддаси биринчи қисми ўзгартириш тўғрисидаги аризани (ИПК
6-бандига асосан тугатилади. 157-моддаси), шунингдек, қарши даъво ари-
засини (ИПК 160-моддаси) биринчи инстан-
Агар ишни апелляция инстанцияси су- ция суди томонидан иш юритишга асоссиз
дида кўриш жараёнида ишда тараф бўлган қабул қилинмаганлиги ҳал қилув қарорини
юридик шахс биринчи инстанция суди то- бекор қилиш учун асос бўлади.
монидан суд ҳужжати қабул қилингунига
қадар тугатилганлиги аниқланса, суд ҳуж- 26. Суд муҳокамасини ўтказиш вақти ва
жати бекор қилинади ва иш юритиш ИПК жойи ҳақида тегишли тарзда хабардор қи-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
18 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
линган, шикоятни (протестни) берган шахс- назарда тутилиши мумкин. Бундай ҳол-
нинг ва ишда иштирок этувчи бошқа шахс- да суд томонидан ўз кучини йўқотган ёки
ларнинг апелляция инстанцияси судининг ўзгартирилган қонун ҳужжатлари қўлла-
мажлисига келмаганлиги ишни уларнинг нилганлиги моддий ҳуқуқ нормаларини
иштирокисиз кўришга тўсқинлик қилмайди. нотўғри қўллаш деб ҳисобланмайди.
27. Судлар шуни инобатга олиши ло- 30. Апелляция инстанцияси судининг қа-
зимки, апелляция шикояти (протести) ИПК рори ИПК 280-моддаси талабларига муво-
277-моддаси биринчи қисмида белгиланган фиқ бўлиши лозим.
муддатларда кўриб чиқилиши лозим.
Апелляция инстанцияси суди бирин-
Алоҳида ҳолларда апелляция шикоятини чи инстанция суди ҳал қилув қарорининг
(протестини) кўриб чиқиш муддати ишни қонунийлигини ва асослилигини тўлиқ
кўраётган судлов ҳайъати томонидан кўпи ҳажмда текшириши ва апелляция инстан-
билан бир ойга узайтирилиши мумкин. цияси судининг қарорида шикоятда (про-
Апелляция шикоятини (протестини) кўриш тестда) баён қилинган ҳар бир важга баҳо
муддатининг узайтирилганлиги суд муҳо- берилиши керак.
камасини кейинга қолдириш тўғрисидаги
ажримда кўрсатилади. Агар ижро этилмаган суд ҳужжати бекор
қилиниб ёки ўзгартирилиб, даъвони тўлиқ
ИПК 171-моддаси талабидан келиб ёки қисман рад этиш тўғрисида янги суд
чиқиб, фақат ушбу нормада белгиланган ҳужжати қабул қилинса ёхуд иш юритиш
асослар мавжуд бўлган ҳолларда апелляция тугатилса ёки даъво кўрмасдан қолдирилса,
шикояти (протести) бўйича суд муҳокамаси апелляция инстанцияси суди қарорининг ху-
ўн кундан кўп бўлмаган муддатга қолдири- лоса қисмида бекор қилинган ёки тегишли
лиши мумкин. Шуни эътиборга олиш лозим- қисми ўзгартирилган суд ҳужжати бўйича
ки, суд муҳокамасини кейинга қолдириш- ундирув тўлиқ ёки қисман бекор қилиниши
лар сони уч мартадан ошмаслиги лозим. кўрсатилади.
28. Судлар ИПК 278-моддаси 5-бандини 31. Апелляция инстанцияси суди шунга
қўллашда шуни инобатга олиши лозимки, эътибор қаратиши лозимки, биринчи инс-
суд томонидан ишда иштирок этишга жалб танция суди ажрими устидан апелляция тар-
қилинмаган шахсларнинг ҳуқуқ ва мажбу- тибида шикоят (протест) берилиши ва кўри-
риятлари тўғрисида ҳал қилув қарори қа- лиши ИПК 34-бобида назарда тутилган қои-
бул қилинган бўлсагина, ушбу асос бўйича далар бўйича амалга оширилади.
ишни янгидан кўриш учун юборишга йўл
қўйилади. 32. Ушбу қарор қабул қилиниши муноса-
бати билан Ўзбекистон Республикаси Олий
29. Апелляция инстанцияси суди шунга суди Пленумининг «Апелляция ва кассация
эътибор қаратиши зарурки, биринчи инс- инстанцияси судлари томонидан иқтисодий
танция судининг ҳал қилув қарорини ўз- процессуал қонун нормаларини қўллаш-
гартириш ёки бекор қилиш асослари ИПК нинг айрим масалалари тўғрисида» 2019
279-моддасида белгиланган. Бунда судлар йил 24 декабрдаги 26-сонли қарори ўз кучи-
шуни инобатга олиши лозимки, биринчи ни йўқотган деб ҳисоблансин.
инстанция суди томонидан ўз кучини йўқот-
ган қонун ҳужжатларининг қўлланилган- Ўзбекистон Республикаси
лиги ҳам моддий ҳуқуқ нормаларининг Олий суди раиси
нотўғри қўлланилиши деб баҳоланади. К. КАМИЛОВ
Шу билан бирга назарда тутиш керак-
ки, айрим қонун ҳужжатларида муно- Пленум котиби,
сабатлар вужудга келган пайтда амалда
бўлган қонун ҳужжатлари қўлланилиши Олий суд судьяси
И. АЛИМОВ
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
ТАДҚИҚОТ, 19
ТАҲЛИЛ, ТАКЛИФ
КОНСТИТУЦИЯВИЙ СУДНИНГ ИНСОН
ҲУҚУҚЛАРИНИ ТАЪМИНЛАШДАГИ
РОЛИ ВА АҲАМИЯТИ
2021 йил 28 апрелдан «Ўзбекистон Республикаси
Конституциявий суди тўғрисида»ги Конституция-
вий қонун кучга кирди.
Мирзоулуғбек АБДУСАЛОМОВ, бирлашмаларининг ғайриқонуний хатти-ҳара-
Ўзбекистон Республикаси катлари устидан судга шикоят қилиш ҳуқуқи
кафолатланади.
Конституциявий суди раиси,
Ўзбекистонда хизмат Инсон ҳуқуқларининг мазкур конституция-
кўрсатган юрист вий кафолати Конституция ва қонун устуворли-
ги принципини ҳаётга изчил татбиқ этиш билан
Инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ҳамда боғлиқ.
Конституция ва қонун устуворлигини таъмин-
лаш энг асосий вазифаларидан бири бўлган Мамлакатимизда Конституция ва қонунлар-
Конституциявий суд фаолиятига оид қонун ян- нинг устунлиги сўзсиз тан олинади. Давлат,
гидан қабул қилинди. унинг органлари, мансабдор шахслар, жамоат
бирлашмалари, фуқаролар Конституция ва қо-
Ўзбекистон Республикасини ривожланти- нунларга мувофиқ иш кўради.
ришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳа-
ракатлар стратегиясида белгиланган вазифалар- Барча демократик давлатлар ҳуқуқий тизи-
га мувофиқ суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ этиш, мида Конституциянинг устуворлиги принципи
фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқ ва эр- эътироф этилади. Конституциянинг устунли-
кинликларини кафолатлаш ва ишончли ҳимоя гини таъминлаш ҳамда жамиятда қонунийлик
қилиш, ҳуқуқий асосларини мустаҳкамлашга муҳитини яратиш инсон ҳуқуқлари ва эркинлик-
алоҳида эътибор қаратилмоқда. ларини кафолатлашнинг ишончли гаровидир.
Конституция устуворлиги принципи унинг нор-
Мамлакатимиз Конституциясининг 44- маларининг тўғридан-тўғри, бевосита амал қи-
моддасига мувофиқ, ҳар бир шахсга ўз ҳуқуқ лишини, давлат органлари, мансабдор шахслар
ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, бу нормаларни оғишмай бажаришини, асосий
давлат органлари, мансабдор шахслар, жамоат қонун қоидалари бузилишининг олдини олиш,
фуқароларнинг бузилган ҳуқуқларини тиклаш
ва айбдорларни жавобгарликка тортишни тақо-
зо этади.
Мамлакатимизда конституциявий назорат
институтини кучайтириш, уни амалга ошириш
механизмларини янада такомиллаштиришга
зарурат бор. Чунки, конституциявий суд ишла-
рини юритиш амалиётининг таҳлили фуқаро-
ларнинг конституциявий ҳуқуқларини ҳимоя
қилишда ҳал этилиши лозим бўлган бир қатор
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
20 КОНСТИТУЦИЯВИЙ ҲУҚУҚ
долзарб муаммолар ҳамда ҳуқуқий жиҳатдан Янги Қонун билан Конституциявий суд
тартибга солишни тақозо этадиган масалалар судьясининг ваколат муддатлари ўзгартирил-
мавжудлигини кўрсатмоқда. ди. Конституциявий суд судьясининг ваколат
муддати биринчи марта сайланганида беш йил,
Янги Қонун қабул қилинишининг маз- иккинчи марта сайланганида ўн йилни ташкил
мун-моҳияти ва аҳамияти шундаки, охирги этади. Шу билан бирга, айни бир шахс икки
йилларда Конституциявий суд фаолияти мамла- мартадан ортиқ Конституциявий суднинг судья-
катимизда изчил амалга оширилаётган ислоҳот- си этиб сайланиши мумкин эмаслиги тўғриси-
лар ва давлат томонидан инсон ҳуқуқлари ма- даги норма сақлаб қолинмоқда.
салаларига берилаётган эътибор даражасидан
бироз орқада қола бошлади. Конституциявий Конституциявий судга мурожаат қилиш
судлов жараёнини тартибга солувчи қонун ҳам ҳуқуқига эга бўлган субъектлар доираси
халқаро меъёрлар ва замонавий талабларга жа- кенгайтирилмоқда. Амалдаги Қонунда 12 та
воб бера олмай қолди. субъект Конституциявий судга масала кири-
тиш ҳуқуқига эга бўлса, янги Қонун билан 15
«Ўзбекистон Республикасининг Консти- та субъектга шундай ҳуқуқ берилмоқда. Чу-
туциявий суди тўғрисида»ги Конституци- нончи, Конституциявий судга мурожаат қи-
явий қонун 101 та моддани ўз ичига олган лиш ҳуқуқига эга субъектлар қаторига Олий
13 та бобдан иборат. Таққослаш учун айта- Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича ваки-
диган бўлсак, аввалги Қонун 5 та боб, 45 та ли (омбудсман) ўринбосари – Бола ҳуқуқла-
моддадан иборат эди. Янги Қонуннинг қабул ри бўйича вакил, Инсон ҳуқуқлари бўйича
қилиниши инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш Ўзбекистон Республикасининг Миллий мар-
тизимида Конституциявий суднинг ролини кази, Ўзбекистон Республикаси Президенти
янада оширишга хизмат қилади. ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг
ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя
Конституциявий судга фуқаролар ва юри- қилиш бўйича вакил киритилмоқда.
дик шахсларнинг конституциявий ҳуқуқлари
бузилгани тўғрисидаги шикоятлар бўйича Конституциявий суд судьяларининг ташаб-
муайян ишда қўлланилган қонунларнинг буси билан масала киритиш ҳуқуқи бекор бўл-
конституциявийлигини аниқлаш бўйича ди. Бу, ўз навбатида, судьяларнинг Конституци-
янги ваколат юклатилмоқда. явий судда кўриб чиқилаётган масалага нисба-
тан холислигини таъминлашга хизмат қилади.
Хорижий мамлакатлар конституциявий Хорижий мамлакатлар тажрибасида ҳам судья-
судлари тажрибасидан келиб чиқиб, муайян лар томонидан Конституциявий судга масала
ишда қўлланилган қонун билан ҳуқуқлари киритиш амалиёти учрамайди.
бузилгани юзасидан фуқаролар ва юридик
шахсларнинг Конституциявий судга шикоят Қонунда конституциявий судлов ишларини
билан мурожаат қилиш ҳуқуқи доираси аниқ юритишнинг процессуал қоидалари батафсил
белгилаб қўйилмоқда. тартибга солинмоқда. Конституциявий судга
мурожаат қилиш, мурожаатни дастлабки кўриб
Агар қонун фуқаро ёки юридик шахснинг чиқиш, ишни кўриб чиқиш учун қабул қилиш,
конституциявий ҳуқуқларини бузаётган бўл- Конституциявий суд ишларини юритишнинг
са, муайян ишда қўлланилган ва ишнинг судда иштирокчилари, уларнинг ҳуқуқ ва мажбури-
кўриб чиқилиши тугалланган бўлса, фуқаролар ятлари, суд муҳокамаси, суд мажлиси баённо-
ва юридик шахслар Конституциявий судга му- маси, процессуал муддатлар, суд чиқимлари ва
рожаат қилиши мумкин бўлади. Ҳуқуқ тили би- харажатларни қоплаш тартиби, айрим турдаги
лан айтганда, мамлакатимизда конституциявий ишлар бўйича иш юритишнинг хусусиятлари
шикоят институти жорий этилмоқда. каби процессуал тартиб-таомиллар белгилаб
қўйилмоқда.
Конституциявий шикоят институтининг жо-
рий этилиши Конституциявий судга мурожаат- Шуни таъкидлаш ўринлики, бугунги кунда
ларнинг кўпайиши ва иш ҳажмининг ошишига Конституциявий судда иш юритишнинг про-
олиб келиши табиий. Шунинг учун хорижий цессуал қоидалари Конституциявий суднинг
мамлакатлар тажрибасидан келиб чиқиб, Конс- ўзи томонидан тасдиқланган регламент билан
титуциявий суд судьялари сони 9 нафар этиб
белгиланди.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
КОНСТИТУЦИЯВИЙ ҲУҚУҚ 21
белгиланган. Ривожланган мамлакатларнинг дик шахсларнинг конституциявий ҳуқуқлари
конституциявий одил судлов соҳасидаги тажри- бузилгани тўғрисида шикоят қилиш ҳуқуқи
баси шуни кўрсатадики, аксарият мамлакатлар инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишда самарали
қонунчилигида суд ишларини юритишнинг восита сифатида алоҳида аҳамиятга эга.
процессуал тартиб-тамойиллари Конституция-
вий суд регламенти билан эмас, балки қонун би- «Ўзбекистон Республикасининг Конститу-
лан тартибга солиниши назарда тутилган. Зеро, циявий суди тўғрисида»ги Конституциявий
судлов ишларини юритишнинг процессуал қо- қонунининг қабул қилинишидан келиб чиқа-
идалари инсон ҳуқуқларини амалга ошириш диган вазифалар юзасидан шу йилнинг 30
билан боғлиқ. Шу боис, бундай қоидалар қонун апрель куни Конституциявий суднинг мажли-
билан белгиланиши мақсадга мувофиқ. си бўлиб ўтди. Мажлисда Олий Мажлис па-
латалари, Адлия вазирлиги, Инсон ҳуқуқла-
Умумий қоидага кўра, Конституциявий суд ри бўйича Миллий марказ вакиллари ҳамда
мурожаат олинган кундан бошлаб етти кунлик Олий Мажлиснинг Инсон ҳуқуқлари бўйича
муддатдан кечиктирмай уни ўрганишга кири- вакили (омбудсман), Судьялар олий кенга-
шади ва кечи билан уч ой ичида қарор қабул қи- ши раиси, Олий суд раиси, Бош прокурор,
лади. Янги Қонунда икки турдаги қонун бўйича, шунингдек Конституциявий суд ҳузуридаги
яъни, Ўзбекистон Республикаси конституция- Илмий-маслаҳат кенгаши аъзолари, омма-
вий қонунлари ҳамда Ўзбекистон Республика- вий ахборот воситалари вакиллари иштирок
си халқаро шартномаларини ратификация қи- этиб, ҳамкорликни кучайтиришга қаратилган
лиш тўғрисидаги қонунларнинг Конституцияга таклифлар, фикр-мулоҳазалар билдирдилар.
мувофиқлигини аниқлаш тўғрисидаги ишлар Конституциявий суд мажлиси танқидий руҳда
бўйича Конституциявий суднинг қарори 15 кун ўтиб, унда сўнгги йилларда суд томонидан
ичида қабул қилиниши белгилаб қўйилди. бажарилган ишлар бугунги кун талабларига
тўлиқ жавоб бермаслиги, Конституция ва қо-
Конституциявий суд қарорларининг турлари нун устуворлигини таъминлаш орқали инсон
ва уларни қабул қилиш, эълон қилиш ва куч- ҳуқуқларини ҳимоя қилиш самарадорлиги-
га киритиш тартиби ҳамда қарорнинг юридик ни янада ошириш лозимлиги таъкидланди.
кучи тўғрисида нормалар ҳам янги Қонунда Шунингдек, «Ўзбекистон Республикасининг
ўз аксини топган. Конституциявий суд қарори Конституциявий суди тўғрисида»ги Конс-
қатъий ва унинг устидан шикоят қилиш мумкин титуциявий қонунининг қабул қилиниши
эмас. Конституциявий суд қарори билан Конс- муносабати билан амалга ошириладиган чо-
титуцияга мувофиқ эмас, деб топилган норма- ра-тадбирлар белгилаб олинди. Конституци-
тив-ҳуқуқий ҳужжат ёки унинг муайян қисми явий қонун нормаларини татбиқ этиш орқа-
ўзининг амал қилишини тугатади. ли Конституциявий суднинг ўрни ва ролини
оширишга, фуқароларнинг конституциявий
Давлат органлари Конституцияга мувофиқ ҳуқуқлари таъминланишига эришиш асосий
эмас, деб топилган норматив-ҳуқуқий ҳужжат мақсад экани қайд этилди.
асосида қабул қилган ўз қарорларини бир ойдан
кечиктирмай қайта кўриб чиқиши шарт. Таъкидлаш жоизки, «Ўзбекистон Республи-
касининг Конституциявий суди тўғрисида»-
Айтиш керакки, янги Қонунни тайёрлашда ги Конституциявий қонуннинг янгидан қабул
Арманистон, Бельгия, Венгрия, Германия, қилиниши фуқароларнинг конституциявий
Грузия, Жанубий Корея, Испания, Россия, ҳуқуқ ва эркинликларини янада кенг ва тўлиқ
Тожикистон, Туркия, Украина, Қирғизистон кафолатлаш, мамлакатимизда конституциявий
каби мамлакатларнинг тажрибаси ва қонун қонунийликни мустаҳкамлаш, Конституция ва
ҳужжатлари ўрганилиб, таҳлил қилинган. Хо- қонун устуворлигини таъминлашга хизмат қи-
рижий мамлакатлар тажрибасини ўрганиш лади. Бундан ташқари, Конституциявий судда
шуни кўрсатмоқдаки, уларнинг аксариятида иш юритишнинг процессуал хусусиятларининг
Конституциявий судлар томонидан фуқаро- янги йўналишларини тартибга солиш консти-
лар ҳуқуқини ҳимоя қилиш функцияларига туциявий одил суд фаолиятини янги босқичга
тобора кўпроқ эътибор қаратилмоқда. Зеро, олиб чиқишда муҳим омил бўлади.
конституциявий шикоят институти, яъни қо-
нун ёки унинг нормаси билан фуқаро ва юри-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
22 ЖИНОЯТ ҲУҚУҚИ ВА ПРОЦЕСС
ДАВЛАТ АЙБЛОВЧИСИНИНГ
СУД МУҲОКАМАСИДА ИШТИРОКИ
Жиноят ишларини юритишнинг Ўзбекистон Судларда жиноят ишларини юритишда про-
Республикаси жиноят-процессуал қонунчили- курор ваколатлари самарадорлигининг мезон-
гида белгиланган тартиби қонунийликни мус- лари нималардан иборат, суд хатоларининг ол-
таҳкамлашга, жиноятларнинг олдини олишга, дини олиш ва бартараф этишда прокурорнинг
шахс, давлат ва жамият манфаатларини кафо- иштироки қай тартибда бўлиши керак?
латли ҳимоялашга қаратилган.
Қонуншунос Л. П. Чумакованинг фикрича,
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси- умумий процессуал фаолият бўлган жиноят
нинг 13-моддасида қайд этилганидек, Ўзбекис- суд иши юритишнинг турли босқичлари аҳа-
тон Республикасида демократия умуминсоний мияти талқинидан келиб чиқиладиган бўлса,
принципларга асосланади, уларга кўра инсон, прокурорнинг бирламчи вазифаси судда мала-
унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни, қадр-қиммати кали давлат айбловини таъминлаш бўлиб, бош-
ва бошқа дахлсиз ҳуқуқлари олий қадриятдир. қа барча босқичлар ушбу вазифага эришишга
хизмат қилиши керак. Бошқа бир қатор про-
Давлат фуқароларнинг Конституция ва қо- цессуалист олимлар, чунончи, С. Н. Алексеев,
нунларда мустаҳкамланган ҳуқуқлари ҳамда В. А. Лазарева ҳам шундай фикр тарафдорла-
эркинликларини таъминлайди. Ушбу вазифа- ридир. Ўзбекистан мустақилликка эришгуни-
ларни бажаришга масъул давлат органлари, шу га қадар амалда бўлган «СССР прокуратураси
жумладан, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар тўғрисида»ги Қонунга кўра, прокурорнинг
орасида прокуратура идоралари алоҳида ўрин ушбу йўналишдаги фаолияти судларда жиноят
эгаллайди. ишлари кўрилишида қонунлар ижросини назо-
рат қилиш сифатида белгиланган эди.
Ўзбекистон Республикаси прокуратураси
Бош прокурор раҳбарлик қиладиган прокура- Мустақилликдан сўнг мамлакатимизда
тура органларининг ягона марказлаштирилган ҳуқуқий давлатни шакллантиришга қаратил-
тизими бўлиб, унинг асосий вазифалари қо- ган ислоҳотлар бошланиши ва аввало, Ўзбе-
нун устуворлигини таъминлаш, қонунийликни кистон Конституциясига мувофиқ мустақил
мустаҳкамлаш, фуқароларнинг ҳуқуқ ҳамда суд ҳокимиятининг майдонга кириб кели-
эркинликларини, жамият ва давлатнинг қонун ши билан прокурорнинг суддаги иштиро-
билан қўриқланадиган манфаатларини, Ўзбе- кига доир ҳуқуқий нормаларни қайта кўриб
кистон Республикаси конституциявий тузуми- чиқиш зарурати юзага келди.
ни ҳимоя қилиш, ҳуқуқбузарликларнинг олди-
ни олиш ва профилактика қилишдан иборат. Қонунчиликда юз берган бундай ўзгариш-
лар жиноят суд ишини юритишда прокурор-
Ушбу вазифалар ижроси «Прокуратура нинг ўрни ва роли камайтирилганидан далолат
тўғрисида»ги Қонуннинг 4-моддасига муво- бермайди. Прокурорлар зиммасига судда фаол,
фиқ, прокуратура органлари фаолиятининг малакали иштирокни таъминлаш орқали одил
асосий йўналишлари бўйича амалга оширила- судловни амалга оширишда қонунийликни мус-
ди. Прокурорнинг жиноят суд ишини юритиш таҳкамлаш кафолати сифатида судларга яқин-
жараёнидаги ваколатлари Жиноят-процессуал дан ёрдам бериш вазифаси юклатилди. Проку-
кодекси (ЖПК)нинг 33 ҳамда 34-моддаларида рор ўзининг суд жараёнидаги иштироки билан
белгилаб қўйилган. Ушбу нормаларга асосан далилларнинг ҳар томонлама ва тўлиқ текши-
Бош прокурор ва унга бўйсунувчи прокурорлар рилиши, ишнинг ҳақиқий ҳолатлари аниқлани-
суриштирув, дастлабки тергов босқичларида ши, қонуний ва адолатли суд ҳукми қабул қи-
қонунларнинг аниқ ва бир хилда ижро этилиши линишига эришишда судга кўмаклашувчи шахс
устидан назоратни амалга оширади. Шу билан сифатида майдонга чиқиши лозим.
бирга, прокурор суд муҳокамасида қатнашиб,
ЖПКнинг 409-моддасида назарда тутилган ва- Профессор Б. Х. Пўлатов прокурорнинг суд
колатларни амалга оширади. жараёнидаги иштироки хусусида тўхталар экан,
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
ЖИНОЯТ ҲУҚУҚИ ВА ПРОЦЕСС 23
прокурор суд муҳокамасида иштирок этиши сўроқ қилинаётган гувоҳларнинг ҳуқуқ ва эр-
билан далилларни ҳар томонлама тўлиқ, холис кинликлари поймол этилишининг олдини олув-
текширишда, жиноий жавобгарликка тортил- чи шахс ҳамдир.
ган шахснинг айбини аниқлашда, у содир этган
жиноятга тўғри ҳуқуқий баҳо беришда, судла- Айрим давлатларнинг жиноят-процессуал
нувчига қонунга асосланган, адолатли жазо та- қонунчилигида худди шундай давлат айблов-
йинлашда судга ёрдам беради, суд муҳокамаси чиси томонидан айблов хулосаси ўқиб эшитти-
тарбиявий вазифани бажариши учун прокурор- рилиши белгиланган бўлиб, далилларни судга
лар суд минбаридан содир этилган жиноятни ом- тарафлар, яъни айблов тарафи ва ҳимоя тарафи
мавий муҳокама қилиш муҳитини яратиш мақса- тақдим этиши ҳамда улар томонидан савол-жа-
дида фойдаланишлари лозим, деб кўрсатган. воблар ўтказилиши белгиланган. Биринчи бў-
либ далилларни айблов тарафи тақдим этиши
Жиноят суд иши юритиш иштирокчилари ҳамда айбловчи томонидан тақдим этилган да-
муайян ҳуқуқ ва мажбуриятларга эга бўлган, лиллар текширилганидан сўнг ҳимоя тарафи
жиноий процессуал ҳуқуқий муносабатларда томонидан тақдим этилган далиллар текши-
иштирок этувчи шахслардир. Жиноят про- рилиши белгиланган. Бизнинг миллий қонун-
цессининг айрим иштирокчилари эса асосий чилигимизда суд терговининг шу тарзда ўтка-
процессуал функцияларни, яъни айблаш, ҳи- зилишини белгилаш ЖПКнинг 25-моддасида
моя қилиш ва ишни ҳал этиш каби вазифа- белгиланган судда ишларни юритишдаги тор-
ларни бажариш орқали суд жараёнида муҳим тишув принципининг янада тўлақонли амалга
роль ўйнайди. оширилишига таъсир ўтказиши мумкин. Бу эса,
муҳокамани талаб этадиган нуқтаи назардир.
Жиноят ишлари бўйича суд жараёнларида
иштирок этувчи ҳар бир субъектнинг процессу- 2020 йил 24 июлда Президентимиз томони-
ал мақоми ўзига хос хусусиятларга эга. Шубҳа- дан имзоланган «Судлар фаолиятини янада та-
сиз, суд жиноят судлов процессида марказий комиллаштириш ва одил судлов самарадорли-
ўринни эгаллайди. Шу билан бирга, тортишув гини оширишга доир қўшимча чора-тадбирлар
тарафлари бўлган прокурор ҳам, ҳимоячи ҳам тўғрисида»ги Фармон суд соҳасидаги масала-
жиноят судловида кенг ваколатларга эга бўлган ларни ҳал қилишга қаратилгани билан муҳим
процесс иштирокчилари ҳисобланади. Жиноят ҳужжат бўлди.
судлов процессида прокурор зиммасига кенг
қамровли вазифалар юклатилган. Суд жара- Фармон билан прокурорнинг судда ишти-
ёнида иштирок этувчи прокурор бу нафақат рок этиши тартиби илғор хорижий тажриба ва
давлат айбловчиси, балки жиноят процесси халқаро стандартларга мослаштирилмоқда.
принципларига қатъий амал қилган ҳолда про- Яъни давлат айбловчиси айбловдан воз кеч-
курор иштирокини малакали таъминлаш орқа- ган тақдирда реабилитация асосларига кўра
ли фуқароларнинг Конституция ва қонунларда жиноят ишини тугатиш, тарафлар мурожаати
мустаҳкамланган шахсий, сиёсий, иқтисодий, мавжуд бўлган ҳолдагина прокурор томони-
ижтимоий ҳуқуқ ва эркинликлари, жамият ва дан суддан ишларни чақириб олиш, бошқа
давлатнинг қонун билан қўриқланадиган ман- шахсларнинг ташаббуси билан қўзғатилган
фаатларини ҳимоялаш чораларини кўриши ло- фуқаролик ва иқтисодий ишларнинг кўрили-
зим бўлган мансабдор шахсдир. шида прокурор ўз ташаббуси билан иштирок
этишини истисно этиш назарда тутилмоқда.
Суд процессида иштирок этувчи прокурор Бу эса, судларнинг мустақиллигини, қонунда
иш бўйича судланувчи шахсга қўйилган айб- мустаҳкамланган судда тортишув ва тенглик
ловнинг қай даражада асосли эканлиги, далил- принципларини реал амалга оширишга хиз-
лар билан тасдиқланганлиги, қонуний баҳолан- мат қилади.
ганлиги хусусида ўзининг фикрини баён этиш
орқали судланувчининг ҳуқуқлари ва қонуний Ш. НУРИДДИНОВ,
манфаатларини ҳимоя қилиш билан бирга ай- Ўзбекистон Республикаси
нан шу жиноят иши доирасида жабрланувчи Судьялар олий кенгаши ҳузуридаги
тариқасида жалб этилган шахсларнинг ҳуқуқ Судьялар олий мактаби тингловчиси
ва манфаатларини ҳимоя қилувчи, иш бўйича
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
24 МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚ
МАЪМУРИЙ ИШЛАРНИ КЎРИБ ЧИҚИШНИНГ
ТАРИХИЙ РИВОЖЛАНИШИ
Ўзбекистон ривожининг бугунги асо- диган давлат органларининг ҳаракатлари
сий йўналиши ва тамойиллари негизида, (ҳаракатсизлиги) устидан самарали суд
аввало, инсон ҳуқуқлари ва эркинликла- назоратини таъминлаш мақсадида маъ-
ри, унинг қонуний манфаатлари ҳамда мурий ҳуқуқ принциплари ишлаб чиқил-
халқнинг фаровонлиги ётади. Ўзбекис- ган. Европа Иттифоқи Вазирлар Кенга-
тон Республикаси Конституциясининг ши маъмурий иш юритиш ва маъмурий
11-моддасига кўра, Ўзбекистон Респуб- одил судловни ривожлантириш ва тако-
ликаси давлат ҳокимиятининг тизими ҳо- миллаштириш бўйича тавсиялар қабул
кимиятнинг қонун чиқарувчи, ижро этув- қилган. Хусусан, 20-тавсияда маъмурий
чи ва суд ҳокимиятига бўлиниш принци- судлар қонунда назарда тутилган воси-
пига асосланади. Бирлашган Миллатлар талардан фойдаланган ҳолда маъмурий
Ташкилоти Бош Ассамблеясининг 1985 органларнинг қонунга хилоф ҳужжатла-
йил 29 ноябрдаги резолюцияси билан ри, ҳаракатсизлигини мустақил равишда
маъқулланган «Суд органлари мус- ўрганиш ва қонуний хулосага келиш ва-
тақиллигининг асосий принциплари» колатига эга бўлиш кераклиги таъкид-
биринчи бўлимининг 2-бандида ёзили- ланган. Барча маъмурий низолар (актлар)
шича, суд органлари ўзларига берилган суд тартибида кўриб чиқилиши керак.
ишларни ҳақиқат асосида ва қонунга Бунда суд ҳар қандай қонунбузарлик,
риоя қилган ҳолда, ким томонидан ва шу жумладан, ваколатдан четга чиқиш,
қандай асосларга кўра бўлмасин, бевоси- уни суиистеъмол қилиш, маъмурий тар-
та ёки билвосита ҳар қандай чекловлар, тиб-таомилларга амал қилган ёки қил-
ғайриқонуний таъсирлар, майл, тазйиқ, маганликни текшириши лозим. 3-бандда
таҳдид ёки аралашувларсиз холислик би- суд муҳокамаси мустақил ва холислик
лан ҳал қиладилар. кафолатланган ҳолда махсус маъмурий
судлар томонидан амалга оширилиши
Суд ҳокимияти ҳокимиятнинг мус- лозимлиги белгиланган.
тақил тармоғи бўлиб, унинг асосий вази-
фаси жамиятда қонун устуворлигини таъ- Ўзбекистон Республикасида маъму-
минлаш, одил судловни амалга ошириш рий судлар ташкил этилиши тарихига
ҳисобланади. Судлар ишларни ошкора тўхталишдан олдин, аввало, бу тарих-
кўриш орқали ҳар бир фуқаронинг бузил- нинг энг ёрқин ва шонли саҳифаларини
ган ҳуқуқларини ҳимоя қилишига кафо- ташкил этадиган улуғ аждодимиз, буюк
лат яратади. Мустақил ва холис судни давлат арбоби ва саркарда Соҳибқирон
талаб қилиш ҳар бир инсоннинг ҳуқуқи- Амир Темур бобомизнинг «Тузуклар»и-
дир. Бу ҳуқуқ Инсон ҳуқуқлари умум- га мурожаат қилишни лозим топдим.
жаҳон декларациясининг 10-моддасида Амир Темур «Тузуклар»ида шундай баён
ва Ўзбекистон қўшилган бошқа халқаро этади: «Адолат ва инсоф билан Тангрим-
ҳуқуқ ҳужжатларида мустаҳкамланган. нинг яратган бандаларини ўзимдан рози
қилдим. Гуноҳкорга ҳам, бегуноҳга ҳам
Европа Иттифоқи доирасида, хусусан раҳм-шафқат билан, ҳаққоният юзаси-
маъмурий актлар, шунингдек фуқаролар- дан ҳукм чиқардим. Хайр-эҳсон ишла-
нинг ҳуқуқлари ва манфаатларини буза-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚ 25
рим билан одамларнинг кўнглидан жой зимга етказсин. Ислом қозиси шариат
олдим. Фуқаро ва қўл остимдагиларга ишларининг бориши ва ажрим қозиси
раҳмдиллик қилдим, аскарларимга инъ- дунёвий ишлар ҳақида менга билдириб
омлар улашдим. Золимдан мазлумнинг турсинлар».
ҳаққини олдим. Золим етказган моддий
ва жисмоний зарарларни исботлаганим- Соҳибқирон ҳазратлари ўз «Тузук-
дан кейин, уни шариатга мувофиқ ик- лар»и орқали ўша даврда ҳам инсон
киси ўртасида муҳокама қилдим ва бир ҳуқуқлари ва эркинликлари, унинг қо-
гуноҳкорнинг ўрнига бошқасига жабр- нуний манфаатлари ҳамда халқнинг фа-
зулм етказмадим. ровонлигини адолат асосида таъминлаш
мақсадида ҳар бир ҳаракатни қонун-қои-
Раият аҳволидан огоҳ бўлдим. Ҳо- да асосида текшириб чиқиб, ислом қози-
кимлар-у сипоҳдан қай бирининг халққа си ёки ажрим қозиси томонидан инсон-
жабр-зулм етказганини эшитсам, уларга ларнинг бузилган ёки низолашилаётган
нисбатан дарҳол адолат-у инсоф юзаси- ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний
дан чора кўрдим. манфаатларини ҳимоя қилиш тизимини
яратганлигини кўришимиз мумкин.
Лашкар учун махсус қози ва раият
учун алоҳида қози тайинладим. Турли 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Рес-
мамлакатлардаги садрлар ва қозиларга публикасини ривожлантиришнинг беш-
шариатнинг асосий талаблари қандай ба- та устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар
жарилаётгани хусусида менга хабар қи- стратегиясида фуқароларнинг ҳуқуқ ва
либ туришларини буюрдим. эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш
кафолатларини кенгайтириш, одил суд-
Қишлоқ оқсоқоли ва шаҳар улуғлари ловни амалга ошириш самарадорлиги
кичикроқ даражадаги одамга зулм қилса- ва сифатини ошириш, маъмурий суд иш
лар, ўша зулмга яраша, ҳар кимнинг кўта- юритувининг процессуал асосларини
ришича жарима солсинлар. Агар даруға- такомиллаштириш суд-ҳуқуқ соҳасида
лар ва ҳокимлар халққа жабр-зулм этиб, амалга оширилаётган ислоҳотларнинг
уларни хароб қилган бўлсалар, ишларига муҳим йўналишлари сифатида белги-
лойиқ жазо берилсин. Бирор кимсанинг ланди. Ўзбекистон Республикаси Пре-
гуноҳи исботлангандан кейин ундан жа- зидентининг 2017 йил 21 февралдаги
рима олсалар, сўнг яна дарра билан ур- «Ўзбекистон Республикаси суд тизими
масинлар. Агар дарра уриш билан жазо- тузилмасини тубдан такомиллаштириш
ласалар, ундан жарима олмасинлар. ва фаолияти самарадорлигини ошириш
чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПФ–4966-
Ўғрилар хусусида буюрдимки, улар сонли Фармони суд-ҳуқуқ тизимидаги
қаерда бўлмасин, тутиб олинса, ясо бў- ислоҳотларнинг янги босқичини бошлаб
йича жазолансин. Кимки бировнинг мо- берди. Фармонга мувофиқ 2017 йилнинг
лини зўрлик билан тортиб олган бўлса, 1 июнидан бошлаб оммавий-ҳуқуқий
мазлумнинг молини золимдан қайта- муносабатлардан келиб чиқадиган маъ-
риб олиб, эгасига топширсинлар. Агар мурий низоларни, шунингдек маъмурий
кимда-ким тиш синдирса, кўзни кўр қил- ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни
са, қулоқ ва бурун кесса, шароб ичса, кўриб чиқишга ваколатли бўлган маъ-
зино ишлар қилса, девондаги шариат қо- мурий судлар ташкил этилди. Шу кун-
зиси ёки ажрим чиқарувчи қозига олиб га қадар давлат органлари ва уларнинг
бориб топширсинлар. Шариатга оид мансабдор шахслари ҳаракатлари (ҳара-
ишларни ҳал этишда ислом қозиси ҳукм катсизлиги) устидан шикоятларни кўриб
чиқарсин. Урф-одат ишларини эса ажрим
қозиси тафтиш қилиб, сўнг менинг ар-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
26 МАЪМУРИЙ ҲУҚУҚ
чиқиш фуқаролик ва иқтисодий судлар фаатларини, жамият ва давлат манфаат-
томонидан амалга оширилаётган эди. Ўз- ларини ҳимоя қилиш мақсадида қонун
бекистон Республикаси Президентининг бўйича судга мурожаат қилиш ҳуқуқига
2020 йил 24 июлдаги «Судлар фаолия- эга бўлган ҳолларда, шу давлат органла-
тини янада такомиллаштириш ва одил рининг ва бошқа шахсларининг аризала-
судлов самарадорлигини оширишга доир ри бўйича иш қўзғатиши белгиланган.
қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги
ПФ–6034-сонли Фармони суд-ҳуқуқ ти- Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси
зимидаги ислоҳотларнинг янги босқи- Конституциясининг 44-моддасига кўра,
чини бошлаб берди. Фармонга мувофиқ ҳар бир шахсга ўз ҳуқуқ ва эркинликла-
2021 йилнинг 1 январидан бошлаб, маъ- рини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат
мурий ва бошқа оммавий ҳуқуқий муно- органлари, мансабдор шахслар, жамоат
сабатлардан келиб чиқадиган ишларни бирлашмаларининг ғайриқонуний хат-
кўришга ихтисослаштирилган Қорақал- ти-ҳаракатлари устидан судга шикоят қи-
поғистон Республикаси, вилоятлар мар- лиш ҳуқуқи кафолатланади.
казлари ва Тошкент шаҳрида туманлара-
ро маъмурий судлар ташкил этилди, шу Бундан ташқари, «Судлар тўғрисида»-
муносабат билан туман (шаҳар) маъму- ги Қонуннинг 9-моддасига кўра, Ўзбе-
рий судлари тугатилиб, бунда Қорақал- кистон Республикаси фуқаролари, чет
поғистон Республикаси, вилоятлар ва эл фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган
Тошкент шаҳар маъмурий судлари сақлаб шахслар давлат органлари ва бошқа ор-
қолиниши белгиланган, шунингдек 2021 ганларнинг, мансабдор шахсларнинг ҳар
йил 1 январдан бошлаб маъмурий ҳуқуқ- қандай ғайриқонуний хатти-ҳаракатла-
бузарликлар тўғрисидаги ишларни кўриб ридан (қарорларидан), шунингдек ҳа-
чиқиш ваколати маъмурий судлардан жи- ёти ва соғлиғи, шаъни ва қадр-қиммати,
ноят ишлари бўйича судларга ўтказилди. шахсий эркинлиги ва мол-мулки, бошқа
ҳуқуқ ва эркинликларига тажовузлар-
Ўзбекистон Республикасининг 2018 дан суд ҳимоясида бўлиш ҳуқуқига эга.
йил 25 январдаги «Ўзбекистон Республи- Корхоналар, муассасалар ва ташкилот-
касининг Маъмурий суд ишларини юри- лар ҳам суд ҳимоясида бўлиш ҳуқуқига
тиш тўғрисидаги кодексини тасдиқлаш эгадир. Бироқ, ушбу нормаларда белги-
ҳақида»ги Қонуни билан Маъмурий суд ланган жисмоний ва юридик шахслар-
ишларини юритиш тўғрисидаги кодекс нинг маъмурий судга мурожаат қилиш
тасдиқланди ҳамда 2018 йил 1 апрелдан ҳуқуқи Маъмурий суд ишларини юритиш
қонуний кучга киритилди. тўғрисидаги кодексининг 127-моддасида
чеклаб қўйилган. Шу сабабли, мазкур
Мазкур Кодекснинг иккинчи бўлими моддани такомиллаштириш, уни Консти-
биринчи инстанция судида иш юритишга туция ва «Судлар тўғрисида»ги Қонунга
бағишланган бўлиб, Кодекснинг 16-бо- мослаштириш мақсадга мувофиқдир.
бида иш қўзғатиш қоидалари баён қилин-
ган. 127-моддада иш қўзғатиш асослари М. ТОШПУЛОТОВ,
кўрсатилган бўлиб, унга кўра суд манфа- Ўзбекистон Республикаси
атдор шахсларнинг, прокурорнинг, дав-
лат органлари ва бошқа шахслар, юридик Судьялар олий кенгаши
шахслар ва фуқароларнинг ҳуқуқлари ҳузуридаги Судьялар олий
ҳамда қонун билан қўриқланадиган ман-
мактаби тингловчиси
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
ФУҚАРОЛИК ҲУҚУҚИНИНГ АЙРИМ МАСАЛАЛАРИ 27
НИЗОЛАРДА ФУҚАРОЛИК-ҲУҚУҚИЙ
ҲИМОЯ ҚИЛИШ ВОСИТАЛАРИНИНГ ЎРНИ
Ҳуқуқий адабиётларда тадбиркор- қўллашга қаратилган фаолият ташкил
лик ҳуқуқларини ҳимоя қилишни тав- этади.
сифловчи тушунчалар юзасидан турли-
ча, хусусан, «ҳимоя чоралари», «ҳимоя Тадбиркорлик субъектлари ҳуқуқ-
усуллари», «ҳимоя шакллари», «ҳимоя лари ва қонуний манфаатларини фуқаро-
воситалари», «ҳимоя механизмлари» лик-ҳуқуқий ҳимоя қилишнинг усулла-
каби атамалар қўлланилган. Айрим ри Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик
олимлар уларнинг синоним1, бошқала- кодексининг 11-моддасида келтирилган
ри ҳимоя қилишнинг таркибий қисм- ва ушбу усуллар тугал эмаслиги белги-
лари бўлган алоҳида-алоҳида тушун- ланган. Бу эса, қонунда тақиқланмаган
чалар эканлигини эътироф этишади2. бошқа ҳимоя усулларидан ҳам фойда-
Фикримизча, уларни ҳар доим ҳам си- ланиш имкониятини беради. Жумладан,
ноним тушунчалар сифатида қўллаб қонун ҳужжатлари барқарорлигини таъ-
бўлмайди. минлаш, мол-мулкнинг айрим турларига
бўлган хусусий мулк ҳуқуқининг вужуд-
Қонунчиликда ҳуқуқларни ҳимоя га келганлигини, ўзгарганлигини ва бе-
қилиш воситалари ҳақида бирор ту- кор қилинганлигини давлат рўйхатидан
шунтириш ёки доктринал қоида кел- ўтказиш4 ҳамда келажакда низони ҳал
тирилмаган бўлса-да, назаримизда, қилишнинг муқобил усуллари назарда
ҳуқуқларни ҳимоя қилишга қаратилган тутилган5. Мазкур усуллар тадбиркор-
барча чоралар, усуллар ва ҳимоя шакл- ларнинг мулкий ҳуқуқ ва манфаатла-
лари бевосита ва билвосита фуқаро- рини ҳимоя қилиш, қонун ва шартнома
лик-ҳуқуқий ҳимоя қилиш воситалари3 асосида уларга тегишли бўлган мулкни
сифатида мужассамлашган. Қолаверса, эгаллаш, фойдаланиш, тасарруф этиш
ушбу воситалар ҳуқуқ бузилишининг билан боғлиқ барча мулкий ваколатлар-
олдини олиш, ҳуқуқбузарликни барта- ни амалга оширишни таъминлайди ва
раф этиш, бузилган ҳуқуқларни тиклаш ҳар қандай давлат органининг хўжалик
ва (ёки) уларнинг бузилиши оқибати- фаолиятига ноқонуний аралашувидан
да етказилган зарарларни қоплаш учун ҳимоялайди.
ишлатилиши мумкин бўлган чоралар-
дир. Бошқача айтганда, «ҳуқуқни ҳи- Қайд этиш лозимки, фуқаролик қо-
моя қилиш» категорияси мазмунини нунчилигидаги ҳимоя усулларидан
бузилган ҳуқуқни тиклаш ва унинг бу- фойдаланиш имкониятлари кенгайиб
зилишининг олдини олиш ҳамда уни бормоқда. Айни пайтда, тадбиркорлик
амалга оширишда ҳимоя воситаларини субъектларини солиқ органларининг
қонунга хилоф ҳаракатларидан фуқа-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
28 ФУҚАРОЛИК ҲУҚУҚИНИНГ АЙРИМ МАСАЛАЛАРИ
ролик-ҳуқуқий ҳимоя қилишда улардан Давлат солиқ қўмитаси 2021 йилнинг
бирдек фойдаланиб бўлмайди, бир вақт- февраль ойида «Лозим даражада эҳтиёт-
нинг ўзида фуқаролик ҳуқуқларини ҳи- корлик» хизматини ишга тушириб, унда
моялашнинг бир неча усулларидан фой- «шубҳали солиқ тўловчилар» рўйхатини
даланиш истисно этилмайди. Ҳуқуқни шакллантирди8. Ушбу рўйхатга тушган
қўллаш амалиёти хусусиятларидан корхоналарга битим қалбакилиги (кўз-
ҳамда процессуал қонунчилик талабла- бўямачилик учун тузилганлиги) оқи-
ридан келиб чиқиб, муайян низо юзаси- батларини солиқ органлари томонидан
дан фақат муайян фуқаролик-ҳуқуқий қўллаш мумкинлигига асосланиб, улар-
ҳимоя усули асосида ҳимояланиш таъ- ни қўллаш масаласини солиқ идоралари
минланади. Зеро, тадбиркорлик субъект- томонидан мустақил амалга ошириш
ларининг хусусий мулк ҳуқуқини ҳимоя ҳолатлари кузатилди ва бу ижтимоий
қилиш ўзига хос хусусиятга эгадир6. тармоқларда тадбиркорларнинг жиддий
Оммавий ва хусусий ҳуқуқий муноса- эътирозига сабаб бўлди9. Фуқаролик ко-
батлар жараёнида манфаатлар тўқнашу- дексига кўра эса, бундай битимлар ўз-
видаги низоларни ҳал этиш борасидаги ўзидан ҳақиқий эмасдир.
танланган чоралар профессор М.Бара-
тов таъкидлаганидек, мамлакат бозор Кўзбўямачилик учун тузилган би-
иқтисодиётига яқинлашиб бориши би- тимда тарафларнинг мақсади бошқа
лан маъмурий тартиб-қоидалар ўз ўрни- битимни яшириш ҳисобланиб, ушбу
ни фуқаролик-ҳуқуқий институтларига битимни ҳақиқий эмас деб топиш Фуқа-
бўшатиб беради7. ролик кодекси 114-моддасининг иккинчи
қисмида назарда тутилган оқибатларни
Тадбиркорлик субъектларининг со- келтириб чиқармайди. Кўзбўямачилик
лиқ-ҳуқуқий муносабатларида юзага учун тузилган битим суд тартибида
келадиган низоларда битимни ҳақиқий ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин ва
эмас деб топиш ва унинг ҳақиқий эмас- низолашилаётган битим ҳақиқатда қайси
лиги оқибатларини қўллаш билан боғ- битимни яшираётганлиги аниқланиши
лиқ фуқаролик ҳимоя усулини қўллаш лозим. Чунки, судга фуқаролик қонун
бироз баҳсли кўринса-да, солиқ қонун- талаблари кўзбўямачилик учун тузил-
чилигидаги концептуал ўзгаришлар со- ган ҳамма битимни ҳам ҳақиқий эмас
лиқ-ҳуқуқий муносабатларда фуқаро- деб топиш имкониятини бермайди, баъ-
лик ҳуқуқи қоидаларини кенг қўллаш зан беркитилган битим қонуний бўлиши
имкониятини юзага келтирди. Хусусан, мумкин. Солиқ кодексининг 14-модда-
солиқ қонунчилигида солиқ мажбурия- сидаги қоидаларда солиқ органлари ҳар
ти бажарилишини таъминлаш усуллари қандай битимнинг юридик таснифлани-
сифатида мол-мулк гарови, кафиллик- шига баҳо беришга, солиқ тўловчи мақо-
нинг белгиланиши гаров ҳамда кафил- мини, унинг фаолият хусусиятларини
лик битимлари билан боғлиқ муноса- ўзгартиришга, фактик жиҳатдан солиқ
батларга нисбатан, агар солиқ қонун тўловчиларнинг ҳар қандай битимлари-
ҳужжатларида бошқача қоида белгилан- ни иқтисодий мазмунидан келиб чиқиб,
маган бўлса, фуқаролик қонун ҳужжат- ҳақиқий эмас деб топиш ва унинг оқи-
ларининг қоидалари қўлланилиши учун батларини қўллаш каби ваколатлар-
имкон яратди. га эга бўлиб қолганлиги, профессор
О. Оқюлов ўринли қайд этганидек, фуқа-
Лекин, ҳуқуқни қўллаш амалиётида
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
ФУҚАРОЛИК ҲУҚУҚИНИНГ АЙРИМ МАСАЛАЛАРИ 29
ролик ҳуқуқининг асосий тамойиллари- ўзидан ҳақиқий бўлмаган битимнинг
га путур етказмоқда10. ҳақиқий эмаслиги оқибатларини қўл-
лаш, асоссиз орттирилган бойликни
Тадбиркорлик субъектларини солиқ қайтариш, раддия беришни талаб қи-
органларининг бу каби қонунга хилоф лиш каби усулларни киритиш;
ҳаракатларидан ҳимоя қилиш мақсади-
да қуйидагилар таклиф этилади: – фуқаролик-ҳуқуқий ҳимоя усулла-
рининг солиқ-ҳуқуқий муносабатлари
– солиқ қонунчилигидаги солиқ ор- билан боғлиқ жараёнларда юзага ке-
ганларининг битимларни ҳақиқий эмас лишидаги ўзига хос хусусиятларини,
деб топиш ва оқибатларини қўллаш ҳуқуқни қўллаш амалиёти учун муайян
билан боғлиқ фактик ваколатларини тушунтиришлар беришга эҳтиёж мав-
чиқариб ташлаш, низоли битимларни жудлигини, фуқаролик ва солиқ қонун-
ҳақиқий эмас деб топиш ва битимлар- чилигидаги копцептуал ўзгаришлар
нинг ҳақиқий эмаслиги оқибатларини бўйича ҳуқуқни қўллаш амалиётини
қўллаш фақатгина суд ваколатида экан- унификация қилиш заруриятини эъти-
лиги борасида тушунтиришлар бериш; борга олиб, «Иқтисодий судлар томо-
нидан Ўзбекистон Республикаси Солиқ
– бозор иқтисодиётининг ҳамда кодекси умумий қисмини қўллашнинг
мулкий ҳуқуқларни ҳимоя қилиш- айрим масалалари ҳақида»ги Олий суд
нинг замонавий талабларидан келиб Пленуми қарорининг янги таҳрирдаги
чиқиб, ҳуқуқий ҳимояни янги фуқа- лойиҳасини ишлаб чиқиш.
ролик-ҳуқуқий ҳимоя усуллари билан
такомиллаштириш, хусусан, давлат ор- Р. БЕРДИЯРОВ,
ганининг мансабдор шахси ҳаракати- Тошкент давлат юридик
ни (ҳаракатсизлигини) қонунга хилоф университети тадқиқотчиси
деб топиш, суд томонидан ҳақиқий
эмас деб топилган битимнинг ва ўз-
1 Умаров Т. Ўзбекистонда шахсий номулкий ҳуқуқларни фуқаролик-ҳуқуқий воситаларида
ҳимоя қилиш масалалари. Т.: «Фан» нашриёти, 2000. – 43-б.
2 Мильков А.В. Правовое регулирование защиты гражданских прав и правовых инте-
ресов. Дисс…док.юрид.наук.М.: 2015.
3 Ўзбек тилининг изоҳли луғати (электрон китоб)да «восита» (арабча) «чора», «тад-
бир», «усул» каби маъноларни анлатади.// htts://www. ziyouz.com.
4 Ўзбекистон Республикасининг «Хусусий мулкни ҳимоя қилиш ва мулкдорлар
ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида»ги Қонуни // Ўзбекистон Республикаси қонун
ҳужжатлари тўплами, 2012 й., 39-сон, 446-модда.
5 Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Низоларни муқобил ҳал этишнинг ме-
ханизмларини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарори // Қонун
ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 18.06.2020 й., 07/20/4754/0771-сон.
6 Раҳмонқулов Ҳ., Рўзиназаров Ш., Оқюлов О., Азизов Х., Имомов Н. Хусусий мулк
объектларининг ҳуқуқий мақоми. – Т.: 2007. – 116-124-б.
7 Боротов М.Х. Фуқаролик-ҳуқуқий муносабатлар субъекти сифатида давлат иштиро-
кининг назарий ва амалий муаммолари: Юрид. фан. док. ...дис. – Тошкент, 2008. 9-б.
8 htts://www.soliq.uz.
9 htts://www.kun.uz.
10 Оқюлов О. Фуқаролик кодекси – кундалик турмушимиз ҳуқуқий негизи //Одиллик
мезони. 2020. №5.– 15-б.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
30 МЕҲНАТ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
МЕҲНАТ НИЗОЛАРИ БИЛАН
БОҒЛИҚ ИШЛАРНИ КЎРИШ
Ўзбекистон Республикаси Олий суди юборилган деган асос билан даъво ариза-
Пленумининг 1998 йил 17 апрелдаги «Суд- ни қабул қилмасликка ҳақли эмас. Суд даъ-
лар томонидан меҳнат шартномаси (кон- во муддати узрли сабабларга кўра ўтказиб
тракти)ни бекор қилишни тартибга солув- юборилган деб топса, бу муддатни тиклай-
чи қонунларнинг қўлланилиши ҳақида»ги ди. Агар суд ишдаги ҳужжатларни ҳар то-
қарорида мулкчиликнинг барча шаклидаги монлама текшириб, судга мурожаат қилиш
корхоналар, муассасалар, ташкилотлар- муддати узрсиз сабабларга кўра ўтказиб
да, шунингдек айрим фуқаролар ихтиёри- юборилганлигини аниқласа, даъвони рад
да меҳнат шартномаси (контракт) бўйича этади.
ишлаётган жисмоний шахсларнинг меҳнат-
га оид муносабатлари меҳнат тўғрисидаги Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик
қонунлар ва бошқа меъёрий ҳужжатлар би- процессуал кодексининг 10-моддаси ҳамда
лан тартибга солинишига судларнинг эъти- Фуқаролик кодекси 153-моддасининг ик-
бори қаратилган. кинчи қисми мазмунига кўра, фуқаролик
суд ишларини юритиш тарафларнинг тор-
Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодек- тишуви ва тенг ҳуқуқлилиги асосида амал-
сининг 270-моддасига кўра, судга ёки меҳнат га оширилиши туфайли даъвогарнинг судга
низолари комиссиясига мурожаат этиш учун мурожаат этиш муддатини ўтказиб юбор-
қуйидаги муддатлар белгиланади: ганлиги масаласи суд томонидан фақат ни-
зодаги тарафнинг берган аризасига муво-
- ишга тиклаш низолари буйича – хо- фиқ қўлланилади.
димга у билан меҳнат шартномаси бекор
қилинганлиги ҳақидаги буйруқнинг нусха- Амалиётда даъво муддатини қўллашда
си берилган кундан бошлаб бир ой; хатоликларга йўл қўйилаётганлиги ҳолат-
лари ҳам учрайди.
- ходим томонидан иш берувчига етка-
зилган моддий зарарни тўлаш ҳақидаги Масалан, ходим меҳнат шартномаси бе-
низолар бўйича – зарар етказилганлиги иш кор қилинганлиги ҳақидаги буйруқнинг
берувчига маълум бўлган кундан бошлаб нусхасини олгандан кейин судга эмас, бал-
бир йил; ки прокуратура органларига, касаба уюш-
маларига мурожаат қилиши, ушбу орган-
- бошқа меҳнат низолари буйича – ходим ларнинг жавобини олгандан кейин судга
ўз ҳуқуқи бузилганлигини билган ёки би- даъво тақдим этиши мумкин. Судлар томо-
лиши лозим бўлган кундан бошлаб уч ой. нидан бундай ҳолатларда иккинчи тараф-
нинг даъвогар томонидан бир ой муддат
Ушбу моддада белгиланган муддатлар ўтказиб юборилган, деган важига мувофиқ
узрли сабабларга кўра ўтказиб юборилган даъвони рад этиш ҳоллари ҳам мавжуд.
тақдирда, бу муддатлар суд ёки меҳнат ни-
золари комиссияси томонидан қайта тикла- Ваҳоланки, ходим прокуратура ёки ка-
ниши мумкин. саба уюшмасига қачон мурожаат қилган-
лигини ва тегишли жавоб хатини қачон ол-
Ходимнинг соғлиғига етказилган зарар- ганлигини аниқлаш лозим.
ни қоплашга доир низолар бўйича судга му-
рожаат қилиш учун муддат белгиланмайди. Меҳнат шартномаси корхонанинг туга-
Судья даъво қилиш муддати ўтказиб
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
МЕҲНАТ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН 31
тилиши сабабли Меҳнат кодекси 100-мод- тааллуқли меҳнат низолари қонунда белги-
даси иккинчи қисмининг 1-банди бўйича ланган тартибда кўриб чиқилади.
бекор қилинган шахсларни ишга тиклаш
ҳақидаги низоларни ҳал қилишда корхона Қайд этиш жоизки, яқин кунгача судлар-
мулкдорининг алмашиши ёки унинг қайта да айрим тоифадаги давлат хизматчилари-
ташкил этилиши (қўшилиши, бўлиниши, нинг меҳнат шартномасини бекор қилиш,
янгидан ташкил топиши, ажралиб чиқиши, бошқа ишга ўтказиш, асоссиз равишда
бирлашиши) корхонанинг тугатилиши деб бошқа ишга ўтказиш ёки меҳнатга оид му-
қаралмаслигини ва меҳнат муносабатлари- носабатларни бекор қилиш билан боғлиқ
ни бекор қилишни келтириб чиқармаслиги- ҳолда етказилган зарарни ундириш ва ин-
ни судлар назарда тутмоқлари зарур. тизомий жазо бериш ҳақидаги ишлар бў-
йича тааллуқлилик масаласида муаммолар
Корхона мулкдори ўзгарганда, шунинг- мавжуд эди.
дек у қайта ташкил қилинганда ходимнинг
розилигига кўра меҳнат муносабатлари да- Олий суд томонидан тааллуқлилик ма-
вом эттирилаверади. Янги мулкдор фақат саласи бўйича тегишли тушунтиришлар
корхона раҳбари, унинг ўринбосарлари, бош берилди ва ҳозирги кунда бундай меҳнат
бухгалтер, корхонада бош бухгалтер лаво- низолари қонунда белгиланган тартибда
зими бўлмаган тақдирда эса, бош бухгалтер кўриб чиқилмоқда.
вазифасини амалга оширувчи ходим билан
меҳнат шартномасини Меҳнат кодексининг Судлар ходим билан меҳнат шартномаси
100-моддасига кўра бекор қилишга ҳақли. бекор қилинишининг қонунийлигини буй-
Иш берувчининг ташаббусига кўра корхона- руқда кўрсатилган асослар бўйича текши-
нинг қолган ходимлари билан меҳнат шарт- риши лозим. Меҳнат муносабатининг бе-
номаси фақат мазкур модданинг иккинчи кор қилинишини суд бошқа асосда кўришга
қисмида назарда тутилган бошқа асослар ҳақли эмас.
бўйича бекор қилинишига йўл қўйилади.
Агар суд ишга тиклаш ҳақидаги низо-
Корхона номининг ўзгариши, шунинг- ни ҳал қилишда иш берувчининг меҳнат
дек корхонанинг бир орган ихтиёридан муносабатларини бекор қилишга асоси
бошқасига ўтказилиши корхонанинг туга- бўлган деб топса, аммо меҳнат шартнома-
тилиши деб баҳоланиши мумкин эмас ва сини бекор қилиш таърифи нотўғри ёки
бу меҳнат муносабатларининг бекор қили- амалдаги қонунларга мос бўлмаса, суд
нишига олиб келмайди. таърифни ўзгартиради ва ҳал қилув қаро-
рида меҳнат шартномасини бекор қилиш
Шундай бўлса-да, айрим ҳолларда суд сабабини қонунларга аниқ мос ҳолда, қо-
томонидан корхонанинг қайта ташкил эти- нуннинг тегишли моддаси (банди)га таян-
лиши унинг тугатилиши сифатида қарала- ган ҳолда кўрсатади.
ди ва оқибатда хатоликларга йўл қўйилади.
Ходимнинг илтимосига биноан суд ҳал
Меҳнат кодексининг 276-моддасига қилув қарори чиқаришда меҳнат шарт-
кўра, айрим тоифадаги давлат хизматчи- номасини бекор қилиш таърифини ўз та-
ларининг меҳнат шартномасини бекор шаббусига кўра тарафларнинг келишувига
қилиш, бошқа ишга ўтказиш, асоссиз ра- асосан ўзгартириш билан чекланиши ҳам
вишда бошқа ишга ўтказиш ёки меҳнатга мумкин.
оид муносабатларни бекор қилиш билан
боғлиқ ҳолда етказилган зарарни ундириш З. БАБАДЖАНОВА,
ва интизомий жазо бериш масалаларига Қорақалпоғистон Республикаси
суди судьяси
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
32 ШАРТНОМА ҲУҚУҚИ
ИЖАРА ШАРТНОМАСИ
ВА ТУРЛАРИ
«Ижара» сўзи арабча «ижора» сўзидан да Марказий Осиёга мусулмон ҳуқуқининг
олинган бўлиб, мол-мулкни ёллаш бўйича кириб келиши ҳам ўзига хос ўрин эгаллай-
келишувни англатади. Унга кўра бир томон ди. Ўша даврда мулк ижарасининг ҳуқуқий
(мулкдор) иккинчи томонга (ижарачига) маъ- асослари ижтимоий-иқтисодий шароитнинг
лум ҳақ эвазига мол-мулкни вақтинча фойда- ўзига хос хусусиятлари, урф-одатлари, ай-
ланиш учун топширади. ниқса, мулкка, хусусан, ерга бўлган муноса-
бат ва шунга ўхшаш бошқа омиллар таъси-
С. Б. Бобоқуловнинг фикрига кўра, қа- рида шаклланган ва ривожланган3.
димги ўтмишда ижара муносабатлари
қандай шаклларда бўлганлиги тўғрисида XIX аср охирлари ва XX аср бошларида
аниқ-равшан маълумотлар мавжуд эмас. Ҳар ижара муносабатлари Марказий Осиё, ху-
ҳолда ибтидоий жамоа тузумида ўзгалар сусан, ҳозирги Ўзбекистон ҳудудида амал-
мол-мулкидан фойдаланиш мол-мулкни ҳақ да бўлган мусулмон ҳуқуқи қоидалари би-
тўламасдан фойдаланиб бўлгандан кейин лан бир қаторда, Россия қонунлари билан
қайтариш шарти билан бериш кўринишида ҳам тартибга солина бошланган. Бу эса, бир
бўлган1. пайтнинг ўзида икки хил ёки аралаш тизим-
ни юзага келтирган.
Ижара муносабатлари Қадимги Рим дав-
латида қулдорлик тузуми емирилиб, феода- Ўзбекистонда ижара муносабатларининг
лизмга қадам қўйилаётган бир даврда вужуд- ривожланишида 1991 йил 19 ноябрда қа-
га келганига ҳамда унинг ҳуқуқий асосла- бул қилинган «Ижара тўғрисида»ги Қонун
ри Император Конституцияси ва XII жадвал алоҳида ўрин эгаллайди. Бу Қонун мамлака-
қонунларида ўз аксини топганлигига ишонч тимизда ижарани татбиқ этиш асосларини,
ҳосил қилишимиз мумкин2. Мазкур ман- ижара муносабатларини жорий этиш мум-
баларнинг далолат беришича, мулк ижара- кин бўлган соҳаларни, ижара муносабатлари
си муносабатлари дастлабки пайтларданоқ субъект ва объектларини, ижара шартномаси-
фуқаролик ҳуқуқи нормалари билан тартиб- ни тузиш шартлари ва тартиби ҳамда мажбу-
га солинган. Масалан, «Locatio» сўзи ижа- риятларни бажармаганлик учун жавобгарлик
рага берувчи, «Сonductio» сўзи эса ижарага масалаларини тартибга солиш бўйича муҳим
олувчи деган маънони англатган. Б. М. Ша- қоидаларни ўзида мужассамлаштирган даст-
кировнинг фикрича, Қадимги Рим ҳуқуқида лабки норматив-ҳуқуқий ҳужжатлардан бири
асосан уч турдаги ижара, яъни: ҳисобланади.
1. Мулк (ашё) ижараси шартномаси Ҳозирги кунда ижара ва ижара муноса-
(Locatio-conductio rerum); батлари билан боғлиқ масалалар Ўзбекис-
тон Республикасининг Фуқаролик кодекси,
2. Хизмат кўрсатиш шартномаси Ер кодекси, Уй-жой кодекси, «Ижара тўғри-
(Locatio-conductio opererum); сида»ги, «Қишлоқ хўжалиги кооперативи
(ширкат хўжалиги) тўғрисида»ги, «Фермер
3. Ишлар ижараси (пудрат) шартномаси хўжалиги тўғрисида»ги, «Деҳқон хўжалиги
(Locatio-conductio operis) назарда тутилган ва тўғрисида»ги қонунлари ва шу каби бошқа
тартибга солинган. норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар билан тартиб-
га солинади.
Марказий Осиёда мулк ижараси муно-
сабатларининг вужудга келиши ва ҳуқуқий Ижара бир шахснинг бошқа бир шахснинг
асосларининг шаклланиши феодализмнинг
қарор топиши даврига тўғри келган. Бу давр-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
ШАРТНОМА ҲУҚУҚИ 33
мол-мулкига ҳақ эвазига муддатли эгалик қи- ерлар ижарага фақатгина қишлоқ хўжалик
лиши ва ундан фойдаланишидир. маҳсулотлари етиштириш учун берилади) ва
бошқа табиий ресурслар.
Ижара муносабатлари эса, қонунчилик-
да белгиланган тартибда томонлар ўртаси- Ижарага топширишга йўл қўйилмайди-
да тузиладиган шартнома асосида амалга ган корхоналар, ташкилотларнинг, мулк ва
оширилади. табиий ресурсларнинг турлари Ўзбекистон
Республикаси қонун ҳужжатлари билан бел-
Фуқаролик ҳуқуқидан маълумки, икки гилаб қўйилади.
ёки бир неча шахснинг фуқаролик ҳуқуқла-
ри ва бурчларини вужудга келтириш, ўзгар- Фуқаролик кодексига кўра, мулк ижараси-
тириш ёки бекор қилиш ҳақидаги келишу- нинг қуйидаги бир неча тури мавжуд:
ви шартнома дейилади. Шартнома турлари
ичида ижара шартномаси ҳам муҳим ўрин прокат;
эгаллайди. транспорт воситалари ижараси;
бинолар ва иншоотлар ижараси;
Томонларнинг ихтиёрийлик ва тўла тенг корхонани ижарага бериш;
ҳуқуқлилик асосида маълум муддатга туза- лизинг (молия ижараси).
диган ижара шартномаси ижара муносабат- Қонунчилигимизга кўра, мулк ижараси
ларининг юзага келишига асос бўлади4. шартномаси оғзаки ва ёзма, шу жумладан,
нотариал тартибда тасдиқланган шаклда
Мулк ижараси шартномаси бўйича ижа- бўлиши мумкин. Бунда ёзма шаклга нисба-
рага берувчи ижарага олувчига ҳақ эвазига тан қонунда қўшимча талаблар, шунингдек
мол-мулкни вақтинча эгалик қилиш ва фой- шартномани давлат рўйхатидан ўтказишга
даланиш ёки фойдаланиш учун топшириш доир талаблар ҳам қўйилиши мумкин. Мулк
мажбуриятини олади5. ижараси шартномасининг шакли шартнома-
нинг муддати, унинг тарафлари бўлиб ким-
Ҳар қандай шартномавий муносабатларда лар иштирок этиши, ижарага берилаётган
бўлгани каби ижара шартномаларининг ҳам мол-мулкнинг тури, мол-мулкнинг тақдири-
субъектлари ва объектлари мавжуд. Хусусан, га доир шартларга боғлиқ бўлади.
ижарага берувчи ва ижарачи, яъни ижарага Мулк ижараси шартномаси жисмоний
олувчилар ижара муносабатларининг субъ- шахслар ўртасида оғзаки шаклда фақат бир
ектлари ҳисобланадилар. йилдан ортиқ бўлмаган муддатда тузилиши
мумкин. Бунда битим баҳоси аҳамиятга эга
Мол-мулк эгаси ёки у вакил қилган эмас. Бироқ, агар мулк ижараси шартнома-
идора, шу жумладан, чет эл юридик ва сининг алоҳида турларига нисбатан қонунда
жисмоний шахслари мол-мулкни ижарага ёзма шакл белгиланган бўлса, у ҳолда жисмо-
бериш ҳуқуқига эга бўлган ижарага бе- ний шахслар ўртасида тузиладиган бундай
рувчи ҳисобланади. мулк ижараси шартномаси муддатидан қатъи
назар, оғзаки тузилиши мумкин эмас6.
Юридик ва жисмоний шахслар, шу жум- Юридик шахслар ўртасида ёки юридик
ладан, чет эл юридик шахслари иштироки- шахс ва жисмоний шахслар ўртасида тузила-
даги қўшма корхоналар, халқаро уюшмалар диган мулк ижараси шартномаси ёзма шакл-
ва ташкилотлар, шунингдек хорижий давлат- да тузилиши лозим.
лар, халқаро ташкилотлар ижарачи бўлишла- Бир йилдан ортиқ муддатга тузиладиган
ри мумкин. мулк ижараси шартномаси, кўчмас мулк ижа-
раси шартномаси ким тарафидан бўлишидан
Қуйидагилар ижара муносабатларининг қатъи назар, ёзма шаклда тузилиши зарур.
объектлари бўлиши мумкин, хусусан: Фуқаролик кодексининг тегишли модда-
ларида мулк ижараси шартномаси шаклига
корхоналар, айрим ишлаб чиқаришлар, доир қўшимча талаблар ҳам белгиланган.
цехлар, фермалар, бошқа бўлинмалар, таш-
килотлар;
айрим бинолар, иншоотлар, ускуна-
лар, транспорт воситалари, инвентарлар,
асбоблар, бошқа моддий бойликлар;
ер (қишлоқ хўжалиги учун ажратилган
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
34 ШАРТНОМА ҲУҚУҚИ
Жумладан, прокат шартномаси ёзма шакл- дасига кўра, ер участкасини ижарага
да тузилади (558-модда). Транспорт воси- беришнинг энг кўп муддати 50 йилгача
талари ижараси шартномаси муддатидан бўлиши мумкин8.
қатъи назар, ёзма шаклда тузилиши лозим
(565-модда). Бино ёки иншоотни ижарага Ижара шартномаси муддати тугаганидан
бериш шартномаси тарафлар имзолайдиган кейин ҳам ижарачи ижарага олинган мулкдан
битта ҳужжат тарзида ёзма шаклда тузила- амалда фойдаланишни давом эттираверса
ди, агар шартнома муддати бир йилдан кам ҳамда ижарага берувчи ижара шартномаси
бўлмаган муддатга тузилса, шартнома давлат муддати тугагунига қадар бунга ҳеч қандай
рўйхатидан ўтказилиши ҳам керак (574-мод- эътироз билдирмаган ва шартномада ўзга-
да). Корхонани ижарага бериш шартномаси ча шартлар кўзда тутилмаган бўлса, у ҳолда
тарафлар имзолаган битта ҳужжат тарзида шартнома худди шу муддатга давом эттирил-
ёзма шаклда тузилади ва у давлат рўйхатидан ган ҳисобланади.
ўтказилиши лозим (580-модда).
Шартнома муддати тугагач, шартномадаги
Мулк ижараси шартномаси шартномада ўз мажбуриятларини лозим даражада бажар-
белгиланган муддатга тузилади. ган ижарачи шартномани қайта тиклашда
бошқа шахсларга нисбатан устун ҳуқуқка эга
Агар мулк ижарасининг муддати шартно- бўлади.
мада белгиланмаган бўлса, шартнома ному-
айян муддатга тузилган ҳисобланади. Мулк ижараси шартномаси мулкдор томо-
нидан мол-мулкни тасарруф этиш усулини
Бунда тарафлардан ҳар бири бошқа тараф- ўзида ифодалайди. Мулк ижараси шартнома-
ни бир ой олдин, кўчмас мулк ижарасида эса си мулкдорга мулкни ижарага бериш орқали
– уч ой олдин ёзма равишда огоҳлантириб, муайян даромад кўриш имкониятини беради.
истаган пайтда шартномадан воз кечиши Мазкур шартнома тадбиркорлик фаолияти-
мумкин. да ҳам, бошқа, шу жумладан, маиший соҳа-
ларда ҳам кенг қўлланилади. Бунда мулкдор
Қонун ёки шартномада номуайян муддатга ўзи томонидан вақтинча фойдаланилмаётган
тузилган мулк ижараси шартномасини бекор мол-мулкни ижарага беради.
қилиш ҳақида олдиндан огоҳлантиришнинг
бошқа муддатлари ҳам белгилаб қўйилиши Умумий қоидага кўра, мулк ижараси
мумкин. шартномасида мол-мулк ижарага берувчи
томонидан ижарага олувчига эгалик қи-
Қонунда мулк ижарасининг айрим тур- лиш ва фойдаланиш ёки мол-мулкдан фақат
лари учун, шунингдек мол-мулкнинг айрим фойдаланиш учун топширилади. Масалан,
турларини ижарага олиш учун энг кўп (охир- транспорт воситалари ижараси шартномаси,
ги) муддатлар белгилаб қўйилиши мумкин. прокат шартномаси ижарага олувчига эгалик
Бундай ҳолларда, башарти ижара муддати қилиш ва фойдаланиш учун топширилади.
шартномада белгиланган бўлмаса ва қонунда Бино ва иншоотлар ижарасида эса объект
белгиланган охирги муддат тугагунича та- ижарага олувчига фақат фойдаланиш учун
рафлардан ҳеч қайсиси шартномадан воз кеч- топширилади.
маса, охирги муддат ўтиши билан шартнома
бекор бўлади. Қонунда белгиланган охирги Мол-мулкни топширишга қаратилган бош-
муддатдан ортиқ муддатга тузилган бундай қа шартномалардан, масалан, олди-сотди,
мулк ижараси шартномаси охирги муддатга қарз шартномаларидан фарқли равишда мулк
тенг муддатга тузилган ҳисобланади7. ижараси бўйича эгалик қилиш ва фойдаланиш
ёки фойдаланиш вақтинчалик бўлади.
Мулк ижараси шартномасининг алоҳи-
да турлари учун қонунда шартнома амал Мулк ижараси шартномаси ҳақ эвазига ту-
қилишининг энг кўп муддати белгилани- зилади. Мулк ижараси шартномаси объект-
ши мумкин. Масалан, прокат шартномаси лари ижарага олувчига ҳақ эвазига топшири-
бир йилга тузилиши мумкин. «Фермер хў- лади. Акс ҳолда мол-мулкдан текин фойдала-
жалиги тўғрисида»ги Қонуннинг 11-мод- ниш юзага келиб қолади.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
ШАРТНОМА ҲУҚУҚИ 35
Вақтинчалик эгалик қилиш ва фойдала- Масалан, Уй-жой кодексининг 9-модда-
ниш шартлари мулк ижараси шартномаси сида кўп квартирали уйлардаги турар жой-
билан белгиланади. Агар шартнома ижара- ларни саноат эҳтиёжлари учун ишлатиш,
га олувчи томонидан тадбиркорлик фаоли- ижара ёки арендага бериш ман этилади10,
ятини амалга ошириш учун тузилган бўл- деб таъкидлаб ўтилган. Мазкур нормада
са, у ҳолда ижарага олинган мол-мулкдан «ижара» ва «аренда» сўзлари бир ўринда
тегишли даромад олишни назарда тутади. кетма-кет қўлланилганлигини кўриши-
Бундай даромад агар бундай шартномага миз мумкин. Шунингдек, мазкур Кодекс
зид бўлмаса, бошқа ҳолатларда ҳам олини- 133-моддасининг иккинчи қисмида давлат
ши мумкин. Умумий қоида бўйича бундай ва хусусий уй-жой фондларидаги жойлар-
ҳолларда олинган даромад, шу жумладан, нинг мулкдорлари, ижарага, арендага
маҳсулот, ҳосил ва мевалар ижарага олув- олувчилари ўзларига кўрсатиладиган ком-
чининг мулки ҳисобланади. мунал хизматлар учун қонун ҳужжатла-
рига ва коммунал хизматлар кўрсатувчи
Шу билан бирга, қонунда ёки мулк ижара- корхоналар (ижрочилар) билан тузилган
си шартномасида ушбу мол-мулкни ижарага шартномаларга мувофиқ мажбурий тўлов-
олиб фойдаланишдан олинадиган даромад- лар тўлайди11, деб белгиланган. Ушбу нор-
ларнинг кимга тегишли бўлиши ҳақида бош- мада ҳам «ижара» ва «аренда» сўзлари бир
қача шартлар ҳам белгиланиши мумкин9. ўринда кетма-кет қўлланилган. Бу каби так-
рорланишларни бошқа норматив-ҳуқуқий
Ижара муносабатларини тартибга солувчи ҳужжатларда ҳам кузатишимиз мумкин.
миллий қонунчилигимизда баъзи бўшлиқлар
мавжуд. Хусусан, Ўзбекистон Республикасининг Б. СУЛТОНОВ,
Фуқаролик кодекси, Ер кодекси, Уй-жой кодекси Ўзбекистон Республикаси
ва бошқа махсус қонунларда ижара ҳамда унинг Судьялар олий кенгаши ҳузуридаги
объектининг турли маъноларда ишлатилиши суд- Судьялар олий мактаби тингловчиси
ларда бу каби низоларни кўришда баъзи тушун-
мовчиликларни келтириб чиқармоқда.
1 Бобоқулов С.Б. Ижара ҳуқуқи. Дарслик. -Тошкент, «Илм зиё», 2009. 5-б.
2 Шомухаммедов З.Ш. Рим хусусий ҳуқуқи. Ўқув қўлланма. – Тошкент, 2002. 104-107-б.
3 Усманов М.Б. Қишлоқ хўжалигида ижара муносабатларини ҳуқуқий тартибга солишнинг на-
зарий муаммолари: Юрид. фан. док. .... дисс. Автореферати. – Тошкент, ЎзРФА ФХИ, 1997. 40-б.
4 Ўзбекистон Республикасининг Ижара тўғрисидаги қонуни 5-моддаси // Ўзбекистон Республи-
каси Олий Кенгашининг Ахборотномаси, 1992 й., 1-сон, 45-модда; 1993 й., 9-сон, 329-модда; Ўзбе-
кистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 2000 й., 5-6-сон, 153-модда.
5 Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси // Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий
базаси (www.lex.uz), 2018 йил 23 октябрь.
6 Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси // Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий
базаси (www.lex.uz), 2018 йил 23 октябрь.
7 Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси // Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий
базаси (www.lex.uz), 2018 йил 23 октябрь.
8 Ўзбекистон Республикасининг Фермер хўжалиги тўғрисидаги қонуни 11-моддаси // Ўзбе-
кистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2004 й., 40-41-сон , 433-модда.
9 Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси // Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий
базаси (www.lex.uz), 2018 йил 23 октябрь.
10 Ўзбекистон Республикасининг Уй-жой кодекси 9-моддаси // Қонун ҳужжатлари маълумотлари
миллий базаси (www.lex.uz).
11 Ўзбекистон Республикасининг Уй-жой кодекси 133-моддаси // Қонун ҳужжатлари маълумот-
лари миллий базаси (www.lex.uz).
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
36 ШАРТНОМА ҲУҚУҚИ
ҲАҚ ЭВАЗИГА ХИЗМАТ КЎРСАТИШ
ШАРТНОМАСИНИНГ ЎЗИГА ХОС
ХУСУСИЯТЛАРИ
Маълумки, фуқаролик ҳуқуқида ҳақ эва- қонун бўйича тегишли бўлган шахснинг ҳа-
зига хизмат кўрсатиш шартномаси алоҳида ёти, соғлиғи, шаъни, шахсий дахлсизлиги,
юридик категория сифатида қаралади. Ҳақ қадр-қиммати ва пок номи, касбий нуфузи,
эвазига хизмат кўрсатиш шартномасига оид хусусий ҳаёт дахлсизлиги, шахсий ва омма-
қоидалар Ўзбекистон Республикаси Фуқа- вий сирлари, эркин кўчиб юриш, туриш ва
ролик кодекси (ФК)нинг 38-бобида белги- яшаш жойини танлаш, муаллифлик ва бош-
ланган бўлиб, ҳақ тўлаш, шартномани ба- қа шахсий мулкий ҳуқуқлари номоддий неъ-
жариш, уни бузганлик учун жавобгарлик матлар ҳисобланади1.
ва шартномани бекор қилиш, ҳақ эвазига
ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солишга оид Юридик адабиётларда фуқаронинг соғлиғи
нормаларни ўз ичига олган. тушунчасига алоҳида юридик категория си-
фатида эмас, шахснинг номулкий ҳуқуқлари
ФК 703-моддасининг иккинчи қисмига таркибидаги элементлардан бири сифатида
кўра, ушбу бобнинг қоидалари алоқа хизмати, қараш ҳоллари учрайди. Хусусан, айрим муал-
тиббиёт, ветеринария, аудиторлик, маслаҳат, лифларнинг фикрича, соғлиққа бўлган ҳуқуқ
ахборот хизматлари, таълим бериш, сайёҳлик жисмоний шахс – фуқаронинг шахсий номул-
хизмати ва бошқа хизматлар кўрсатиш шарт- кий ҳуқуқи бўлиб, унинг муҳофазасини амалга
номаларига татбиқ этилади. оширишни талаб қилиш ва унинг бузилмасли-
гига бўлган ҳуқуқ, одатда, фуқаролик-ҳуқуқий
Бугунги кунда иқтисодий тармоқларнинг воситалар билан амалга оширилади. Шу са-
жадал ривожланаётганлиги, замонавий хиз- бабли, соғлиқни сақлаш ҳуқуқи ёки фуқаро-
матлар ва сервиснинг ҳаётимизга кириб кела- нинг ўз соғлиғига бўлган ҳуқуқи шахсий но-
ётганлиги, турлари кенгайиб бораётганлиги мулкий ҳуқуқ сифатида ФКнинг 99-моддасида
ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш соҳасини фуқа- ўз ифодасини топган2.
ролик-ҳуқуқий тартибга солишни қайта кўриб
чиқишни ва такомиллаштиришни тақозо этади. Соғлиқни сақлаш соҳасида давлат муас-
сасалари билан бир қаторда хусусий тиббиёт
Хусусан, тиббий хизмат кўрсатишга оид йўналиши ҳам жадал ривожланмоқда. Да-
йўналишлар бўйича таҳлил қилишга ҳаракат волаш фаолияти турлари 50 тадан 126 тага
қиламан. кўпайтирилиб, қатор имтиёзлар берилгани ту-
файли ўтган йили 634 та хусусий тиббиёт му-
Фуқаронинг соғлиғи номоддий неъ- ассасаси ташкил этилди3.
мат ҳисобланади ва фуқаролик ҳуқуқлари
объекти таркибига киради. И. Б. Зокиров Фуқароларнинг соғлиғини сақлашда ФК
фуқаролик ҳуқуқи объекти ҳисобланган но- нормалари ҳам алоҳида ўрин тутади. Кодекс
моддий неъматларни санаб ўтар экан, улар 703-моддасининг биринчи қисмига кўра, ҳақ
жумласига фуқаронинг соғлиғини ҳам ки- эвазига хизмат кўрсатиш шартномаси бўйи-
ритиб ўтади. Унинг фикрига кўра, моддий ча ижрочи буюртмачининг топшириғи билан
кўринишдаги неъматлар (ашёлар) билан бир ашёвий шаклда бўлмаган хизматни бажариш
қаторда номоддий неъматлар ҳам фуқаролик (муайян ҳаракатларни қилиш ёки муайян фа-
ҳуқуқининг объекти ҳисобланади. ФКда но- олиятни амалга ошириш), буюртмачи эса бу
моддий неъматлар тушунчаси берилган бў- хизмат учун ҳақ тўлаш мажбуриятини олади.
либ, унга асосан фуқарога туғилишдан ёки
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
ШАРТНОМА ҲУҚУҚИ 37
Ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномаси тини олади. Мазкур ҳолатда ҳақ эвазига хизмат
субъектлари сифатида буюртмачи ва ижрочи кўрсатиш шартномаси иштирокчилари бўлиб,
иштирок этади. Тўғри, тиббий хизмат кўрса- давлат ёки иш берувчи буюртмачи сифатида,
тувчи муассасалар билан аксарият ҳолатлар- бемор наф олувчи ва тиббий муассаса хизмат
да бемор буюртмачи ва ҳақ тўловчи сифати- кўрсатувчи ёки ижрочи сифатида намоён бўла-
да шартнома тузади ва тиббиёт муассасаси ди. Бироқ, шартноманинг бундай кўп тарафла-
ижрочи сифатида ҳақ эвазига тиббий хизмат ма бўлиши, яъни наф олувчи тушунчаси ФК-
кўрсатади. Бироқ, шуни алоҳида таъкидлаш нинг 38-бобида назарда тутилмаган.
керакки, бемор ҳар доим ҳам буюртмачи бўла-
вермайди. Ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартномаси-
да учинчи шахс буюртмачи сифатида қатнаш-
ФКнинг 2-моддасига кўра, фуқаролар, юри- ган ҳолларда беморнинг наф олувчи сифатида
дик шахслар ва давлат фуқаролик қонун ҳуж- ҳуқуқ ва мажбуриятлари вужудга келади. Яъни,
жатлари билан тартибга солинадиган муноса- бемор сифатли, малакали тиббий хизматдан
батларнинг иштирокчилари бўладилар. Ушбу фойдаланиши, дори-дармонлар билан имти-
нормадан келиб чиқиб, табиийки, фуқаролар, ёзли таъминланиши, ўз соғлиғи ҳақида маъ-
юридик шахслар ва давлат фуқаролик ҳуқуқи лумотлар олиши, тегишли тартибда меҳнатга
субъектлари ҳисобланади. Ушбу Кодекснинг вақтинча лаёқатсизлик варақаси олиши ёки
102-моддасига кўра, битимлар кўп тарафлама тиббий хизмат кўрсатилишини ёхуд тиббий
бўлиши, 354-моддасига кўра, тарафлар ара- аралашувни рад этиши мумкин.
лаш шартнома тузишлари мумкин.
Бироқ, фуқаронинг соғлиғи ФКда шартно-
Фикримизча, Ўзбекистон Республикаси мавий муносабатлар объекти сифатида назар-
Меҳнат кодексининг 214-моддаси тартибида да тутилмаган.
иш берувчи меҳнат шартномаси тузиш чоғида
дастлабки тарзда ва кейинчалик (иш давомида) Шу сабабли, фикримизча, ФКнинг 38-бо-
вақти-вақти билан ходимларни тиббий кўрик- бини қайта кўриб чиқиш ва унда ҳақ эвази-
дан ўтказишни ташкил қилиш мажбуриятидан га хизмат кўрсатиш шартномасини тузиш ва
келиб чиқиб, иш берувчининг тиббиёт муасса- расмийлаштириш тартиби, ҳақ эвазига хизмат
саси билан ҳақ эвазига химат кўрсатиш ҳақида кўрсатиш шартномасининг асосий қоидала-
шартнома тузиш ҳуқуқига эга эканлиги далил ри, ҳақ эвазига хизмат кўрсатиш шартнома-
бўла олади. Шунингдек, юртимизда ижтимо- сида ижрочининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари,
ий аҳамиятга молик касалликларни ва ижти- буюртмачининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, наф
моий тоифадаги шахсларни бепул даволаш ва олувчининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, шартно-
ташхис қўйиш юзасидан ордер тизими жорий ма шартларини бузганлик учун жавобгарлик,
этилганлиги, бунда бемор давлатнинг вако- сифатсиз хизмат кўрсатиш оқибатлари, сифат-
латли соғлиқни сақлаш бўлимлари томонидан сиз хизмат кўрсатилганда буюртмачи ёки наф
берилган ордерни тиббиёт муассасасига тақ- олувчининг ҳуқуқлари, шартноманинг бекор
дим этиш орқали бепул имтиёзли даволаниш бўлиши каби моддаларни киритиш лозим.
ҳуқуқига эга бўлишини ҳам мисол сифатида
келтириш мумкин. Яъни, тиббиёт муассасаси А. КАРИМОВ,
беморни даволайди, иш берувчи ёки давлат Фарғона вилоят судининг
кўрсатилган хизмат учун ҳақ тўлаш мажбурия- иқтисодий ишлар бўйича судьяси,
юридик фанлар бўйича фалсафа доктори
1 Зокиров И.Б. Фуқаролик ҳуқуқи. –Тошкент: ТДЮИ, 2009. 218-б.
2 Якубова И.Б. Япония ва Ўзбекистон қонунчилигида шахсий-номуликй ҳуқуқларнинг фуқаро-
лик-ҳуқуқий муҳофаза қилиниши: юрид. фан. номз. дисс...Автореф. –Тошкент: 2018. 8-б.
3 Мирзиёев Ш.М. Ўзбекистон Республикаси Президентининг Олий Мажлисга Мурожаатномаси.
24.01.2020 // president.uz расмий сайти.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
38 ФАОЛИЯТ
АКЦИЯДОРЛИК ЖАМИЯТЛАРИДА
КОРПОРАТИВ БОШҚАРУВНИ
РИВОЖЛАНТИРИШ МАСАЛАЛАРИ
Ўзбекистонда бозор иқтисодиёти му- лиятини назорат ва мониторинг қилиш им-
кониятига эга бўладилар.
носабаталарини ривожлантиришнинг
Бинобарин, корпоратив бошқарув меха-
муҳим воситаларидан бири ишлаб чиқа- низми асосида жамият бошқарув органла-
рининг акциядорлар олдида ҳисобдорлиги
риш, ташқи иқтисодий ва инвестиция жа- таъминланади.
раёнларига замонавий халқаро корпоратив «Корпоратив бошқарув» атамаси XX аср-
нинг 80-йилларида вужудга келган бўлиб,
менежмент стандартларини жорий этиш тижорат ташкилотларининг янги бозорлар
ва молиялаш манбаларига эга бўлишга ин-
асосида корпоратив бошқарув тизимини тилиши, инвестиция ҳамда иқтисодий жа-
раёнларда глобаллашув жараёнларининг
такомиллаштиришдир. кучайиши, тижорат ташкилотларида бош-
қарув принципларининг унификациялаши-
Айниқса, иқтисодиётнинг турли соҳа- ши натижасида ривожланган.
ларида акциялаштириш жараёнларининг Ўзбекистондаги акциядорлик жамият-
ларида корпоратив бошқарув механизмини
жадаллашуви ҳамда хорижий инвесторлар- жорий этиш зарурияти давлат тасарруфи-
дан чиқариш ва хусусийлаштириш жараён-
нинг акциядорлик жамиятлари фаолияти- лари билан бевосита боғлиқ.
да иштирокининг ортиши ушбу ташкилий Маълумки, акциядорлик жамияти, кор-
порация, холдинг ва бошқа шу каби шакл-
тузилмаларда корпоратив бошқарув меха- даги ташкилий бошқарувга асосланадиган
тадбиркорлик бирлашмаларида мулкдор
низмини ривожлантиришни кун тартибига (акциядор) ушбу ташкилий бирлашма-
ларнинг бошқарувида иштирок этмасдан,
қўяди. бошқарув ваколатини директорлар кенга-
ши, менежмент каби профессионал бош-
Ўзбекистонда фаолият кўрсатувчи ак- қарувчиларга топширади. Корпоратив бош-
қарувнинг зарурияти акциядорлик жами-
циядорлик жамиятларида самарали кор- яти фаолияти самарадорлигини таъмин-
лаш асосида, жамият мулкдорлари ва жа-
поратив бошқарув тизимини ташкил этиш мият фаолиятидан манфаатдор шахслар
ҳуқуқларини ҳимоя қилишдан иборат.
зарурияти, биринчидан, улар фаолиятига
Корпоратив бошқарув механизми акция-
хорижий ва миллий инвестицияларни жалб
қилишни рағбатлантириш, иккинчидан, ак-
циядорлик жамиятларининг бозор қийма-
тини ошириш, учинчидан, иқтисодиётни
бошқариш тизимида марказлаштиришни
чеклаш, тўртинчидан, иқтисодиётнинг тур-
ли тармоқ ва соҳаларида акциялаштириш
жараёнларини янада тезлаштириш нуқтаи
назаридан муҳим аҳамиятга эга.
Корпоратив бошқарув акциядорлар ва
акциядорлик жамияти бошқарув орган-
ларининг ўзаро муносабатларини муво-
фиқлаштирувчи механизмдир.
Унинг воситасида акциядорлар (инвес-
торлар) жамият бошқарув органлари фао-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
ФАОЛИЯТ 39
дорлик жамияти директорлар кенгашининг дорлик жамиятлари фаолиятида инвестор-
акциядорлар олдида, менежерларнинг ди- ларни, хусусан хорижий инвестицияларни
ректорлар кенгаши олдида, йирик ҳажм- жалб қилишни рағбатлантириш омилидан
даги акцияларга эга шахсларнинг минори- келиб чиқади.
тар акциядорлар олдида, акциядорлик жа-
миятининг харидорлар олдида жавобгар- Ривожланган хорижий давлатлар таж-
лигини таъминлашга қаратилган. рибаси шуни кўрсатадики, акциядорлик
жамиятлари фаолиятида институционал
Корпоратив бошқарув муносабатлари инвестицияларни жалб қилишни рағбат-
фақат акциядорлик жамиятлари фаолияти лантириш акциядорлик жамияти акцияла-
билан чекланиб қолмасдан, бошқа ташки- рининг бозор қийматини оширишнинг асо-
лий-ҳуқуқий шаклдаги тадбиркорлик ту- сий омилларидан биридир.
зилмалари (корпорациялар, холдинглар ва
бошқа) фаолиятига нисбатан ҳам татбиқ Инвесторлар тегишли компания (акция-
этилади. дорлик жамиятлари, корпорация, холдинг)
иқтисодий фаолиятига инвестиция кири-
Корпоратив ҳуқуқ соҳасида изланишлар тиш жараёнида компания акциядорлари,
олиб борган аксарият тадқиқотчилар са- хусусан миноритар акциядорлар манфаат-
марали корпоратив бошқарув тизимининг лари қай даражада ҳимоя қилиниши, ком-
ташкил этилиши акциядорлик жамиятла- пания бошқарув фаолияти қай тарзда таш-
рининг бозор муносабатлари шароитида кил этилганлиги, компания бошқарув ва
рақобатбардошлигини ошириши ҳамда да- назорат функцияларининг тақсимланиши,
ромадлари кўпайишида муҳим омил бўли- компания фаолияти хусусидаги маълумот-
шини таъкидлайдилар. лар ҳақида инвесторларни хабардор қилиш
тартиби ҳақида маълумотларга эга бўлиш-
Чунки, самарали корпоратив бошқарув га интилишлари табиийдир.
механизми воситасида акциядорлар, акци-
ядорлик жамиятлари даромадлари ва бозор Шу сабабли, аксарият компаниялар ўз
қийматини оширишни таъминлаш мақ- фаолиятида самарали бошқарув ва назорат
садида жамият бошқарув органлари фао- тизимини яратиш асосида хорижий инвес-
лиятини назорат қилиш имкониятига эга тицияларни жалб этишни мақсад қилади.
бўладилар. Бу эса, бошқарув органлари фа- Чунки, инвесторлар ўз инвестицияларини
олият самарадорлигини оширишда муҳим айнан самарали корпоратив бошқарув ти-
омил бўлади. зими мавжуд бўлган компаниялар фаолия-
тига киритишга интиладилар.
Акциядорлик жамиятларида корпоратив
бошқарув тизимини ташкил этишнинг за- Хулоса қилиб айтганда, фаолият кўрса-
рурияти компания фаолиятига инвестици- тувчи акциядорлик жамиятларида корпора-
яларни жалб этишни рағбатлантиришдан тив бошқарувнинг халқаро стандартларини
иборат. Инвесторларнинг фикрига кўра, са- жорий этиш акциядорлик жамиятларининг
марали корпоратив бошқарув тизимининг инвестициявий жозибадорлигини оширади,
мавжудлиги акциядорлик жамиятлари фа- инвесторларни жалб қилишга кўмаклашади,
олияти мусаффолигини таъминлайди. На- акциядорлик жамияти кредитлаш ставкала-
тижада инвесторнинг инвестициявий фа- рини пасайтиради, уларнинг бозор қиймати
олиятида унинг капитал йўқотишига доир кўтарилишида муҳим восита бўлади.
таваккалчилиги камаяди.
Д. СОАТОВ,
Ўзбекистонда ташкил этилган ва фао- Фориш туман иқтисодий
лият кўрсатадиган акциядорлик жамият-
ларида самарали корпоратив бошқарувни суди раиси
ташкил этишнинг сабаби ҳам айнан акция-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
40 МУЛОҲАЗА
НИЗОЛАРНИНГ ТААЛЛУҚЛИЛИГИ БИЛАН
БОҒЛИҚ АЙРИМ МАСАЛАЛАР
Тааллуқлилик муайян низонинг у ёки бу Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар
суд (давлат органи) томонидан кўрилиши ва марказлари ва Тошкент шаҳрида туманлараро
ҳал қилинишига бўлган алоқадорлигини бел- маъмурий судлари фаолияти белгилаб берилди.
гилаш институти сифатида муҳим аҳамиятга
эга. Тааллуқлилик процессуал қонун ҳужжат- Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик
лари билан тартибга солинади. процессуал кодекси, Иқтисодий процессуал ко-
декси ва Маъмурий суд ишларини юритиш тўғри-
Судларнинг у ёки бу низони кўриб чиқиш сидаги кодексига суд қарорларини қайта кўриш-
мазкур судга тааллуқли эмас деб, ёхуд даъво нинг бир-бирини такрорловчи босқичларини
аризасида қўйилган талаб суднинг ваколати- оптималлаштиришга оид ўзгартиришлар кири-
га кирмаслиги тўғрисидаги важ билан даъво тилиб, суд тизимига «бир суд – бир инстанция»
аризаси (ариза, шикоят)ни қабул қилишни рад тамойили жорий этилди ва суд ишларини назорат
этиши, ёки аввалига даъво аризаси (ариза, ши- тартибида кўриш институти тугатилди.
коят)ни иш юритишга қабул қилиб, кейинчалик
ишнинг судга тааллуқли эмаслиги тўғрисидаги Кўпгина жисмоний ва юридик шахсларнинг
асос билан иш юритишни тугатиши томонлар- судлардаги сарсонгарчиликларга нисбатан бил-
нинг ҳақли эътирозига сабаб бўлиши табиий. дирган эътирозлари бу борадаги муаммонинг
жиддийлигини билдириб, бу ҳолатга давлат-
Ўзбекистон Республикаси Президенти- нинг аралашувини тақозо этди. Зеро, бугунги
нинг 2020 йил 24 июлдаги «Судлар фаолия- кунда ҳам гарчи фуқаролик ишлари бўйича,
тини янада такомиллаштириш ва одил судлов жиноят ишлари бўйича судлар ва иқтисодий
самарадорлигини оширишга доир қўшимча судлар негизида ягона Қорақалпоғистон Рес-
чора-тадбирлар тўғрисида»ги ПФ-6034-сон- публикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судла-
ли Фармони талабидан келиб чиқиб, фуқаро- ри ташкил этилган бўлса-да, судга тааллуқли-
ларнинг одил судловга эришиш даражасини ликка оид муаммолар тўлиқ бартараф этилган
юксалтириш, ишларни судда кўриш сифати- деб бўлмайди. Чунки, тааллуқлилик процес-
ни ошириш мақсадида суд тизимида 2021 йил суал қонун нормаларидаги институт ҳисобла-
1 январдан бошлаб вилоят ва унга тенглашти- ниши сабабли, судларда тааллуқлиликка оид
рилган фуқаролик ишлари бўйича, жиноят масалани ҳал қилишнинг бирдан-бир йўли про-
ишлари бўйича судлар ва иқтисодий судлар цессуал кодексларга ўзгартириш киритиш орқа-
негизида судьяларнинг қатъий ихтисослашу- ли амалга оширилиши мумкин.
вини сақлаб қолган ва суд ишларини юритиш
турлари бўйича алоҳида судлов ҳайъатларини Ўзбекистон Республикаси Олий суди Ра-
ташкил этган ҳолда Қорақалпоғистон Респуб- ёсатининг 2021 йил 27 февралдаги қаро-
ликаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар умум- ри билан тасдиқланган Йўл харитасининг
юрисдикция судларини ташкил этиш белгилан- 112-бандида судга мурожаат қилган шахслар-
ди. Шунингдек, Қорақалпоғистон Республи- ни сарсон қилмаслик мақсадида тааллуқли
каси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар маъмурий бўлмаганлиги учун қабул қилиш рад қилина-
судлари сақлаб қолинган ҳолда уларга таал- ётган даъво ариза (ариза)ларни кўриб чиқиш
луқли бўлган низолар доирасига бир қатор ўз- учун тааллуқли бўлган судга тўғридан-тўғри
гартиришлар киритилиб, аниқроғи, маъмурий юбориш чорасини кўриш, ишларнинг таал-
судлар томонидан кўриб чиқилаётган маъму- луқлилиги масалаларида юзага келаётган ҳо-
рий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни латларни вилоят миқёсида муҳокама қилиб,
кўриб чиқиш ваколати жиноят ишлари бўйича ҳал этилишини таъминлаш белгиланди.
судларга ўтказилиб, маъмурий ва бошқа ом-
мавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқа- Амалдаги процессуал кодекслардаги низо-
диган ишларни кўришга ихтисослаштирилган ли ишлар бўйича даъво аризаси (ариза)ни иш
юритишга қабул қилишни рад этиш масаласи-
ни ҳал қилиш борасидаги нормаларда бир қатор
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
МУЛОҲАЗА 41
фарқлар мавжудлигини аниқлаш қийин эмас. га мурожаат қилиш ҳуқуқи тушунтирилган.
Жумладан, Иқтисодий процессуал кодекси Даъвогар Салимова Бинафша суднинг ажри-
(152-модда) ва Маъмурий суд ишларини юри- мини олгач, айнан шу даъво аризаси билан 2021
тиш тўғрисидаги кодексида (131-модда) даъво йил 23 февралда Тошкент туманлараро иқтисо-
аризаси (ариза, шикоят)ни иш юритишга қабул дий судига мурожаат қилган.
қилишни рад этиш бундай ҳужжат судга келиб
тушган кундан эътиборан беш кундан кечиктир- Тошкент туманлараро иқтисодий судининг
май ҳал қилиниши белгиланган бўлса, Фуқаро- 2021 йил 26 февралдаги ажрими билан низо
лик процессуал кодексида (192-модда) бу муд- иқтисодий судга тааллуқли эмаслиги сабабли
дат ўн кунни ташкил этади. Шунингдек, ФПКда Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процес-
(194-модда) агар талаб судга тааллуқли бўлмаса, суал кодекси 154-моддасининг 1-бандига асо-
ажримда судья аризачи қайси органга мурожаат сан қабул қилиш рад қилинган.
қилиши лозимлигини кўрсатиши шартлиги бел-
гиланган, ИПК ва МСИЮтКда бундай шарт ва Кейинчалик, даъвогар томонидан суд ҳуж-
тартиб мавжуд эмас. Бундан ташқари, ФПКда жатлари устидан юқори инстанция судларига
судьянинг Кодексда назарда тутилган асослар шикоят киритилган.
бўйича аризани иш юритишга қабул қилиш-
ни рад этиши судга иккинчи марта мурожаат Судьяларнинг ўзи у ёки бу низонинг таал-
этишга тўсқинлик қилиши белгиланган, ИПК ва луқлилиги борасида бир тўхтамга кела олмас-
МСИЮтКда бундай шарт мавжуд эмас. лиги бу соҳани тартибга солувчи нормаларни
қайта кўриб чиқишни тақозо этади.
Амалда даъво аризасини қабул қилишни рад
этиш тўғрисида ажрим у чиқарилганидан кейин Жисмоний ва юридик шахсларнинг суд
ишда иштирок этувчи шахсларга юборилади. ҳимоясини таъминлашдаги бу каби ортиқча
Даъвогарга юборилаётган ажримга даъво ма- бюрократик тўсиқлар одил судлов жараёнида
териаллари илова қилинади. Амалиётда даъво инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш принципига
аризаси (ариза)нинг фуқаролик, иқтисодий ва мутлақо зид ҳисобланади.
маъмурий судлар томонидан қабул қилиш рад
этилган ҳолатлар ҳам талайгина. Процессуал ҳуқуқ нормалари ҳар бир суд-
да иш юритишнинг ўзига хос хусусиятларини
Даъвогар Салимова Бинафшанинг даъво инобатга олган ҳолда ишлаб чиқилади. Аммо,
аризаси бунга яққол мисол. Даъвогар фуқаро Б. шуни инобатга олиш лозимки, биринчидан,
Салимова жавобгар – Давлат хизматлар агент- бугунги кунда вилоят миқёсида учта йўналиш
лиги Чилонзор туман бўлими ва қўшимча жа- бўйича судлар бирлаштирилган, иккинчидан
вобгар – «ALTAR GROUP» оилавий корхонаси- даъво аризаси (ариза)ни иш юритишга қабул
га нисбатан фуқаролик ишлари бўйича Учтепа қилишни рад этиш ҳамда унинг оқибатлари
туманлараро судига мурожаат қилиб, оилавий барча процессуал нормаларда бир хилда тар-
корхонанинг таъсис шартномаси 2-бўлими- тибга солиниши мақсадга мувофиқ.
нинг 2.2-бандини ҳақиқий эмас деб топишни ва
ҳақиқий эмас деб топилган таъсис шартномаси Фикримизча, амалдаги процессуал ко-
оқибатини қўллашни сўраган. дексларга ваколатли суднинг тааллуқлилик
қоидаларига риоя қилинган ҳолда расмий-
Даъво талабига унинг турмуш ўртоғи Салимов лаштирилган даъво аризаси бошқа судга тақ-
Акмал умумий рўзғор асосида орттирилган ноту- дим этилган тақдирда, суд даъво аризасини иш
рар бинони оилавий корхонанинг устав фондини юритишга қабул қилишни рад этиш тўғрисида
шакллантириш учун Б. Салимованинг розилиги- ажрим чиқариб, даъво аризаси ва унга илова қи-
сиз киритганлиги асос сифатида кўрсатилган. линган ҳужжатларни даъвогарга қайтармасдан,
ваколатли судга ўтказиши лозимлигини белги-
Фуқаролик ишлари бўйича Учтепа туманлар- ловчи нормалар киритилиши лозим ва бир суд-
аро судининг 2021 йил 10 февралдаги ажрими дан бошқа судга юборилган иш у юборилган
билан даъво аризасини иш юритишга қабул судда кўриш учун қабул қилиб олиниши керак.
қилиш рад қилинган. Суд ҳужжатида мазкур
келишмовчилик корпоратив низо сифатида М. САИДОВ,
иқтисодий судда ҳал этилиши баён этилиб, даъ- Тошкент шаҳар суди
вогарга Тошкент туманлараро иқтисодий суди- раисининг ўринбосари,
иқтисодий ишлар бўйича
судлов ҳайъати раиси
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
42 СУД ОЧЕРКИ
«КАТТА БЎЛСАМ, «БАНКИР» БЎЛАМАН»
ёхуд нафси ҳакалак отган раҳбарнинг
найранглари фош бўлди
Сарварга болалигида катта бўл- қарамас эди. Молия институтининг
санг, ким бўласан, деган саволни иккинчи курсига ўтганида банкда
беришса, ҳеч иккиланмай «банкир», амалиёт ўтказиш учун чиқаришди.
деб жавоб берарди. Ахир «банкир»- Сарвар банкда уч ой амалиёт ўт-
лик биринчидан, давр талаби бўлса, казди. Унга банкда устозлик қилган
иккинчидан, бу соҳада даромад бор- амалиёт раҳбари: «Сен бола узоққа
лигини ёш бола ҳам билади. Хуллас, бормайсан-ов, негаки назаринг жуда
Сарвар банк мутахассислигига тай- оч. Банкда назари тўқ одам ишлаши
ёрловчи олийгоҳга кириш учун ҳа- керак», дегани учун бошқа қайтиб
ракатни бошлаб юборди. Мактабда бормай қўйди. Сабаби, Сарвар шу
ўқиб юрган кезлари ўқитувчиси уни уч ой ичида банкданам қуруқ қўл
«синфком» қилиб қўйди. Ҳамма- билан қайтмади. У пайтларда ҳозир-
си ўшандан бошланди. Синф фон- гидек банкоматлар оммалашмаган,
ди ҳамда майда-чуйда харажатлар одамлар пластик картадаги пуллари-
учун ҳар ойда синфдошларидан пул ни нақд пулга айлантириш учун Сар-
йиғилар, бу пулларни ярмини усто- варга ўхшаган ҳожатбарор излашар-
зига берса, ярмини «туя» қиларди. ди. Сарвар шундай судхўрлар билан
Бу иш мойдеқ ёқиб қолиб, коллежда тил бириктириб, банкдан пул ечиб,
ҳам «староста»ликни қўлга олди. фойдасини чўнтакка ура бошлади.
Синфдошларининг чўнтагида икки Амалиёт раҳбари буни сезиб қолиб,
дона гуммага пул топилмай турган танбеҳ берди, аммо йигитчага таъ-
вақтда Сарвар Чорсу бозоридан қа- сир қилмади.
зи-қартали ошни паққос тушириб
оларди. Ҳа, деса, бели синмайди- Олийгоҳни битиргач, таниқли банк-
ган йигитда, чунки чўнтагида фонд- нинг туман филиалига оддий ходим
нинг пулидан чегириб қолган ақча бўлиб ишга жойлашди. Бошида банк
бўлади. муҳитини яхшилаб ўрганди. Атро-
фидаги ходимларнинг ишга виж-
«Ўрганган кўнгил, ўртанса қўй- донан ёндашиши, ҳалоллигини кўриб,
мас», деганларидек, бу одатини бир муддат қинғир ишларини қилишга
университетда ҳам давом эттирди. чўчиб юрди. Аммо, нафс қурғур ҳечам
«Даромадга қараб буромад», деган- ҳалол бўлишга йўл бермасди. Уйлан-
ларидек, университетда аҳволи анча гач нафси янаям ҳакалак отди. Ўхшат-
яхшиланиб қолди. Бойвачча курс- маса учратмас деганларидек, хотини
дошлари унча-мунча пулнинг юзига ҳам беш бармоғини оғзига тенг сола-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
СУД ОЧЕРКИ 43
диган очкўз аёллар хилидан чиқиб шата бошлади. Сарвар дастлаб ишни
қолди. Сарвар ўша пайтларда кре- энг йирик фирмаларнинг бош ҳи-
дит бўлимида ишларди. Ҳар ойнинг собчилари билан танишишдан бош-
охирида ходимлар уйма-уй юриб, лади. Уларнинг ҳисоб рақамларида
кредит фоизини йиғишга чиқишар- қанча маблағ бор, бу маблағ қандай
ди. Сарвар мижозлардан йиққан кре- кўпаймоқда, ҳаммаси ҳақида маълу-
дит пулларини банк ҳисоб рақамига мот олиб турди. Ҳисобчиларни тез-
тўламай, чўнтагига уриб юраверди. тез бир пиёла чой устида суҳбатга
Йил якунида унинг миси чиқди. Бу чорлаб, чой ичиш асносида улар би-
сафар тавба-тазарру-ю, кўз ёшлари лан ўз алоқаларини мустаҳкамлаб
билан жавобгарликдан қутулиб қол- олди. Йирик фирмаларга тушаётган
ди. Яшаб турган уйини сотиб, камо- маблағларни назорат қила бошлади.
мадни тўлади. Уни ҳали ёш, билмай Бошқа банк раҳбарлари мижозларни
хато қилган деб ўйлаб кечиришди. кўпайтириш, уларнинг маблағлари
Шу билан эски қорлар эриб, излар хавфсизлигини ошириш учун изла-
ёпилди, деб ўйлади ҳамма. Ҳам- ниш олиб бораётган бир вақтда биз-
касблари олдидаги обрўйини тиклаб нинг қаҳрамонимиз йирик пулларни
олиш учун уч-тўрт йил яхши ходим қандай қилиб ўзлаштириш устида
бўлиб ишлаб юрди. Гарчи ҳалоллик бош қотирарди. Ва ниҳоят, кўзлаган
жуда қимматга тушса-да, бир амал- мақсадига етди. Қайноғасининг но-
лаб чидади. Бошини кўтармай ишла- мига фирма очди ва секин-аста фир-
ди. Ўз вазифасини вақтида адо этиб, малардаги маблағлардан оз-оз миқ-
секин-аста хизмат поғонасидан дорда ўз фирмасига ўтказа бошлади.
кўтарила бошлади. Сарвар бир кун Унинг нафси ҳакалак отиб, кўнгли
унинг даври бошланишини интизор- янаям кўпроқ бойлик орттиришни
лик билан кутарди. Ва ниҳоят, у кут- тусаб қолди.
ган кунлар келди. Банк бошқарувчи-
си лавозимига тайинланди. Ана энди Сарварнинг мана шундай наза-
отни қамчилайдиган давр бошланди. ри оч бўлиб қолишида онаси Омина
опанинг ҳам ҳиссаси бор. Она си-
Сарвар дастлаб ишни ходимлар фатида ўғлига тўғри йўл кўрсатиш,
орасида ўзига хайрихоҳ, нима деса «шунча пулни қаердан оляпсан, бу-
«лаббай» деб жавоб берадиган иш- нинг жавоби бор, мусулмончилик
чиларни атрофига йиғишдан бош- аста-секинлик билан бўлади болам,
лади. Албатта, бундай иккиюзлама- ҳалол бўл», дейиш ўрнига ўғлининг
чилар ҳамма соҳада топилади. Азиз олдига катта-катта талаблар қўйди.
исмли йигит унинг ўнг қўлига ай- Турмуши бузилган қизига икки хо-
ланди. Ходимларнинг моддий ва нали уй олиб беришни Сарварнинг
маънавий аҳволини ўрганиш, банк зиммасига юклади, шунча пулни қа-
мижозларини кўпайтириш ўрнига ўз ердан топаман, ахир кучим етмайди,
манфаатини устун қўйди. Дастлаб дейишига қулоқ солмади.
ходимлар орасидаги тўғрисўз, ҳа-
лол, ўз ишига фидоийлик билан ён- - Биз сени не умидлар билан ўқит-
дашадиган ишчиларни бирин-кетин дик, биттагина опанг бўлса, агар
арзимаган сабаблар билан ишдан бў- поччанг топармон-тутармон бўлга-
нида, опанг ажрашмасди. Ҳозир кў-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
44 СУД ОЧЕРКИ
зим очиқлигида уни уйли-жойли қи- нини билгач, ўзига тегишли суммани
либ қўймасанг, эртага хотининг бир қайтариб олиш учун сарсон-саргар-
сўмни ҳам раво кўрмайди, - дея қу- дон бўлди. Пул қайтишидан умидини
лоғига қуйди. узгач, банк устидан шикоят ёзиб, уни
прокуратурага топширди ва суд ишни
- Хўп, майли, уй оламиз, фақат кўриб чиқиш учун жараённи бошлаб
шаҳар четроғидан арзонроғидан юборди. Шундай қилиб, Сарварнинг
олиб турса бўлади-ю, марказдаги янги «операция»си иш бермади. Азиз
уйлар жуда қиммат... текширувнинг бошидаёқ ўйиндан
чиқиб, Сарварни сотди.
- Йўқ, ўғлим, опангга ёққан жой-
дан оласан, эри тарафдагилар опанг- Сарвар қариндош-уруғларидан қарз
нинг сендек мард, қўли очиқ укаси олиб, фирма рақамига 150 миллион
борлигини кўриб қўйишсин... сўм қайтарди. Қолган суммани ҳам
қайтариш шарти билан Сарварга қўл-
Сарварнинг ичига ўт тушди. ланилган «қамоққа олиш» тарзидаги
Қандай қилиб бўлмасин, пул то- эҳтиёт чораси бекор қилиниб, у суд
пиш керак, кўпроқ, кўпроқ... янаям залидан озод қилинди.
кўпроқ... «Соҳибкор» фирмасидаги
бир миллиард сўм пулни қандай қи- Нафси ҳакалак отган Сарвар суд за-
либ ўзининг «Шердор» фирмасига лида ўзига тегишли хулоса чиқарди-
ўтказиш йўлларини излаб қолди ва ми-йўқми, буёғи бизга қоронғу. Балки,
топди. Югурдаги Азизнинг ёрда- афсуслангандир, оиласи, фарзандлари
ми билан банк масъул ходимига ҳеч олдида уялгандир. Ўз ризқу насибаси-
нарса ёзилмаган оппоқ қоғозга ол- ни ҳалол топиб, еб юрган ҳамкасбла-
диндан қўйдириб олган имзо ҳисо- рига ҳаваси келгандир. Нима бўлганда
бига «Соҳибкор»нинг бир миллиард ҳам, биз бу хатода шайтонни айблаш-
сўм маблағини ўзининг фирмасига ни асло истамаган бўлар эдик. Сар-
ўтказиб олди. Ва ҳисоб рақамдаги варни шайтон эмас, ўзи йўлдан оздир-
пулни ходимлар сезмаслиги учун ди. Унинг бу хатосида ота-онасининг
нақд пулга айлантириб, шахсий мақ- ҳам айби бор. Ҳа, айтганча, мабодо
садда фойдаланди. Фирма раҳбари- тадбиркорлик билан шуғулланаётган
нинг шикоятларига хотиржамлик би- бўлсангиз, анави «Соҳибкор» фирма-
лан: «Ваҳима қилманг, пулингиз ўн сининг раҳбарига ўхшаб, ишонувчан
кунлик депозит ҳисобига олинган, бўлманг. Сизнинг ҳисоб рақамингиз-
ўн кунда қайтиб ҳисоб рақамингиз- даги маблағга кимдир кўз олайтирди-
га тушади. Хавотир олманг», деди. ми – ўша ондаёқ ички ишлар органла-
Фирма раҳбари Сарварга 1 милли- рига мурожаат қилинг. Шунда қуруқ
ард сўм маблағнинг чиқиб кетиши- қўл билан қолмайсиз...
га бирор-бир асослантирувчи ҳуж-
жат мавжуд эмаслигини айтганида, Х. ХОЛИҚОВ,
қаҳрамонимиз пул ҳисоб рақамига жиноят ишлари бўйича
қайтиб тушганидан сўнг тегишли Нурафшон шаҳар суди раиси,
ҳужжатлар расмийлаштирилишини
айтиб, тинчлантирди. Н. РАҲМОНОВА,
журналист
Афсуски, ўн кунлик муддат тўрт
ойга чўзилди. Тадбиркор чув тушга-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 6 / 2021
6/2021 ISSN 2181-8991
ПРАВОСУДИЕ
Правовое, научно-практическое издание
Учредитель: Главный редактор
Верховный суд Kамол УБАЙДИЛЛОЕВ
Республики Узбекистан
Отв. секретарь
РЕДАКЦИОННЫЙ СОВЕТ: Муталиф СОДИКОВ
Козимджан КАМИЛОВ
Робахон МАХМУДОВА АДРЕС РЕДАКЦИИ:
Халилилло ТУРАХУЖАЕВ 100097, г. Ташкент,
Икрам МУСЛИМОВ
Бахтиёр ИСАКОВ Чиланзар, ул. Чупонота, 6
Холмумин ЁДГОРОВ Р/с 20210000300101763001
Мирзоулугбек АБДУСАЛОМОВ
Ибрагим АЛИМОВ Филиал Ташкент
Олим ХАЛМИРЗАЕВ ЧАБ «Трастбанк»
Замира ЭСАНОВА МФО 00850, ИНН 201403038
Омонбой ОКЮЛОВ
Музаффаржон МАМАСИДДИКОВ ТЕЛЕФОН: 278-96-54, 278-91-96,
278-25-96, ФАКС: 273-96-60
K Реклама и материалы, размещенные
на коммерческой основе. Email: [email protected]
Мнение редакции может не совпадать с мне- Веб-сайт: www: Odilsudlov.sud.uz
нием авторов публикуемых статей.
Рукописи, фотографии, рисунки не рецензи- Подписано в печать 15 июня 2021 г.
руются и не возвращаются. Формат бумаги 60х84 1/8. Офсетная
При перепечатке ссылка на издание «Одил печать. Журнал набран и сверстан на
судлов» ‒ «Правосудие» обязательна. компьют ере редакции. Усл. печ. л. 10.
Заказ ‒ 10. Тираж ‒ 4890.
Деж. редактор
Муталиф СОДИКОВ
Постановлением Президиума Высшей атте- ИНДЕКС ИЗДАНИЯ ‒ 909
стационной комиссии при Кабинете Мини-
стров Республики Узбекистан от 30.12.2013 г. Цена договорная
за № 201/3 журнал включен в перечень из-
даний, публикующих статьи по докторским
диссертациям. Отпечатано в типографии
Зарегистрировано в Узбекском ООО «HAKIMA NASHR GROUP»,
агентстве по печати и информации Адрес: 100 057, г. Ташкент,
от 29.11.2017 г. Регистрационный Юнусабадский район,
№120/022061.9Издается с 1996 года. ПРАВОСУДИЕ ул. Ифтихор, дом 117.
45
C «Правосудие»
46 МАТЕРИАЛЫ ПЛЕНУМА
ВЕРХОВНОГО СУДА
ПОСТАНОВЛЕНИЕ
Пленума Верховного суда Республики Узбекистан
О ПРАКТИКЕ РАССМОТРЕНИЯ СУДАМИ
ГРАЖДАНСКИХ ДЕЛ
В АПЕЛЛЯЦИОННОМ ПОРЯДКЕ
20 апреля 2021 года № 14 г. Ташкент
В связи с изменениями и дополнениями, Апелляционное производство может
внесенными в Гражданский процессуальный быть возбуждено также по жалобе лица, не
кодекс Республики Узбекистан, вопросами, привлеченного к участию в деле, о правах
возникающими в судебной практике, а также и обязанностях которого суд разрешил воп-
в целях обеспечения единообразного и пра- рос. Данное лицо пользуется правом обжало-
вильного применения норм закона, руковод- вания судебного акта и в тех случаях, когда
ствуясь статьей 17 Закона Республики Узбе- оно в нем не упомянуто.
кистан «О судах», Пленум Верховного суда
Республики Узбекистан Правом обжалования судебного акта в
апелляционном порядке также обладают пра-
П О С Т А Н О В Л Я Е Т: вопреемники сторон, третьих лиц, а также
лица, не привлеченного к участию в деле, о
1. Обратить внимание судов, что пересмотр правах и обязанностях которого суд разрешил
гражданского дела в апелляционном порядке вопрос. В таком случае к жалобе должен быть
является важным правовым институтом, га- приложен документ, подтверждающий право-
рантирующим участникам судебного процес- преемство.
са право на обжалование судебного акта, не
вступившего в законную силу. Представитель лица, участвующего в деле,
в том числе адвокат, вправе обжаловать судеб-
2. В соответствии со статьей 383 Граж- ный акт в апелляционном порядке лишь при
данского процессуального кодекса Респуб- условии, если такое право специально огово-
лики Узбекистан (далее – ГПК) производство в рено в доверенности, выданной представляе-
суде апелляционной инстанции возбуждается: мым (часть вторая статьи 69 ГПК).
а) по делам искового производства: По делу, рассмотренному без участия про-
по жалобе истца, ответчика, третьего лица; курора, апелляционный протест может быть
по жалобе Уполномоченным при Президенте принесен при наличии обращения стороны.
Республики Узбекистан по защите прав и закон-
ных интересов субъектов предпринимательства, 3. По закону апелляционная жалоба (про-
за исключением споров, не связанных с пред- тест) на решение суда может быть подана или
принимательской деятельностью; отправлена в виде электронного документа,
б) по делам особого производства: подтвержденного электронной подписью, в
по жалобе заявителя, заинтересованного течение одного месяца со дня его принятия.
лица, их представителей;
в) по делам, связанным с решением третей- Началом течения срока на подачу апелля-
ского суда: ционной жалобы (протеста) является соответ-
по жалобе сторон третейского разбиратель- ственно день, следующий за днем принятия
ства, их представителей. решения (статья 152 ГПК).
По смыслу частей третьей и четвертой ста-
тьи 262 ГПК срок подачи апелляционной жа-
лобы (протеста) на дополнительное решение
«ПРАВОСУДИЕ»
№ 6 / 2021
МАТЕРИАЛЫ ПЛЕНУМА ВЕРХОВНОГО СУДА 47
исчисляется также со дня принятия основного 7. Судам следует иметь в виду, что по смыс-
решения. лу статей 155 и 396 ГПК в случае восстановле-
ния по ходатайству какого-либо лица по делу
4. В соответствии со статьей 264 ГПК в срока на подачу апелляционной жалобы (про-
случае принесения апелляционной жалобы теста) по причинам, признанным судом ува-
(протеста) на решение суда первой инстанции жительными, дополнительное рассмотрение
оно вступает в законную силу по рассмотре- вопроса о восстановлении срока, пропущенно-
нии дела судом апелляционной инстанции. го другими лицами, не требуется, независимо
от причин пропуска. Апелляционная жалоба
Судам следует иметь в виду, что данное (протест) этих лиц должна быть подана с со-
правило применяется и в тех случаях, когда блюдением требований статей 386, 387 ГПК до
апелляционная жалоба (протест) подана на начала апелляционного разбирательства и под-
часть решения суда. лежит рассмотрению на общих основаниях.
5. Апелляционная жалоба (протест) адре- 8. Разъяснить судам, что законом установ-
суется суду апелляционной инстанции, одна- лены определенные исключения из предмета
ко подается в суд, принявший решение, опре- апелляционного производства. В частности, в
деление, постановление (статья 385 ГПК). апелляционном порядке не подлежат обжало-
ванию (опротестованию):
Жалоба (протест), поданная непосред-
ственно в суд апелляционной инстанции, 1) судебный приказ;
подлежит направлению в суд, постановив- 2) определения суда первой инстанции,
ший судебный акт, для совершения действий, обжалование которых не предусмотрено за-
предусмотренных статьей 389 ГПК. коном или которые не препятствуют дальней-
шему движению дела (например, определение
Каждая жалоба (протест) подлежит реги- об отложении разбирательства дела в связи с
страции с указанием даты поступления. назначением супругам срока для примирения
по делам о расторжении брака).
6. Ходатайство о восстановлении срока на 9. Поскольку статьями 386, 387 ГПК уста-
подачу апелляционной жалобы (протеста) так- новлены определенные требования к содер-
же подается в суд первой инстанции и подлежит жанию апелляционной жалобы (протеста), а
рассмотрению по правилам статьи 155 ГПК. также к документам, подлежащим приложе-
нию к ней, суд первой инстанции обязан про-
О восстановлении либо отказе в восстанов- верять соблюдение этих требований лицом, ее
лении срока на подачу апелляционной жало- подавшим.
бы (протеста) суд выносит определение. Жалоба (протест), содержание которой не
отвечает требованиям статьи 386 ГПК, а так-
При восстановлении срока на подачу апел- же поданная с нарушением требований статьи
ляционной жалобы (протеста) суд разрешает 387 ГПК, подлежит оставлению без движе-
вопрос о приостановлении исполнения реше- ния определением судьи с предоставлением
ния, за исключением решения, подлежащего срока для исправления недостатков. Данный
немедленному исполнению. срок должен быть назначен с учетом реальной
возможности исправления недостатков жало-
На определение суда об отказе в восста- бы (протеста). При устранении указанных в
новлении пропущенного срока в силу части определении суда недостатков в установлен-
шестой статьи 155 ГПК может быть подана ный срок жалоба (протест) считается подан-
частная жалоба (протест). ной в день первоначального представления
в суд, в противном случае жалоба (протест)
В случае обжалования (опротестования) считается не поданной и определением судьи
определения суда об отказе в восстановлении подлежит возврату.
пропущенного срока суд апелляционной ин-
станции, признав жалобу (протест) обосно-
ванной, отменяет определение суда первой ин-
станции, восстанавливает пропущенный срок
и направляет дело в суд первой инстанции для
проверки на соответствие жалобы (протеста)
требованиям статьи 386 ГПК и выполнения
действий, предусмотренных статьей 389 ГПК.
«ПРАВОСУДИЕ»
№ 6 / 2021
48 МАТЕРИАЛЫ ПЛЕНУМА ВЕРХОВНОГО СУДА
Обратить внимание судов, что законом не Отказ от жалобы (отзыв протеста) не вле-
предусмотрена подача «предварительной» чет прекращения апелляционного производ-
апелляционной жалобы (протеста). ства, если по делу имеется апелляционная жа-
лоба другого лица или протест.
В случае направления судом первой ин-
станции апелляционной жалобы (протеста) Не допускается прекращение апелляци-
в суд апелляционной инстанции без выпол- онного производства также в случаях, если
нения требований статей 385–387 ГПК дело к апелляционной жалобе (протесту) присое-
подлежит возврату в суд первой инстанции динились другие лица (соучастники, третьи
для надлежащего оформления. лица), которые не отказываются от своего за-
явления. В таком случае суд откладывает рас-
В случае поступления при рассмотрении смотрение дела и направляет его в суд первой
дела в апелляционном порядке апелляцион- инстанции для оформления апелляционной
ной жалобы (протеста) от другого лица оно жалобы в соответствии с требованиями ста-
также подлежит направлению в суд первой тей 386, 387 ГПК.
инстанции для выполнения требований ста-
тьи 389 ГПК. При отказе от апелляционной жалобы (от-
зыве протеста) суд апелляционной инстанции
10. Учитывая, что представление в суд объ- должен разъяснить стороне, что прекращение
яснений (возражений) на жалобу (протест) в апелляционного производства в связи с отка-
соответствии с законом является правом лица, зом от апелляционной жалобы (отзывом про-
участвующего в деле, непредставление их суду теста) лишает ее права на подачу кассацион-
первой инстанции не препятствует направле- ной жалобы (протеста).
нию дела в суд апелляционной инстанции.
При прекращении апелляционного произ-
В случае поступления объяснений (возра- водства в связи с отказом от апелляционной
жений) на жалобу (протест) после направле- жалобы (отзывом протеста) судебный акт
ния дела в суд апелляционной инстанции они вступает в законную силу со дня вынесения
досылаются в суд апелляционной инстанции определения суда апелляционной инстанции.
с одновременным направлением их копий ли-
цам, участвующим в деле. 12. Отказ истца от заявленных требований,
признание ответчиком требований истца, ми-
11. В силу статьи 393 ГПК лицо, подавшее ровое соглашение сторон, совершенные после
апелляционную жалобу, вправе дополнить, подачи апелляционной жалобы (протеста),
изменить жалобу или отказаться от жалобы, должны быть представлены в письменной
а прокурор, принесший протест, и вышесто- форме либо в виде электронного документа.
ящий прокурор вправе дополнить, изменить При этом представляемое на утверждение
или отозвать протест до удаления суда апелля- мировое соглашение сторон должно отвечать
ционной инстанции в совещательную комнату. требованиям статей 166, 167 ГПК.
При отказе от жалобы, отзыве протеста суд Если отказ истца от заявленных требова-
выносит определение о прекращении апелля- ний, признание ответчиком заявленных требо-
ционного производства. ваний либо достижение сторонами мирового
соглашения имели место при разбирательстве
Вопрос о прекращении апелляционного дела в суде апелляционной инстанции, то об
производства в связи с отказом от жалобы (от- этом заносится запись в протокол судебного
зывом протеста) решается судом апелляцион- заседания.
ной инстанции в судебном заседании после
проверки полномочия лица на отказ от жалобы До принятия отказа истца от иска или
(отзыв протеста). При этом следует учитывать, утверждения мирового соглашения сторон
что по смыслу статьи 69 ГПК, предоставлен- суд апелляционной инстанции должен разъяс-
ное представителю в доверенности право на нить истцу (сторонам) правовые последствия
обжалование судебного акта само по себе не прекращения производства по делу, преду-
дает ему право на отказ от жалобы, если это смотренные статьей 126 ГПК.
специально не оговорено в доверенности.
«ПРАВОСУДИЕ»
№ 6 / 2021
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
«Одил судлов» – «Правосудие» журнали 2021 йил 6-сони
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search