Судьянинг онгида - адолат, тилида - ҳақиқат,
дилида - поклик бўлиши шарт.
Шавкат МИРЗИЁЕВ
1/2021 ISSN 2181-8991
ОДИЛ СУДЛОВ
Ҳуқуқий, илмий-амалий нашр
Муассис: Бош муҳаррир
Ўзбекистон Республикаси Камол УБАЙДИЛЛОЕВ
Олий суди Масъул котиб
Муталиф СОДИҚОВ
ТАҲРИР ҲАЙЪАТИ:
Козимджан КАМИЛОВ Журнал 2015 йилда «Жамият ва мен» рес
Робахон МАХМУДОВА публика танловида «Энг яхши ёритилган
Икрам МУСЛИМОВ ҳуқуқий мавзулар» йўналиши бўйича ғолиб
Бахтиёр ИСАКОВ деб топилган.
Холмўмин ЁДГОРОВ
Мирзоулуғбек АБДУСАЛОМОВ ТАҲРИРИЯТ МАНЗИЛИ:
Ибрагим АЛИМОВ 100097, Tошкент шаҳри, Чилонзор тумани,
Олим ХАЛМИРЗАЕВ
Замира ЭСАНОВА Чўпонота кўчаси, 6-уй
Омонбой ОҚЮЛОВ Ҳ/р 20210000300101763001
Музаффаржон МАМАСИДДИҚОВ ХАБ «Tрастбанк» Tошкент филиали
МФО 00850, СТИР 201403038
ТЕЛЕФОН: 278-96-54, 278-91-96,
278-25-96, ФАКС: 273-96-60
K Реклама нашри ва тижорий йўл билан Email: [email protected]
босилган матнлар. Веб-сайт: www: odilsudlov.sud.uz
Таҳририят фикри муаллиф фикридан ўзгача Босишга 2021 йил 2 февралда рухсат этил-
бўлиши мумкин. ди. Қоғоз бичими 60Х84 1/8. 10 босма
табоқ. Офсет усулида чоп этилди. Журнал
Қўлёзмалар, суратлар тақриз қилинмайди ва таҳририят компьютерида терилди ва саҳи-
қайтарилмайди. фаланди. Буюртма ‒2.
Нашр адади 4600 нусха.
Кўчириб босилганда «Одил судлов» ‒
«Правосудие» нашри кўрсатилиши шарт. Навбатчи муҳаррир
Муталиф СОДИҚОВ
Журнал Ўзбекистон Республикаси Ва-
зирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Олий аттес НАШР ИНДЕКСИ ‒ 909
тация комиссияси Раёсатининг 2013 йил
30 декабрдаги 201/3-сонли қарори билан Сотувда келишилган нархда
докторлик диссертациялари бўйича илмий
мақолалар чоп этиладиган нашрлар рўйха- «HAKIMA NASHR GROUP» МЧЖ
тига киритилган. босмахонасида чоп этилди.
Босмахона манзили: 100 057,
2017 йил 29 ноябрда Ўзбекистон матбу-
от ва ахборот агентлигида 0026-рақам би- Тошкент шаҳри, Юнусобод тумани
лан рўйхатга олинган. 1996 йилдан чиқа Ифтихор кўчаси, 117-уй
бошлаг ан.
C «Одил судлов»
2 МУНДАРИЖА
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Жиноят сабаблари ва улар содир этили-
шига имкон берган шарт-шароитларни аниқлаш бўйича судлар ролини ошириш тўғрисида»ги
қарори....................................................................................................................................................3
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Судлар томонидан фуқаролик ишла-
ри бўйича далиллар ва исботлашга оид қонун нормаларини қўллаш амалиёти тўғрисида»ги
қарори....................................................................................................................................................6
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Иқтисодий ишлар бўйича суд харажатла-
рини ундириш амалиёти тўғрисида»ги қарори................................................................................11
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пле-
нуми ва Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг айрим қарорларига ўзгарти-
риш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги қарори.......................................................................15
МУНОСАБАТ
Т. Сафаров. Одил судловни амалга ошириш жараёнида судьяларнинг юридик жавоб-
гарлиги...................................................................................................................................25
ХАЛҚАРО РЕЙТИНГ ВА ЎЗБЕКИСТОН
Ш. Назаров. Одил судлов учун халқаро рейтинг ва индексларнинг аҳамияти.......................31
ИҚТИСОДИЙ ПРОЦЕСС ВА ЖАРАЁН
Қ. Авезов, Ш. Ғофуров. Иқтисодий процессда адвокат учун ишончнома зарур(ми)?..........35
БАНКРОТЛИК ВА САНАЦИЯ МАСАЛАЛАРИ
Қ. Хожамуратов. Банкрот корхоналарни тугатиш жараёнида муддатлар................................40
ДОЛЗАРБ МАВЗУ (COVID-19)
Д. Суюнова, Н. Акбаров. Карантин қоидаларини бузганлик учун жавобгарлик..........43
МУАММО ВА ТАКЛИФ
З. Исматуллаев. Оила бошлиғи ким?...............................................................................46
ЮРИСТ КАРТОТЕКАСИ/КАРТОТЕКА ЮРИСТA..........................................................80
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ОЛИЙ СУД 3
ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
ҚАРОРИ
ЖИНОЯТ САБАБЛАРИ ВА УЛАР СОДИР ЭТИЛИШИГА
ИМКОН БЕРГАН ШАРТ-ШАРОИТЛАРНИ АНИҚЛАШ
БЎЙИЧА СУДЛАР РОЛИНИ ОШИРИШ ТЎҒРИСИДА
2020 йил 19 декабрь 34-сонли Тошкент шаҳри
Суд амалиётида масалалар келиб чиқа- мақсадда, зарурат бўлганда, суд мажлисига
ётганлиги муносабати билан ва судлар то- қўшимча гувоҳларни чақириш, бошқа да-
монидан жиноятларнинг олдини олиш чо- лилларни талаб қилиб олиш лозим. Ишлаб
раларига оид жиноят-процессуал қонуни чиқариш технологияси бузилганлиги, меха-
нормаларининг тўғри қўлланилишини таъ- низмлар техник ҳолати ва ҳ.к. билан боғлиқ
минлаш мақсадида, «Судлар тўғрисида»ги ҳолатларни аниқлаш учун суд мутахассислар
Қонуннинг 17-моддасига асосан, Ўзбекис- ёрдамидан фойдаланишга, зарурат туғил-
тон Республикаси Олий суди Пленуми ганда, экспертиза ўтказишга ҳақли. Агар суд
муҳокамаси давомида қонун бузилганлиги
Қ А Р О Р Қ И Л А Д И: ёки мансабдор шахслар томонидан хизмат
вазифалари виждонан бажарилмаганлиги,
1. Судларнинг эътибори шунга қаратил- шунингдек фуқароларнинг ишлаб чиқа-
синки, Ўзбекистон Республикаси Жино- ришда ёки турмушда ноўрин хулқи-атвори,
ят-процессуал кодексининг 296-моддасига улар томонидан ижтимоий бурч бузилган-
мувофиқ, суриштирувчи, терговчи, прокурор лиги билан боғлиқ ҳолатлар аниқланса, суд
ва суд жиноят иши бўйича иш юритишда жи- мазкур шахсларни суд мажлисида гувоҳ та-
ноят сабабларини ва улар содир этилишига риқасида сўроқ қилишга ҳақли.
имкон берган шарт-шароитларни аниқлашла-
ри шарт бўлиб, бу жиноятчилик ва бошқа 4. Судларнинг эътибори шунга қаратил-
ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга қа- синки, жиноятчиликнинг олдини олишга қа-
ратилган фаолият самарадорлигини жиддий ратилган фаолият самарадорлиги содир этил-
тарзда ошириш воситаси ҳисобланади. ган жиноят учун жавобгарлик муқаррарлиги
принципига изчил риоя қилинишига боғлиқ.
2. Жиноят ишини судда кўриш учун та-
йинлаш масаласини ҳал қилиш чоғида, суд- Шуни инобатга олган ҳолда, жиноят иши-
лар суриштирув ёки дастлабки тергов органи ни суд муҳокамасига тайёрлаш босқичида
томонидан процессуал қонун талаблари, шу ва суд муҳокамаси давомида, судлар жино-
жумладан, жиноят сабаблари ва улар содир ятнинг барча иштирокчиларини аниқлаш ва
этилишига имкон берган шарт-шароитларни уларни жавобгарликка тортиш учун қонунда
аниқлашга доир талаблари бажарилган-бажа- назарда тутилган барча чораларни кўриш-
рилмаганлигини синчковлик билан текшириш- лари, кўрилаётган иш материаллари билан
лари зарур. Қонуннинг бу талаби бажарилма- содир этилган жиноятга алоқаси тасдиқлан-
ган бўлса, суд бундай ҳолатлар аниқланишини ган шахсларга нисбатан асоссиз равишда
таъминловчи чоралар кўриши шарт. жиноят ишини қўзғатишни рад этиш ёки ту-
гатиш фактларига нисбатан доим муносабат
3. Қонунга кўра, суд жиноят содир эти- билдиришлари лозим.
лишига имкон берган ҳолатларга тааллуқли
фактик маълумотларни ҳар томонлама, тўлиқ 5. Судлар жиноятлар профилактикасига
ва холисона текшириб чиқишга мажбур. Шу
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
4 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
оид фаолиятида суд процессида жамоатчи- қабул қилаётган қарорларнинг тарбиявий ва
лик иштироки самарадорлигини оширишга профилактик аҳамиятини пасайтиради.
қаратилган чоралар кўришлари зарур.
Суд мажлисида раислик қилувчи суд
Тушунтирилсинки, суд муҳокамасида муҳокамаси олиб борилиши, шу жумладан,
жамоат айбловчиси ёки жамоат ҳимоячиси жиноятни содир этишга имкон берган ҳо-
иштирок этишига рухсат бериш тўғриси- латлар баённомада тўлиқ ва холисона акс
даги масала жамоат ташкилоти ёки меҳнат эттирилиши учун шахсан жавобгардир.
жамоаси илтимосномасига кўра, судьянинг
ажрими билан ҳал қилинади. Бунда жамоат 7. Судлар жиноят сабаблари ва унинг со-
айбловчиси ёки жамоат ҳимоячиси ваколат- дир этилишига имкон берган шарт-шароит-
ли орган томонидан юборилганлиги, унинг ларни бартараф этиш чораларини кўришга
ваколатлари тегишли тартибда тасдиқлан- доир қонун талабини бажаришда иш бўйи-
ганлиги, муайян шахснинг суд муҳокама- ча аниқланган ва жиноят содир этилиши-
сида иштирок этишига тўсқинлик қилувчи га олиб келган муайян ҳолатларни хусусий
ҳолатлар (кўриб чиқилаётган ишда жабр- ажримда кўрсатишлари лозим.
ланувчи, гувоҳ, фуқаровий даъвогар, фуқа-
ровий жавобгар сифатида иштирок этиши, Хусусий ажримда (қарорда) аниқланган
иш натижасидан шахсан манфаатдорлиги ва камчилик ва хатоликлар моҳияти баён эти-
ҳ.к.) бор-йўқлиги текширилиши керак. лади, шунингдек улар билан содир этилган
жиноят ёки бошқа ҳуқуқбузарлик ўртасида-
Шуни назарда тутиш лозимки, жамоат ги сабабий боғланиш кўрсатилади ва уларни
айбловчиси ёки жамоат ҳимоячиси жамо- бартараф этиш учун зарур чоралар кўриш
ат ташкилоти умумий йиғилиши ёки унинг тавсия этилади.
сайланадиган органи томонидан, корхона,
муассаса, ташкилот меҳнат жамоасининг ёки Хусусий ажримни (қарорни) суд маж-
унинг ташкилий бўлинмаси (бирлашманинг лисида эълон қилиш мақсадга мувофиқли-
ишлаб чиқариш бирлиги, цех ва ҳ.к.) умумий ги масаласи суд томонидан ҳал қилинади,
йиғилиши томонидан кўрсатилиши мумкин. бироқ, барча ҳолларда иш бўйича хусусий
Жамоат айбловчиси ёки жамоат ҳимоячиси- ажрим (қарор) чиқарилгани эълон қилинади
ни корхона ёки муассаса маъмурияти илти- ва бу ҳақда ёзув суд мажлиси баённомасига
мосномасига кўра, ишда иштирок этишига киритилади.
рухсат бериш қонунга асосланмаган.
8. Хусусий ажрим (қарор) унинг устидан
Бир жамоат ташкилоти ёки меҳнат жа- шикоят қилиш муддати ўтганидан сўнг қо-
моасидан айнан бир судланувчига нисбатан нуний кучга киради.
жамоат айбловчиси ва жамоат ҳимоячиси
иштирок этишига йўл қўйилмайди. Апелляция (хусусий) шикояти ёки протес-
ти берилган ҳолда, хусусий ажрим (қарор)
Ишни судда кўриш учун тайинлангандан иш юқори турувчи суд томонидан кўрилган-
сўнг ишда иштирок этишга рухсат этилган дан сўнг, башарти у бекор қилинмаса, қону-
жамоат айбловчиси ёки жамоат ҳимоячиси- ний кучга киради.
га, унинг илтимосига кўра, иш материалла-
ри билан танишиш ва зарур маълумотларни 9. Судлар хусусий ажримлар (қарорлар)
ёзиб олиш имконияти берилиши, суд маж- ўз вақтида ижро этилиши, жиноят ёки бош-
лисининг тайёрлов қисмида эса, процессуал қа ҳуқуқбузарликлар содир этилишига им-
ҳуқуқлари тушунтирилиши лозим. кон берган шарт-шароитлар амалда бартараф
этилиши устидан назоратни кучайтириш-
6. Судларнинг эътибори ҳукм, ажрим ва лари лозим.
қарорлар матни пухта тузилиши зарурлигига
қаратилсин, чунки ишонарли бўлмаган, асос- 10.Судларфуқароларнингҳуқуқбузарлик-
лантирилмаган, шошма-шошарлик билан ту- лар олдини олиш ёки уларни тўхтатишга,
зилган суд ҳужжатлари суднинг обрўсини, у жиноятчиларни ушлашга қаратилган ҳа-
ракатларини рағбатлантириш мақсадида,
уларнинг иш, ўқиш ёки яшаш жойига ха-
барномалар юбориш, шунингдек оммавий
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 5
ахборот воситаларидан фойдаланиш амали- оширишда йўл қўйилган қонун бузилишла-
ётини жорий этишлари лозим. рига алоҳида эътибор беришлари керак.
11. Вилоятлар ва уларга тенглаштирилган Судлар жиноят ишларини кўришда
судларга жиноят ишларини кўриб чиқишда аниқланган ҳар бир сансалорлик, хўжасиз-
иш бўйича жиноят сабаблари ва улар содир лик фактига, шунингдек корхона, муассаса,
этилишига имкон берган шарт-шароитлар- ташкилот ва айрим мансабдор шахс фаоли-
ни бартараф этиш юзасидан қабул қилина- ятида йўл қўйилган бошқа ҳуқуқбузарликка
ётган чоралар самарадорлигини тўлароқ нисбатан муносабат билдиришлари лозим.
текшириш, шу жумладан, қуйидагилар тав-
сия этилади: 13. Судлар қонуний кучга кирган ҳукм-
ни, башарти суднинг фикрига кўра, бундай
суд муҳокамаларида, тегишли ташкилот муҳокама тарбиявий-профилактик аҳамият-
ва жамоалар кузатувига топширилган суд- га эга бўлса, судланган шахснинг иш, ўқиш
ланганлар тузатилиши ва қайта тарбияла- ёки яшаш жойига юбориши лозим.
нишида жамоатчилик иштирокини назарда
тутувчи қонунчиликни қўллаш амалиётини Ахлоқ тузатиш ишлари тариқасидаги
мунтазам умумлаштириб бориш, мазкур ма- жазо белгиланган шахсга нисбатан ҳукм
териаллардан жиноятларни олдини олишга нусхасини унинг иш жойига юборар экан,
оид тадбирларда ўз вақтида ва тўлақонли суд меҳнат жамоаси эътиборини судланган-
фойдаланиш; нинг хулқи устидан назорат қилиш ва у би-
лан тарбиявий ишлар олиб бориш мажбури-
ушбу масалада судлар томонидан йўл ятига қаратиши лозим.
қўйилаётган хатоларни мунтазам таҳлил қи-
либ бориш ва уларни бартараф этиш ҳамда Зарур ҳолларда ҳукм маълумот учун мат-
уларга йўл қўймаслик мақсадида судьяларга буот, радио, телевидение ёки унинг тарбия-
аниқ ёрдам кўрсатиш; вий таъсири кенг бўлишини таъминловчи
бошқа усулларда жамоатчилик эътиборига
суд процессининг тарбиявий-профилак- етказилиши лозим.
тик таъсири, иш фақат моддий ва процес-
суал қонун нормаларига қатъий риоя қилган 14. Хусусий ажримлар (қарорлар) сифа-
ҳолда ҳал этилгандагина самара бериши ти ва самарадорлигини ошириш мақсадида
мумкинлигини ҳисобга олиб, сансалорлик, юқори турувчи судлар бундай ажримлар
дастлабки ва суд тергови тўлиқ эмаслиги ва (қарорлар) чиқарилиши амалиётини ҳамда
бир томонлама олиб борилганлиги фактла- амалда бажарилиши натижаларини мунта-
рига қатъийроқ муносабат билдириш; зам равишда ўрганишлари ва умумлашти-
риб боришлари лозим.
агар суриштирув, тергов органи, проку-
рор ёки суднинг ўзи томонидан аниқланган 15. Вилоятлар ва уларга тенглаштирилган
жиноят сабаблари ва унинг содир этилиши- судлар жиноятлар ва бошқа ҳуқуқбузарлик-
га имкон берган шарт-шароитларни барта- лар сабабларини ва улар содир этилишига
раф этиш юзасидан чоралар кўрилмаган имкон берган шарт-шароитларни аниқлаш
бўлса, ушбу бўшлиқ тўлдирилиб, унга хусу- тўғрисидаги қонун талаблари бажарилиши
сий ажрим чиқариш йўли билан муносабат устидан назоратни кучайтиришлари, хусу-
билдириш. сий ажримлар (қарорлар) сифати ва самара-
дорлигини оширишга қаратилган чоралар
12. Судлар ўта оғир жиноятлар, шу жум- кўришлари лозим.
ладан, терроризм, қасддан одам ўлдириш,
коррупцияга оид, фуқароларнинг конститу- К. КАМИЛОВ,
циявий ҳуқуқ ва эркинликларига тажовуз Ўзбекистон Республикаси
қилиш билан боғлиқ, шу жумладан, вояга
етмаганлар томонидан жиноятлар содир эти- Олий суди раиси
лишига имкон берган ҳолатларга, шунинг-
дек суриштирув, дастлабки терговни амалга И. АЛИМОВ,
Пленум котиби,
Олий суд судьяси
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
6 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
ҚАРОРИ
СУДЛАР ТОМОНИДАН ФУҚАРОЛИК ИШЛАРИ
БЎЙИЧА ДАЛИЛЛАР ВА ИСБОТЛАШГА ОИД ҚОНУН
НОРМАЛАРИНИ ҚЎЛЛАШ АМАЛИЁТИ ТЎҒРИСИДА
2020 йил 19 декабрь 35-сонли Тошкент шаҳри
Янги Ўзбекистон Республикасининг нинг вакиллари томонидан иш учун аҳами-
Фуқаролик процессуал кодекси (бундан ятга эга ҳолатлар ҳақидаги маълумотларни
буён матнда ФПК деб юритилади) амалга судга билдиришлари тушунилиши лозим.
киритилиши муносабати билан, шунинг-
дек фуқаролик ишлари бўйича далилларга Тарафлар, учинчи шахслар ва улар ва-
оид қонун нормалари судлар томонидан килларининг тушунтиришлари оғзаки
тўғри ва бир хилда қўлланилишини таъ- тарзда ҳам, ёзма кўринишда ҳам берили-
минлаш мақсадида, «Судлар тўғрисида»ги ши, шунингдек ФПК 209-моддасида бел-
Қонуннинг 17-моддасига мувофиқ, Ўзбе- гиланган тартибда видеоконференцалоқа
кистон Республикаси Олий суди Пленуми тизимидан фойдаланиш йўли билан оли-
ниши мумкин.
Қ А Р О Р Қ И Л А Д И:
3. Гувоҳларни сўроқ қилиш суд томони-
1. Судларга тушунтирилсинки, ФПК дан ФПК 229–231-моддаларида белгилан-
71-моддасига кўра, фуқаролик иши бўйича ган тартибда амалга оширилади. Гувоҳлар-
далиллар деганда, тарафлар ўз талаблари нинг далилларни таъминлаш ёки суд
ва эътирозларини асослаётган ҳолатлар, топшириғи тартибида олинган кўрсатувла-
шунингдек ишнинг тўғри ҳал қилиниши ри суд мажлисида ўқиб эшиттирилади.
учун аҳамиятга эга бўлган бошқа ҳар қан-
дай ҳолатлар мавжудлиги ёки мавжуд эмас- Тарафлар, ишда иштирок этувчи бошқа
лигини суд қонунда белгиланган тартибда шахслар илтимосига ёки суднинг ташаббу-
аниқлаши учун асос бўладиган ҳар қандай сига кўра, ишни кўраётган суд жойлашган
фактик маълумотлар тушунилади. Бу маъ- жойдан бошқа ерда яшовчи гувоҳлар суд
лумотлар қуйидагилардан олиниши мум- топшириғи тартибида ёки видеоконферен-
кин: цалоқа воситаларидан фойдаланиш орқали
сўроқ қилинишлари мумкин.
тарафлар ва учинчи шахслар тушунти-
ришларидан; Шуни назарда тутиш лозимки, фуқаро-
лик иши бўйича вакил ёки жиноят иши
гувоҳлар кўрсатувларидан; бўйича ҳимоячи сифатида қатнашган шахс
ёзма ва ашёвий далиллардан; вакил ёки ҳимоячи вазифасини бажарган-
аудио- ва видеоёзувлардан; лиги муносабати билан унга маълум бўлган
экспертлар хулосаларидан; ҳолатлар тўғрисида, шунингдек жисмоний
мутахассислар маслаҳатлари (тушунти- ва руҳий нуқсонлари сабабли фактларни
ришлари)дан. тўғри идрок қилишга ёки улар тўғрисида
2. Тарафлар ва учинчи шахслар тушун- тўғри кўрсатувлар беришга лаёқатсиз шахс
тиришлари деганда, ушбу шахслар ва улар- гувоҳ бўла олмайди.
Шу билан бирга ишда иштирок этувчи
шахсларга нисбатан қариндошлиги, хиз-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 7
мат бўйича ёки бошқа қарамлиги ёхуд шах- дек келиб чиқиши номаълум бўлган ёки
сий адовати борлиги шахснинг ишда гувоҳ қонун бузилган ҳолда олинган маълумот-
сифатида қатнашишига тўсқинлик қилмай- лар далил бўла олмайди (ФПК 71-модда-
ди. Мазкур ҳолатлар суд томонидан гувоҳ сининг иккинчи қисми).
кўрсатувларини баҳолашда эътиборга оли-
ниши лозим. ФПК 80-моддасининг саккизинчи
қисмига кўра, фақат ҳужжатнинг ёки бошқа
4. Судларга тушунтирилсинки, ФПК ёзма далилнинг кўчирма нусхаси билан
84-моддасига мувофиқ, иш учун аҳамият- тасдиқланган ҳолатлар, башарти тарафлар
га эга бўлган ҳолатлар тўғрисидаги маълу- томонидан тақдим этилган ҳужжатнинг
мотларни ўз ичига олган рақамли, график кўчирма нусхалари ўзаро бир хил бўлмаса
ёзув шаклида бажарилган, шу жумладан, ва ҳужжатнинг асл мазмунини бошқа да-
факс, электрон ёки бошқа алоқа воситасида лиллар ёрдамида аниқлашнинг иложи бўл-
ёхуд ҳужжатнинг ҳақиқийлигини аниқлаш маса, исботланган деб ҳисобланмайди.
имконини берадиган ўзга усулда олинган
ҳужжатлар ва материаллар ёзма далиллар 6. Судларга тушунтирилсинки, ишда
ҳисобланади. иштирок этувчи шахслар томонидан тақ-
дим этилган чет давлатда олинган ҳужжат-
Бир қатор ҳужжатлар (ФҲДЁ органла- лар, қонун ҳужжатларида белгиланган тар-
ри томонидан бериладиган гувоҳномалар, тибда легализация қилинган ҳоллардагина
нотариал ҳужжатлар, векселлар) ҳуқуқий суд томонидан ёзма далил деб тан олини-
шакли тартибга солинган ва улар учун ши мумкин ва уларга умумий асосларда
муайян ҳимоя даражасига эга бўлган мах- баҳо берилади.
сус бланкалар, махсус реквизитлар (муҳр,
штамп) ва шаклига нисбатан бошқа талаб- 7. Ашёвий далиллар деганда, ишни маз-
лар назарда тутилган бўлиб, улар мазкур мунан ҳал қилиш учун аҳамиятга эга бўл-
талабларга мувофиқ бўлмаганда, шунинг- ган ҳолатларни аниқлаш воситаси бўлиб
дек улар имзоланмаган ёки ваколат берил- хизмат қилиши мумкин бўлган предметлар
маган шахс томонидан имзоланган ҳоллар- тушунилади. Ашёвий далиллар суд томо-
да, улар суд томонидан ёзма далиллар си- нидан кўздан кечирилади ва ишда ишти-
фатида қабул қилиниши мумкин эмас. рок этувчи шахсларга, зарур ҳолларда эса,
экспертлар, мутахассислар ва гувоҳларга
5. ФПК 87-моддасига кўра, ёзма далил- тақдим этилади.
лар судга, қоида тариқасида, асл нусхада
ёки тегишли тарзда тасдиқланган кўчирма 8. ФПК 239-моддасига мувофиқ, ёзма
нусхада тақдим этилади. Агар ҳужжатнинг ва ашёвий далилларни судга тақдим этиш
кўчирма нусхаси тақдим этилган бўлса, имконияти бўлмаганда, улар турган жойи-
суд зарур ҳолларда, унинг аслини талаб да кўздан кечирилиши ва текширилиши
қилиб олишга ҳақли. Агар кўриб чиқила- лозим. Ёзма ва ашёвий далилларни кўздан
ётган ишга ҳужжатнинг фақат бир қисми кечириш натижалари суд мажлиси баён-
тааллуқли бўлса, унинг тасдиқланган кў- номасига киритилади ва унга кўздан кечи-
чирма нусхаси тақдим этилиши мумкин. риш пайтида тузилган режалар, чизмалар,
Ишга ҳужжатнинг аслини қўшиб қўйиш суратлар, ҳисоб-китоблар, фотосуратлар,
имкони бўлмаган ҳолларда, судья ҳужжат- шунингдек эксперт хулосаси ва мутахассис
нинг кўчирма нусхаси устига унинг аслига маслаҳати илова қилинади.
мослиги тўғрисида белги қўяди.
9. Фуқаролик иши бўйича исботлаш
Имзосиз хатларда келтирилган, шунинг- предмети ишни тўғри ҳал қилиш учун суд
томонидан аниқланиши лозим бўлган ҳо-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
8 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
латлар доирасидан иборат. Бунда шуни ган суд ҳукми устидан ҳукм чиқарилган
назарда тутиш лозимки, қонунда иш учун шахс ҳаракатларининг фуқаролик-ҳуқуқий
аҳамиятга эга бўлган ҳолатлар доирасини оқибатларига оид ишни кўриб чиқаётган
аниқлаш, уларни муҳокамага қўйиш, ҳатто суд учун фақат шу ҳаракатлар содир этил-
тарафлар бу ҳолатларни келтирмаган бўлса ган-этилмаганлиги ва улар мазкур шахс то-
ҳам, судга юклатилган (ФПК 72-моддаси- монидан содир этилганлиги-этилмаганли-
нинг иккинчи қисми). ги масалалари бўйича мажбурийдир. Ҳал
қилув қарорида, ҳукмга ҳавола қилиниши-
10. Процессуал қонун талабларига му- дан ташқари, тарафлар томонидан тақдим
вофиқ, далилларни тақдим этиш ва исбот- этилган ва суд томонидан тўпланган ҳамда
лаш мажбурияти тарафларга юклатилган. даъво мазмуни бўйича хулосага келишда
Шу билан бирга судлар назарда тутишла- суд асосланган далиллар кўрсатилиши
ри лозимки, қонунда далилларни тақдим лозим. Етказилган зарар миқдорига доир
этиш мажбуриятини тақсимлашга оид ҳолатлар умумий асосларда исботланиши
умумий қоидалардан ташқари, айрим то- лозим.
ифадаги ишлар учун махсус қоидалар ҳам
белгиланган. Жумладан, Ўзбекистон Рес- Нотариус томонидан нотариал ҳаракат
публикаси Меҳнат кодексининг 111-мод- амалга оширилган пайтда тасдиқланган
дасига мувофиқ, меҳнат шартномасини ҳолатлар ҳам, агар нотариал тартибда тас-
бекор қилиш ёки ходимни бошқа ишга ўт- диқланган ҳужжатнинг ҳақиқийлиги ФПК
казишнинг асослилигини исботлаш масъ- 235 ва 236-моддаларида белгиланган тар-
улияти иш берувчига юклатилади, зарар тибда рад этилмаган ёки нотариал ҳаракат-
етказишда айби йўқлигини тасдиқловчи ни амалга ошириш тартиби жиддий тарзда
далилларни тақдим этиш мажбурияти эса, бузилганлиги аниқланмаган бўлса, исбот-
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик ко- лашни талаб этмайди (ФПК 75-моддаси-
дексининг 985-моддасига мувофиқ жавоб- нинг бешинчи қисми).
гарга юклатилади.
12. Судлар шуни назарда тутишлари
11. Судларнинг эътибори шунга қара- лозимки, бир тараф томонидан бошқа та-
тилсинки, иш учун аҳамиятга эга бўлган, раф ўз талаб ёки эътирозларини асослаёт-
лекин суд томонидан ҳаммага маълум деб ган фактларнинг тан олиниши, фактлари
топилган ҳолатлар ФПК 75-моддасининг тан олинган тарафни бу фактларни исбот-
биринчи қисмига кўра, исботлашни талаб лаш мажбуриятидан озод қилади. Шу
этмайди. Ҳаммага маълум ҳолат деганда, билан бирга, агар бундай фактларга
жумладан, ҳам тарафларга ва ҳам ишда нисбатан судда шубҳа пайдо бўлса,
иштирок этувчи бошқа шахсларга аниқ улар умумий асосларда исботланиши ло-
маълум бўлган факт тушунилиши лозим. зим (ФПК 81-моддаси).
ФПК 75-моддасининг иккинчи ва 13. Процессуал қонун талабларига му-
учинчи қисмларига мувофиқ, фуқаролик, вофиқ, фуқаролик ишлари бўйича исбот-
иқтисодий ёки маъмурий иш бўйича суд- лаш далиллар алоқадорлиги ва мақбулли-
нинг қонуний кучга кирган қарори билан ги қоидаларига қатъий риоя қилган ҳолда
аниқланган фактлар айнан шу шахслар амалга оширилиши лозим.
иштирок этаётган бошқа фуқаролик ишла-
ри муҳокамаси вақтида янгидан исбот қи- Далиллар мақбуллиги қоидаси (ФПК
линмайди ва низолашилиши мумкин эмас. 74-моддаси) қонун бўйича муайян исбот-
лаш воситалари билан тасдиқланиши шарт
Жиноят иши бўйича қонуний кучга кир- бўлган иш ҳолатлари бошқа ҳеч қандай
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 9
исботлаш воситалари билан тасдиқлани- риғи юборилган суд томонидан ҳам кўри-
ши мумкин эмаслигини англатади (маса- лиши мумкин.
лан, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик
кодексининг 109-моддасида белгиланган 17. Ишда иштирок этувчи шахслар то-
битимнинг оддий ёзма шаклига риоя қил- монидан судга тақдим этилган, иш учун
маслик, низо келиб чиққанда тарафларни аҳамиятга эга бўлган маълумотларни ўзи-
битим тузилганлиги ва унинг шартларини да сақлаган аудио- ёки видеоёзувлар, элек-
тасдиқлаш мақсадида гувоҳлар кўрсатуви- трон почта ёки бошқа ахборот-коммуника-
га таяниш ҳуқуқидан маҳрум қилади). ция технологияларидан фойдаланган ҳолда
амалга оширилган ёзишмалар суд томони-
Далиллар алоқадорлиги қоидаси (ФПК дан бошқа далиллар мажмуида баҳолани-
73-моддаси) суд томонидан, фақат низо ши лозим. Аудио- ёки видеоёзувни тақдим
предметига алоқадор ҳолатларни тас- этган ёки уни талаб қилиб олиш тўғрисида
диқловчи далиллар кўришга қабул қилини- илтимоснома берган шахс, ёзув қачон, ким
ши мумкинлигини англатади. Шунга кўра, томонидан ва қандай шароитларда (ҳолат-
судлар барча ҳолларда, айнан қайси ҳолат- ларда) амалга оширилганлигини кўрсати-
лар иш бўйича аҳамиятга эга эканлигини ши шарт, мазкур ёзувни амалга оширган
ва гувоҳлар кўрсатувлари, ёзма ёки ашёвий шахс эса, зарурат вужудга келганда, суд
далиллар билан тасдиқланиши мумкинли- мажлисида сўроқ қилиниши мумкин.
гини аниқлаб олишлари лозим.
Кузатув камералари видеоёзувлари, бун-
14. Судларнинг эътибори шунга қара- дай ёзувлар амалдаги қонун ҳужжатларини
тилсинки, далилларни тақдим этиш та- бузмаган ҳолда амалга оширилгандагина,
рафларга юклатилганлиги туфайли, далил- мақбул далиллар ҳисобланади.
ларни тақдим этиш улар учун қийинчилик
туғдирган ҳолларда, суд уларнинг илтимо- Ишда иштирок этувчи шахслар томони-
сига кўра, далиллар тўплашда кўмаклаши- дан ҳужжатнинг ёки тақдим этилган аудио-
ши лозим. видеоёзувнинг қалбаки эканлиги тўғриси-
да арз қилинган тақдирда, суд мазкур ари-
15. Бирор-бир сабабга кўра, далил- зани текшириш учун тегишли экспертиза
ларни ишни кўраётган судга бевосита тайинлаши ёки бошқа далиллар талаб қи-
тақдим этиш имкони бўлмаса (масалан, лиши мумкин.
далиллар бошқа аҳоли пункти ҳудудида
бўлса), суд бошқа судга уларни талаб қи- 18. Судларга тушунтирилсинки, экс-
либ олиш ва текшириш бўйича процес- перт хулосасидан, агар у ФПК талаблари-
суал ҳаракатлар ўтказиш тўғрисида суд га қатъий мувофиқ ҳолда тайинланган ва
топшириғи юборади. ўтказилган суд экспертизаси натижаси бў-
йича тузилган бўлса, мустақил исботлаш
16. Зарур далилларни кейинчалик тақ- воситаси тури сифатида фойдаланилиши
дим этиш мумкин бўлмай қолади ёки қи- мумкин. Процессуал қонун талабларига
йинлашади, деб ҳисоблашга асоси бўл- риоя қилинмаган ҳолда олинган ҳар қан-
ган шахс илтимосига кўра, суд бундай дай бошқа хулосалар исботлаш воситаси
далилларни таъминлаш бўйича қонунда сифатида фойдаланилиши мумкин эмас.
кўзда тутилган чоралар кўриши лозим.
Бундай чоралар иш қўзғатилгунга қадар Тараф тадқиқот предметини (зарур ма-
ҳам, қўзғатилганидан сўнг ҳам ва, нафақат териаллар ва ҳужжатларни) экспертга бе-
ишни кўраётган суд томонидан, балки да- ришдан ёки экспертиза ўтказилишида шах-
лилларни таъминлаш бўйича суд топши- сан иштирок этишдан узрли сабабларсиз
бош тортганда, суд қайси тараф узрли са-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
10 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
бабларсиз экспертизадан бош тортганлиги, қабул қилинади, ёки, агар уларга мувофиқ
шунингдек унинг учун ўтказилмай қолган бўлмаса, рад қилинади. Бирор-бир далилни
экспертиза қандай аҳамиятга эга эканлиги- унинг ишончсизлиги сабабли рад этганда,
дан келиб чиқиб, аниқланиши учун экспер- суд шу масала бўйича ўз нуқтаи назарини
тиза тайинланган факт аниқланган ёки рад асослаши шарт.
этилган деб топишга ҳақли.
Эксперт (экспертлар комиссияси) хуло-
19. Қонун бўйича далилларни текши- саси ҳам суд учун олдиндан белгилаб қў-
риш деганда, далилни бошқа далиллар ёр- йилган кучга эга эмас ва иш бўйича бошқа
дамида текшириш, шунингдек агар тақдим далиллар мажмуида баҳоланиши лозим.
этилган далилларда қарама-қаршиликлар Эксперт (экспертлар комиссияси) хулосаси
бўлса, уларни аниқлаш ва бартараф этиш билан келишмаса, суд ўзининг келишмас-
тушунилади. Суд иш бўйича қарор қабул лиги сабабларини суд ҳужжатида асосла-
қилишда суд муҳокамаси даврида текши- ши шарт.
рилмаган далилларга ҳавола қилишга ҳақ-
ли эмас. 22. Муқаддам қабул қилинган суд ҳуж-
жати бекор қилинганидан сўнг ишни қай-
Судларнинг эътибори шунга қаратил- тадан кўришда, агар янги суд мажлисида
синки, қонунда шахсий ёзишмалар, теле- гувоҳнинг иштирок этиши имкони бўлмаса
граф ва бошқа хабарларни очиқ суд мажли- (бетоблиги оқибатида, узоқ хизмат сафари
сида эшиттириш йўли билан текширишга, ва бошқалар) суд илгариги суд мажлисида
фақат шу ёзишма, телеграф ва бошқа ха- сўроқ қилинган гувоҳнинг кўрсатувлари-
барларни ўзаро ёзишган шахслар розилиги ни, шунингдек олдинги суд мажлисларида
билан йўл қўйилиши мумкинлигини назар- даъвони таъминлаш (ФПК 78-моддаси) ва
да тутувчи махсус қоидалар белгиланган. суд топшириғи (ФПК 103, 104-моддалари)
тартибида олинган ёзма далилларни ўқиб
20. ФПК 80-моддасининг биринчи эшиттиришга ва бошқа далиллар мажмуи-
қисмига мувофиқ, суд иш учун аҳамиятга да баҳолашга ҳақлидир. Бунда шуни назар-
эга бўлган барча ҳолатларни суд мажли- да тутиш лозимки, мазкур қоида тарафлар
сида ҳар тарафлама, тўлиқ ва холис кўриб ва ишда иштирок этувчи шахслар тушун-
чиққандан сўнг, далилларга ўз ички ишон- тиришларига нисбатан қўлланилмайди.
чига асосланиб баҳо беради.
23. Мазкур қарор қабул қилиниши му-
21. Ҳар бир далил алоқадорлик, мақбул- носабати билан Ўзбекистон Республикаси
лик ва ишончлилик нуқтаи назаридан, да- Олий суди Пленумининг 2007 йил 2 ок-
лиллар мажмуи эса – етарлилик нуқтаи тябрдаги «Фуқаролик ишларини кўришда
назаридан баҳоланиши лозим. Далиллар- судлар томонидан далилларга оид қонун
га баҳо бериш мантиқий, ҳақиқий ҳолатга нормаларини қўллашнинг айрим масала-
мувофиқ бўлиши, баҳо бериш натижалари лари тўғрисида»ги 11-сонли қарори ўз ку-
эса, суд ҳужжатида акс эттирилиши лозим. чини йўқотган деб ҳисоблансин.
Агар суд ҳужжат қалбаки деган хулосага
келса, уни далиллар қаторидан чиқаради. К. КАМИЛОВ,
Ўзбекистон Республикаси
Судларнинг эътибори шунга қаратил-
синки, ФПК 80-моддасининг тўртинчи Олий суди раиси
қисмига мувофиқ, ҳеч бир далил суд учун
олдиндан белгилаб қўйилган кучга эга И. АЛИМОВ,
эмас. Далил, агар у ишнинг ҳақиқий ҳо- Пленум котиби,
латларига мувофиқ бўлса, суд томонидан Олий суд судьяси
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 11
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
ҚАРОРИ
ИҚТИСОДИЙ ИШЛАР БЎЙИЧА СУД ХАРАЖАТЛАРИНИ
УНДИРИШ АМАЛИЁТИ ТЎҒРИСИДА
2020 йил 19 декабрь 36-сонли Тошкент шаҳри
Иқтисодий ишлар бўйича суд харажатла- тида ишга киришиш ҳақидаги аризалардан;
рини ундириш амалиётида мавжуд камчилик- 4) иқтисодиёт соҳасида юридик шахс-
ларни бартараф қилиш, судлар томонидан
мазкур масалага доир қонун ҳужжатлари лар ва якка тартибдаги тадбиркорларнинг
тўғри қўлланилишини таъминлаш мақса- ҳуқуқлари юзага келиши, ўзгариши ёки бе-
дида, «Судлар тўғрисида»ги Қонуннинг кор бўлиши учун аҳамиятга эга бўлган факт-
17-моддасига мувофиқ, Ўзбекистон Респуб- ларни аниқлаш тўғрисидаги аризалардан;
ликаси Олий суди Пленуми
5) ҳакамлик судининг ҳал қилув қарорлари
Қ А Р О Р Қ И Л А Д И: юзасидан низолашиш ҳақидаги аризалардан;
1. Судлар шуни назарда тутиши лозимки, 6) ҳакамлик судининг ҳал қилув қарор-
иқтисодий ишлар бўйича суд харажатлари ларини мажбурий ижро этиш учун ижро ва-
давлат божи ва ишни кўриш билан боғлиқ рақаси бериш тўғрисидаги аризалардан;
чиқимлардан иборат.
7) чет давлат судининг (арбитражининг)
2. Ўзбекистон Республикасининг «Дав- ҳал қилув қарорини тан олиш ва ижрога қа-
лат божи тўғрисида»ги Қонуни (бундан ратиш ҳақидаги аризалардан;
буён матнда «Давлат божи тўғрисида»ги
Қонун деб юритилади) 3-моддасининг би- 8) апелляция, кассация ва назорат шико-
ринчи қисмига мувофиқ, давлат божи де- ятларидан:
ганда, юридик аҳамиятга молик ҳаракат-
ларни амалга оширганлик ва (ёки) бундай а) иқтисодий судларнинг ҳал қилув қарор-
ҳаракатлар учун ваколатли муассасалар ва лари устидан;
(ёки) мансабдор шахслар томонидан ҳуж-
жатлар берганлик учун ундириладиган б) иш юритишни тугатиш тўғрисидаги,
мажбурий тўлов тушунилади. даъвони кўрмасдан қолдириш тўғрисида-
ги, суд жарималарини солиш тўғрисидаги
Давлат божи бошқа мажбурий тўловлар ажримлар устидан;
қаторида Ўзбекистон Республикасининг
Давлат бюджетини шакллантиришнинг тар- в) ҳакамлик судининг ҳал қилув қарор-
кибий қисмини ташкил этиши туфайли, суд- лари юзасидан низолашиш тўғрисидаги
лар иқтисодий ишлар бўйича давлат божи ажримлар устидан;
ундиришга доир қонун талабларига сўзсиз
риоя этиши шарт. г) ҳакамлик судининг ҳал қилув қарор-
ларини мажбурий ижро этиш учун ижро ва-
3. Тушунтирилсинки, иқтисодий ишлар рақаси бериш ҳақидаги ажримлар устидан;
бўйича давлат божи қуйидагилардан унди-
рилади: д) чет давлат судининг (арбитражининг)
ҳал қилув қарорини тан олиш ва ижрога қа-
1) судларга бериладиган даъво аризаларидан; ратиш тўғрисидаги ажримлар устидан;
2) ташкилотларни ва фуқароларни бан-
крот деб топиш тўғрисидаги аризалардан; 9) суд ҳужжатларининг дубликатларини
3) низо предметига нисбатан мустақил та- ва кўчирма нусхаларини берганлик учун.
лаблар билан арз қилувчи учинчи шахс сифа-
Шунингдек, давлат божи даъво миқдо-
рини кўпайтириш ва суд буйруғини бериш
тўғрисидаги аризалардан ҳам ундирилади.
Иш ҳужжатларидан фотонусха кўчириш
учун давлат божи ундирилмайди.
4. Иқтисодий ишлар бўйича давлат божи-
ни тўлаш билан боғлиқ муносабатлар Ўзбе-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
12 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
кистон Республикаси Иқтисодий процессуал диган (ундириладиган) давлат божи миқдори
кодексининг (бундан буён матнда ИПК деб базавий ҳисоблаш миқдорининг 50 фоизидан
юритилади) 12-боби ва «Давлат божи тўғри- кам бўлмаслиги лозим, кичик бизнес ва хусу-
сида»ги Қонун билан тартибга солинади. сий тадбиркорлик субъектлари суд буйруғини
бериш тўғрисидаги ариза билан судга муро-
5. Давлат божи даъво аризаси (ариза), ши- жаат қилган ҳолда эса, тўланадиган давлат
коят судга берилгунга қадар тўланади, агар божининг миқдори базавий ҳисоблаш миқдо-
қонунда бошқача белгиланмаган бўлса (ма- рининг 25 фоизидан кам бўлмаслиги керак.
салан, тўловчи давлат божини тўлашдан озод
қилинган ёки суд давлат божи тўлашни ке- 7. Судлар шуни назарда тутиши лозимки,
чиктирган бўлса). «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 19-модда-
си биринчи қисмининг учинчи хатбошисига
Давлат божи нақд пулсиз шаклда тўлан- кўра, қарши даъво аризаларидан, шунингдек
ганлиги факти банкнинг тўлов қабул қилин- учинчи шахсларнинг ишга мустақил талаб-
ганлиги тўғрисидаги белгиси бўлган тўлов лар билан кириш ҳақидаги аризаларидан
топшириқномаси билан тасдиқланиши шарт. давлат божи умумий асосларда ундирилади.
Давлат божи нақд пул шаклида тўланган- Ишга киришган даъвогар (аризачи)нинг
лиги факти банк томонидан тўловчига бери- ҳуқуқий ворисидан давлат божи, агар у
ладиган белгиланган шаклдаги квитанция муқаддам тўланмаган бўлса, умумий асослар-
билан тасдиқланиши керак. да ундирилади.
Агар муайян судда кўрилиши керак бўлган 8. Даъво аризаси (ариза) бир неча шахс
бир нечта даъво аризалари (аризалар) бўйича томонидан биргаликда тақдим этилганда,
давлат божи битта тўлов топшириқномаси би- давлат божи мазкур турдаги талаб учун бел-
лан тўланган бўлса, тўлов топшириқномаси гиланган миқдордан ошмаслиги лозим.
ишлардан бирига илова қилинади.
Бирлаштирилган бир ёки бир неча талаб-
Қолган ишларга судья томонидан тўлов лар суд томонидан алоҳида иш юритишга
топшириқномаси санаси ва рақами кўрса- ажратилганда, қонун ҳужжатлари талабла-
тилган ҳамда тўлов топшириқномаси қўшиб рига мувофиқ тўланган давлат божи қайта
қўйилган ишга ҳавола қилинган ҳолда дав- ҳисоблаб чиқилмайди ва қайтарилмайди.
лат божи тўланганлиги тўғрисида белги қў- У алоҳида ажратилган иш юритиш бўйича
йилади (маълумотнома тузилади). ҳисобга олинади, бу ҳақда судья томонидан
тегишли маълумотнома тузилади ва иш ма-
Мазкур қоида почта харажатларига нисба- териалларига қўшиб қўйилади.
тан ҳам қўлланилади.
9. Суд томонидан кўрмасдан қолдирилган
6. Шуни назарда тутиш лозимки, тўлани- даъво аризаси (ариза) такроран берилган-
ши лозим бўлган давлат божи миқдори даъ- да давлат божи қайтадан умумий асосларда
вогар (аризачи) судга мурожаат қилаётган та- тўланади.
лабининг турига қараб қонун ҳужжатларида
белгиланган ставкалар бўйича аниқланади. Агар даъво аризаси (ариза) кўрмасдан
қолдирилганлиги муносабати билан давлат
Бир нечта мустақил талаблардан иборат божи қайтарилиши керак бўлса-ю, лекин
бўлган даъво аризаларидан (аризалардан) қайтарилмаса, агар давлат божи бюджет-
давлат божи ҳар бир талаб бўйича, ушбу га ўтказилган кундан эътиборан фуқаролик
талаб учун белгиланган тегишли ставкалар тўғрисидаги қонун ҳужжатларига мувофиқ
бўйича алоҳида ундирилади. даъво муддати тугамаган бўлса, давлат божи
тўланганлиги тўғрисидаги дастлабки ҳуж-
ИПК 139-моддасига кўра, суд буйруғини жат такроран берилган аризага илова қили-
бериш тўғрисидаги ариза учун судга даъво ниши мумкин («Давлат божи тўғрисида»ги
билан умумий тартибда мурожаат қилганда Қонун 19-моддасининг бешинчи қисми).
низолашилаётган сумма асосида ҳисоблаб
чиқилган ставканинг эллик фоизи миқдори- Мазкур норма қайтарилишига сабаб бўл-
да давлат божи тўланади. ган камчиликлари бартараф этилиб қайта
Судларга тушунтирилсинки, суд буйруғи-
ни бериш тўғрисидаги ариза бўйича тўлана-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 13
топширилган даъво аризаларига (аризалар- 13. Судлар шуни назарда тутиши лозим-
га) нисбатан ҳам қўлланилади. ки, иқтисодий ишни кўриш билан боғлиқ
чиқимларга:
10. Судга давлат божи тўланмаган даъво
аризаси (ариза) келиб тушганда, судья қонун гувоҳлар, экспертлар, мутахассислар, тар-
бўйича давлат божини тўлашдан озод қилин- жимонларга тўланиши лозим бўлган суммалар;
ган шахслар рўйхатига даъвогар (аризачи)
кириши ёки кирмаслигини текшириши шарт далилларни жойида кўздан кечириш би-
(«Давлат божи тўғрисида»ги Қонуннинг лан боғлиқ бўлган харажатлар;
9-моддаси). Агар даъвогар (аризачи) қонунга
кўра, давлат божини тўлашдан озод қилин- суд тайинлаган экспертизани ўтказиш би-
маган бўлса ва аризада уни тўлашни кечик- лан боғлиқ бўлган харажатлар;
тириш ҳақида илтимоснома мавжуд бўлмаса,
шунингдек почта харажатлари тўланмаганда, суд хабарномаларини ва суд ҳужжатларини
судья тўланиши лозим бўлган давлат божи, юбориш билан боғлиқ почта харажатлари;
почта харажатлари суммасини ҳамда ушбу
камчилик бартараф қилингандан сўнг даъво- суд мажлисини видеоконференцалоқа ре-
гар (аризачи)нинг умумий тартибда такроран жимида ўтказиш билан боғлиқ харажатлар;
мурожаат қилиш ҳуқуқини кўрсатган ҳолда
даъво аризасини (аризани) қайтариш тўғри- ишни кўриш билан боғлиқ бошқа хара-
сида ажрим чиқаради (ИПК 155-моддаси). жатлар киради.
Қонун бўйича судья давлат божини тўлаш- Судларнинг эътибори суд чиқимларини
дан тўлиқ ёки қисман озод этиш ҳуқуқига тўлашдан озод этиш қонунда назарда тутил-
эга эмаслигини назарда тутиш лозим. Бироқ, маганлигига қаратилсин.
даъвогар (аризачи)нинг, хусусан, тадбиркор-
лик фаолияти билан шуғулланаётган юридик 14. Суд чиқимларининг тараф (тарафлар)
ва жисмоний шахснинг мулкий аҳволидан томонидан олдиндан киритилмаганлиги гу-
келиб чиқиб, судья давлат божини тўлашни воҳни, экспертни, мутахассисни чақириш,
кечиктириш масаласини ҳал қилишга ҳақли жойига бориб кўздан кечириш ҳақида қилин-
(«Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 19-мод- ган илтимосномани, агар бу тарафларнинг
дасининг йигирма еттинчи қисми). ҳуқуқ ва мажбуриятларини, ишнинг ҳақиқий
ҳолатларини ҳар томонлама, тўла ва холисо-
11. Ҳам юридик, ҳам жисмоний шахсдан на аниқлаш учун зарур бўлса, қаноатланти-
давлат фойдасига ундириладиган давлат бо- ришни рад этиш учун асос бўлмайди. Бун-
жини кечиктириш масаласини ҳал қилишда, дай ҳолда ишни кўриш билан боғлиқ сарф
суд уларнинг бу харажатларни қисман ёки қилинган чиқимлар, ИПК 118-моддасида
бир йўла тўлашга пул маблағлари бўлма- белгиланган қоидалар бўйича суд ҳужжати
ганлигини тасдиқловчи ҳолатлар мавжудли- қабул қилинаётганда ундирилади.
ги ҳақидаги далилларни текшириши лозим.
Пул маблағларининг бўлмаганлиги тўғриси- 15. Тушунтирилсинки, гувоҳлар, эксперт-
даги банкнинг тасдиғи судга мурожаат қи- лар, мутахассислар, таржимонларга тўлани-
линган санадан кўпи билан уч кун олдинги ши лозим бўлган суммалар ва уларни тўлаш
сана билан қайд этилган бўлиши лозим. тартиби Ўзбекистон Республикасининг 1992
йил 3 июлдаги кейинчалик ўзгартириш ва
12. Судларга тушунтирилсинки, давлат қўшимчалар киритилган «Гувоҳлар, жа-
божини қайтариш асослари «Давлат божи брланувчилар, экспертлар, мутахассислар,
тўғрисида»ги Қонуннинг 18-моддасида на- таржимонлар ва холисларга харажатларни
зарда тутилган бўлиб, унинг маъносига кўра, тўлаш тартиби ва миқдори ҳақида»ги Қону-
давлат божи қонунда талаб қилинганидан ни билан белгиланган.
ортиқча миқдорда тўланган бўлса, шу ортиқ-
ча тўланган қисми, бошқа ҳолларда эса тў- 16. Умумий қоидага кўра, иш бўйича суд
лиқ ҳажмда қайтарилади. харажатларини низода ноҳақ бўлиб чиққан
тараф тўлайди.
Суд харажатларини тарафлар ўртасида
тақсимлаш ва уларни давлат фойдасига ун-
дириш ИПК 118-моддаси билан тартибга
солинади. Шу сабабли, суд муҳокамаси жа-
раёнида суд (судья) суд харажатлари билан
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
14 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
боғлиқ ҳолатларни текшириши, бу ҳолатлар 19. ИПК 189-моддасига кўра, суд харажат-
бўйича ҳал қилув қарорининг асослантирув- лари масаласига доир қўшимча ҳал қилув
чи қисмида тегишли хулосалар қилиши ва қарори фақат, бу масала ҳал қилув қарори
нафақат ундирувга бўлган ҳуқуқни, балки чиқариш вақтида ечилмаган ҳолдагина чиқа-
иш бўйича тарафдан (тарафлардан) ундири- рилиши мумкин.
лиши лозим бўлган аниқ суммани белгила-
ши ҳамда шу суммани ҳал қилув қарорининг 20. Судларга тушунтирилсинки, давлат божи
(ажримнинг, қарорнинг) хулоса қисмида билан боғлиқ масалалар бўйича қабул қилинган
кўрсатиши лозим. суд ҳужжатлари устидан умумий асосларда шико-
ят (протест) берилиши мумкин.
17. Даъвогар (аризачи) тўлашдан белги-
ланган тартибда озод қилинган давлат божи, Агар апелляция, кассация ва назорат шико-
агар жавобгар бож тўлашдан озод қилин- яти берилганда суд ҳужжатининг фақат унди-
маган бўлса, қаноатлантирилган талаблар риш ёки ундиришни рад этиш қисми шикоят
миқдорига мутаносиб равишда жавобгардан қилинаётган бўлса, давлат божи низолашила-
давлат даромадига ундирилади. ётган суммадан келиб чиқиб ҳисобланади.
Давлат божини тўлашдан озод этилган бир 21. Судлар шуни назарда тутиши лозимки,
ёки бир нечта даъвогар (аризачи) томонидан «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун 9-моддаси-
бир нечта жавобгарга нисбатан тақдим этил- нинг биринчи қисмида кўрсатилган шахслар
ган даъво аризаси (ариза) тўлиқ ёки қисман (2, 20, 21-бандларида кўрсатилган шахслардан
қаноатлантирилганда, у давлат фойдасига ҳар ташқари) суд ҳужжатлари устидан апелляция,
бир жавобгардан алоҳида қаноатлантирилган кассация, назорат шикояти билан мурожаат
талабларга мутаносиб равишда ундирилади. қилганда давлат божидан озод этилган.
Даъво аризаси (ариза) қаноатлантирил- Апелляция, кассация ва назорат шико-
ган ҳолда даъвогар (аризачи)нинг тегишли ятидан воз кечилганлиги сабабли, шикоят
илтимосномаси мавжуд бўлгандагина, суд кўрмасдан қолдирилганда ёки иш юритиш
харажатлари унинг зиммасига юклатилиши тугатилганда, тўланган давлат божи қайта-
мумкин. рилмайди, агар шикоят беришда давлат божи
тўланмаган бўлса, давлат божи шикоят бер-
Давлат божи тўлашдан озод қилинган ган шахсдан ундирилади.
давлат органлари ҳамда бошқа шахслар
юридик шахслар ва фуқароларнинг манфа- 22. Юқори инстанция судлари иқтисо-
атида киритган даъво аризалари (аризалар) дий ишларни апелляция, кассация, назорат
кўрмасдан қолдирилганда ёки иш юритиш тартибида кўриш вақтида қуйи инстанция
тугатилганда давлат божи манфаати кўзла- судлари томонидан суд харажатларини ун-
ниб даъво киритилган даъвогарлардан унди- диришда йўл қўйилган камчиликларни туза-
рилади, бунда «Давлат божи тўғрисида»ги тиш чораларини кўриши лозим.
Қонуннинг 18-моддасига кўра, даъво кўр-
масдан қолдирилган ёки иш юритиш туга- 23. Қорақалпоғистон Республикаси, ви-
тилган ҳоллар мустасно. лоятлар ва Тошкент шаҳар иқтисодий суд-
лари давлат солиқ хизмати органлари билан
18. Тушунтирилсинки, даъвогар (аризачи) биргаликда давлат божи тушумлари ҳисобга
арз қилган талабларидан воз кечганда у қил- олинишини вақти-вақти билан таққослаш ўт-
ган харажатларнинг ўрни жавобгар томони- казиши, аниқланган камчиликларни бартараф
дан қопланмайди. этиш чораларини амалга ошириши лозим.
Давлат божини тўлашдан озод қилинган К. КАМИЛОВ,
даъвогар (аризачи) ўз талабларидан улар Ўзбекистон Республикаси
жавобгар томонидан ихтиёрий равишда тў-
лиқ ёки қисман қаноатлантирилганлиги оқи- Олий суди раиси
батида воз кечганлиги сабабли иш юритиш
тугатилган ҳолда, давлат божи жавобгардан И. АЛИМОВ,
давлат даромадига ундирилади. Пленум котиби,
Олий суд судьяси
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 15
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
ҚАРОРИ
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ СУДИ
ПЛЕНУМИ ВА ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ
ХЎЖАЛИК СУДИ ПЛЕНУМИНИНГ АЙРИМ ҚАРОРЛАРИГА
ЎЗГАРТИРИШ ВА ҚЎШИМЧАЛАР КИРИТИШ ТЎҒРИСИДА
2020 йил 19 декабрь 37-сонли Тошкент шаҳри
Қонунчиликка ўзгартириш ва қўшим- боти тақдим этилганидан сўнг содир этилган,
чалар киритилганлиги, шунингдек суд солиқлар ва йиғимларни тўлашдан бўйин
амалиётида масалалар келиб чиққанлиги товлаш мақсадида тўлов қобилиятсизлиги ҳо-
муносабати билан, «Судлар тўғрисида»ги латини сунъий равишда вужудга келтиришга
Қонуннинг 17-моддасига асосан, Ўзбекис- қаратилган қилмишларда ифодаланади»;
тон Республикаси Олий суди Пленуми
3-бандининг иккинчи – бешинчи хат-
Қ А Р О Р Қ И Л А Д И: бошилари қуйидаги таҳрирда баён этил-
син:
I. Ўзбекистон Республикаси Олий суди
Пленумининг жиноят ишлари бўйича қуйи- «СК 17-моддасининг биринчи қисмига
даги қарорларига ўзгартириш ва қўшимча- мувофиқ, қуйидаги солиқлар белгиланади:
лар киритилсин:
1) қўшилган қиймат солиғи;
1. Ўзбекистон Республикаси Олий суди 2) акциз солиғи;
Пленумининг «Солиқлар ва бошқа маж- 3) фойда солиғи;
бурий тўловларни тўлашдан бўйин 4) жисмоний шахслардан олинадиган да-
товлаганлик учун жавобгарликка оид ромад солиғи;
қонунчиликнинг судлар томонидан қўл- 5) ер қаъридан фойдаланганлик учун со-
ланилиши тўғрисида» 2013 йил 31 майда- лиқ;
ги 8-сонли қарори: 6) сув ресурсларидан фойдаланганлик
учун солиқ;
номи, преамбула ва матнидаги «бошқа 7) мол-мулк солиғи;
мажбурий тўловлар» деган сўзлар тегишли 8) ер солиғи;
келишикдаги «йиғимлар» деган сўз билан, 9) ижтимоий солиқ.
«энг кам ойлик иш ҳақи», «энг кам ойлик Ўзбекистон Республикаси ҳудудида
иш ҳақи миқдори» деган сўзлар тегишли бюджет тизимига мажбурий тўланади-
келишикдаги «базавий ҳисоблаш миқдори» ган йиғимлар ҳам белгиланиши мумкин.
деган сўзлар билан алмаштирилсин; Йиғимларни жорий этиш, ҳисоблаб чиқа-
риш ва тўлаш тартиби СК ҳамда бошқа қо-
2-бандинингтўртинчихатбошисиқуйи- нун ҳужжатлари билан белгиланади.
даги таҳрирда баён этилсин: Автотранспорт йиғимини ҳисоблаб
чиқариш ва тўлаш тартиби СК билан тар-
«Солиқлар ва йиғимларни тўлашдан бош- тибга солинади.
қа тарзда қасддан бўйин товлаш солиқ Бундан ташқари, алкоголли маҳсулот-
тўловчининг давлат солиқ хизмати орган- ларни, шу жумладан, умумий овқатланиш
ларига солиқ ҳисоботи ҳужжатларини ёки корхоналари томонидан алкоголли маҳ-
солиқ қонунчилигига мувофиқ тақдим эти- сулотларни сотиш учун йиғим, заргарлик
лиши шарт бўлган бошқа ҳужжатларни
қасддан тақдим этмаслик ёки солиқ ҳисо-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
16 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
буюмларини чакана савдоси учун йиғим агар бир турдаги солиқлар учун тўланган
каби бошқа йиғимлар қонун ва бошқа нор- пул суммаси бошқа турдаги тўловлар учун
матив-ҳуқуқий ҳужжатлар билан тартибга қасддан тўланмаган суммалар ўрнини тў-
солинган (масалан, Ўзбекистон Республи- лиқ қоплаcа, шахс жавобгарликка тортил-
касининг 2019 йил 9 декабрдаги «2020 йил майди. Агар бир турдаги солиқлар учун ор-
учун Ўзбекистон Республикасининг Дав- тиқча тўланган сумманинг миқдори бошқа
лат бюджети тўғрисида»ги ЎРҚ-589-сонли турдаги тўловлар учун қасддан тўланмаган
Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Прези- сумманинг миқдорини қисман қопласа,
дентининг 2019 йил 18 майдаги «Ўзбекис- шахснинг айбдорлик масаласи тўланган ва
тон Республикасида заргарлик тармоғини тўланмаган суммалар орасидаги фарқ миқ-
жадал ривожлантириш чора-тадбирлари доридан келиб чиққан ҳолда ҳал этилади.
тўғрисида»ги ПФ-5721-сонли Фармони)»;
Ўзи илгари тақдим этган солиқ ҳисобо-
8-банди қуйидаги таҳрирда баён этилсин: тида ҳисоблаб чиқарилган солиқ сумма-
«8. Қонунга кўра (СК 213-моддаси), си камайишига (ўзгаришига) олиб келган
шахс қуйидаги ҳолатлардан лоақал битта- нотўғри ёки тўлиқ бўлмаган маълумот-
си мавжуд бўлган тақдирда солиққа оид ларни ва (ёки) хатоларни аниқлаган солиқ
ҳуқуқбузарлик учун маъмурий ва жиноий тўловчи ушбу солиқ ҳисоботига зарур ту-
жавобгарликка тортилиши мумкин эмас: затишларни киритиши ва солиқ органига
солиққа оид ҳуқуқбузарлик содир этил- аниқлаштирилган солиқ ҳисоботини тақ-
ганлиги фактининг мавжуд эмаслиги (маса- дим этиши шарт. Агар аниқлаштирилган
лан, агар бир турдаги солиқлар учун тўлан- солиқ ҳисоботи солиқ органига солиқни
ган пул суммаси бошқа турдаги солиқлар тўлаш муддати ўтгандан кейин тақдим
учун тўланмаган суммалар ўрнини тўлиқ этилган бўлса ва бунда ушбу ҳисобот солиқ
қоплаcа (СК 103-105-моддалари); тўловчи томонидан солиқ суммаси камайи-
солиққа оид ҳуқуқбузарлик содир этили- шига (ўзгаришига) олиб келган ҳолатлар
шида шахснинг айби мавжуд эмаслиги (ма- солиқ органи томонидан аниқланганлиги-
салан, қилмишнинг табиий офат ёки бошқа ни ёки солиқ аудити тайинланганлигини
фавқулодда ва бартараф этиб бўлмайдиган билган пайтга қадар тақдим этилган бўлса
ҳолатлар оқибатида, шахс томонидан ўз ҳа- ва ушбу ҳисобот тақдим этилгунга қадар
ракатларини ўзи идора этолмайдиган ёки у етишмаётган солиқ суммасини ва унга
бошқара олмайдиган касаллик ҳолатида тегишли пеняларни тўлаган бўлса, солиқ
содир этилган бўлса ва СК 215-моддасида тўловчи жавобгарликдан озод қилинади
назарда тутилган бошқа ҳолларда); (СК 83-моддаси)»;
солиқ органининг ёки бошқа ваколат-
ли органнинг солиқни ҳисоблаб чиқариш, 9-банди:
тўлаш тартиби тўғрисида ёки солиқ тўғри- биринчи хатбошисидаги «СК 56-мод-
сидаги қонун ҳужжатлари қўлланилиши- даси» деган сўзлар «СК 103-105-моддала-
нинг бошқа масалалари бўйича ўз вако- ри» деган сўзлар билан, «СК 109, 110-мод-
латлари доирасида солиқ тўловчига берган далари» деган сўзлар «СК 213-моддаси»
ёзма тушунтиришлари солиқ тўловчи томо- деган сўзлар билан алмаштирилсин;
нидан бажарилганлиги; иккинчи хатбошисидаги «Солиқ ко-
солиқ мониторингини ўтказиш даврида декси 162-моддасига» деган сўзлар «СК
солиқ органининг солиқ тўловчига юборил- 73-моддасига» деган сўзлар билан ал-
ган асослантирилган фикри солиқ тўловчи маштирилсин;
томонидан бажарилганлиги. 13-банди:
Қонунга кўра (СК 103-105-моддалари), матнидаги «СК 3-моддаси» деган сўз-
лар «СК 4-моддаси» деган сўзлар билан ал-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 17
маштирилсин; билан қўшимча квалификация қилиш талаб
қуйидаги мазмундаги иккинчи хатбоши этилмайди».
билан тўлдирилсин: 3. Ўзбекистон Республикаси Олий суди
«Солиқ тўғрисидаги қонун ҳужжатлари- Пленумининг «Гумон қилинувчи ва
айбланувчини ҳимоя ҳуқуқи билан таъ-
даги барча бартараф этиб бўлмайдиган қа- минлашга оид қонунларни қўллаш бўйи-
рама-қаршиликлар ва ноаниқликлар солиқ ча суд амалиёти тўғрисида» 2003 йил 19
тўловчининг фойдасига талқин этилади декабрдаги 17-сонли қарори 31-бандининг
(СК 13-моддаси)»; учинчи хатбошисидаги «энг кам ойлик
иш ҳақининг» деган сўзлар «базавий ҳи-
131-банди: соблаш миқдорининг» деган сўзлар билан
биринчи хатбошисидаги «давлат со- алмаштирилсин.
лиқ хизмати органининг қарорини» деган
сўзлардан кейин «ёки Ўзбекистон Респуб- 4. Ўзбекистон Республикаси Олий суди
ликаси Бош прокуратураси ҳузуридаги Пленумининг «Жазоларни либерал-
Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш лаштириш тўғрисидаги қонунни иқтисо-
департаментининг содир этилган жиноят диёт соҳасидаги жиноятларга нисбатан
ҳақидаги хабарини» деган сўзлар билан қўллашнинг айрим масалалари ҳақида»
тўлдирилсин; 2004 йил 21 майдаги 4-сонли қарори мат-
учинчи хатбошисидаги «СК 36-модда- нидаги «энг кам ойлик иш ҳақи», «энг кам
си» деган сўзлар «СК 86-моддаси» деган ойлик иш ҳақи миқдори» деган сўзлар те-
сўзлар билан алмаштирилсин. гишли келишикдаги «базавий ҳисоблаш
2. Ўзбекистон Республикаси Олий суди миқдори» деган сўзлар билан алмаштирил-
Пленумининг «Тадбиркорлик фаолияти син.
билан боғлиқ ишлар бўйича суд амали-
ётининг айрим масалалари тўғрисида» 5. Ўзбекистон Республикаси Олий суди
2013 йил 11 декабрдаги 20-сонли қарори: Пленумининг «Судлар томонидан жино-
матнидаги «бошқа мажбурий тўлов- ят учун жазо тайинлаш амалиёти тўғри-
лар» деган сўзлар тегишли келишикдаги сида» 2006 йил 3 февралдаги 1-сонли қаро-
«йиғимлар» деган сўз билан алмаштирил- ри 16-бандининг биринчи хатбошисидаги
син; «энг кам ойлик иш ҳақининг» деган сўзлар
4-бандининг биринчи хатбошиси қуйи- «базавий ҳисоблаш миқдорининг» деган
даги мазмундаги саккизинчи ва тўққи- сўзлар билан алмаштирилсин.
зинчи кичик хатбошилар билан тўлди-
рилсин: 6. Ўзбекистон Республикаси Олий суди
«юридик шахс бўлган бошқа тадбиркор- Пленумининг «Жазони ўташдан муд-
лик субъектларининг муассислари (ишти- датидан илгари озод қилиш ва жазони
рокчилари) бўлишга; енгилроғи билан алмаштириш бўйича
ташқи иқтисодий фаолиятни амалга суд амалиёти тўғрисида» 2016 йил 27 де-
оширишга»; кабрдаги 28-сонли қарори 5-бандининг
13-бандининг биринчи хатбошиси иккинчи хатбошисидаги «энг кам ойлик
қуйидаги таҳрирда баён этилсин: иш ҳақининг» деган сўзлар «базавий ҳи-
«Агар тадбиркорлик фаолиятини махсус соблаш миқдорининг» деган сўзлар билан
рухсатнома (лицензия) олмасдан амалга алмаштирилсин.
ошираётган шахс, айни пайтда рўйхатдан
ўтишдан ҳам бўйин товласа, унинг ҳаракат- 7. Ўзбекистон Республикаси Олий
лари ЖК 188-моддаси билан квалификация суди Пленумининг «Фирибгарликка оид
қилиниши лозим бўлиб, ЖК 190-моддаси ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида»
2017 йил 11 октябрдаги 35-сонли қарори
матнидаги «энг кам ойлик иш ҳақининг»
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
18 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
деган сўзлар «базавий ҳисоблаш миқдори- хизматлар) учун тўловларни учинчи шахс-
нинг» деган сўзлар билан алмаштирилсин. лар ҳисобидан ундиришга йўл қўйилмасли-
ги ҳақидаги талаблар инобатга олинмаган
II. Ўзбекистон Республикаси Олий суди бўлса, суд низони мазмунан кўриб чиқиб,
Пленуми ва Ўзбекистон Республикаси бундай шартномаларни тузишда айбдор
Олий хўжалик суди Пленумининг иқтисо- мансабдор шахсларнинг маъмурий ёки
дий ишлар бўйича қуйидаги қарорларига интизомий жавобгарлиги масаласини ҳал
ўзгартириш ва қўшимчалар киритилсин: этади, агар шахсларнинг ҳаракатларида
жиноят аломатлари аниқланса, жиноят иши
1. Ўзбекистон Республикаси Олий хў- қўзғатиш масаласини ҳал этиш учун тегиш-
жалик суди Пленумининг «Ўзбекистон ли материалларни илова қилган ҳолда бу
Республикасининг «Хўжалик юритувчи ҳақда прокурорга хабар қилади»;
субъектлар фаолиятининг шартнома-
вий-ҳуқуқий базаси тўғрисида»ги Қо- 15-бандининг биринчи хатбошиси
нунини иқтисодий судлар амалиётида чиқариб ташлансин.
қўллашнинг айрим масалалари ҳақида»
2002 йил 4 мартдаги 103-сонли қарори: 2. Ўзбекистон Республикаси Олий хў-
жалик суди Пленумининг «Қишлоқ хў-
4-бандидаги «ХПКнинг 141-моддасига» жалигида қонунийликни таъминлаш ва
деган сўзлар «ИПКнинг 183-моддасига» ердан фойдаланишдаги суиистеъмолчи-
деган сўзлар билан алмаштирилсин; ликларнинг олдини олишда иқтисодий
судларнинг ролини ошириш тўғрисида»
8-бандининг тўртинчи хатбошиси қу- 2004 йил 12 мартдаги 115-сонли қарори:
йидаги таҳрирда баён этилсин:
2-бандидаги «Ўзбекистон Республика-
«Бошқа ҳолларда, масалан, шартнома- си Президентининг 2012 йил 22 октябрда-
ларни тузишда, қонунчиликда белгиланган ги «Ўзбекистонда фермерлик фаолиятини
ҳоллардан ташқари, Ўзбекистон Республи- ташкил қилишни янада такомиллаштириш
каси Президентининг «Халқ хўжалигида ва уни ривожлантириш чора-тадбирлари
ҳисоб-китоблар ўз вақтида ўтказилиши тўғрисида»ги ПФ-4478-сонли» деган сўз-
учун корхона ва ташкилотлар раҳбарлари- лар чиқариб ташлансин;
нинг масъулиятини ошириш борасидаги чо-
ра-тадбирлар тўғрисида» 1995 йил 12 май- 3-бандининг иккинчи хатбошисидаги
даги ПФ-1154-сонли Фармонининг устав «Маъмурий суд ишларини юритиш тўғри-
капиталида давлат улуши 50 фоиз ёки ундан сидаги кодекснинг 25-моддасига» деган
ортиқ бўлган хўжалик юритувчи субъект- сўзлар «Маъмурий суд ишларини юритиш
ларнинг истеъмолчилар ва буюртмачилар- тўғрисидаги кодексининг 26-моддасига»
га, агар улар етказиб бериладиган (бажа- деган сўзлар билан алмаштирилсин;
риладиган ишлар, хизматлар) қийматининг
камида 15 фоизини олдиндан тўламасдан 14-банди қуйидаги таҳрирда баён этилсин:
маҳсулот жўнатиши, ишларни бажариши ва «14. Иқтисодий судлар шуни эътиборга
хизматлар кўрсатиши тақиқланган 1-банди олсинларки, «Давлат божи тўғрисида»ги
ёки товарларни (хизматларни) электрон ти- Ўзбекистон Республикаси Қонуни 9-мод-
жорат орқали реализация қилиш ҳолатла- даси биринчи қисмининг 18-бандига ҳамда
ридан ташқари, Ўзбекистон Республикаси Ўзбекистон Республикаси Президентининг
Президентининг «Бюджет билан ҳисоб-ки- «Фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа
тоблар учун хўжалик юритувчи субъект- ер эгалари фаолиятини янада ривожлан-
ларнинг масъулиятини ошириш чора-тад- тириш бўйича ташкилий чора-тадбир-
бирлари тўғрисида» 1996 йил 9 августдаги лар тўғрисида» 2017 йил 10 октябрдаги
ПФ-1504-сонли Фармонининг 4, 5-банд- ПҚ-3318-сонли қарорининг 3-бандига
ларида белгиланган бартер шартномалари кўра, Ўзбекистон фермер, деҳқон хўжа-
тузилишини тақиқлаш, маҳсулот (ишлар, ликлари ва томорқа ер эгалари кенгаши,
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 19
Қорақалпоғистон Республикаси, вилоят- деган сўз билан алмаштирилсин;
лар ва туманлар фермер, деҳқон хўжали- 8.5-бандининг иккинчи хатбошисида-
клари ва томорқа ер эгалари кенгашлари
- фермер, деҳқон хўжаликлари ва томорқа ги «хўжалик иши» деган сўзлар «иқтисо-
ер эгаларининг манфаатларини кўзлаб қи- дий иш» деган сўзлар билан алмаштирил-
линган даъволар юзасидан давлат божини син;
тўлашдан озод этилганлар.
9-бандининг биринчи хатбошисидаги
Бунда даъво аризасини қаноатланти- «хўжалик низосини» деган сўзлар «иқтисо-
риш рад этилганда манфаати кўзлаб даъво дий низони» деган сўзлар билан алмашти-
аризаси киритилган фермер, деҳқон хўжа- рилсин.
ликлари ва томорқа ер эгаларидан давлат
божи ундирилмайди». 5. Ўзбекистон Республикаси Олий хў-
жалик суди Пленумининг «Иқтисодий
3. Ўзбекистон Республикаси Олий хў- судлар томонидан келишув битимини
жалик суди Пленумининг «Банкротлик тасдиқлашда процессуал қонун норма-
тўғрисидаги қонун ҳужжатларини иқти- ларининг қўлланилишига оид айрим
содий судлар томонидан қўллашнинг масалалар тўғрисида» 2009 йил 18 де-
айрим масалалари ҳақида» 2006 йил 27 кабрдаги 204-сонли қарорининг 20-банди
январдаги 142-сонли қарори: қуйидаги мазмундаги учинчи хатбоши би-
лан тўлдирилсин:
13.2-бандидаги «хўжалик судига» деган
сўзлар «иқтисодий судга» деган сўзлар би- «Агар келишув битимида қарздорликни
лан алмаштирилсин; муайян муддатларда тўлаш назарда тутил-
ган, бироқ битим шартлари лозим даража-
13.3-бандининг тўртинчи – олтин- да бажарилмаган тақдирда, суд манфаатдор
чи хатбошилари қуйидаги таҳрирда баён шахснинг илтимосномасига асосан кели-
этилсин: шув битимида кўрсатилган мажбуриятлар-
ни бажариш муддатларини кўрсатган ҳолда
«Қоидаларнинг 21-бандига мувофиқ, битта ижро варақасини беради».
банкротликни яшириш аломатлари бан-
кротлик тўғрисида иш қўзғатишдан олдин- 6. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжа-
ги давр мобайнида, шунингдек банкротлик лик суди Пленумининг «Мулк ҳуқуқини
таомиллари жараёнида суд бошқарувчиси тан олишга оид ишларни кўришда иқти-
томонидан аниқланади»; содий судлар томонидан қонун ҳужжат-
лари қўлланилишининг айрим масала-
20-бандининг учинчи хатбошисидаги лари тўғрисида» 2010 йил 19 ноябрдаги
«хўжалик суди» деган сўзлар «иқтисодий 220-сонли қарори:
суд» деган сўзлар билан алмаштирилсин.
11-бандининг учинчи хатбошисида-
4. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжа- ги «тўртинчи ва бешинчи қисмларидаги»
лик суди Пленумининг «Иқтисодий суд- деган сўзлар «тўртинчи қисмидаги» деган
нинг хусусий ажрими тўғрисида» 2007 сўзлар билан алмаштирилсин;
йил 28 декабрдаги 172-сонли қарори:
12.2-банди чиқариб ташлансин;
2-банди иккинчи хатбошисининг ўз- 12.3-бандидаги «бешинчи қисмига» де-
бек тилидаги матнида «хўжалик низоси- ган сўзлар «тўртинчи қисмига» деган сўз-
дан» деган сўзлар «низодан» деган сўз би- лар билан алмаштирилсин;
лан алмаштирилсин; 12.4-банди биринчи хатбошисининг
ўзбек тилидаги матнида «олтинчи қисми-
4-банди чиқариб ташлансин; нинг» деган сўзлар «бешинчи қисмининг»
6.3-бандидаги «хўжалик суди» деган деган сўзлар билан, «тўртинчи ва бешин-
сўзлар «иқтисодий суд» деган сўзлар билан чи қисмларига» деган сўзлар «тўртинчи
алмаштирилсин. қисмига» деган сўзлар билан алмаштирил-
8.4-бандининг учинчи хатбошисидаги
«Хўжалик ишини» деган сўзлар «Ишни»
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
20 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
син, рус тили матнидаги «части шестой» 9-бандининг биринчи хатбошиси-
деган сўзлар «части пятой» деган сўзлар даги «Ўзбекистон Республикаси Вазир-
билан алмаштирилсин, «и пятой» деган лар Маҳкамасининг 1994 йил 3 ноябрда-
сўзлар чиқариб ташлансин. ги 533-сонли қарори билан тасдиқланган
Давлат божи ставкаларига» деган сўзлар
7. Ўзбекистон Республикаси Олий хў- «Давлат божи тўғрисида»ги Ўзбекистон
жалик суди Пленумининг «Мулк ижара- Республикаси Қонунининг иловасида кел-
си шартномасига оид фуқаролик қонун тирилган Давлат божи ставкаларининг
ҳужжатлари нормаларини иқтисодий миқдорларига» деган сўзлар билан ал-
судлар томонидан қўллашнинг айрим маштирилсин;
масалалари тўғрисида» 2011 йил 1 декабр-
даги 234-сон қарори: 15.1-бандининг тўртинчи хатбошиси-
даги «хўжалик низоларини» деган сўзлар
5-бандининг иккинчи хатбошисидаги «иқтисодий низоларни» деган сўзлар билан
«Давлат рақобат қўмитаси» деган сўзлар алмаштирилсин.
тегишли келишикдаги «Давлат активлари-
ни бошқариш агентлиги» деган сўзлар би- 9. Ўзбекистон Республикаси Олий хў-
лан алмаштирилсин; жалик суди Пленумининг «Суд буйруғи
бериш тўғрисидаги ишларни кўришда
14-бандининг иккинчи хатбошиси иқтисодий судлар томонидан процессуал
«нотариал тасдиқланган бўлиши керак» де- қонун нормаларини қўллашнинг айрим
ган сўзлардан кейин «, бундан ФК 565-мод- масалалари тўғрисида» 2013 йил 5 декабр-
дасининг учинчи кисмида назарда тутил- даги 254-сонли қарори:
ган ҳоллар мустасно» деган сўзлар билан
тўлдирилсин; 1-бандидаги ««Лизинг тўғрисида»ги
Қонун» деган сўзлар чиқариб ташлансин;
17-банди:
биринчи хатбошисидаги «учинчи қис- 2.1-бандининг биринчи ва иккинчи
мини» деган сўзлар «тўртинчи қисмини» хатбошилари, 2.4 ва 7.4-бандлари чиқа-
деган сўзлар билан алмаштирилсин; риб ташлансин;
иккинчи хатбошиси қуйидаги таҳрир-
да баён этилсин: 7.1-бандининг тўртинчи хатбошиси-
«Ўзбекистон Республикаси Вазир- даги «Солиқ кодексининг 59 ва 60-модда-
лар Маҳкамасининг 1997 йил 2 июндаги лари» деган сўзлар «Солиқ кодексининг
278-сонли қарори билан тасдиқланган «Би- 115 ва 116-моддалари» деган сўзлар билан
нолар ва иншоотларнинг давлат кадастрини алмаштирилсин;
юритиш тартиби тўғрисида»ги Низомнинг
8-бандига мувофиқ, мулкдор ёки у томо- 10-бандининг иккинчи хатбошисидаги
нидан вакил қилинган шахс ижара шарт- «Солиқ кодексининг 330-моддасига» деган
номаси тузилган вақтдан бошлаб бир ой сўзлар «Давлат божи тўғрисида»ги Ўзбекис-
муддатда, бинолар ва иншоотларни давлат тон Республикаси Қонунининг 9-моддаси-
рўйхатидан ўтказувчи органларга ҳуқуқ- га» деган сўзлар билан алмаштирилсин;
ни белгиловчи ҳужжатларни илова қилган
ҳолда буюртманома беришлари шарт». 10.2-бандидаги «Солиқ кодекси
8. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжа- 337-моддаси йигирма бешинчи қисмининг»
лик суди Пленумининг «Иқтисодий суд- деган сўзлар «Давлат божи тўғрисида»ги
лар томонидан ҳакамлик муҳокамаси Ўзбекистон Республикаси Қонуни 19-мод-
билан боғлиқ ишларни кўришда қонун даси йигирма олтинчи қисмининг» деган
ҳужжатларини қўллашнинг айрим маса- сўзлар билан алмаштирилсин;
лалари тўғрисида» 2012 йил 15 июндаги
238-сонли қарори: 10.4-бандининг иккинчи хатбошиси-
даги «Солиқ кодексининг 342-моддасида»
деган сўзлар «Давлат божи тўғрисида»-
ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг
18-моддасида» деган сўзлар билан ал-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 21
маштирилсин; нуни 56-моддасининг тўртинчи қисмига» де-
20-банди қуйидаги мазмундаги ўнинчи ган сўзлар билан алмаштирилсин.
хатбоши билан тўлдирилсин: 11. Ўзбекистон Республикаси Олий хў-
«Суд буйруғини бекор қилишни рад жалик суди Пленумининг «Иқтисодий
судлар томонидан видеоконференцалоқа
этиш тўғрисидаги ажрим устидан берилган режимида суд мажлисларини ўтказишда
апелляция ёки кассация шикояти ИПК 281 процессуал қонун нормаларини қўллаш-
ва 305-моддалари тартибида кўриб чиқила- нинг айрим масалалари тўғрисида» 2014
ди. Ажрим апелляция ёки кассация инстан- йил 28 ноябрдаги 270-сонли қарори:
цияси суди томонидан бекор қилинган тақ-
дирда, биринчи инстанция суди томонидан 5-бандининг учинчи хатбошиси қуйи-
берилган суд буйруғи ҳам бекор қилиниши даги таҳрирда баён этилсин:
лозим».
«Бунда таржимон билан таъминлаш ви-
10. Ўзбекистон Республикаси Олий хўжа- деоконференцалоқа режимидаги суд мажли-
лик суди Пленумининг «Иқтисодий судлар сини ўтказишга кўмаклашувчи ёки иш иш
томонидан корпоратив низоларни ҳал юритувида бўлган иқтисодий суд томонидан
этишнинг айрим масалалари тўғрисида» амалга оширилади. Таржимон билан таъ-
2014 йил 20 июндаги 262-сонли қарори: минлаш видеоконференцалоқа режимидаги
суд мажлисини ўтказишга кўмаклашувчи
кириш қисми, 1-банди, 3-бандининг иқтисодий суд томонидан амалга оширил-
биринчи ва иккинчи хатбошилари, ганда, ушбу суд таржимонга ИПК 59-мод-
4-бандининг ўзбек тилидаги матнида дасида назарда тутилган ҳуқуқ ва мажбу-
«хўжалик ширкатлари ва жамиятлари», риятларни тушунтирганлиги ҳақида тилхат
«хўжалик ширкати ва жамияти» деган сўз- олади ва ишни кўраётган судга юборади»;
лар тегишли сон ва келишикдаги «хўжалик
ширкати» деган сўзлар билан алмаштирил- 6.1-банди қуйидаги таҳрирда баён
син, рус тилидаги матнида «и общества- этилсин:
ми», «и обществ», «и общества», «и обще-
стве» деган сўзлар чиқариб ташлансин; «6.1. Судларга тушунтирилсинки, ишда
иштирок этувчи шахсларнинг барчаси бит-
9-банди қуйидаги таҳрирда баён этилсин: та маъмурий-ҳудудий бирлик (Қорақал-
«9. Судларнинг эътибори хўжалик шир- поғистон Республикаси, вилоят, Тошкент
кати зиммасига унинг бошқарув органлари шаҳри, туман, шаҳар), яъни ишни кўраёт-
ваколатига кирадиган мажбурият (масалан, ган иқтисодий суд жойлашган ҳудудда жой-
устав фондини (устав капиталини) кўпай- лашган бўлса-да, бошқа суд биносидан ту-
тириш ёки камайтириш, жамиятнинг таш- риб видеоконференцалоқа режимидаги суд
килий тузилмасини тасдиқлаш, ижроия мажлисида иштирок этиш учун судга илти-
органини тузиш, унинг раҳбарини сайлаш моснома билан мурожаат қилишга ҳақли».
(тайинлаш ва раҳбарнинг ваколатларини
муддатидан илгари тугатиш)ни юклаш ҳақи- 12. Ўзбекистон Республикаси Олий хў-
даги даъво талаби, ушбу мажбурият қонун жалик суди Пленумининг «Лизинг муно-
ҳужжатлари билан ширкат бошқарув орга- сабатларини тартибга солувчи қонун
нининг ваколатига киритилганлиги сабабли, ҳужжатлари нормаларини иқтисодий
рад этилиши лозимлигига қаратилсин»; судлар томонидан қўлланилишининг
22.4-бандининг биринчи хатбошиси- айрим масалалари ҳақида» 2015 йил 27
даги ««Чет эл инвестициялари тўғрисида»- ноябрдаги 289-сонли қарори:
ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 18-мод-
дасининг тўртинчи қисмига» деган сўзлар 6-бандининг биринчи, учинчи ва тўр-
««Инвестициялар ва инвестиция фаолияти тинчи хатбошиларидаги «лизинг объек-
тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қо- тини қайтариб олган» деган сўзлар «гаров
нарсасини ундириш учун назарда тутилган
тартибда ундирувни лизинг объектига қа-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
22 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
ратган» деган сўзлар билан алмаштирилсин; рилмаганлиги;».
7-банди чиқариб ташлансин. 14. Ўзбекистон Республикаси Олий хў-
13. Ўзбекистон Республикаси Олий хў-
жалик суди Пленумининг «Иқтисодий суд-
жалик суди Пленумининг «Акциядорлик лар томонидан қурилиш пудрати шарт-
ва бошқа хўжалик жамиятлари томони- номасидан келиб чиқадиган низоларни
дан улар ҳақидаги ахборотни ошкор қи- ҳал этишда қонун ҳужжатларини қўл-
лишнинг белгиланган тартиби бузилган лашнинг айрим масалалари тўғрисида»
ҳолда амалга оширилган (қабул қилин- 2016 йил 23 декабрдаги 306-сонли қарори:
ган) битимларни (қарорларни) ҳақиқий
эмас деб топишнинг айрим масалала- 4-бандининг биринчи хатбошисидаги
ри тўғрисида» 2015 йил 27 ноябрдаги «танлов (тендер) савдолари» деган сўзлар
290-сонли қарори: «электрон дўкон, танлов, тендер, ягона ет-
казиб берувчи билан амалга ошириладиган
4.1-банди: давлат харидлари» деган сўзлар билан ал-
саккизинчи хатбошиси қуйидаги маштирилсин;
таҳрирда баён этилсин:
«акциядорларнинг умумий йиғилиши- 20-банди:
ни ўтказиш тўғрисидаги хабар акциядор- биринчи хатбошисидаги «Ўзбекистон
ларнинг умумий йиғилиши ўтказиладиган Республикаси Солиқ кодекси 330-модда-
санадан камида йигирма бир кундан кечик- сининг 27-бандига» деган сўзлар ««Давлат
тирмай, лекин узоғи билан ўттиз кун олдин божи тўғрисида»ги Ўзбекистон Республи-
Корпоратив ахборотнинг ягона порталида, каси Қонуни 9-моддасининг 17-бандига»
жамиятнинг расмий веб-сайтида, оммавий деган сўзлар билан алмаштирилсин;
ахборот воситаларида эълон қилинади, тўртинчи хатбошисидаги «Ўзбекистон
шунингдек акциядорларга электрон почта Республикаси Солиқ кодекси 330-моддаси-
орқали юборилади (62-модданинг биринчи нинг 27-бандида» деган сўзлар ««Давлат
қисми);»; божи тўғрисида»ги Ўзбекистон Республи-
ўнинчи хатбошиси қуйидаги таҳрирда каси Қонуни 9-моддасининг 17-бандида»
баён этилсин: деган сўзлар билан алмаштирилсин.
«тугатувчи жамиятнинг тугатилиши 15. Ўзбекистон Республикаси Олий суди
ҳақида оммавий ахборот воситаларида Пленумининг «Судлар томонидан суғурта
эълон беради. Жамиятни ихтиёрий равишда шартномасидан келиб чиқадиган низо-
тугатиш тўғрисидаги эълон рўйхатдан ўт- ларни ҳал этишда қонун ҳужжатларини
казувчи орган томонидан унинг расмий қўллашнинг айрим масалалари тўғри-
веб-сайтига жойлаштирилади (99-модда- сида» 2017 йил 29 ноябрдаги 45-сонли қа-
нинг биринчи қисми)»; рорининг 20-банди чиқариб ташлансин.
7.2-банди «а» кичик бандининг ик- 16. Ўзбекистон Республикаси Олий суди
кинчи хатбошиси қуйидаги таҳрирда баён Пленумининг «Биринчи инстанция суди
этилсин: томонидан иқтисодий процессуал қонун
«акциядорларнинг умумий йиғилиши нормаларини қўллашнинг айрим маса-
ўтказиладиган санадан камида йигирма лалари тўғрисида» 2019 йил 24 майдаги
бир кундан кечиктирмай, лекин узоғи би- 13-сонли қарори:
лан ўттиз кун олдин Корпоратив ахборот- 13-бандининг учинчи хатбошисидаги
нинг ягона порталида, жамиятнинг расмий «кўриб чиқилмаслиги ва мазкур талаб мус-
веб-сайтида, оммавий ахборот воситала- тақил равишда билдирилиши мумкинли-
рида эълон қилинмаганлиги, шунингдек ги ҳал қилув қарорининг асослантирувчи
акциядорларга электрон почта орқали юбо- қисмида кўрсатилади» деган сўзлар «кўриб
чиқилмайди ва суд бундай аризани қабул
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 23
қилишни рад этиш тўғрисида ажрим чиқа- ни (топширилганлигини) тасдиқловчи да-
ради» деган сўзлар билан алмаштирилсин; лиллар тақдим этилмаган бўлса ҳам даъво
аризаси (ариза) ИПК 155-моддаси биринчи
24-банди қуйидаги мазмундаги бешин- қисмининг 5-бандига мос ҳолда қайтарила-
чи хатбоши билан тўлдирилсин: ди».
«Судлар шуни инобатга олишлари ло- III. Ўзбекистон Республикаси Олий
зимки, йўқолган суд ишини ёки ижро суди Пленуми ва Ўзбекистон Республикаси
ишини юритишни тиклаш, ижро варақа- Олий хўжалик суди Пленумининг қуйида-
си дубликатини бериш, суд ҳужжатининг ги қарорларига ўзгартириш ва қўшимчалар
ижросини кечиктириш ёки уни бўлиб-бў- киритилсин:
либ ижро этиш, ижро этиш усулини ва тар-
тибини ўзгартириш, ижро иши юритишни 1. Ўзбекистон Республикаси Олий суди
тўхтатиб туриш ва тугатиш тўғрисидаги Пленуми ва Ўзбекистон Республикаси Олий
аризалар билан мурожаат қилинганда ҳам хўжалик суди Пленумининг «Кредит шарт-
ариза юридик шахс раҳбари ёки у ваколат номаларидан келиб чиқадиган мажбури-
берган шахс томонидан имзоланиши ло- ятлар бажарилишини таъминлаш тўғри-
зим (ижро этиш усулини ва тартибини ўз- сидаги фуқаролик қонун ҳужжатларини
гартириш, ижро иши юритишни тўхтатиб қўллашнинг айрим масалалари ҳақида»
туриш ва тугатиш тўғрисидаги аризалар 2006 йил 22 декабрдаги 13/150-сонли қаро-
давлат ижрочиси томонидан ҳам имзола- ри:
ниши мумкин). Бундай турдаги аризалар
ваколатли шахслар томонидан имзоланма- қуйидаги мазмундаги 101-банд билан
ганда улар ИПК 155-моддаси биринчи қис- тўлдирилсин:
мининг 2-бандига мос ҳолда қайтарилади»;
«101. Судлар эътиборга шуни олишла-
28-банди қуйидаги мазмундаги еттинчи ри лозимки, агар қарз шартномасига кўра
хатбоши билан тўлдирилсин: қарз берувчи қарз олувчидан фоизлар олиш
ҳуқуқига эга бўлса, лекин шартномада фо-
«ИПК 155-моддаси биринчи қисмининг излар миқдори белгиланмаган бўлса, фо-
5-бандида жавобгарга ва учинчи шахслар- излар Ўзбекистон Республикаси Марказий
га даъво аризасининг ҳамда унга илова банкининг қарз суммаси берилган кундан
қилинган ҳужжатларнинг кўчирма нусха- қайтарилган кунгача бўлган даврда белги-
лари юборилганлигини, соддалаштирилган ланган қайта молиялаш ставкаси миқдор-
иш юритиш тартибида кўриб чиқилаётган лари бўйича ундирилиши керак»;
ишлар бўйича эса - жавобгарга даъво ари-
засининг ва унга илова қилинган ҳужжат- 17-бандидаги «учинчи қисмига» деган
ларнинг кўчирма нусхалари топширил- сўзлар «бешинчи қисмига» деган сўзлар
ганлигини тасдиқловчи далиллар тақдим билан алмаштирилсин;
этилмаган бўлса, даъво аризаси қайтарили-
ши белгиланган. Судларга тушунтирилсин- 18-бандининг тўртинчи хатбошисидаги
ки, прокурор, давлат органлари ва бошқа «тўртинчи қисмига» деган сўзлар «олтинчи
шахслар томонидан юридик шахслар ва қисмига» деган сўзлар билан алмаштирилсин;
фуқароларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонун би-
лан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя 23-банди:
қилиш мақсадида тақдим этилган даъво матнидаги «, гаров шартномасида кўр-
аризаси (ариза) бўйича даъво аризасининг сатилган миқдордаги бошланғич сотув
(аризанинг) ҳамда унга илова қилинган баҳоси» деган сўзлар чиқариб ташлансин;
ҳужжатларнинг кўчирма нусхалари ман- қуйидаги мазмундаги иккинчи ва учин-
фаати кўзланган шахсга юборилганлиги- чи хатбошилар билан тўлдирилсин:
«Судларнинг эътибори шунга қаратил-
синки, гаровга қўйилган мол-мулкнинг ким
ошди савдоси бошланадиган вақтдаги бош-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
24 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
ланғич сотиш баҳоси суд қарори билан бел- лиётининг айрим масалалари тўғри-
гиланмайди. сида» 2009 йил 10 апрелдаги 6/196-сонли
қарори 21-бандининг биринчи хатбоши-
Шунга кўра, агар даъво аризасида гаров- си «гаров ҳуқуқи ўз кучида қолади» деган
га қўйилган мол-мулкнинг ким ошди сав- сўзлардан кейин «, бундан муомаладаги то-
доси бошланадиган вақтдаги бошланғич варларнинг гарови ҳамда гаровга қўйилган
сотиш баҳосини белгилаш ҳақида талаб мол-мулкка бўлган мулк ҳуқуқи ёки хўжа-
мавжуд бўлса, суд ҳал қилув қарорининг лик асосида юритиш ҳуқуқи гаровни сақла-
асослантирувчи қисмида ушбу мол-мулк маган ҳолда бошқа шахсга ўтишига гаровга
гаров (ипотека) тўғрисидаги шартномада олувчи розилик билдирган ҳоллар мустас-
кўрсатилган нарх бўйича реализация қи- но» деган сўзлар билан тўлдирилсин.
линиши тўғрисида тушунтириш бериши
лозим»; 3. Ўзбекистон Республикаси Олий суди
Пленуми ва Ўзбекистон Республикаси
25-бандининг иккинчи хатбошиси- Олий хўжалик суди Пленумининг «Тад-
даги «Саккизинчи қисмига» деган сўзлар биркорлик субъектлари фаолиятини
«еттинчи қисмига» деган сўзлар билан ал- тартибга солувчи қонун ҳужжатларини
маштирилсин; қўллаш бўйича суд амалиётининг айрим
масалалари тўғрисида» 2012 йил 14 сен-
26-банди: тябрдаги 12/239-сонли қарори:
биринчи хатбошиси «гаров ҳуқуқи
ўз кучида қолади» деган сўзлардан кейин 9-бандининг иккинчи хатбошисидаги
«, бундан муомаладаги товарларнинг га- «ўз вақтида ва тўла ҳажмда» деган сўзлар
рови ҳамда гаровга қўйилган мол-мулкка чиқариб ташлансин, «инкассация қилиш»
бўлган мулк ҳуқуқи ёки хўжалик асосида деган сўзлардан кейин «(банкларга топши-
юритиш ҳуқуқи гаровни сақламаган ҳолда риш)» деган сўзлар билан тўлдирилсин;
бошқа шахсга ўтишига гаровга олувчи ро-
зилик билдирган ҳоллар мустасно» деган 13-бандининг биринчи хатбошиси-
сўзлар билан тўлдирилсин; даги «Ўзбекистон Республикаси Солиқ
қуйидаги мазмундаги учинчи ва тўр- кодекси 329-моддасининг 13-бандига ва
тинчи хатбошилар билан тўлдирилсин: 330-моддасининг 3-бандига» деган сўзлар
«Судларга тушунтирилсинки, кредитор ««Давлат божи тўғрисида»ги Ўзбекистон
қарздордан пул маблағларидан фойдалан- Республикаси Қонуни 8-моддаси биринчи
ганлик учун қарзни қайтариш кунига қадар қисмининг 9-бандига ва 10-моддаси бирин-
ҳисобланган фоизларни ундириш ва унинг чи қисмининг 1-бандига» деган сўзлар би-
ундирувини гаров нарсасига қаратиш лан алмаштирилсин;
тўғрисида судга мурожаат этишга ҳақли.
Бундай ҳолда, агар бошқа суд қарори би- 14-банди:
лан кредит қарздорлигини ундириш гаров иккинчи хатбошиси чиқариб ташлансин;
объектига қаратилган ва у белгиланган тар- учинчи хатбошиси тегишинча иккин-
тибда реализация қилинмаган бўлса, суд чи хатбоши деб ҳисоблансин.
даъвонинг фоиз ундирувини гаров нарса-
сига қаратиш талабини қаноатлантириши К. КАМИЛОВ,
мумкин». Ўзбекистон Республикаси
2. Ўзбекистон Республикаси Олий суди
Пленуми ва Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси
Олий хўжалик суди Пленумининг «Суд
ҳужжатларини ижро этишга оид қонун И. АЛИМОВ,
ҳужжатларини қўллаш бўйича суд ама- Пленум котиби,
Олий суд судьяси
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ТАДҚИҚОТ, 25
ТАҲЛИЛ, ТАКЛИФ
ОДИЛ СУДЛОВНИ АМАЛГА ОШИРИШ
ЖАРАЁНИДА СУДЬЯЛАРНИНГ
ЮРИДИК ЖАВОБГАРЛИГИ
Сўнгги йилларда мамлакатимизда суд- Жумладан, В.Ф.Яковлевнинг таъкидла-
ҳуқуқ тизимини янада такомиллаштириш, шича, ўз мажбуриятларига нисбатан юқори
фуқароларнинг одил судловга эришиш дара- даражадаги жавобгарлик ҳам, одил судлов-
жасини юксалтириш, чинакам мустақил суд ни амалга оширувчи инсоннинг ахлоқий қи-
тизимини яратиш бўйича салмоқли ишлар ёфаси ҳам судьялик мавқеининг ажралмас
амалга оширилмоқда. қисмларини ташкил этади2.
Хусусан, Президентимиз судларнинг Судьянинг юридик жавобгарлиги тушун-
чинакам мустақиллигини таъминлаш биз часини юридик жавобгарлик тушунчаси
учун энг устувор вазифа эканлигини, суд билан ўзаро боғлиқ ҳолда ўрганиш талаб
бирон-бир мансабдор шахснинг қўли етади- этилади. Юридик жавобгарлик масаласи
ган идорага айланиб қолишига мутлақо йўл ҳуқуқшунослик фани томонидан узоқ вақт-
қўймаслик шартлигини таъкидлайди1. дан буён кенг қамровли тарзда ўрганиб кели-
наётган бўлса, судьяларнинг жавобгарлиги
Судья одил судловни амалга ошириш ти- масаласи, унинг долзарблигига қарамасдан,
зимида марказий ўринни эгаллайди. Судья комплекс тарзда илмий таҳлил этилмаган3.
ўзига қонун билан юкланган масъулиятли
вазифани амалга ошириб, барча учун маж- Ўзбекистон Республикаси Конституци-
бурий бўлган қарор қабул қилади. Судья- ясининг 112-моддасида назарда тутилган
ларнинг одил судловни амалга ошириш бо- судьянинг одил судловни амалга ошириш
расидаги якка тартибдаги фаолияти фуқаро- борасидаги ваколати унинг ҳуқуқий ҳола-
ларнинг Конституция билан кафолатланган тини белгиловчи ҳамда уни бошқа мансаб-
суд ҳимоясида бўлиш ҳуқуқининг таъмин- дор шахслар ва давлат хизматчиларидан
ланиши ва суд идораларининг нуфузига бе- ажратиб турувчи кенг дискрецион ваколат
восита таъсир кўрсатади. ҳисобланади.
Шу ўринда судьяларда касбий вазифа- Судьянинг одил судловни амалга оши-
ларни амалга ошириш жараёнида жавоб- ришга оид мажбурияти, уни алоҳида ман-
гарлик ҳиссини шакллантириш, суд ишла- сабдор шахс сифатида эътироф этиш учун
рини юритишда интизомни кучайтириш, асос бўлади. Судья ишларни ҳал қилиш
шунингдек судьяларнинг алоҳида ҳуқуқий жараёнида ўзининг барча касбий ҳуқуқ ва
мақомига мутаносиб тарзда уларнинг одил мажбуриятларини судлов ишларини юри-
судловни амалга ошириш жараёнида юри- тиш билан боғлиқ алоҳида тартибга риоя
дик жавобгарлигини таъминлаш бўйича қилган ҳолда амалга оширади. Ҳар қандай
ташкилий-ҳуқуқий механизмларнинг яра- мажбуриятни фақатгина уни бажармаган-
тилиши мамлакатда одил судловга эришиш лик учун жавобгарликнинг муқаррарлигини
даражасини юксалтиришда муҳим аҳамият белгилаш орқали унга реал риоя қилиниши-
касб этади. ни таъминлаш мумкин4.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
26 МУНОСАБАТ
Одил судловни амалга ошириш жараё- белгилашда нафақат бу масалани тартибга
нида судьяларнинг юридик жавобгарлиги- солувчи қонунчиликка, балки юридик жа-
ни тартибга солувчи амалдаги ҳуқуқий база вобгарликни тартибга солувчи умумий на-
уларга нисбатан юридик жавобгарликнинг зарияга ҳам эътибор қаратиш лозим.
айрим турларини татбиқ этиш имконини
чеклабгина қолмасдан, хизмат доирасида то- Ўзбекистон миллий қонунчилигига кўра,
белик унсурлари сақланиб қолинишига олиб юридик жавобгарликнинг фуқаролик, жи-
келади, судьяларнинг ўзга шахслар измида ноий, маъмурий, интизомий, моддий ва
қолиш эҳтимолини келтириб чиқаради. процессуал турлари ажратиб кўрсатила-
ди. Аммо, қонунда одил судловни амалга
Ўзининг бузилган ёки низолашилаётган ошириш жараёнида судья томонидан со-
ҳуқуқларини ҳимоя қилиш учун судга му- дир этилган хато ва камчиликлар учун уни
рожаат қилинганда манфаатдор тарафлар фақат интизомий ёки жиноий жавобгарлик-
судьядан ишни адолатли ва холис ҳал этили- ка тортиш масаласигина алоҳида ажратиб
шини, шунингдек суд ҳокимиятининг юксак кўрсатилган. Бунда, маъмурий ёки фуқаро-
нуфузига мос бўлган хатти-ҳаракатларни лик-ҳуқуқий жавобгарлик масалалари ёри-
кутади. тилмаган.
Лекин, айрим ҳолларда судьялар ўз фао- Ўзбекистон Республикаси қонунчилиги-
лиятида камчиликларга йўл қўйиши, одил га кўра, қонунга хилоф тарзда ҳукм этиш,
судловни амалга ошириш жараёнида ўзига жиноий жавобгарликка тортиш, эҳтиёт
юклатилган вазифаларни бажаришдан оғи- чораси сифатида қамоққа олишни ёки му-
ши оқибатида турли ножўя оқибатлар келиб носиб хулқ-атворда бўлиш ҳақида тилхат
чиқиши мумкин. Суд ишлари юритилиши- олишни қўллаш, қамоқ тариқасидаги маъ-
нинг замонавий даражаси ва ўзига хос ху- мурий жазони бериш натижасида фуқарога
сусиятларидан келиб чиққан ҳолда бундай етказилган зарар терговга қадар текширув-
камчилик ва оғишишлар турли даражада, ни амалга оширувчи органлар, суриштирув,
процессуал хатолардан тортиб жиноий суи- дастлабки тергов, прокуратура органлари ва
истеъмолликкача бўлиши мумкин. суднинг мансабдор шахслари айбидан қатъи
назар, қонунда белгиланган тартибда давлат
Шу каби салбий оқибатларнинг олдини томонидан тўла ҳажмда тўланиши кафолат-
олиш, уларга қарши курашиш учун судья- ланган6. Аммо, ҳозиргача одил судловни
ларни юридик жавобгарлиги масаласини амалга ошириш жараёнида улар томони-
тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий ҳуж- дан етказилган зарар учун уларни фуқаро-
жатларни такомиллаштириш лозим. лик-ҳуқуқий жавобгарликка тортиш маса-
лалари регламенти яратилмаган.
Одил судловни амалга ошириш жараё-
нида судьянинг юридик жавобгарлиги де- Шунингдек, одил судловни амалга оши-
ганда судьянинг мақомидан келиб чиқувчи риш жараёнида судьяларнинг процессуал
ўз ҳуқуқ ва мажбуриятларини чуқур анг- жавобгарлиги масаласи ҳам қонунчилик би-
лаш ва уларга қатъий риоя этишга ундовчи, лан мустаҳкамланмаган. Аммо, Ўзбекистон
одил судловни амалга ошириш жараёнида Республикасининг Маъмурий суд ишлари-
ҳуқуқбузарликка йўл қўйилганда ёки жино- ни юритиш тўғрисидаги, Фуқаролик про-
ят содир этилганда қўшимча ҳуқуқий чек- цессуал, Иқтисодий процессуал ва Жино-
ловларга ёки мажбурлов чораларига дучор ят-процессуал кодексларида суд жараёнида
этилишига олиб келувчи ҳуқуқий ҳолат иштирок этувчи шахсларнинг ҳуқуқий ҳола-
тушунилади5. тининг белгиланганлиги, шунингдек судья
томонидан ғаразгўйлик ёки бошқа қоида-
Судьянинг одил судловни амалга ошириш бузарликлар содир этилган тақдирда унга
жараёнида йўл қўйган хато ва камчиликла-
ри учун юридик жавобгарлиги турларини
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
МУНОСАБАТ 27
нисбатан раддия бериш нормаларининг мав- чилигимизда судьяларга қонунга мувофиқ
жудлиги тадқиқотчилар томонидан процес- одил судловни амалга оширишга ваколат бе-
суал жавобгарлик категориясини алоҳида рилган шахслар сифатида таъриф берилган7.
ажратиб кўрсатиш учун имконият яратади.
Хорижий давлатлар, хусусан, МДҲ дав-
Судьялар томонидан одил судлов фаоли- латларининг қонунчилигида ҳам судьялар-
яти ўзларига қонун билан юклатилган ҳуқуқ нинг ҳуқуқий мақомига таъриф берилган.
ва бурчларини тўғри бажариш орқали про-
цессуал фаолият доирасида амалга ошири- Масалан, Молдова Республикасининг
лади. «Судьялар мақоми тўғрисида»ги Қонунида
судьяга конституциявий тартибда одил суд-
Бевосита суд ишларини юритишга раҳ- ловни амалга ошириш ҳуқуқи берилган ва
барлик қилувчи процесс иштирокчиси си- қонун асосида ўз вазифаларини бажарувчи
фатида судьялар, бир томондан унга одил шахс эканлиги таъкидланган.
судлов фаолиятини амалга ошириш вакола-
тини берган давлат билан, иккинчи томон- Қирғизистон Республикасининг «Судья-
дан процессда иштирок этувчи бошқа шахс- лар мақоми тўғрисида»ги Конституциявий
ларга нисбатан икки тарафлама ҳуқуқ ва Қонунида ҳамда Россия Федерациясининг
мажбуриятларга эга бўлади. «Россия Федерацияси судьяларининг мақо-
ми тўғрисида»ги Қонунида ҳам судья мақо-
Ўзбекистон Республикасида судьялар- мига шу тартибда таъриф берилган.
нинг юридик жавобгарлигини тартибга со-
лувчи ҳуқуқий асослар етарлича яратилма- Юридик адабиётларда эса, судья-
гани, одоб-ахлоқ қоидалари бузилганлиги нинг ҳуқуқий мақомига бирмунча бош-
ёки меҳнат интизоми бузилганлиги ҳолат- қачароқ таъриф берилган. Маса-
лари ўртасидаги аниқ чегаранинг мавжуд лан, М. Абилкаиров «Қозоғистон Респуб-
эмаслиги, унинг жавобгарлигига оид иш ликаси суд тизими ва судьялар мақо-
юритилиши расмийлаштирилишининг му- ми тўғрисида»ги Қозоғистон Респуб-
каммал тартиби ишлаб чиқилмаганлиги ликаси Қонунининг 29-моддасида назар-
судьяларнинг ўзга шахслар ҳуқуқига путур да тутилган талабларига жавоб берувчи,
етказилишига сабаб бўлган ҳаракат ёки ҳа- доимий асосдаги ваколатлар билан таъ-
ракатсизлиги учун жавобгарлиги масаласи- минланган, қонунда белгиланган тартибда
ни ҳал этишда қатор қийинчиликлар келиб лавозимга тайинланадиган ёки сайлана-
чиқишига сабаб бўлмоқда. диган давлатнинг фуқаролари ҳуқуқ ва эр-
кинликларини таъминлаш, Конституция,
Судларда иш юритишнинг барча қонунлар ва бошқа норматив-ҳуқуқий
босқичларида ҳамда барча судларда самара- ҳужжатларнинг ҳамда Қозоғистон Респуб-
ли механизмларнинг мавжудлиги, шу жум- ликаси халқаро шартномаларининг ижроси-
ладан, судьялар ҳуқуқий мақомининг илмий ни таъминлашга даъват этилган, мамлакат-
концепциясининг ишлаб чиқилиши, соҳада нинг бутун ҳудудида мажбурий характерга
норматив-ҳуқуқий базанинг яратилиши би- эга қарор қабул қилиш ҳуқуқига эга бўлган
лан бевосита боғлиқ ҳисобланади. жиноят, фуқаролик ва бошқа соҳадаги одил
судловни амалга ошириш борасидаги ҳоки-
Судьянинг ҳуқуқий мақоми ўз мазмунига мият ваколатини амалга оширувчи мустақил
кўра кўп қиррали ва кенг тушунча бўлганли- мансабдор шахс сифатида таърифлаган8.
ги, юридик адабиётларда уни турли нуқтаи
назар ва ёндашувлар орқали ёритилишига Мазкур тушунчани айрим олимлар
сабаб бўлган. эгаллаб турган лавозимидан келиб чиқув-
чи ҳуқуқ, мажбурият ва жавобгарлик би-
Судьянинг ҳуқуқий мақоми масаласини лан боғлашса, олимларнинг яна бир қисми
тадқиқ этишда, авваламбор, судья тушун- ҳуқуқ субъекти эканлиги, лавозим бўйича
часига таъриф бериш лозим бўлади. Қонун-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
28 МУНОСАБАТ
вазифалари, асосий функциялари, ҳуқуқ, ги иккита таркибий қисмни ажратади:
мажбурият, кафолат, фаолиятининг ҳуқуқий биринчидан, судья мақомининг процес-
шакли, ўзаро муносабатлар шакли билан
боғлашади. суал қисми, яъни давлат хизматчиси ла-
возимини эгаллаган шахс сифатида унинг
Олимлар томонидан ўтказилган тадқи- процессуал қонунларда белгиланган ҳуқуқ
қотларнинг барчасида ҳам судьянинг юридик жа- ва мажбуриятлари. Унинг фикрича, судья
вобгарлиги масаласи унинг ҳуқуқий мақомининг мақомининг ушбу таркибий қисми консти-
алоҳида элементи сифатида ўрганилмаган. туциявий, фуқаролик, жиноят ва арбитраж
суд ишларини юритиш ҳамда маъмурий
Бизнинг фикримизча, айнан мазкур эле- ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган
мент судьяларнинг хулқ-атвори ҳуқуқий низоларни кўриб чиқишнинг ўзига хос ху-
чегаралар доирасида бўлишини, улар томо- сусиятларини ўрганиш жараёнида тадқиқ
нидан ҳуқуққа хилоф ҳаракатлар содир эти- этилади;
лишининг олди олинишини таъминловчи
асосий омил ҳисобланади. иккинчидан, судьянинг ҳуқуқ ва мажбу-
риятларини унинг фуқаро сифатидаги жа-
Шу билан бирга, юридик адабиётларда миятда тутган алоҳида ўрни белгилайди.
судьяларнинг мавқеи тушунчаси ҳозирга Мазкур алоҳида ижтимоий ҳолат, ўз мазму-
қадар баҳсли ҳисобланади. А.Н.Азрилиян нига кўра судьянинг бевосита одил судловни
таҳрири остидаги юридик луғатда судьялар таъминлаш жараёнида амалга оширадиган
мақоми элементларига: ҳуқуқ ва мажбуриятлари таъминланишини,
ўз ҳокимиятини амалга оширишини кафола-
судьялар корпусини шакллантириш билан ти ҳисобланади11.
боғлиқ ҳуқуқ ва мажбуриятлар (судьяликка
номзодларга талаблар, судьяликка номзод- Ўзбекистон Республикасининг Конс-
ларга судьялик ваколатларини бериш); титуциясида ҳокимият тармоқларининг
қонун чиқарувчи, ижро этувчи ва суд ҳо-
судьяларнинг холислик, беғаразлик ва кимиятига бўлиниши тамойилидан келиб
мустақиллик асосида ўзларининг судьялик чиққан ҳолда суд ҳокимиятининг мус-
вазифаларини амалга оширишлари учун тақиллигини эътироф этиш билан суд
шароит яратишга қаратилган ҳуқуқ ва маж- ҳокимияти соҳиби сифатида судьянинг
буриятлари (судьяларнинг ваколатларини ҳуқуқий мақомига алоҳида эътибор қара-
тўхтатиш ёки тугатиш тартиби, истеъфога тилгани билан одил судлов мустақил ва
чиқиш ҳуқуқи ва ҳ.к.); холис суд томонидан амалга оширилиши
кафолатланган.
судьялар ҳамжамиятларида фаол ишти-
рок этиш учун зарур бўлган судьяларнинг Судьяларнинг Конституция билан кафо-
ҳуқуқ ва мажбуриятлари киритилган9. латланган ҳуқуқий ҳолати унга яратилган
шахсий имтиёз бўлмасдан, балки ҳар бир
О.Н.Бабаева судьянинг мақоми қуйидаги шахснинг ҳуқуқ ва эркинликлари амал-
таркибий қисмлардан иборатлигини таъкид- да суд ҳимоясида бўлишини таъминловчи
лайди: восита ҳисобланади.
а) судьянинг ҳуқуқ лаёқати ва муомала Жамият ва давлат судья ва унинг касбий
лаёқати; фаолиятига юксак талаблар қўяр экан, одил
судловни амалга оширишга шароит яратиш
б) қонунчиликда унга берилган ҳуқуқ ва мақсадида унга қўшимча кафолатлар тақ-
мажбуриятлари; дим этиш ҳуқуқига эга ҳамда бундай кафо-
латларни бериши шарт.
в) ушбу ҳуқуқ ва мажбуриятларнинг ка-
фолатлари; Россия Федерацияси, Украина ва Қозоғис-
г) ўзига юклатилган вазифаларни ло-
зим даражада бажарилиши учун жавобгар-
лиги10.
Г.Т.Ермошин судьялар мақомида қуйида-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
МУНОСАБАТ 29
тон Республикаси каби давлатларда судьяга шикоят беришлари ёки протест билдириш-
истеъфодаги судья конституциявий ҳуқуқий лари мумкин. Бундай ҳолларда судья жино-
мақоми кафолатланади. Судьяга бундай юк- ят-процессуал жавобгарлик субъекти ҳисо-
сак ҳуқуқий мақомнинг берилиши ундан бланади;
юқори профессионаллик ва маҳорат, фидо-
ийлик, мустақиллик ва холислик таъминла- 3) Ўзбекистон Республикаси Судьялар
нишини талаб қилиш учун асос бўлади. олий кенгашининг хулосаси олинган ҳол-
ларда судья маъмурий-ҳуқуқбузарликка оид
Ўзбекистон Республикасининг «Судлар жавобгарликка тортилиши;
тўғрисида»ги Қонуни Ўзбекистон Респуб-
ликасида судьянинг ҳуқуқий мақомини бел- 4) одил судловни амалга ошириш чоғи-
гиловчи асосий ҳужжат бўлиб, унда назарда да қонунийлик бузилганлиги; суд ишини
тутилган қоидаларнинг таҳлилидан судья- ташкил этишда бепарволиги ёки интизом-
ларнинг ҳуқуқий мақоми қуйидаги тарки- сизлиги оқибатида йўл қўйилган камчи-
бий қисмлардан иборатлиги ҳақида хулоса ликлар; судьялик шаъни ва қадр-қиммати-
қилиш мумкин: га доғ туширадиган ҳамда суднинг обрў-
сини туширадиган қилмиш содир этган-
а) судья ҳуқуқий мақомининг тамойиллари; лиги; судьялар одоб-ахлоқи қоидаларини
б) судьяликка номзод ва судьяларга қўйи- бузганлиги учун интизомий жавобгарлик-
ладиган талаблар; ка тортилиши мумкин13.
в) судьяларни тайинлаш тартиби;
г) судьянинг судьялар ҳамжамиятининг Юридик адабиётларда тадқиқотчилар
аъзоси ва суд муҳокамаси иштирокчиси си- судьяларнинг ҳуқуқий мақоми бир нечта
фатидаги ҳуқуқ ва мажбуриятлари; элементларнинг йиғиндисидан иборатлиги-
д) судьянинг ҳуқуқ ва эркинликлари ка- ни таъкидлашади. Лекин, унинг доирасига
фолатлари; кирадиган элементларнинг сони ва мазмуни
е) судьянинг ваколатини тўхтатиш ва ту- бўйича ягона бир тўхтамга келинмаган.
гатиш тартиби;
ж) судьянинг ўз вазифаларини лозим да- Хусусан, К.Ф.Гуценко ва М.А.Кова-
ражада бажариши учун жавобгарлиги. лев судьяларнинг ҳуқуқий мақоми қуйи-
М.И.Клеандров эса, судьянинг ҳуқуқий даги элементлардан ташкил топишини
мақоми бир-бирини тўлдирувчи одоб- таъкидлашади:
ахлоқий, руҳий, жисмоний, ижтимоий ва
бошқа таркибий қисмлардан иборат эканли- 1) судьялар корпусини шакллантириш
гини таъкидлайди. билан боғлиқ ҳуқуқ ва мажбуриятлар (судья-
Судьянинг ҳуқуқий мақомининг ўзи- ликка номзодларга қўйиладиган талаб-
га хослиги шундаки, у бир вақтнинг ўзида лар, судьяларни танлаш ва уларни лавози-
қуйида кўрсатилган бир нечта кўринишдаги мига тайинлаш;
ҳуқуқий муносабатлар субъекти бўлади:
1) жиноий ҳуқуқий муносабатларнинг 2) одил судловни амалга ошириш учун
субъекти сифатида унга Жиноят кодекси би- шароит яратиб берувчи судьяларнинг ҳуқуқ
лан тақиқланган қилмишни содир этмаслик ва мажбуриятлари (уларнинг фаолиятини
(масалан, фуқароларнинг тенг ҳуқуқлили- тўхтатиш ва тугатишнинг алоҳида тартиби,
гини бузиш, пора олиш, айбсиз кишини жа- қатор имтиёзлар билан истеъфога чиқиш ва
вобгарликка тортиш); бошқалар);
2) чиқарилган суд қарори қонунга зид,
асоссиз ва адолатсиз бўлса қонунда белги- 3) судьяларнинг ўзини ўзи бошқариш жа-
ланган шахслар12 мазкур қарорлар устидан раёнида фаол иштироки14.
Е.Б.Абрасимованинг фикрига кўра эса,
судьяларнинг ҳуқуқий мақоми:
1) тайинлаш ва сайлаш тартиби;
2) ваколатини тугатиш тартиби;
3) судьяларнинг ваколатлари, уларни
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
30 МУНОСАБАТ
амалга ошириш тартиби ва ваколатлари; хусусиятларини судья ҳуқуқий мақоми эле-
4) мазкур субъект ҳуқуқий мақомининг ментлари мажмуининг ажралмас қисми си-
фатида ҳисоблаш ҳақидаги фикрини асосли
бошқа давлат ҳокимияти вакилларидан деб бўлмайди. Чунки, мазкур элементнинг
фарқловчи хусусиятлари15. хусусияти у томондан олдин саналган бош-
қа элементлар билан қамраб олинади.
Бироқ, юқоридаги фикрлар мунозарали
ҳисобланади. Фикримизча, судьялар корпу- Хулоса қилиб айтганда, судьяларнинг
сини шакллантириш, судьяларни тайинлаш ҳуқуқий мақоми лавозимга киришиш –
ва сайлаш тартибини судьянинг ҳуқуқий қасамёд қилиш, одил судловни амалга оши-
мақомининг элементлари таркибига кири- риш учун қонун билан берилган ваколат-
тилиши мақсадга мувофиқ бўлмайди. Чун- лари, судлов фаолиятининг кафолатлари,
ки, ушбу босқичларда мазкур шахслар судья судьялар жавобгарлигининг элементлар
ҳисобланмайди, улар судья лавозимига та- мажмуи деб баҳолаш мумкин бўлади.
лабгор, холос. Шу сабабли, улар судьянинг
ҳуқуқий мақомининг ажралмас қисми ҳисоб- Т. САФАРОВ,
ланган, фақатгина судьяларгагина тегишли Ўзбекистон Республикаси
бўлган ҳуқуқлар ва мажбуриятларга эга бў- Бош прокуратураси Академияси
лишмайди.
мустақил тадқиқотчиси
Шунингдек, назаримизда, Е.Б.Абрасимо-
ванинг судья ҳуқуқий мақомининг бошқа
давлат ҳокимияти вакилларидан фарқловчи
1Мирзиёев Ш. М. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганининг 27 йиллигига
бағишланган тантанали маросимга бағишланган «Конституция ва қонун устуворлиги – ҳуқуқий
демократик давлат ва фуқаролик жамиятининг энг муҳим мезонидир» номли маъруза. Тошкент.
7 декабрь 2019 й.
2Яковлев В.Ф. Статус судьи есть статус // Государство и право. 2004. №11. – С. 6-8.
3Колесников Е.В., Селезнева Н.М. О повышении ответственности судей в Российской Федера-
ции // Журнал российского права. 2006. №3. – С. 22-25.
4Зайцев И.М. Гражданская процессуальная ответственность//Государство право. 1999. №7.
– С 92-97.
5Колесников Е.В., Селезнева Н.М. О повышении ответственности судей в Российской Федера-
ции // Журнал российского права. 2006. №3. – С. 22-25.
6Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодекси. http://lex.devon.uz/docs/180552.
7Ўзбекистон Республикасининг «Судлар тўғрисида»ги Қонунининг 60-моддаси.
8Абилкаиров М. Закон – немой судья, судья – говорящий закон // Правовая реформа в Казахстане.
2003. № 3. – С. 46-47.
9Юридический словарь / под. Ред. А.Н.Азрилияна. М., 2007. – С 982. © Ефанова В.А., 2016.
10Бабаева О.Н. Проблемные вопросы статуса мировых судей Российской Федерации // Вестник
Воронеж. Гос. Ун-та. Серия: право.2007. № 1(2). – С. 134.
11Ермошин Г.Т. Правовой статус судьи Российской Федерации : учеб.. пособие. М., 2004. – С. 14.
12Ўзбекистон Республикаси Жиноят-процессуал кодексининг 4972, 498 ва 510-моддалари // Тош-
кент, «Адолат». 2018 й.
13Ўзбекистон Республикасининг «Судлар тўғрисида»ги Қонуни, 2000 йил 14 декабрь // http://lex.
uz/docs/68532.
14Гуценко К.Ф., Ковалев М.А. Правоохранительные органы. Учебник для юридических вузов
факультетов. Изд. 7-е, перераб. И доп. / Под ред. К.Ф.Гуценко. М.: ЗЕРЦАЛО-М, 2002. – С. 226.
15Судебная власть / Под ред. И.Л.Петрухина. М.: ООО ТК Велби, 2003. – С. 564.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ХАЛҚАРО РЕЙТИНГ ВА ЎЗБЕКИСТОН 31
ОДИЛ СУДЛОВ УЧУН ХАЛҚАРО РЕЙТИНГ
ВА ИНДЕКСЛАРНИНГ АҲАМИЯТИ
Инсон ҳуқуқлари ҳимоясини кафолатлаш, Республикаси учун устувор бўлган халқаро
аҳоли турмуш даражасини ошириш, иқти- рейтинг ва индекслар бўйича самарадорлик-
содий фаолиятда эркинликни таъминлаш, нинг энг муҳим кўрсаткичлари (KPI) тас-
суд-ҳуқуқ соҳасидаги моддий ва процессуал диқланди.
нормаларни такомиллаштиришга қаратил-
ган ислоҳотлар мамлакатимизнинг халқаро Ўзбекистон Республикаси Президенти-
рейтинг ва индекслардаги кўрсаткичлари нинг «2017 – 2021 йилларда Ўзбекистон Рес-
ошишига сабаб бўлмоқда. публикасини ривожлантиришнинг бешта
устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стра-
Жумладан, сўнгги тўрт йил мобайни- тегиясини «Фаол инвестициялар ва ижтимо-
да мамлакатимиз Мерос жамғармасининг ий ривожланиш йили»да амалга оширишга
«Иқтисодий эркинлик» индексида 52 поғо- оид давлат дастури тўғрисида» 2019 йил 17
нага, «Бизнес юритиш» индексида 18 поғо- январдаги ПФ–5635-сонли Фармонига асо-
нага кўтарилди. сан Ўзбекистон Республикасининг халқаро
рейтинглардаги ва алоҳида таркибий ин-
Таъкидлаш лозимки, халқаро рейтинг дикаторлардаги ўрнини яхшилаш устувор
ва индекслардаги мамлакатнинг эришган мақсадлардан бири этиб белгиланиб, бунинг
ютуқлари, аввало, халқнинг турмуш тарзи, учун масъул вазирлик ва идоралар рўйхати
фаровон ҳаётида ўз аксини топиши муҳим тасдиқланган. Хусусан, одил судлов соҳа-
ҳисобланади. сига оид халқаро рейтинг ва индекслар,
жумладан, Иқтисодий эркинлик индекси-
Бунда, давлат органлари ва ташкилотла- нинг Суд фаолияти самарадорлиги, «Doing
рида халқаро рейтинг ва индекслар билан business» индексининг Контрактлар ижро-
тизимли ишлашни ташкил этиш, ушбу йўна- сини таъминлаш, Ҳуқуқ устуворлиги индек-
лишда ишлайдиган мутахассисларнинг ма- сининг Фуқаролик одил судлови ва Жиноий
лакасини ошириб бориш, халқаро рейтинг одил судлов таркибий индикаторлари, Гло-
ташкилотлари билан ҳамкорликни кучайти- бал рақобатбардошлик индексидаги Судлар
риш алоҳида аҳамият эга. мустақиллиги индикатори, Жаҳон мамла-
катлари демократияси индексидаги Фуқаро-
Шу боис, Ўзбекистон Республикаси лар эркинлиги индикаторининг Суд ҳокими-
Президентининг «Ўзбекистон Республи- ятининг Ҳукумат таъсиридан мустақиллиги
касининг халқаро рейтинг ва индекслар- даражаси кўрсаткичи, Бошқарув сифати
даги ўрнини яхшилаш ҳамда давлат ор- индикаторларидаги Ҳуқуқ устуворлиги ин-
ганлари ва ташкилотларида улар билан дикаторининг Суд мустақиллиги ва Суднинг
тизимли ишлашнинг янги механизмини жо- Ҳукуматдан мустақиллиги даражаси кўрсат-
рий қилиш тўғрисида» 2020 йил 2 июндаги кичларида Ўзбекистоннинг ўрнини яхши-
ПФ–6003-сонли Фармони билан Ўзбекис- лашга алоҳида аҳамият берилган.
тон Республикасининг халқаро рейтинг ва
индекслардаги ўрнини яхшилаш ҳамда дав- Бугунги кунда халқаро рейтингларда
лат органлари ва ташкилотларида улар би- мамлакатимиз нуфузини янада ошириш ва
лан тизимли ишлашнинг янги механизми одил судлов самарадорлигини кучайтириш
жорий қилинди. Жумладан, Халқаро рей- мақсадида судларнинг очиқлиги ва шаффоф-
тинг ва индекслар билан ишлаш бўйича рес- лигини таъминлаш, суд иш юритуви сама-
публика Кенгаши ташкил этилди ва унинг
асосий вазифалари белгиланди. Ўзбекистон
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
32 ХАЛҚАРО РЕЙТИНГ ВА ЎЗБЕКИСТОН
радорлигини ошириш, низоларни ўз вақти- ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғриси-
да ва сифатли ҳал қилиш бўйича муҳим чо- да»ги қонунлар қабул қилинди.
ра-тадбирлар амалга оширилмоқда. Ушбу
мақсадларга қаратилган тегишли норма- Натижада «Бизнес юритиш – 2020» йил-
тив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари ишлаб лик ҳисоботида Ўзбекистон 7 поғона юқори-
чиқилиб, тизимли ташкилий чоралар кўри- га, яъни 190 мамлакат орасида ўтган йилги
либ келинаяпти. 76-ўриндан 69-ўринга кўтарилди, шартно-
малар ижросини таъминлаш индикатори
Мазкур йўналишларда амалга оширил- бўйича мамлакатимиз ўтган йилги 41-ўрин-
ган чора-тадбирлар натижасида кўрсатилган дан 22-ўринга кўтарилиб, ишбилармонлик
халқаро рейтинг ва индексларда мамлакати- муҳитини яхшилашда энг юқори кўрсаткич-
миз ўрни тобора мустаҳкамланиб бормоқда. га эришган 20 та давлат қаторига кирди.
Жумладан, Ўзбекистонда тадбиркорлик фао-
лиятини амалга оширишни енгиллаштириш ва Маълумки, илғор мамлакатлар ўзининг
рағбатлантириш мақсадида соҳага оид қатор ривожланиш даражасига биринчи навбатда
тартиботлар танқидий қайта кўриб чиқилиб, хусусий мулк дахлсизлиги ва мулкдорлар-
эскирган, замон талабига жавоб бермайдиган нинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларининг
бюрократик тўсиқ ва ғовлар бекор қилинди. ишончли ҳимоясини таъминлаш орқали
Кўрилган чоралар натижасида республикада эришган. Хусусий мулкнинг дахлсизлиги
ишбилармонлик муҳити яхшиланди, тадбир- негизида халқнинг тинч-тотувлиги ва фаро-
корлик субъектлари ва инвесторлар учун кенг вон ҳаёти туради.
имкониятлар яратилди.
Шу муносабат билан мулкдорлар
Биргина бизнес юритиш соҳасида Пре- ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларининг
зидентимизнинг «Жаҳон банки ва Халқаро кафолатларини янада мустаҳкамлаш, мулк
молия корпорациясининг «Бизнес юритиш» ҳуқуқидан асоссиз равишда маҳрум этиш-
йиллик ҳисоботида Ўзбекистон Республика- дан ҳимоя қилиш мақсадида Олий суднинг
сининг рейтингини янада яхшилаш чора-тад- қонунчилик ташаббуси ҳуқуқи асосида
бирлари тўғрисида» 2018 йил 13 июлдаги ишлаб чиқилган «Мулкдорлар ҳуқуқлари
ПҚ–3852-сонли, «Жаҳон банки ва Халқаро ва қонуний манфаатларининг кафолатлари
молия корпорациясининг «Бизнес юритиш» янада кучайтирилиши муносабати билан
йиллик ҳисоботида Ўзбекистон Республи- Ўзбекистон Республикасининг айрим қо-
касининг рейтингини яхшилашга доир қў- нун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар
шимча чора-тадбирлар тўғрисида» 2019 йил киритиш тўғрисида»ги Қонун 2020 йил 23
5 февралдаги ПҚ–4160-сонли, шунингдек декабрда қабул қилингани муҳим аҳамиятга
«Мамлакатда бизнес муҳитини янада ях- эга бўлди.
шилаш ва тадбиркорликни қўллаб-қувват-
лаш тизимини такомиллаштириш чора-тад- Мазкур Қонун билан, жумладан, ер участ-
бирлари тўғрисида» 2019 йил 20 ноябрдаги каларини ҳокимлар томонидан олиб қўйи-
ПҚ–4525-сонли қарорлари қабул қилинди. лишига тақиқ белгилаш, ер участкаларини
давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун олиб
Уларнинг мантиқий давоми сифатида қўйиш бўйича ҳокимларнинг ваколатларини
2019 йил 20 мартда «Мамлакатда ишби- чеклаш, мол-мулкни давлат тасарруфидан
лармонлик муҳитини яхшилаш бўйича қў- чиқариш ҳамда хусусийлаштириш натижа-
шимча чора-тадбирлар қабул қилинганлиги ларининг қайта кўриб чиқилиши ва бекор
муносабати билан Ўзбекистон Республика- қилинишига йўл қўйилмаслигини назарда
сининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгар- тутувчи ўзгартишлар киритилди.
тиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги,
2019 йил 23 майда «Ўзбекистон Республи- Бунда мол-мулкни давлат тасарруфидан
касининг Иқтисодий процессуал кодексига чиқариш натижасини қайта кўриб чиқиш ва
бекор қилиш масалалари бўйича ташаббус
билан чиқиш қатьиян тақиқланиб, бундай
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ХАЛҚАРО РЕЙТИНГ ВА ЎЗБЕКИСТОН 33
ишлар судлар томонидан ҳам кўриб чиқиш нинг 2020 йил 2 июндаги ПФ–6003-сонли
учун қабул қилинмаслиги белгиланди. Ер Фармони ижроси доирасида Халқаро рей-
участкаси давлат ҳамда жамоат эҳтиёжлари тинг ва индекслар билан ишлаш бўйича Рес-
учун олиб қўйилиши мумкин бўлган асос- публика Кенгаши томонидан 2020 йилнинг
ларнинг аниқ ва тўлиқ рўйхати қонун дара- иккинчи ярмида белгиланган чора-тадбир-
жасида белгилаб қўйилди. лар режалари бўйича ижтимоий-иқтисодий
ҳамда сиёсий-ҳуқуқий соҳага оид устувор
Олиб қўйилаётган ер участкасида жой- халқаро рейтинг ва индексларда Ўзбекистон
лашган кўчмас мулк объектини бузишнинг Республикасининг ўрнини яхшилаш бўйича
қатьий шартлари белгиланиб, бу ҳақдаги одил судлов самарадорлигини оширишга қа-
қарор адлия органларининг ижобий хулоса- ратилган 45 та тадбир амалга оширилди.
си мавжуд бўлгандагина қабул қилиниши,
кўчмас мулк объектини бузишга компенса- Хусусан, Президентимизнинг «Судлар
ция тўлиқ тақдим этилгандан сўнггина йўл фаолиятини янада такомиллаштириш ва
қўйилиши белгиланди. одил судлов самарадорлигини оширишга
доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»
Мазкур Қонуннинг амалиётга жорий эти- 2020 йил 24 июлдаги ПФ–6034-сонли Фар-
лиши натижасида хусусий мулк дахлсизли- мони одил судлов соҳасидаги ислоҳотлар-
ги, қонун устуворлиги ва одил судлов са- нинг янги босқичини бошлаб берди. Хусу-
марадорлиги бўйича халқаро рейтингларда сан, унга кўра:
(Қонун устуворлиги индекси («Rule of law»)
ва Иқтисодий эркинлик индекси («Index of – вилоят даражасидаги фуқаролик, жи-
economic freedom») мамлакатимиз нуфузи ноят ва иқтисодий судлари бирлаштирилиб,
ошишига эришилади. уларнинг негизида судьяларнинг қатъий их-
тисослашувини сақлаб қолган ҳолда ягона
Шу билан бирга, айрим халқаро рейтинг умумюрисдикция судлари ташкил этилди;
ва индексларда мамлакатимиз ўрнини яхши-
лаш ишларини янада такомиллаштириши- – илғор хорижий тажриба ва халқаро
миз зарур. Жумладан, Иқтисодий эркинлик стандартларни инобатга олган ҳолда респуб-
индексининг Суд фаолияти самарадорлиги ликада самарали маъмурий одил судлов ти-
индикаторида мамлакатимиз 2019 йилда зими яратилди;
34,3 баллни, Ҳуқуқ устуворлиги индексида
94-ўринни, унинг Фуқаролик одил судлови – прокурорнинг судда иш кўрилиши жара-
индикаторида 72-ўринни, Жиноий одил суд- ёнида иштирок этиш тартиби илғор халқаро
лов индикаторида 67-ўринни эгаллаган. стандартларга мослаштирилди. Жумладан,
прокурор ишларни, ушбу ишлар юзасидан
Мазкур йўналишларда ислоҳотларни яна- тарафлар мурожаати мавжуд бўлган ҳолда-
да жадаллаштириш, тизимли чора-тадбир- гина, суддан чақириб олиб ўрганиши, қо-
ларни амалга ошириш талаб этилади. Шу нунда назарда тутилган ҳоллардан ташқари
мақсадда Жиноят-процессуал кодекси, Маъ- судларда бошқа шахсларнинг ташаббуси
мурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси ва билан қўзғатилган фуқаролик ва иқтисодий
Жиноий-ижроия кодексларини янги таҳрир- ишларнинг кўрилишида прокурор ўз ташаб-
да қабул қилиниши устида ишланмоқда. буси билан иштирок этишини истисно этиш
Мазкур кодексларга, шунингдек Фуқаролик назарда тутилди;
процессуал кодексига фуқароларнинг ҳуқуқ
ва қонуний манфаатлари ҳимоясини кучай- – ортиқча суд босқичларини бекор қилиш
тиришга, одил судлов самарадорлигини орқали суд тизимига «бир суд – бир инстан-
оширишга қаратилган нормалар, янги инс- ция» тамойили жорий этилди;
титутлар, соддалаштирилган механизмлар
киритилмоқда. – Олий суд тузилмасида инвестициявий
низоларни ва рақобатга оид ишларни кўриш
Ўзбекистон Республикаси Президенти- бўйича алоҳида судлов таркиби фаолият
юритмоқда;
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
34 ХАЛҚАРО РЕЙТИНГ ВА ЎЗБЕКИСТОН
– судда ишларни кўришда инсон ҳуқуқла- симлаш, иштирокчиларни суд мажлисининг
ри кафолатларини янада кучайтириш ва та- вақти ва жойи ҳақида «SMS» хабар орқали
рафларнинг тортишувчанлик тамойилини хабардор қилиш, суд қарорларини иш бўйи-
амалда рўёбга чиқариш мақсадида жиноят ча тарафларга онлайн тарзда, уларнинг илти-
ишлари бўйича судларда дастлабки эшитув мосномаси бўйича эса, қоғоз шаклида тақдим
институти жорий этилмоқда; этиш имкониятлари яратилиши белгиланди.
– суд тизимининг судьялари ва ходим- Бундан ташқари, Олий суднинг қонун-
ларининг моддий таъминоти 2021 йилдан чилик ташаббуси ҳуқуқи асосида 2020 йил-
бошлаб тўлиқ Давлат бюджетига ўтказил- нинг ўзида одил судлов соҳасига оид 35 та
моқда. Хорижий давлатларда суд тизими- норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳалари
нинг моддий таъминоти тўлиқ Давлат бюд- ишлаб чиқилиб, уларнинг ўндан ортиғи қа-
жети ҳисобидан молиялаштирилади. бул қилинди, айни пайтда қолганларини
такомиллаштирилган ҳолда қабул қилини-
Қайд этиш лозимки, одил судловнинг си- ши ва амалиётга жорий қилиниши устида
фати ва самарадорлигини оширишда соҳани ишланмоқда.
рақамлаштириш энг муҳим масалалардан
биридир. Шу муносабат билан Ўзбекистон Жумладан, жорий йилнинг январь ойида
Республикаси Президентининг «Суд ҳоки- суд тизимига «бир суд – бир инстанция» та-
мияти органлари фаолиятини рақамлашти- мойилининг жорий этилиши, суд қарорлари-
риш чора-тадбирлари тўғрисида» 2020 йил ни қайта кўриш институти такомиллашти-
3 сентябрдаги ПҚ–4818-сонли қарори қа- рилиши муносабати билан Ўзбекистон
бул қилинди. Унга кўра, Олий суд ахборот Республикасининг Фуқаролик процессуал
тизимини 28 та давлат органлари ахборот кодексига, Жиноят-процессуал кодексига,
тизимларига интеграция қилиш орқали маъ- Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги ко-
лумотлар алмашинувини 100 фоиз рақамли дексига, Маъмурий суд ишларини юритиш
шаклга ўтказишни назарда тутувчи «Йўл ха- тўғрисидаги кодексига, Иқтисодий процес-
ритаси», 2020-2023 йилларда суд ҳокимияти суал кодексига ўзгартиш ва қўшимчалар ки-
органлари фаолиятини рақамлаштириш Дас- ритиш ҳақидаги қонунлар қабул қилинди.
тури тасдиқланди.
Мазкур тадбирларнинг амалга оширилиши:
Дастурда ахборот-коммуникация техно- суд ҳимоясини таъминлашдаги ортиқча
логиялари инфратузилмасини янада ривож- бюрократик тўсиқларни бартараф этишга;
лантириш мақсадида суд биноларига инте- одил судлов самарадорлигини оширишга;
рактив хизматлардан мустақил фойдаланиш судларнинг ҳақиқий мустақиллигини
учун махсус терминаллар ва ҳужжатларни таъминлашга;
топшириш учун электрон навбат ускунала- фуқаролар, тадбиркорлар ва инвестор-
рини ўрнатиш, шунингдек маълумотларнинг ларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларининг
тезкор мониторингини амалга ошириш мақ- суд орқали ишончли ҳимоя қилинишига
садида Олий суд биносида Вазиятли мар- эришишга;
казни яратиш, суд ҳокимияти органлари қонун устуворлиги, одил судлов ҳамда хусу-
фаолиятини рақамлаштириш орқали аҳоли- сий мулк дахлсизлигини таъминлаш соҳасида-
нинг судлар билан электрон ҳамкорлигини ги халқаро рейтинг ва индексларда мамлакати-
таъминлаш, хусусан суд мажлисида видео- миз нуфузи ошишига хизмат қилади.
конференцалоқа режимида иштирок этиш
имконини берувчи мобил дастурни ишлаб Ш. НАЗАРОВ,
чиқиш, суд мажлисини аудиоёзувдан фой- Олий суднинг иқтисодий суд
даланиб қайд этиш, апелляция ва касса- ишларини юритиш соҳасида
ция инстанцияси судларида барча ишларни қонунчиликни таҳлил қилиш
судьялар ўртасида автоматик равишда тақ-
бўлими бошлиғи
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ИҚТИСОДИЙ ПРОЦЕСС ВА ЖАРАЁН 35
ИҚТИСОДИЙ ПРОЦЕССДА АДВОКАТ
УЧУН ИШОНЧНОМА ЗАРУР(МИ)?
Ривожланган давлатларда адвокатнинг Шу боис, Ўзбекистон Республикаси
ижтимоий ҳаётдаги ўрни анча юқори. Адво- Иқтисодий процессуал кодекси (ИПК)нинг
катура фуқаролик жамиятининг муҳим эле- 61-моддасида судда вакил сифатида ишлар-
ментларидан бири ҳисобланади ва давлат ни юритиш бўйича профессионал фаолият
бошқаруви органлари тизимига киритилма- билан фақат адвокатлар шуғулланиши мум-
ган мустақил тузилмадир. кинлиги назарда тутилгани ҳам бежиз эмас.
Иқтисодий судларга даъво аризаси, ариза Бироқ, бугунги кунда иқтисодий суд
ва далиллар тақдим этиш, низо доирасида ишларини юритишда адвокатнинг иштиро-
турли мазмундаги илтимосномалар билан ки масаласида айрим мунозарали ҳолатлар
мурожаат қилиш, даъвони исботлаш ва унга мавжуд.
қарши эътироз билдиришда вакиллик инс-
титутининг аҳамияти катта. Хусусан, суд мажлиси жараёнида айрим
ҳолларда адвокат суд муҳокамасида ишти-
Шартнома бўйича вакил ҳисобланган ад- рок этиш учун процессуал ваколатлари
вокатларнинг суд мажлисларида малакали борлигини тасдиқловчи ҳужжат сифатида
тарзда иштирок этиши одил судлов жараён- фақатгина адвокатлик ордерини тақдим эта-
ларининг жозибадорлигини оширади. ди, барча ҳуқуқ ва ваколатлар мазкур ор-
дер билан берилганлигини маълум қилади.
Ўзбекистон Республикаси Конституци- Бунинг учун муайян асослар бор, жиноят
ясининг 116-моддасига кўра, тергов ва суд ишларида иштирок этишда мазкур ордер-
ишини юритишнинг ҳар қандай босқичида нинг тақдим қилиниши кифоядир.
малакали юридик ёрдам олиш ҳуқуқи кафо-
латланади. Фуқароларга, корхона, муасса- Жиноят-процессуал кодексининг 49-мод-
са ва ташкилотларга юридик ёрдам бериш дасида ҳимоячи гумон қилинувчиларнинг,
учун адвокатура фаолият кўрсатади. Адво- айбланувчиларнинг, судланувчиларнинг
катурани ташкил этиш ва унинг иш тартиби ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини қо-
қонун билан белгиланади. нунда белгиланган тартибда ҳимоя қилиш-
ни амалга ошириш ҳамда уларга зарур юри-
Таъкидлаш ўринлики, ўз устида дои- дик ёрдам кўрсатиш ваколатига эга бўлган
мий ишлайдиган, билимли, тажрибали ва шахс эканлиги, ишда ҳимоячилар сифатида
низонинг моҳиятига нисбатан тўғри пози- адвокатлар иштирок этишлари мумкинлиги,
ция танлай оладиган адвокатларнинг про- адвокатнинг ишда иштирок этишига у адво-
фессионаллиги даъво аризасини процес- кат гувоҳномасини кўрсатганидан ва муай-
суал жиҳатдан тўғри расмийлаштириш, ян ишни юритишга ваколатли эканлигини
даъвонинг асоси ва предметига нисбатан тасдиқловчи ордерни тақдим этганидан ке-
аниқ ёндашиш, илтимосномалар билан йин йўл қўйилиши назарда тутилган.
мурожаат қилиш, даъвони асослаш ёки
унга қарши эътироз билдириш каби ҳара- ИПКнинг 61-моддасига мувофиқ, агар
катларда кўринади. қонунда бевосита назарда тутилмаган бўл-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
36 ИҚТИСОДИЙ ПРОЦЕСС ВА ЖАРАЁН
са, қуйидагилар шартнома бўйича (ихти- махсус назарда тутилганлигини текширади.
ёрий) вакиллар бўлиши мумкин: Агарда мазкур ваколат ишончномада адво-
катга берилган бўлса, ариза ваколатли вакил
1) адвокатлар; томонидан берилган ҳисобланиб, мазмунан
2) юридик шахсларнинг ходимлари — шу кўриб чиқилади, агарда ушбу ваколат бе-
юридик шахсларнинг ишлари бўйича; рилмаган бўлса, аризани қаноатлантириш
3) нотижорат ташкилотларининг ваколат- рад қилинади.
ли вакиллари — шу ташкилотлар аъзолари-
нинг ишлари бўйича; Шунингдек, даъво аризасини имзолаш,
4) қонунда бошқа шахсларнинг ҳуқуқ ва ишни ҳакамлик судига топшириш, даъво та-
манфаатларини ҳимоя қилиш ҳуқуқи берил- лабларидан қисман ёки бутунлай воз кечиш
ган нотижорат ташкилотларининг ваколатли ва даъвони тан олиш, даъво предметини ёки
вакиллари; асосини ўзгартириш, келишув битими, ме-
5) биргаликдаги процессуал иштирокчи- диация тартиб-таомилини амалга ошириш
лардан бири бошқа биргаликдаги иштирок- тўғрисидаги келишув ёки медиатив кели-
чиларнинг топшириғи бўйича; шувни тузиш, ваколатларни бошқа шахсга
6) ишда иштирок этувчи шахсларнинг топшириш (ишониб топшириш), суд ҳуж-
илтимосига биноан суд томонидан рухсат жати устидан шикоят қилиш, қонуний кучга
берилган бошқа шахслар. кирган суд ҳужжатини янги очилган ҳолат-
Судда вакил сифатида ишларни юритиш лар бўйича қайта кўриб чиқиш тўғрисидаги
бўйича профессионал фаолият билан фақат аризани имзолаш (суд ҳужжатининг мажбу-
адвокатлар шуғулланиши мумкин. рий ижро этилишини талаб қилиш, унди-
Жиноят-процессуал қонунчилигидан рилган мол-мулкни ёки пулни олиш мустас-
фарқли равишда иқтисодий процессуал қо- но) каби ваколатлар ишончномада махсус
нунчиликда адвокатнинг суд мажлисларида назарда тутилган бўлиши лозимлиги ИПК-
иштирок этиши мажбурий эканлиги назарда нинг 63-моддасида назарда тутилган.
тутилмаган ва у ихтиёрийликка ҳамда та-
рафларнинг хоҳиш-иродасига асосланади. Бундан ташқари, ИПКнинг 62-моддасида
Ишончноманинг расмийлаштирилганли- шартнома бўйича вакил сифатида ҳаракат
ги адвокатга уни вакил қилган шахс номи- қилувчи шахс (бундан адвокат мустасно)
дан қандай процессуал ҳаракатларни амалга ишончномадан ташқари судга шартнома
ошириш ҳуқуқи берилганлигини ҳамда суд- бўйича вакил мақомини тасдиқловчи ҳуж-
да иш юритиш ваколатлари мавжудлигини жатни тақдим этиши белгиланганлиги ҳам
кўрсатади. Хусусан, ИПКнинг 62-моддаси- адвокат томонидан ишончнома тақдим эти-
да вакилнинг (адвокатлар ҳам иқтисодий лиши шартлигини билдиради.
суд мажлисларида вакил сифатида иштирок
этади) судда иш юритишга доир ваколатла- Ушбу ҳолатда адвокат шартнома бўйича
ри қонунга мувофиқ берилган ва расмий- вакил сифатида ҳаракат қилганда юридик
лаштирилган ишончномада кўрсатилган бў- ёрдам кўрсатиш тўғрисидаги битим (шарт-
лиши кераклиги қайд этилган. нома)ни тақдим этиши шарт эмаслиги бел-
Мисол учун, иқтисодий иш муҳокамаси гиланмоқда. Бироқ, ишончнома тақдим эти-
жараёнида даъвогарнинг жавобгарга нисба- лишига оид талабнинг адвокат иштироки
тан қарздорлик суммасини ундириш тўғри- учун қанчалик кераклиги масаласи яна очиқ
сидаги даъвосидан воз кечиш тўғрисида ад- қолмоқда.
вокат томонидан имзоланган ариза тақдим
қилинганда суд, авваламбор, мазкур вакилда Ўзбекистон Республикаси Олий суди
даъводан воз кечиш ваколати ишончномада Пленумининг «Биринчи инстанция суди то-
монидан иқтисодий процессуал қонун нор-
маларини қўллашнинг айрим масалалари
тўғрисида» 2019 йил 24 майдаги қарорида
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ИҚТИСОДИЙ ПРОЦЕСС ВА ЖАРАЁН 37
белгиланишича, ҳуқуқий маслаҳатхона ёки ошириш учунгина кераклигини таъкидла-
адвокатлик ҳайъати (бюроси, фирмаси) то- шади.
монидан берилган ордер адвокатга ҳуқуқий
ёрдам сўраб мурожаат қилган шахснинг ман- Демак, иқтисодий суд иш юритувида ад-
фаатларини ҳимоя қилиш ҳуқуқини беради, вокат иштироки масаласида турли хил ёнда-
бироқ у ишончноманинг ўрнини босмайди шув мавжуд.
ҳамда адвокатга ИПКнинг 63-моддасида
махсус назарда тутилган процессуал ҳара- «Адвокатлик фаолиятининг кафолатла-
катларни амалга ошириш ҳуқуқини бермай- ри ва адвокатларнинг ижтимоий ҳимояси
ди. тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қо-
нунининг 4-моддасига кўра, муайян ишни
Амалиётда Пленум қарорининг ушбу олиб боришга адвокатнинг ваколатли экан-
нормасининг ўзи ҳам икки хил талқин қи- лиги ордер билан тасдиқланади. Адвокат
линади. Хусусан, судлар ордер адвокатга тараф сифатида суд ишларини юритишнинг
ҳуқуқий ёрдам сўраб мурожаат қилган шахс- ҳамма босқичида процесснинг барча ишти-
нинг манфаатларини ҳимоя қилиш ҳуқуқи- рокчилари билан тенг ҳуқуқларга эга.
ни беради, бироқ у ишончноманинг ўрни-
ни босмайди, деган важ билан ордердан Мазкур Қонуннинг 7-моддасига асосан
ташқари ишончнома ҳам тақдим этиш та- адвокатлик фаолиятини амалга оширишда
лабини қўйишади. Адвокатлар эса, ишонч- бирон-бир махсус рухсатнома (ордер ва ад-
нома фақат ИПКнинг 63-моддасида назарда вокат гувоҳномасидан ташқари) талаб қи-
тутилган процессуал ҳаракатларни амалга лиш ёки бошқа тўсиқлар вужудга келтириш
ман этилади.
Фикримизча, фуқаролик ишлари бўйича
АННОТАЦИЯ
Мазкур мақолада иқтисодий суд иш юритувида вакиллик институти билан боғлиқ айрим
баҳсли масалалар тўғрисида сўз юритилиб, иқтисодий процессда адвокатнинг вакил сифати-
да иштироки учун ордер ва ишончноманинг аҳамияти қиёсий таҳлил қилинган. Шунингдек,
иқтисодий процессда адвокатнинг ваколатларини аниқлаш бўйича хорижий давлатлар тажри-
баси ўрганилиб, миллий қонунчиликка муайян таклифлар билдирилган.
Калит сўзлар: иқтисодий суд, вакиллик, адвокат, ордер, ишончнома, юридик ёрдам.
***
В данной статье рассматриваются некоторые спорные вопросы, связанные с институтом
представительства в экономическом судопроизводстве, и сравнительно анализируется важ-
ность ордера и доверенности для участия адвоката в качестве представителя в экономическом
процессе. Также изучается опыт зарубежных стран в определении полномочий адвоката в эко-
номическом процессе и дается конкретные рекомендации национальному законодательству.
Ключевые слова: экономический суд, представительства, адвокат, ордер, доверенность,
юридическая помощь.
***
This article discusses some controversial issues related to the institution of representation in
economic proceedings, and compares the importance of warrants and powers of attorney for the
participation of a lawyer as a representative in the economic process. The experience of foreign
countries in determining the powers of a lawyer in the economic process is also studied and specific
recommendations are given to national legislation.
Key words: economic court, representative office, lawyer, warrant, power of attorney, legal
assistance.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
38 ИҚТИСОДИЙ ПРОЦЕСС ВА ЖАРАЁН
судларда адвокат иштироки ва унинг про- ги «Россия Федерациясининг Арбитраж
цессуал ваколатлари чегараси бир мунча процессуал кодексини амалга киритиш би-
содда ва аниқ кўринишда тартибга солин- лан боғлиқ айрим масалалар тўғрисида»ги
ган. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси 11-сонли қарорининг 11-бандида тушунти-
Олий суди Пленумининг «Вакилликка доир риш берилишича, «Адвокатлик фаолияти
фуқаролик процессуал қонунчилиги норма- ва адвокатура тўғрисида»ги Федерал қонун
ларининг судлар томонидан қўлланилиши 6-моддасининг иккинчи қисмига асосан ад-
тўғрисида» 2010 йил 14 майдаги қарорида вокат ишонч билдирувчига ишончнома асо-
баён этилишича, адвокат ишга киришиши сида вакиллик қилади, федерал қонунларда
учун адвокатлик гувоҳномаси ва адвокат- белгиланган бошқа ҳолларда эса, тегишли
лар тузилмаси томонидан берилган ордер адвокатлик тузилмаси томонидан берилган
тақдим этилиши кифоя бўлиб, у адвокатга ордер асосида вакиллик қилади.
юридик ёрдам сўраб мурожаат этган шахс
манфаатларини судда ҳимоя қилиш ҳуқуқи- Кўриб турганимиздек, Россия қонунлари-
ни (ФПК 69-моддасининг иккинчи қисмида да арбитраж суд иш юритувида ҳам адвокат-
назарда тутилган ҳуқуқлардан ташқари) бе- нинг процессдаги иштироки учун ордер ва
ради. ишончноманинг чегараси аниқ белгиланма-
ган. Хусусан, адвокатнинг тегишли равишда
Долзарб масалаларни ҳал этиш мақсади- расмийлаштирилган ордери бўлган ҳолда
да хорижий мамлакатларда ушбу масалага ишончномаси йўқлиги сабабли суд процес-
қандай ёндашилганини ўрганиш мақсадга сига қўйилмагани амалиётда тез-тез учраб
мувофиқдир. турадиган муаммолардан бири ҳисобланади2.
Россия Федерацияси Арбитраж про- Энг қизиғи, биринчи инстанциянинг ушбу
цессуал кодексининг 61-моддасига асосан ҳаракати назорат инстанциясида ҳам қўл-
арбитраж суд иш юритувида адвокатнинг лаб-қувватланган ва судда адвокатнинг ва-
ваколатлари федерал қонун ҳужжатларида колатларини тасдиқловчи, тегишли равишда
белгиланган тартибда тасдиқланади. Россия расмийлаштирилган ишончноманинг тақдим
Федерацияси «Адвокатлик фаолияти ва ад- этилмаганлиги сабабли унинг иштирокига
вокатура тўғрисида»ги Федерал қонунининг йўл қўйилмаганлиги асосли деб топилган3.
6-моддасига кўра, адвокатнинг ваколатлари
ордер билан тасдиқланади. Бошқа ҳолларда Қонун нормаларининг ноаниқлигига эъти-
адвокат ишонч билдирувчига ишончнома бор қаратган Е.А.Трешёва арбитраж процес-
асосида вакиллик қилади. сида адвокат ваколатларини тасдиқлаш учун
ордернинг тақдим этилишини ноқонуний
Россия Федерацияси Фуқаролик про- деб баҳолайди ва адвокат ишда иштирок эти-
цессуал кодекси 53-моддасининг бешинчи ши учун ўз ваколатларини ишончнома билан
қисмига кўра, судда адвокатнинг вакил си- тасдиқлаши лозимлигини таъкидлайди4.
фатидаги иштироки тегишли адвокатлик
тузилмаси томонидан берилган ордер би- Бу фикрларга қарши чиққан Н.Г.Лившиц-
лан тасдиқланади. Бошқача қилиб айтганда, нинг қайд этишича, агар адвокат арби-
агар Россия Федерацияси Фуқаролик про- траж судига қонунда белгиланган тартибда
цессуал кодексининг 53-моддасида ёзилга- расмийлаштирилган ордер тақдим этса,
ни каби аниқ тартиб белгиланган бўлмаса, унинг вакил сифатидаги ваколатлари тас-
арбитраж процессида вакил сифатида адво- диқланган деб топилиши керак5.
кат иштироки учун ишончнома зарур ҳисоб-
ланади1. Қозоғистон Республикаси Фуқаролик
процессуал кодексининг 58-моддасига му-
Россия Федерацияси Олий арбитраж вофиқ, адвокатнинг мазкур иш бўйича ва-
суди Пленумининг 2002 йил 9 декабрда- киллигини тасдиқловчи ордер ва адвокатлик
гувоҳномаси билан адвокат зарур бўлган
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ИҚТИСОДИЙ ПРОЦЕСС ВА ЖАРАЁН 39
барча процессуал ҳаракатларни амалга оши- лик ҳайъати (бюроси, фирмаси) томонидан
ришга ҳақли. Ушбу Кодекс 60-моддасининг берилган ордер адвокатга ҳуқуқий ёрдам
биринчи қисмида саналган процессуал ҳа- сўраб мурожаат қилган шахснинг манфаат-
ракатларни амалга ошириш учун ушбу вако- ларини ҳимоя қилиш ҳуқуқини беради. Би-
латлар ишончномада кўрсатилган бўлиши роқ, ИПКнинг 63-моддасида махсус назарда
керак. тутилган процессуал ҳаракатларни амалга
ошириш учун тегишли тартибда расмий-
Қозоғистон Республикаси Фуқаролик лаштирилган ишончнома талаб этилади».
процессуал кодексининг 61-моддасига кўра,
муайян бир иш бўйича адвокатнинг ваколат- Пленум қароридаги қоиданинг бу тарзда
лари Қозоғистон Республикасининг «Адво- баён этилиши суд процессида адвокатнинг
катлик фаолияти ва юридик ёрдам тўғри- ваколатларини аниқлаш жараёнида муноза-
сида»ги Қонунида белгиланган тартибда рали ҳолатларга барҳам беради, юридик ва
адвокатлик гувоҳномаси ва вакилликни жисмоний шахсларнинг малакали ҳуқуқий
тасдиқловчи ёзма маълумотнома билан тас- ёрдам олиш имкониятини кенгайтиради.
диқланади. Ушбу Кодекс 60-моддасининг
биринчи қисмида кўрсатилган процессуал Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, иқтисо-
ҳаракатларнинг адвокат томонидан амалга дий суд томонидан адвокатдан ишончнома-
оширилиши ишончнома билан тасдиқлана- нинг сўралиши адвокатлик фаолияти эркин-
ди. лигининг бузилиши ёки мазкур фаолиятга
тўсқинлик эмас, балки суд жараёнларида
Юқоридагилардан кўриниб турибдики, процессуал ваколатлардан самарали фойда-
Қозоғистон фуқаролик процессуал қонун- ланиш имконини беришдир.
чилигида иқтисодий судларда адвокатнинг
иштироки билан боғлиқ масалалар аниқ ва Қ. АВЕЗОВ,
лўнда баён қилинган. Тошкент вилоят суди
иқтисодий ишлар бўйича
Фикримизча, Ўзбекистон Республикаси судьяси, юридик фанлар
Олий суди Пленумининг 2019 йил 24 май- бўйича фалсафа доктори,
даги «Биринчи инстанция суди томонидан
иқтисодий процессуал қонун нормаларини Ш. ҒОФУРОВ,
қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида»- Зарафшон туманлараро
ги 13-сонли қарори 14-бандининг бешинчи
хатбошисини қуйидаги таҳрирда баён этиш иқтисодий суди раиси
мақсадга мувофиқ:
«Ҳуқуқий маслаҳатхона ёки адвокат-
1Рыжаков А.П. Лица, которые не должны быть представителями в арбитражном про-
цессе // ГЛАГОЛЪ ПРАВОСУДИЯ. 1 (3) / 2012. – С. 90.
2Определение Высшего Арбитражного Суда РФ от 07 мая 2008 г. № 4347/08 по делу
№ А40-60782/06-114-368 // КонсультантПлюс.
3http://www.garant.ru/products/ipo/prime/doc/5399913/.
4Трещева Е. А. Субъекты арбитражного процесса. Часть II: монография // – Самара.
2007. – С. 386.
5Комментарий к Арбитражному процессуальному кодексу Российской Федерации / Под
ред. Яковлева В.Ф., Юкова М.К. – М. 2003. – С. 189.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
40 БАНКРОТЛИК ВА САНАЦИЯ МАСАЛАЛАРИ
БАНКРОТ КОРХОНАЛАРНИ
ТУГАТИШ ЖАРАЁНИДА МУДДАТЛАР
Мамлакатимизда банкротлик таомил- тўққиз ойдан ошиши мумкин эмас. За-
ларини янада соддалаштириш, суд бошқа- рурат бўлганда банкротлик тўғрисидаги
рувчилари фаолиятини такомиллашти- ишда иштирок этувчи шахснинг илтимос-
риш, халқаро рейтингларда Ўзбекистон номасига кўра ёки иқтисодий суднинг та-
Республикасининг позициясини яхши- шаббуси билан бу муддат кўпи билан уч
лаш юзасидан сўнгги йилларда сезиларли ойга узайтирилиши мумкин.
ишлар амалга оширилмоқда.
Иқтисодий суд томонидан қарздорни
Банкротлик таомиллари якунланган банкрот деб топиш ва тугатишга доир иш
корхоналар бўйича суд бошқарувчила- юритишни бошлаш тўғрисида қарор қа-
ри фаолияти самарадорлигини баҳолаш бул қилинган пайтдан эътиборан қарздор-
ва уларнинг рейтингини юритиш жорий нинг бошқарув органлари қарздорнинг
этилмоқда. Баҳолашнинг асосий мезон- мол-мулкини бошқариш ва тасарруф этиш
ларидан бири сифатида тугатиш жараён- вазифаларини бажаришдан, агар илгари
ларининг олиб борилиши муддатига ҳам четлаштирилмаган бўлса, четлаштири-
алоҳида эътибор қаратилган. лади, қарздор раҳбарининг ваколатлари
тугатилади (қарздорнинг раҳбари билан
Маълумки, самарасиз фаолият юри- тузилган меҳнат шартномаси бекор қи-
тадиган, истиқболсиз корхона ва ташки- линади), қарздорнинг ишларини бош-
лотлар давлат ва жамият манфаатларига, қариш тугатиш бошқарувчисига юклати-
шу жумладан, уларнинг кредиторлари лади, шунингдек қарздорнинг мол-мул-
манфаатларига сезиларли даражада за- кини бошқариш ва тасарруф этиш бўйи-
рар етказади. Шундай экан, бундай хў- ча мулкдорнинг ваколатлари тугатилади.
жалик юритувчи субъектлар фаолиятини Тугатиш бошқарувчиси қарздорнинг раҳ-
ўз вақтида тугатиш ёки соғломлаштириш бари билан тузилган меҳнат шартнома-
суд бошқарувчиларининг ишларни пух- сини бекор қилиш ёки мазкур раҳбарни
та ташкил этишларига чамбарчас боғлиқ бошқа ишга ўтказиш тўғрисида буйруқ
ҳисобланади. Ушбу жараёнларнинг ўз чиқаради.
вақтида амалга оширилиши учун қонун-
чиликда тегишли муддатлар белгилаб бе- Қарздор корхонага тугатиш бошқарув-
рилган. чиси тайинланган пайтдан эътиборан уч
иш куни ичида қарздорнинг бухгалтерия
Жумладан, «Банкротлик тўғрисида»ги ва бошқа ҳужжатлари, муҳр ва штампла-
Ўзбекистон Республикаси Қонунига кўра, ри (муҳрлар ва штамплар мавжуд бўлган
иқтисодий суд томонидан қарздорни бан- тақдирда), моддий ва бошқа қимматлик-
крот деб топиш тўғрисида қарор қабул ларини тугатиш бошқарувчисига топши-
қилиниши тугатишга доир иш юритиш- рилишини таъминлаши керак.
нинг бошланишига сабаб бўлади.
Тугатиш бошқарувчиси иқтисодий суд
Тугатишга доир иш юритиш муддати
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
БАНКРОТЛИК ВА САНАЦИЯ МАСАЛАЛАРИ 41
томонидан вазифага тайинланган санадан ган юридик шахсни банкрот деб топиш
эътиборан ўн кун ичида банкротлик тўғри- тўғрисидаги эълон чиқарилган пайтдан
сидаги ишда иштирок этаётган шахс- эътиборан бир ойлик муддат ичида унга
ларга зарар етказилиши ҳодисаси учун тақдим этишга ҳақли.
ўз жавобгарлигини қонун ҳужжатларида
белгиланадиган тартибда суғурталамоғи Ҳозир бўлмаган қарздорнинг бан-
керак. кротлигида эса, тугатиш бошқарувчиси
ўзи аниқлаган барча кредиторларни ҳо-
Иқтисодий суднинг қарздорни бан- зир бўлмаган қарздорнинг банкротлиги
крот деб топиш ва тугатишга доир иш тўғрисида ёзма шаклда хабардор қилиши,
юритишни бошлаш тўғрисида қарорлари улар бу хабарни олган кундан эътиборан
ҳақидаги маълумотлар расмий нашрда бир ойлик муддат ичида тугатиш бошқа-
эълон қилиниши лозим. рувчисига ўз талабларини тақдим этиш-
лари мумкин.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
Маҳкамасининг 2009 йил 11 июндаги Тугатиш бошқарувчиси ҳар ойда ка-
«Банкротлик тўғрисида»ги Ўзбекистон мида бир марта кредиторлар йиғилишига
Республикаси Қонунида назарда тутилган ёки кредиторлар қўмитасига ўз фаолияти
маълумотларни эълон қилишни тартиб- тўғрисида ҳисобот, қарздорнинг моли-
га солиш чора-тадбирлари тўғрисида»- явий аҳволи ҳамда тугатишга доир иш
ги 160-сонли қарорига асосан «Биржа» юритиш бошланган пайтдаги ва иш юри-
ва «Солиқ инфо» газеталари банкротлик тиш жараёнидаги мол-мулки тўғрисида
тўғрисидаги маълумотлар эълон қилина- ахборот, шунингдек бошқа ахборотларни
диган расмий нашрлар этиб белгиланган. тақдим этиб бориши лозим.
Қарздорни банкрот деб топиш ва туга- Кредиторлар йиғилиши кредиторлар
тишга доир иш юритишни бошлаш тўғри- қўмитасининг ёки қонунда кўрсатилган
сидаги маълумотларни тугатиш бош- кредиторларнинг талабига биноан те-
қарувчиси бошқарувчиликка тайинланган гишли ариза билан суд бошқарувчисига
пайтдан эътиборан ўн кундан кечиктир- мурожаат этилган пайтдан эътиборан
май расмий нашрда эълон қилиш учун кечи билан ўттиз кунлик муддат ичида
юбориши лозим. суд бошқарувчиси томонидан чақирили-
ши лозим.
Банкротлик тўғрисидаги маълумот-
лар ҳар ҳафтада манфаатдор шахслардан Башарти, кредиторлар йиғилишини ўт-
олингандан ва эълон қилинганлик ҳақи казиш учун кворум мавжуд бўлмаган тақ-
тўлиқ ҳажмда тўлангандан кейин расмий дирда, ўн кунлик муддат ичида кредитор-
нашр томонидан етти кун мобайнида ларнинг такрорий йиғилиши чақирилиши
эълон қилиниши, шунингдек газетанинг лозим, агар йиғилишни ўтказиш санаси,
интернетдаги сайтида қўшимча ҳақ унди- вақти ва жойи тўғрисида кредиторлар ло-
рилмасдан жойлаштирилиши лозим. зим даражада хабардор этилган бўлса, так-
рорий йиғилиш ҳозир бўлган кредитор-
Кредиторлар маълумотлар расмий нашр- ларнинг сонидан қатъи назар, ваколатли
да эълон чиққан санадан эътиборан камида ҳисобланади.
бир ой ичида тугатиш бошқарувчисига ўз
талабларини қўйишлари мумкин. Кредиторлар йиғилишининг баённома-
си ҳамда унга илова қилинган ҳужжатлар
Тугатилаётган юридик шахсга эса, кредиторлар йиғилиши ўтказилган сана-
кредиторлар ўз талабларини тугатилаёт-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
42 БАНКРОТЛИК ВА САНАЦИЯ МАСАЛАЛАРИ
дан эътиборан икки кундан кечиктирмай чиси иқтисодий судга тугатишга доир иш
иқтисодий судга топширилиши лозим. юритишни ўтказиш натижалари ҳақида
ҳисобот тақдим этиши шарт.
Тугатишга доир иш юритиш жараёнида
тугатиш бошқарувчисининг ушбу Қонунга Тугатишга доир иш юритиш таоми-
мувофиқ берган аризалари, шу жумладан, лини ўтказиш натижалари тўғрисида ту-
ўзи билан кредиторлар ўртасида, ўзи би- гатиш бошқарувчиси томонидан тақдим
лан қарздор ўртасида келиб чиққан келиш- этилган ҳисобот кўриб чиқилганидан
мовчиликлар тўғрисида берган аризалари, кейин иқтисодий суд тугатишга доир иш
шунингдек кредиторларнинг ўз ҳуқуқ ва юритиш тамомланганлиги ҳақида ажрим
қонуний манфаатлари бузилганлиги хусу- чиқаради ва тугатиш бошқарувчиси зим-
сидаги шикоятлари бу ариза ва шикоятлар масига мазкур ажримни юридик шахслар-
олинган кундан эътиборан ўн беш кунлик ни давлат рўйхатидан ўтказувчи органга
муддатдан кечиктирмай иқтисодий суд то- ўн кун ичида тақдим этиш мажбуриятини
монидан кўриб чиқилиши лозим. юклайди.
Банкротлик тўғрисидаги ишда келиш- Иқтисодий суднинг ажрими юридик
мовчиликларни кўриб чиқиш юзасидан шахсларнинг ягона давлат реестрига
иқтисодий суднинг ажримлари чиқарил- қарздор тугатилганлиги тўғрисида ёзув
ган пайтдан эътиборан ўн кун ўтгандан киритилиши учун асос бўлади. Реестрга
кейин қонуний кучга киради. тегишли ёзув иқтисодий суднинг мазкур
ажрими тақдим этилган пайтдан эътибо-
Агар қарздорга нисбатан тугатишга ран уч кундан кечиктирмай киритилиши
доир иш юритиш мобайнида қарздорнинг лозим.
тўлов қобилияти тикланиши мумкин деб
ҳисоблаш учун етарли асослар, шу жум- Юридик шахсларнинг ягона давлат ре-
ладан, молиявий таҳлил маълумотлари естрига қарздор тугатилганлиги тўғри-
билан тасдиқланган асослар пайдо бўл- сидаги ёзув киритилган пайтдан бошлаб,
са, тугатиш бошқарувчиси мазкур ҳолат- тугатиш бошқарувчисининг ваколатлари
лар аниқланган пайтдан эътиборан бир тугатилган, тугатишга доир иш юритиш
ойлик муддат ичида тугатишга доир иш тамомланган, қарздор эса тугатилган деб
юритишни тугатиш ва ташқи бошқарувга ҳисобланади.
ўтиш ҳақида илтимоснома билан иқти-
содий судга мурожаат этиш тўғрисидаги Хулоса қилиб айтганда, юқорида кўр-
масалани кўриб чиқиш мақсадида қарз- сатилган муддатларга қатъий риоя этили-
дорнинг кредиторлари йиғилишини чақи- ши тугатишга доир иш юритиш таомили-
риши шарт. нинг иқтисодий суд томонидан асоссиз
узайтирилмаслигига, кредиторлар манфа-
Агар корхонани тугатиш жараёнида атларининг барвақт ҳимоя қилинишига,
кредитор билан келишув битими тузил- умидсиз қарздорликлар миқдорининг ош-
ган тақдирда, тугатиш бошқарувчиси би- маслигига, қолаверса тўлов қобилиятини
тим имзоланган пайтдан эътиборан беш йўқотган корхонани ўз вақтида соғлом-
кун ичида иқтисодий судга келишув би- лаштиришга хизмат қилади.
тими тузилганлигини тасдиқловчи ариза
тақдим этиши керак. Қ. ХОЖАМУРАТОВ,
Беруний туманлараро
Кредиторлар билан ҳисоб-китоблар та- иқтисодий суди судьяси
момланганидан кейин тугатиш бошқарув-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ДОЛЗАРБ МАВЗУ (COVID-19) 43
КАРАНТИН ҚОИДАЛАРИНИ
БУЗГАНЛИК УЧУН ЖАВОБГАРЛИК
Коронавирус инфекцияси (COVID-19) амалдаги қонунчилик доирасида жиноий
бугунги кунда инсоният учун энг кат- жавобгарликкача бўлган чоралар кўрилди.
та таҳдидга айланди. 2020 йил 11 март Барча давлат ва нодавлат ташкилотлари то-
куни Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкило- монидан мажлис ҳамда бошқа тадбирлар
ти (ЖССТ) коронавирусни пандемия деб ўтказиш вақтинчалик тўхтатилди. Ҳукумат
тан олди. барча диний идораларга диний маросим-
ларни ўтказишни вақтинча чеклаш бўйича
Дунёнинг барча давлатлари фуқаро- мурожаат қилди.
ларнинг ҳаракатланишини чеклаш билан
боғлиқ қатъий чораларни кўрди ва кўплаб Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги
мамлакатларда карантин, айрим жойларда томонидан коронавирус инфекцияси тарқа-
фавқулодда ҳолат жорий этилди. лишининг олдини олиш мақсадида махсус
чора-тадбирлар белгиланди.
Аммо, аҳоли орасида карантин чора-
ларини бузиш ҳолатлари мавжуд бўлиб, Барча олий таълим муассасалари, ака-
бу муқаррар равишда хавфли касаллик демик лицей ва касб-ҳунар коллежларида
тарқалишига олиб келади. Ушбу ҳолатлар 2020 йил 16 мартдан эътиборан ўқиш тўх-
карантин қоидаларини бузганлик учун жа- татилиб, ўқувчи-талабалар таътилга чиқа-
вобгарликни жорий қилиш ва кучайтириш рилди, таълим муассасаларида карантин
учун асос бўлади. жорий қилинди, таълимни масофавий шакл-
да амалга ошириш тавсия этилди.
Ўзбекистонга коронавирус 2020 йил 15
март куни расман кириб келди, коронави- 2020 йил 18 март куни Президентимиз
рус инфекцияси тарқалишининг олдини коронавирус билан боғлиқ вазият бўйича
олиш ва ушбу ҳолатнинг салбий таъсирла- халққа мурожаат қилди.
рини юмшатиш бўйича чора-тадбирлар 16
март кунидан бошланди. Давлатимиз раҳбари томонидан 2020
йил 19 март куни «Коронавирус пандемия-
Барча давлат ва нодавлат таълим му- си ва глобал инқироз ҳолатларининг иқти-
ассасаларида (боғча, мактаб ва универ- содиёт тармоқларига салбий таъсирини
ситетлар) баҳорги каникул эълон қилин- юмшатиш бўйича биринчи ва навбатдаги
ди. Барча оммавий тадбирларни ўтказиш чора-тадбирлар тўғрисида» Фармони им-
вақтинчалик бекор қилинди. Ўзбекис- золанди.
тон фуқароларининг хорижий давлатларга
чиқиши, хорижий давлат фуқароларининг Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
Ўзбекистонга кириши тақиқланди. Хори- Маҳқамаси 2020 йил 19 март куни «Коро-
жий давлатлардаги ўзбекистонликларнинг навирус инфекцияси тарқалишига қарши
қайтишига шарт-шароитлар яратилди. қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида» қарор
қабул қилиб, «Коронавирус инфекцияси
Карантин вақтида ёлғон ва текширилма- аниқланганда (гумон қилинганда) бажари-
ган ҳамда одамларда ваҳима уйғотадиган ладиган профилактик ва эпидемияга қарши
хабарлар тарқатадиган шахсларга нисбатан чора-тадбирларни амалга ошириш тартиби
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
44 ДОЛЗАРБ МАВЗУ (COVID-19)
тўғрисида»ги Низомни тасдиқлади. озодликни чеклаш ёки уч йилгача озодлик-
Кўриб турибмизки, Президентимиз ва дан маҳрум қилиш билан жазоланади.
Ҳукуматимиз томонидан бу хатарни тезроқ Шунингдек, санитарияга оид қонун
бартараф этиш юзасидан барча зарур чора- ҳужжатларини ёки эпидемияга қарши ку-
лар кўрилмоқда. Аммо, белгиланган каран- рашиш қоидаларини бузиш, шу жумладан,
тин қоидалари ва талабларига тўлиқ риоя карантинли ва инсон учун хавфли бўлган
қилинмаяпти. бошқа юқумли касалликлар пайдо бўлиши
ва тарқалиши шароитида давлат санитария
2020 йил 24 мартда «Ўзбекистон Респуб- назорати органларининг тиббий текши-
ликасининг Жиноят, Жиноят-процессуал рувдан ва даволанишдан ўтиш, карантин-
кодексларига ҳамда Маъмурий жавобгар- ни ўташ учун белгиланган жойларга етиб
лик тўғрисидаги кодексига ўзгартиш ва қў- бориш ва ушбу жойни белгиланган муддат
шимчалар киритиш ҳақида»ги Қонун имзо- давомида тарк этмаслик, касаллик юқиши
ланди. мумкин бўлган даврда мулоқотда бўлган
шахслар ва улар борган жойлар ҳақидаги
Қонунда карантинли ва инсон учун маълумотларни ошкор қилиш тўғрисида-
хавфли бўлган бошқа юқумли касалликлар ги ёки бошқа қонуний талабларини узрли
тарқалиши ҳақида ҳақиқатга тўғри келмай- сабабларсиз бажармаслик одамларнинг ом-
диган маълумотларни тарқатганлик, шу- мавий касалланишига ёки заҳарланишига
нингдек уларни нашр қилиш ёки бошқача олиб келган бўлса, жиноий жавобгарлик
усулда кўпайтирилган матнда ёхуд омма- кучайтирилди.
вий ахборот воситалари ва Интернет бутун-
жаҳон ахборот тармоғи орқали тарқатган- Жиноят кодекси 2571-моддасининг мат-
лик учун жиноий жавобгарлик белгиланди. ни қуйидаги таҳрирда баён этилди:
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят «Санитарияга оид қонун ҳужжатларини
кодекси янги 2445-модда билан тўлдирил- ёки эпидемияга қарши кураш қоидаларини
ди. Яъни, карантинли ва инсон учун хавф- бузиш, шу жумладан, карантинли ва инсон
ли бўлган бошқа юқумли касалликларнинг учун хавфли бўлган бошқа юқумли касал-
пайдо бўлиши ҳамда тарқалиши шароити- ликлар пайдо бўлиши ҳамда тарқалиши
да карантинли ва инсон учун хавфли бўл- шароитида давлат санитария назорати ор-
ган бошқа юқумли касалликлар тарқалиши ганларининг тиббий текширувдан ўтиш ва
ҳақида ҳақиқатга тўғри келмайдиган маъ- даволаниш, карантинни ўташ учун белги-
лумотларни тарқатиш — базавий ҳисоблаш ланган жойларга етиб бориш ва ушбу жой-
миқдорининг икки юз бараваригача миқ- ларни белгиланган муддат давомида тарк
дорда жарима ёки уч юз соатгача мажбурий этмаслик, касаллик юқиш хавфи мавжуд
жамоат ишлари ёхуд икки йилгача ахлоқ бўлган даврда мулоқотда бўлинган шахслар
тузатиш ишлари билан жазоланади. ва борилган жойлар ҳақидаги маълумот-
ларни ошкор қилиш тўғрисидаги ёки бош-
Ушбу модданинг биринчи қисмида кўр- қа қонуний талабларини узрли сабабларсиз
сатилган маълумотларни нашр қилиш ёки бажармаслик одамларнинг оммавий касал-
бошқача усулда кўпайтирилган матнда ёки ланиши ёки заҳарланиши реал хавфини
оммавий ахборот воситалари, шунингдек келтириб чиқарса ёхуд одамларнинг ом-
Интернет бутунжаҳон ахборот тармоғи мавий касалланишига ёки заҳарланишига
орқали тарқатиш — базавий ҳисоблаш олиб келса, базавий ҳисоблаш миқдори-
миқдорининг икки юз бараваридан тўрт юз нинг эллик бараваридан юз бараваригача
бараваригача миқдорда жарима ёки уч юз миқдорда жарима солиш ёки беш йилгача
соатдан уч юз олтмиш соатгача мажбурий муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш ёки икки
жамоат ишлари ёхуд икки йилдан уч йил-
гача ахлоқ тузатиш ишлари ёки уч йилгача
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
ДОЛЗАРБ МАВЗУ (COVID-19) 45
йилгача ахлоқ тузатиш ишлари ёки бир карантинли ва инсон учун хавфли бўлган
йилдан уч йилгача озодликни чеклаш ёхуд бошқа юқумли касалликлар пайдо бўлиши
беш йилгача озодликдан маҳрум қилиш би- ва тарқалиши шароитида шифохонадаги
лан жазоланади. ички тартибга риоя этмаслик ҳамда давлат
санитария назорати органларининг тиббий
Ўша қилмиш одамнинг ўлимига сабаб текширувдан ва даволанишдан ўтиш, ка-
бўлса, икки йилдан уч йилгача ахлоқ ту- рантинни ўташ учун белгиланган жойлар-
затиш ишлари ёки уч йилдан беш йилгача га етиб бориш ва ушбу жойни белгиланган
озодликни чеклаш ёхуд беш йилдан етти муддат давомида тарк этмаслик, касаллик
йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан юқиши мумкин бўлган даврда мулоқот-
жазоланади. да бўлган шахслар ва улар борган жойлар
ҳақидаги маълумотларни ошкор қилиш
Ўша қилмиш одамларнинг ўлимига са- тўғрисидаги ёки бошқа қонуний талабла-
баб бўлса, етти йилдан ўн йилгача озодлик- рини узрли сабабларсиз бажармаслик учун
дан маҳрум қилиш билан жазоланади». маъмурий жавобгарлик белгиланди. Бун-
дай жавобгарлик фуқароларга базавий ҳи-
Ўзбекистон Республикасининг Маъ- соблаш миқдорининг йигирма бараваридан
мурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси ўттиз бараваригача, мансабдор шахсларга
карантинли ва инсон учун хавфли бўлган эса ўттиз бараваридан эллик бараваригача
бош-қа юқумли касалликлар пайдо бўлиши миқдорда жарима солишга сабаб бўлади.
ва тарқалиши шароитида тиббий йўсинда-
ги мажбурлов чорасини қўллашни назарда Карантинли ва инсон учун хавфли бўл-
тутувчи янги боб билан тўлдирилди. ган бошқа юқумли касалликлар пайдо бў-
лиши ҳамда тарқалиши шароитида вако-
Жумладан, карантин ва инсон учун латли органнинг махсус талабларига зид
хавфли бўлган бошқа юқумли касалликлар равишда жамоат жойларида ниқобсиз бў-
пайдо бўлиши ва тарқалиши шароитида са- лиш базавий ҳисоблаш миқдорининг беш
нитария ва эпидемияларга қарши курашиш бараваригача миқдорда жарима солишга
қоидаларини бузишга оид ҳуқуқбузарлик сабаб бўлади.
содир этган шахсга нисбатан тегишли асос-
лар мавжуд бўлган тақдирда, давлат сани- Афсуски, Ўзбекистонда карантин эълон
тария назорати органлари томонидан ка- қилинган кундан бошлаб тегишли қоида-
рантинда сақлаш ёки даволаш тарзидаги ларни бузиш ҳолатлари кўплаб кузатил-
тиббий йўсиндаги мажбурлов чоралари моқда. Ҳозирча коронавирус инфекцияси
қўлланиши мумкин. юқиши хавфи бор экан, биз ўзимиз, ои-
ламиз ва атрофдагиларни соғлигига би-
Тиббий йўсиндаги мажбурлов чоралари либ-билмай зиён етказмаслик учун каран-
30 суткагача бўлган муддатда маъмурий тин қоидаларига тўлиқ риоя қилишимиз
жазо тайинлаш билан бирга қўлланилади шарт.
ҳамда давлат санитария назорати органла-
ри томонидан белгиланган жойларда ўта- Д. СУЮНОВА,
лиши таъминланади. Тошкент давлат юридик университети
Тиббий йўсиндаги мажбурлов чорала- «Жиноят-процессуал ҳуқуқи ва
рининг ижроси давлат санитария назорати, криминалистика» кафедраси доценти,
ички ишлар ва Ўзбекистон Республикаси
Миллий гвардияси органлари томонидан Н. АКБАРОВ,
таъминланади. жиноят ишлари бўйича
Олмалиқ туман суди раиси
Карантинли ва инсон учун хавфли бўл-
ган бошқа юқумли касалликлар пайдо бў-
лиши ва тарқалиши шароитида жамоат
жойларида ниқобсиз юриш, шу жумладан,
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
46 МУАММО ВА ТАКЛИФ
ОИЛА БОШЛИҒИ КИМ?
Ҳалима билан Нусрат севиб-севи- ташлаб кетган келин энди иккита ёш
шиб турмуш қуришди. Оилада шаро- боласи билан қаерга боради? Боз усти-
ит оғир бўлганлиги учун уй масаласи га, у келин бўлиб тушган вақтда унинг
ҳал бўлгунича куёвнинг тоғасиникида шу уйда вақтинча яшаши ва маълум
яшаб туришга қарор қилишди. Улар вақтдан кейин уйни бўшатиши лозим-
кетма-кет икки фарзандли бўлишди. лиги тўғрисида тарафлар ўртасида ҳеч
қандай келишув ҳам бўлмаган эди.
Орадан 5 йил ўтгач, уй масаласида
эр-хотин ўртасида ўзаро келишмовчи- Юқорида қайд этилган ҳолат бўйича
ликлар пайдо бўла бошлади. Охир-оқи- кейинги босқич суди амалдаги қонун-
бат куёвнинг аризасига кўра, суд улар- ларга асосланган ҳолда бир тўхтамга
ни никоҳдан ажратиш тўғрисида қарор келган бўлиши мумкин. Лекин, гап бош-
чиқарди. Тарафлар ўртасидаги энг қа ёқда...
кескин можаролар ана шундан кейин
бошланди. Юқоридаги мисолни баён қилишдан
мақсад ҳаётда шундай низоларнинг
Эр ишлаш учун чет элга кетиб қол- келиб чиқишига сабаб бўлаётган ҳо-
ди. Шундан сўнг уйнинг эгаси бўл- латларни ўрганиш, мулоҳаза юритиш
миш тоға келинни икки боласи билан ва келгусида бундай низоларни ка-
уйдан чиқариш тўғрисида судга ариза майтириш борасида фикр юритишдир.
берди. Кўп тортишувлардан кейин суд Зеро, ҳозирда уйга киритиб қўйиш,
ҳолатга атрофлича баҳо берган ҳол- уйдан чиқариш ва уй-жойга нисбатан
да, даъвони рад этиш тўғрисида қарор яшаш ҳуқуқини йўқотган деб топиш
чиқарди. Лекин, суднинг қарори би- каби низолар фуқаролик судларида
лан уй эгаси келиша олмади. Чунки, кўрилаётган ишларнинг катта қисми-
шу пайтга келиб у ўғлини уйлантир- ни ташкил этмоқда. Айнан шундай
моқчи ва келинни шу уйга туширмоқ- муаммолар асносида баъзи ҳолларда
чи эди. Қолаверса, у уйнинг қонуний ёш оилаларнинг барбод бўлиши ҳолат-
эгаси сифатида ўзининг мулкини тўла лари кузатилмоқда. Кўп ҳолларда аёл-
тасарруф этиш ҳуқуқига эга. лар никоҳ бекор қилинганидан кейин
ёш болалари билан бошпанасиз қолиб
Мантиқан фикр юритадиган бўлсак, кетиб, ўз ҳуқуқларини ҳимоя қилиш
бир томондан, мулкдор ҳақ, чунки у уй- мақсадида судма-суд юришга мажбур
нинг қонуний эгаси сифатида ўзининг бўлишмоқда.
қонуний ҳуқуқидан фойдаланиши мум-
кин. Иккинчи тарафдан, ўша хонадон- Суд амалиётига эътибор берадиган
га келин бўлиб тушган, у ерда иккита бўлсак, бу каби низолар асосан эр-хо-
фарзандли бўлгунча яшаб келган ва эри тин ўртасидаги зиддиятлар асосида ву-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
МУАММО ВА ТАКЛИФ 47
жудга келади ва улар турлича ҳолатлар- ган баъзи эркакларни жиловлаб турган
да якун топади. Масалан, бир ҳолатда бўлиши мумкин. Чунки, ўша пайтда эр-
куёв тарафдан келинга алоҳида уй олиб нинг ташаббуси билан никоҳ бекор қи-
берилса, иккинчи ҳолатда уй учун маъ- линганда хотинининг маҳрига аталган
лум миқдорда пул бериш йўли билан нарсалар – олдида айвони билан бир
низони ёпишга келишилади. Бошқа уй, бир даҳлиз ва бошқа мулклар унинг
ҳолларда эса, низони ҳал этиш учун ихтиёрида қолган. Демак, маҳр, авва-
судлар бош қотиришига тўғри келади. ло, никоҳнинг ҳурмати, қолаверса, эр-
какларнинг аёлларга берган мустаҳкам
Иморатнинг пойдевори қанчалик аҳд-у паймонлари белгиси деса бўлади.
мустаҳкам бўлса, бундай бино ҳар қан-
ча турса ҳам ўз сифатини йўқотмайди. Ҳозирги кунларда маҳр қонунда
Ҳаётда ҳам инсонлар ўртасидаги муно- қайд этилмаган бўлса-да, амалда никоҳ
сабатларни тартибга солувчи қонунлар узуги деб аталмиш бир тилла узук маҳр
қанчалик пухта ишланса, низоларни ҳал сифатида келинга берилмоқда.
этиш ҳам шунчалик осон бўлади. Бунга
эришиш учун фуқароларнинг уй-жой- Ўзбекистон Республикасининг Уй-
га бўлган мулкий ва ашёвий ҳуқуқла- жой кодекси 32-моддасининг биринчи
рини ҳимоя қилишга қаратилган ҳамда қисмида мулкдор оила аъзоларининг,
бу борадаги ҳуқуқий муносабатларни шунингдек у билан доимий яшаётган
янада аниқ тартибга соладиган қонун фуқароларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятла-
нормаларини такомиллаштириш жоиз ри кўрсатиб ўтилган бўлса-да, бу норма
бўлади. умумий характерга эга бўлиб қолган.
Агар ҳуқуқ борасида бошқа манба- Масалан, ушбу моддада уй, квартира
ларга, хусусан, халқимиз маънавий ме- мулкдорининг оила аъзолари, шунинг-
росининг ажралмас бир қисми бўлган дек у билан доимий яшаётган фуқаро-
Ислом ҳуқуқига мурожаат қиладиган лар, агар уларни кўчириб келган пайтда
бўлсак, унда эр оила бошлиғи сифатида ёзма равишда бошқа ҳол қайд этилган
оиласининг оғирлигини зиммасига оли- бўлмаса, уйдаги, квартирадаги хона-
ши лозимлиги, оиласига меҳр-мурув- лардан мулкдор билан тенг фойдала-
ват кўрсатиши кераклиги, оила қуриш нишга ҳақли эканлиги, бу шахслар уй,
ўз-ўзидан бўлаверадиган нарса эмасли- квартиранинг мулкдори билан оила-
ги қатъий тарзда эътироф этилган. вий муносабатларни тугатган тақдирда
ҳам уларда турар жойдан фойдаланиш
Никоҳ тузилгандан кейин, келгуси- ҳуқуқи сақланиб қолиши кўрсатилган.
да аёлнинг ҳақ-ҳуқуқларини таъмин-
лаш мақсадида «маҳр» (арабча «тўй Одатда, аксарият ҳолларда келин ту-
совғаси» – никоҳ пайтида куёв томони- ширилганда у қайси хонада яшаши ло-
дан келинга ҳадя қилинадиган кўчмас зимлиги тўғрисида бирон-бир ҳужжат
мулк) жорий қилинган. Шу билан ни- расмийлаштирилмайди ва буни, ўз нав-
коҳ бекор қилинганда аёл тирикчилик батида, қонун ҳам талаб қилмайди.
ўтказа олмайдиган даражага тушиб қо- Уй-жойдан фойдаланиш тўғрисида
лишининг олди олинган. Мана шу омил мулкдор билан келин ўртасида уйдан
ҳам оила муносабатларига бефарқ бўл- фойдаланиш бўйича шартнома тузиш
лозимлиги тўғрисида ҳозирча қонунда
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
48 МУАММО ВА ТАКЛИФ
бирон-бир норма мавжуд эмас. уйлантириш каби мажбуриятларни
Шунинг учун ҳам судларда уйга ки- юклаш лозим.
ритиб қўйиш тўғрисида даъво аризаси Бундан ташқари, оила бошлиғи оила
кўрилганда, келин мулкдорга тегишли бюджети учун жавобгарлиги, оиланинг
бўлган уйнинг қайси қисми ёки хона- барча аъзолари у билан ҳар бир ишда
сидан фойдаланиши мумкинлигини маслаҳатлашишга мажбурлиги ҳам қо-
аниқлашда муаммо пайдо бўлади. нунда қайд этилиши керак.
Кейинги пайтларда эр тарафнинг ои- Никоҳдан олдин келин тушадиган
ланинг молиявий оғирлигини кўтариш хона ёки уй куёв ва келиннинг номига
ва бошқа жавобгарликлар борасида- тенглик асосида расмийлаштирилиши
ги масъулият ҳисси йўқолмоқда. Нари ва бу қоида никоҳ тузиш шартларидан
борса, бир дона никоҳ узугини бериб, бири сифатида қабул қилиниши керак.
бировнинг боқиб катта қилган қизига
уйланган шахс бўлган-бўлмаган нарса Қонуннинг асл мазмуни оила бош-
учун уни ҳайдаб, яна уйланиш пайида лиғининг ўз масъулиятини сезишига
бўлмоқда. қаратилган бўлиши лозим. Масалан,
ўғил уйлантирмоқчи бўлган ота-она
Оқибатда, битта-иккита боласи би- олдиндан ўз тайёргарлигини кўриб бо-
лан ажрашган ёш аёл отасиникига қай- риши, ёш оилага бошланғич тарзда ша-
тиб боришга мажбур бўлмоқда. У ерда роит яратиши, улар яшайдиган уй-жой
эса, яна янги муаммолар пайдо бўлиши тайёр ҳолда бўлиши лозим. Акс ҳолда
турган гап. ёшларга ўз вақтида шароит яратилма-
гани боис, жамиятда қари қиз ва қари
Фикримизча, оила, янаям аниқроғи аёл йигитларнинг сони ортиши ва бунинг
ва норасида фарзандларнинг манфаати- оқибатида жамият ҳам, якка шахслар
дан келиб чиққан юқорида қайд этилган ҳам зарар кўриши мумкин.
ҳолатларни тартибга солувчи қонун нор-
маларини қайтадан кўриб чиқиш билан Мақсад — жамиятнинг асосий пой-
бирга янги нормалар ҳам жорий қилиш девори ҳисобланган оилани тинч-
учун етарлича асослар бор. тотув ва фаровон бўлиши учун зару-
рий шарт-шароитлар яратиш, бугунги
Никоҳ мустаҳкам бўлишини таъмин- кун талабларини ҳисобга олган ҳолда
лаш мақсадида, авваламбор, Оила ко- қонунчилик ва норматив-ҳуқуқий база-
дексига «Оила бошлиғи» деган алоҳида ни янада такомиллаштириш, амалдаги
боб киритилиб, унда оила бошлиғининг қонун ҳужжатларига оила институти-
ҳуқуқ ва мажбуриятлари, жавобгарлиги ни ривожлантириш ва такомиллашти-
аниқ тарзда мустаҳкамланиши керак. ришга қаратилган зарур ўзгартириш ва
қўшимчалар киритиш, янги қонунлар,
Масалан, отанинг бола олдидаги қоида ва нормаларни ишлаб чиқиш ма-
вазифаларига болани тарбиялаш, уни саласига жамиятимиз эътиборини яна-
тарбияси устидан назорат қилиш, ўқи- да кучайтиришдир.
тиш ёки бирон-бир касбни эгаллашга
йўналтириш, вақти келганда у учун З. ИСМАТУЛЛАЕВ,
уй ёки алоҳида хона қуриш, шу турар ҳуқуқшунос
жойни фарзандининг номига қонуний
расмийлаштириш ва шу уйга ўғлини
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 1 / 2021
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
«Одил судлов» – «Правосудие» журнали 2021 йил 1-сони
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search