Судьянинг онгида - адолат, тилида - ҳақиқат,
дилида - поклик бўлиши шарт.
Шавкат МИРЗИЁЕВ
8/2020 ISSN 2181-8991
ОДИЛ СУДЛОВ
Ҳуқуқий, илмий-амалий нашр
Муассис: Бош муҳаррир
Ўзбекистон Республикаси Камол УБАЙДИЛЛОЕВ
Олий суди Масъул котиб
Муталиф СОДИҚОВ
ТАҲРИР ҲАЙЪАТИ:
Козимджан КАМИЛОВ Журнал 2015 йилда «Жамият ва мен» рес
Робахон МАХМУДОВА публика танловида «Энг яхши ёритилган
Икрам МУСЛИМОВ ҳуқуқий мавзулар» йўналиши бўйича ғолиб
Холмўмин ЁДГОРОВ деб топилган.
Бахтиёр ИСАКОВ
Мирзоулуғбек АБДУСАЛОМОВ ТАҲРИРИЯТ МАНЗИЛИ:
Ибрагим АЛИМОВ 100097, Tошкент шаҳри, Чилонзор тумани,
Олим ХАЛМИРЗАЕВ
Акмал МУРОДОВ Чўпонота кўчаси, 6-уй
Шахноза АХАТОВА Ҳ/р 20210000300101763001
Омонбой ОҚЮЛОВ ХАБ «Tрастбанк» Tошкент филиали
Азиз МИРЗАЕВ МФО 00850, СТИР 201403038
Музаффаржон МАМАСИДДИҚОВ
ТЕЛЕФОН: 278-96-54, 278-91-96,
K Реклама нашри ва тижорий йўл билан 278-25-96, ФАКС: 273-96-60
босилган матнлар.
Email: [email protected]
Таҳририят фикри муаллиф фикридан ўзгача Веб-сайт: www: odilsudlov.sud.uz
бўлиши мумкин.
Босишга 2020 йил 21 августда рухсат
Қўлёзмалар, суратлар тақриз қилинмайди ва этилди. Қоғоз бичими 60Х84 1/8. 10 босма
қайтарилмайди. табоқ. Офсет усулида чоп этилди. Журнал
таҳририят компьютерида терилди ва саҳи-
Кўчириб босилганда «Одил судлов» ‒ фаланди. Буюртма ‒ 41.
«Правосудие» нашри кўрсатилиши шарт. Нашр адади 4590 нусха.
Журнал Ўзбекистон Республикаси Ва- Навбатчи муҳаррир
зирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Олий аттес Муталиф СОДИҚОВ
тация комиссияси Раёсатининг 2013 йил
30 декабрдаги 201/3-сонли қарори билан ИНДЕКС:
докторлик диссертациялари бўйича илмий якка тартибдаги обуначилар
мақолалар чоп этиладиган нашрлар рўйха-
тига киритилган. учун ‒ 908;
ташкилотлар учун ‒ 909.
2017 йил 29 ноябрда Ўзбекистон матбу-
от ва ахборот агентлигида 0026-рақам би- Сотувда келишилган нархда
лан рўйхатга олинган. 1996 йилдан чиқа
б ошлаг ан. «SILVER STAR PRINT» МЧЖ
босмахонасида чоп этилди.
C «Одил судлов» Босмахона манзили: 100 139,
Тошкент шаҳри, Учтепа тумани, 22-д аҳа, 17-уй
2 МУНДАРИЖА
ҚОНУНЧИЛИК ВА РАСМИЙ ҲУЖЖАТЛАР
Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Судлар фаолиятини янада такомиллашти-
риш ва одил судлов самарадорлигини оширишга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғриси-
да»ги Фармони...............................................................................................................................3
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Жисмоний ва юридик шахсл ар
ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини суд орқали ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қарори............7
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Ўзбекистон Республикаси Олий
суди Пленуми ва Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг айрим қарор-
ларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги қарори........................................10
СУД-ҲУҚУҚ ИСЛОҲОТЛАРИ
Ш. Ҳамроев. Қонун устуворлиги ва адолат барқарорлигини таъминлаш йўлида яна б ир
тарихи й қадам..............................................................................................................................14
МУНОСАБАТ
С. Давлетмуратов. Хавф остида қолдириш жинояти субъектив томонининг аҳамияти.....21
МУЛОҲАЗА
М. Магрубов. Замонавий учувчисиз қурилмалардан фойдаланишнинг афзалликлари....26
ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
М. Нодиров. Суриштирув ва дастлабки терговда вояга етмаган гумон қилинувчи ва айб
ланувчиларнинг ҳуқуқлари муҳофазаси....................................................................................29
ДИҚҚАТ, ЯНГИЛИК
Ғ. Машкуров, А. Тожибоев. Стартаплар фаолиятини ҳуқуқий тартибга солиш асослари....33
ФАОЛИЯТ
Б. Эгамбердиев. Ички ишлар органларида ички миграцияни таъминлаш амалиёти.......39
СУДЛАР ФАОЛИЯТИДАН
К. Халмухамедов. Таълим муассасаси қарздорми?...........................................................42
ҚИЁСИЙ ТАҲЛИЛ
М. Болтаев. Банкротлик: хорижий амалиёт ва миллий тажриба.......................................46
ЮРИСТ КАРТОТЕКАСИ/КАРТОТЕКА ЮРИСТA....................................................79
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
ҚОНУНЧИЛИК ВА 3
РАСМИЙ ҲУЖЖАТЛАР
Ўзбекистон Республикаси Президентининг
ФАРМОНИ
СУДЛАР ФАОЛИЯТИНИ ЯНАДА ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
ВА ОДИЛ СУДЛОВ САМАРАДОРЛИГИНИ ОШИРИШГА ДОИР
ҚЎШИМЧА ЧОРА-ТАДБИРЛАР ТЎҒРИСИДА
Сўнгги йилларда мамлакатимизда суд- Ўзбекистон Республикаси Президенти-
ҳуқуқ тизимини янада такомиллаштириш, нинг 2020 йил 24 январдаги Олий Мажлисга
фуқаро ва тадбиркорларнинг ҳуқуқ ва қону- Мурожаатномасида суд-ҳуқуқ соҳасида бел-
ний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш гиланган вазифаларни изчил амалга ошириш,
чораларини кучайтириш, одил судловни са- фуқароларнинг одил судловга эришиш дара-
марали таъминлаш ҳамда судьялар ҳамжа- жасини юксалтириш, ишларни судда кўриш
мияти ролини ошириш бўйича изчил ишлар сифатини ошириш ҳамда холис, адолатли ва
олиб борилмоқда. қонуний суд қарорларини қабул қилиш учун
тарафларнинг тенглиги ва тортишувчанлиги-
Амалга оширилган ишлар натижасида ни амалда таъминлаш механизмларини кен-
одил судлов жараёнида инсон ҳуқуқларини гайтириш мақсадида:
ҳимоя қилиш даражаси янги босқичга чиқди.
1. Ўзбекистон Республикаси Олий суди то-
Хусусан, ноҳақ айбланган 2,3 мингга яқин монидан Судьялар олий кенгаши ва судьялар
киши оқланди, адашиб жиноят йўлига кириб ҳамжамияти билан биргаликда қонунчилик
қолгани сабабли озодликдан маҳрум қилиш ташаббуси асосида суд тизимида 2021 йил 1
жазосига ҳукм қилиниши мумкин бўлган январдан бошлаб қуйидаги ташкилий-ту-
3,5 мингдан ортиқ ёшлар ва хотин-қизлар- зилмавий ўзгаришларни амалга оширишни
га маҳалла ва жамоатчилик кафилликла- назарда тутувчи қонун лойиҳаси ишлаб чиқил-
ри асосида енгилроқ жазолар тайинланиб, ганлиги маълумот учун қабул қилинсин:
ўз оилалари бағрида қолдирилди, инсон
ҳуқуқларини қўпол тарзда бузган 60 нафар вилоят ва унга тенглаштирилган фуқаро-
ҳуқуқ-тартибот органи ходимлари жиноий лик ишлари бўйича, жиноят ишлари бўйича
жавобгарликка тортилди. судлар ва иқтисодий судлар негизида судья-
ларнинг қатъий ихтисослашувини сақлаб
Шу билан бирга, суд ҳимоясини таъ- қолган ва суд ишларини юритиш турлари
минлашдаги ортиқча бюрократик тўсиқлар бўйича алоҳида судлов ҳайъатларини ташкил
сақланиб қолаётганлиги, суд қарорларини этган ҳолда Қорақалпоғистон Республика-
қайта кўришнинг бир-бирини такрорлов- си, вилоятлар ва Тошкент шаҳар умумю-
чи босқичлари мавжудлиги, инвесторлар рисдикция судларини ташкил этиш;
ҳуқуқларининг суд ҳимоясида бўлиши етар-
ли даражада ташкил этилмаганлиги ва бошқа маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисида-
бир қатор камчиликлар суд органларининг ги ишларни кўриб чиқиш ваколатини маъ-
амалдаги тузилишини замон талаблари ва мурий судлардан жиноят ишлари бўйича
халқаро стандартларга мувофиқ қайта кўриб судларга ўтказиш;
чиқишни тақозо этмоқда.
маъмурий ва бошқа оммавий ҳуқуқий
Ушбу Фармон «Халқ сўзи» газетасида 2020 йил 25 июлда эълон қилинган.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
4 ҚОНУНЧИЛИК ВА РАСМИЙ ҲУЖЖАТЛАР
муносабатлардан келиб чиқадиган ишларни тибда кўриб чиқилишига тўсқинлик қилув-
кўришга ихтисослаштирилган Қорақалпоғ чи омилларни тезкорлик билан аниқлаш ва
ист он Республикаси, вилоятлар марказлари бартараф этиш имконини берувчи дастлабки
ва Тошкент шаҳрида туманлараро маъму- эшитув босқичини киритиш;
рий судларини ташкил этиш, шу муносабат
билан туман (шаҳар) маъмурий судларини в) қуйидаги тартибларни жорий этиш:
тугатиш. Бунда Қорақалпоғистон Республи- туманлараро, туман (шаҳар) судларининг
каси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар маъмурий қарорларини вилоят ва унга тенглаштирил-
судлари сақлаб қолиниши; ган судлар томонидан, вилоят ва унга тенг
лаштирилган судларнинг биринчи инстан-
Амударё, Нуробод, Бойсун ва Пастдарғом ция суди сифатида чиқарган қарорларини эса
туманлари иқтисодий судларини тугатиш; Ўзбекистон Республикаси Олий судининг
судлов ҳайъатлари томонидан апелляция
фуқаролик ишлари бўйича Янгийўл ту- тартибида қайта кўриб чиқиш;
манлараро судини, фуқаролик ишлари бўйи- апелляция тартибида кўриб чиқилган
ча Ургут, Сўх, Хатирчи, Пахтакор туманлари суд қарорларини Ўзбекистон Республикаси
судларини, Пастдарғом туманлараро иқтисо- Олий судининг судлов ҳайъатлари томони-
дий судини, жиноят ишлари бўйича Бўзатов, дан кассация тартибида қайта кўриб чиқиш;
Тахиатош, Бандихон, Тупроққалъа туманла- Ўзбекистон Республикаси Олий суди суд-
ри судларини ташкил этиш; лов ҳайъатлари томонидан кассация тартиби-
да кўриб чиқилган ишлар бўйича чиқарилган
Ўзбекистон Республикаси Судьялар олий суд қарорларини Ўзбекистон Республикаси
малака ҳайъатининг ҳамда Қорақалпоғистон Олий суди раиси, Бош прокурори ва улар
Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар ўринбосарлари протестига кўра кассация
судлари судьялари малака ҳайъатларининг тартибида такроран кўриб чиқиш;
қарорлари устидан Судьялар олий кенгашига давлат айбловчиси айбловдан воз кечган
шикоят қилиш ҳуқуқини бериш. тақдирда реабилитация асосларига кўра жи-
ноят ишини тугатиш;
Ўзбекистон Республикаси Олий суди прокурор томонидан суднинг қонуний куч-
Судьял ар олий кенгаши билан биргаликда икки га кирган ҳукми, ҳал қилув қарори, ажрими
ой муддатда мазкур бандда назарда тутилган ёки қарори бўйича ишларни, ушбу ишлар
масалалар юзасидан Ўзбекистон Республика- юзасидан тарафлар мурожаати мавжуд бўлган
си Олий Мажлисининг Қонунчилик палатаси- ҳолдагина, суддан чақириб олиб ўрганиш;
га тегишли қонун лойиҳасини киритсин. қонунда назарда тутилган ҳоллардан ташқа-
ри судларда бошқа шахсларнинг ташаббуси
2. Ўзбекистон Республикаси Олий суди, билан қўзғатилган фуқаролик ва иқтисодий
Судьялар олий кенгаши, Бош прокуратураси ишларнинг кўрилишида прокурор ўз ташаббу-
ва Адвокатлар палатасининг 2021 йил 1 ян- си билан иштирок этишини истисно этиш.
вардан бошлаб қуйидагиларни жорий этишни 3. Ўзбекистон Республикаси Олий суди,
назарда тутувчи таклифлари маъқуллансин: Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳу-
зуридаги Тадбиркорлик субъектларининг
а) суд ишларини назорат тартибида ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳи-
кўриш институтини тугатиш, Ўзбекистон моя қилиш бўйича вакил, Инвестициялар ва
Республ икаси Олий суди раиси, Бош про- ташқи савдо вазирлиги ҳамда Савдо-саноат
курори ва улар ўринбосарларининг суднинг палатасининг Олий суд тузилмасида инвес
ҳал қилув қарорлари, ҳукмлари, ажримлари тиц иявий низоларни ҳамда рақобатга оид
ҳамда қарорлари устидан назорат тартибида ишларни кўриш бўйича судлов таркиби-
протест киритиш ҳуқуқини бекор қилиш; ни (кейинги ўринларда – Судлов таркиби)
б) жиноят ишларини судда кўриш учун
тайинлаш босқичида иш юзасидан қарорлар-
ни тортишув тамойилига риоя этган ҳолда
тарафлар иштирокида қабул қилиш тартиби-
ни белгилаш, жиноят ишининг умумий тар-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
ҚОНУНЧИЛИК ВА РАСМИЙ ҲУЖЖАТЛАР 5
тузиш ҳақидаги таклифи маъқуллансин. Белгилансинки, Ўзбекистон Республи-
Судлов таркибига инвестиция киритил- каси Судьялар олий кенгаши ҳузуридаги
Судьялар олий мактабининг Суд амалиёти
ган санада йигирма миллион АҚШ долла- муаммоларини ўрганиш марказини тугатиш
ри эквивалентидан кам бўлмаган миқдорда ҳисобидан бўшаётган 9 та штат бирликлари
инвестицияни амалга оширган жисмоний Олий суд тузилмасида ташкил этилаётган
ёки юридик шахслар (кейинги ўринларда – Суд-ҳуқуқ соҳасидаги қонунчиликни таҳ-
йирик инвесторлар) ва давлат органлари ўр- лил қилиш бошқармасини шакллантиришга
тасида юзага келадиган инвестициявий ни- йўналтирилади.
золар ҳамда рақобатга оид ишларни кўриш
ваколати берилсин. 6. Ўзбекистон Республикаси Олий суди
аппарати раҳбари, бошқарма бошлиқларига
Белгилансинки: нисбатан Олий суд судьялари учун белги-
инвестициявий низолар бўйича йирик ин- ланган, Олий суднинг бошқарув ходимлари
весторларнинг, рақобатга оид ишлар бўйича таркибига киритилган бошқа ходимларига
тарафларнинг хоҳишига кўра, ушбу тоифада- нисбатан эса, вилоят судлари судьялари учун
ги ишлар бевосита Судлов таркиби томонидан белгиланган меҳнатга ҳақ тўлаш ва моддий
биринчи инстанция суди сифатида кўрилиши; рағбатлантириш шартлари татбиқ этилсин.
қолган инвестициявий низолар инвестор-
ларнинг хоҳишига кўра, Қорақалпоғистон Бунда, қайд этилган шартлар фақат муқад-
Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳар дам судьялик лавозимида ишлаган шахсларга
суди томонидан биринчи инстанция суди си- нисбатан қўлланилиши, ушбу шахсларнинг
фатида кўрилиши мумкин. шу лавозимларда ишлаган вақти судьялик
4. Ўзбекистон Республикаси Олий суди, стажига қўшилиши ва пенсия тайинлашда
вилоят ва унга тенглаштирилган судлар тузил- ҳисобга олиниши инобатга олинсин.
масида қуйидаги таркибий тузилма (лаво-
зим)лар киритилишига розилик берилсин: 7. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
а) Ўзбекистон Республикаси Олий суди Маҳкамаси 2020 йил 1 декабрга қадар Ўзбе-
тузилмасида: кистон Республикаси Конституциявий суди,
Олий суд бошқармалари фаолиятини таш- Судьялар олий кенгаши, Олий суди, қуйи суд
киллаштириш ва мувофиқлаштириш вази- тизими судьялари, Судьялар олий мактаби ва
фаси юклатилган, Ўзбекистон Республика- уларнинг аппарати ходимлари, Олий суд ҳузу-
си Олий суди Пленумига ҳисобдор бўлган, ридаги Судлар фаолиятини таъминлаш депар-
Олий суд раисининг тақдимномасига асосан таменти ва унинг ҳудудий бўлимлари ходим-
Олий суд Пленуми томонидан лавозимига лари иш ҳақлари ва қўшимча тўловларини
тайинланадиган ҳамда лавозимидан озод тўлиқлигича Давлат бюджети маблағлари
этиладиган Ўзбекистон Республикаси Олий ҳисобидан молиялаштиришга ўтказилишини
суди аппарати раҳбари лавозими; ҳамда иш ҳақлари миқдорларини оширили-
Суд-ҳуқуқ соҳасидаги қонунчиликни таҳ- шини назарда тутувчи таклифларни киритсин.
лил қилиш бошқармаси;
Жамоатчилик ва оммавий ахборот восита- Ўзбекистон Республикаси Олий суди Мо-
лари билан ҳамкорлик бошқармаси; лия вазирлиги билан биргаликда пенсия
б) вилоят ва унга тенглаштирилган судлар тайинланган ва судья сифатида ўз фаолиятини
тузилмасида матбуот хизматлари. давом эттираётган шахсларнинг пенсиялари
5. Ўзбекистон Республикаси Судьялар янги белгиланадиган судьялар меҳнатига ҳақ
олий кенгаши, Олий суди ва Молия вазирли- тўлаш шартларини инобатга олган ҳолда қай-
гининг Судьялар олий мактаби Суд амалиёти та ҳисоб-китоб қилинишини таъминласин.
муаммоларини ўрганиш марказини тугатиш
тўғрисидаги таклифи маъқуллансин. 8. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
Маҳкамаси Олий суд билан биргаликда икки
ой муддатда:
судларнинг фаолиятида ахборот-ком-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
6 ҚОНУНЧИЛИК ВА РАСМИЙ ҲУЖЖАТЛАР
муникация технологияларидан фойдала- си Олий судининг, Ўзбекистон Республикаси
нишни янада кенгайтириш дастури бўйича Олий суди судлов ҳайъатларининг, Раёсати-
таклифларни Ўзбекистон Республикаси Пре- нинг, Пленумининг ваколатлари доираси;
зиденти Администрациясига киритсин;
судьялик лавозимига номзодлар ва судья-
2021 – 2025 йилларда судларнинг бинола- ларга нисбатан қўйиладиган талаблар;
ри ва хоналарини қуриш ҳамда реконструк-
ция қилиш дастурини тасдиқласин. судьялар, суд раислари ва раис ўринбо-
сарларини тайинлаш (сайлаш) тартиби;
9. Қуйидагилар:
Ўзбекистон Республикаси Олий судининг судьяларнинг мақоми, уларнинг мус
тузилмаси 1-иловага мувофиқ; тақиллиги кафолатларини кучайтириш;
Қорақалпоғистон Республикаси, вило-
ятлар ва Тошкент шаҳар умумюрисдикция судьяларга нисбатан интизомий иш фақат
судларининг намунавий тузилмаси 2-ило- судьяларнинг тегишли малака ҳайъатлари
вага мувофиқ; томонидан қўзғатилишини назарда тутган
Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ҳолда, судьяларнинг интизомий жавобгар-
ва Тошкент шаҳар маъмурий судларининг на- лиги, интизомий ишни қўзғатиш ва кўриб
мунавий тузилмаси 3-иловага мувофиқ; чиқиш тартиби;
Ўзбекистон Республикаси Ҳарбий судининг
ва ҳарбий судлари тизимининг ташкилий-штат судьялар ваколатларини тўхтатиб туриш,
тузилмалари 4-5-иловаларга мувофиқ; шунингдек, тугатиш асослари ва тартиби;
туманлараро, туман (шаҳар) судларининг
намунавий тузилмалари 6 – 9-иловаларга судьяларнинг моддий таъминоти ва улар-
мувофиқ; ни ижтимоий ҳимоя қилиш чоралари.
фуқаролик ишлари бўйича туманлараро,
туман (шаҳар) судларининг тузилмаси ва ту- 12. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
манлараро, туман (шаҳар) иқтисодий судла- Маҳкамаси, Қорақалпоғистон Республикаси
рининг юрисдикция ҳудудлари 10-11-илова- Вазирлар Кенгаши, вилоятлар ва Тошкент
ларга мувофиқ тасдиқлансин. шаҳар ҳокимликлари икки ой муддатда Ўз-
10. Белгилансинки, янгидан ташкил эти- бекистон Республикаси Олий суди билан
лаётган судлар ва бўлинмаларни тўлдириш, биргаликда янгидан ташкил этилаётган суд-
шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Олий ларнинг жойлаштирилишини таъминласин.
суд аппарати тузилмасига қўшимча бошқа-
рув ходимлари штатларини киритиш судлар 13. Ўзбекистон Республикаси Олий суди
тизимини оптималлаштириш натижасида Судьялар олий кенгаши, Бош прокуратураси
бўшайдиган штат бирликлари ҳисобидан ҳамда бошқа манфаатдор вазирлик ва идо-
амалга оширилади. ралар билан биргаликда икки ой муддатда
11. Ўзбекистон Республикаси Олий суди қонун ҳужжатларига ушбу Фармондан ке-
Судьялар олий кенгаши билан биргалик- либ чиқадиган ўзгартириш ва қўшимчалар
да 2020 йил 1 ноябрга қадар қуйидагилар- тўғрисида таклифлар киритсин.
ни назарда тутган ҳолда янги таҳрирдаги
«Судлар тўғрисида»ги қонун лойиҳасини 14. Ўзбекистон Республикаси Президенти-
ишлаб чиқсин ва Ўзбекистон Республикаси нинг айрим фармонларига 12-иловага муво-
Олий Мажлисининг Қонунчилик палатасига фиқ қўшимча ва ўзгартиришлар киритилсин.
кўриб чиқиш учун киритсин:
судларнинг тузилиши, туман (шаҳар), ту- 15. Ушбу Фармоннинг ижросини назорат
манлараро, вилоятлар ва уларга тенглашти- қилиш Ўзбекистон Республикасининг Бош
рилган судларнинг, Ўзбекистон Республика- вазири А.Н. Арипов ва Ўзбекистон Республи-
каси Президенти Администрацияси раҳбари
З.Ш. Низомиддинов зиммасига юклансин.
Ўзбекистон Республикаси
Президенти
Ш. МИРЗИЁЕВ
Тошкент шаҳри,
2020 йил 24 июль
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
ОЛИЙ СУД 7
ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
ҚАРОРИ
ЖИСМОНИЙ ВА ЮРИДИК ШАХСЛАР
ҲУҚУҚЛАРИ ВА ҚОНУНИЙ МАНФААТЛАРИНИ
СУД ОРҚАЛИ ҲИМОЯ ҚИЛИШ ТЎҒРИСИДА
2020 йил 3 июль 11-сонли Тошкент шаҳри
Фуқароларнинг Ўзбекистон Республи- қонунда назарда тутилган шартларга риоя
каси Конституцияси ва қонунларида мус этган ҳолда амалга ошириш мумкин. Ушбу
таҳкамлаб қўйилган ҳуқуқ ва эркинликла- шартларга риоя этмаслик суд томонидан
ри дахлсиз бўлиб, ҳеч ким улардан судсиз мурожаатларни қабул қилиш ва кўришни
маҳрум этишга ёки уларни чеклашга ҳақли рад этиш учун асос бўлади.
эмас. Жисмоний ва юридик шахслар ҳуқуқ,
эркинликлари ва қонуний манфаатларини 2. Ўзбекистон Республикасининг Фуқа-
суд орқали ҳимоя қилиш муҳим давлат ҳи- ролик процессуал, Иқтисодий процессуал,
мояси институти бўлиб, у мустақил суд ҳо- Жиноят-процессуал кодекслари, Маъмурий
кимияти томонидан одил судловни амалга суд ишларини юритиш ва Маъмурий жавоб-
ошириш орқали таъминланади. гарлик тўғрисидаги кодексларига (бундан
буён матнда процессуал қонунлар деб юри-
Жисмоний ва юридик шахслар ҳуқуқ, тилади) мувофиқ, судга мурожаат қилиш:
эркинликлари ва қонуний манфаатларини
суд орқали ҳимоя қилиш самарадорлигини фуқаролик, маъмурий ҳуқуқий муноса-
таъминлаш мақсадида, «Судлар тўғриси- батлардан келиб чиқадиган низолар бўйича
да»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни- – даъво аризаси, ариза (шикоят) шаклида;
нинг 17-моддасига асосланиб, Ўзбекистон
Республикаси Олий суди Пленуми буйруқ тартибида иш юритиш бўйича,
алоҳида тартибда юритиладиган ишлар,
ҚАРОР ҚИЛАДИ: алоҳида тоифадаги ишлар ва процессуал
қонунларда назарда тутилган бошқа ҳол-
1. Тушунтирилсинки, суд орқали ҳимоя ларда – ариза шаклида;
қилиш деганда, судларнинг жисмоний ва
юридик шахсларнинг бузилган ёки низола- апелляция, кассация ва назорат инстан-
шилаётган ҳуқуқлари, эркинликлари ва қо- цияси судларига мурожаат этилганда – ши-
нун билан қўриқланадиган манфаатларини коят шаклида амалга оширилади.
тиклашга қаратилган, процессуал қонун-
ларда белгиланган тартибда амалга ошири- 3. Жисмоний ва юридик шахсларнинг
ладиган фаолияти тушунилади. процессуал қонунларга кўра, судлар ва-
колатига кирмайдиган масалалар бўйича
Суд орқали ҳимоя қилиш ҳуқуқини би- судга мурожаатлари «Жисмоний ва юри-
ринчи инстанция судида иш қўзғатиш учун дик шахсл арнинг мурожаатлари тўғриси-
да»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни-
да белгиланган тартибда кўриб чиқилади.
Мазкур Қонун 25-моддасининг иккинчи
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
8 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
қисмига мувофиқ, бошқа давлат органла- ги қонунга кўра, Ўзбекистон Республика-
ри, ташкилотлар ёки уларнинг мансабдор си Президенти ҳузуридаги Тадбиркорлик
шахсларига тааллуқли мурожаатлар судга субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний
келиб тушганда, улар беш кунлик муддат- манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича ва-
дан кечиктирмай тегишли органларга юбо- килга кассация ва назорат шикояти билан
рилади ва бу ҳақда мурожаат этувчига ёзма мурожаат қилиш ҳуқуқи берилган (тад-
ёки электрон шаклда хабар берилади. биркорлик субъектлари ўртасида юзага
келадиган иқтисодий низолар, шунингдек,
Шу билан бирга судларнинг эътибори тадбиркорлик фаолияти билан боғлиқ бўл-
мурожаатлар асоссиз равишда бошқа дав- маган низолар бундан мустасно).
лат органларига кўриб чиқиш учун юбо-
ришга йўл қўйилмаслигига қаратилсин. Жиноят-процессуал қонунида суд ҳукми
ва ажрими устидан шикоят қилиш ҳуқуқи-
4. Судга мурожаатлар шакл ва мазмун га эга бўлган шахслар доираси аниқ кўрса-
жиҳатдан процессуал қонунлар билан тилган. Жумладан, суднинг ҳукми, ажрими
уларга қўйилган талабларга мос бўлиши устидан маҳкум, унинг ҳимоячиси, қонуний
керак. Мурожаатлар судга электрон ҳуж- вакили, шунингдек, жабрланувчи, унинг
жат шаклида ҳам юборилиши мумкин. вакили, ҳукмнинг фуқаровий даъвога оид
қисми устидан – фуқаровий даъвогар, фуқа-
Мурожаатда, жумладан, жисмоний шахс ровий жавобгар ва уларнинг вакиллари,
нинг фамилияси, исми, отасининг исми, ҳукмнинг оқлаш сабаблари ва асосларига
яшаш жойи ҳақидаги маълумотлар ёки доир қисми устидан – судда оқланган шахс,
юридик шахснинг номи ва жойлашган жойи унинг ҳимоячиси ва қонуний вакили шико-
ҳақидаги маълумотлар, берилган мурожаат ят беришга ҳақлидир. Ишда тараф бўлмаган
бўйича ҳуқуқий муносабатнинг моҳияти, шахслар ҳам суд ҳукмининг ўз ҳуқуқлари
мурожаат ва қўйилаётган талаб ёки илти- ва қонуний манфаатларига дахлдор қисми
мосноманинг моҳияти, мурожаат санаси устидан шикоят бериш ҳуқуқига эга.
кўрсатилиши лозим. Мурожаатда мурожаат
этувчининг имзоси (рақамли имзоси) бўли- Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги
ши ҳам мажбурий талаб ҳисобланади. қонунга асосан маъмурий ҳуқуқбузарлик
тўғрисидаги иш бўйича суд қарори усти-
5. Шуни назарда тутиш лозимки, про- дан, ўзига нисбатан суд қарори чиқарил-
цесс иштирокчилари ҳуқуқларини суд ган шахс, жабрланувчи, уларнинг қонуний
орқали ҳимоя қилиш уларга қонунда бе- вакиллари, адвокат, шунингдек, маъмурий
рилган суд ҳужжатлари устидан шикоят ҳуқуқбузарлик тўғрисида баённома тузган
қилиш ҳуқуқи билан ҳам таъминланади. орган шикоят бериш ҳуқуқига эга.
Фуқаролик процессуал, иқтисодий про- 6. Судлар шуни назарда тутиши лозим-
цессуал қонунлари ва маъмурий суд ишла- ки, фуқаролик, иқтисодий ва маъмурий
рини юритиш тўғрисидаги қонунга му- суд ишларини юритишда иштирок этувчи
вофиқ, суд ҳужжатининг қонунийлиги, тарафлар вакиллари ва адвокатлари суд
асослилиги ва адолатлилигини текшириш қарори устидан шикоят қилиш ҳуқуқига,
ҳақида ишда иштирок этувчи шахслар – та- фақат бундай ваколатлар ваколат берувчи
рафлар, учинчи шахслар, уларнинг вакилла- томонидан белгиланган тартибда берилган
ри, шунингдек, ишда иштирок этишга жалб ишончномада махсус кўрсатилган ҳоллар-
қилинмаган, аммо ҳуқуқ ва мажбуриятлари дагина эгадирлар.
ҳақидаги масала суд томонидан ҳал этилган
бошқа шахслар мурожаат қилишга ҳақли. 7. Қонунга кўра, назорат инстанцияси
судига мурожаат қилишда шикоятга иш
Иқтисодий процессуал қонуни ва маъ-
мурий суд ишларини юритиш тўғрисида-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 9
бўйича қабул қилинган суд ҳужжатлари тушган мурожаатлар «Жисмоний ва юри-
нусхалари, қонунда белгиланган ҳоллар- дик шахсларнинг мурожаатлари тўғриси-
да эса, давлат божи ва почта харажатлари да»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни
тўланганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар талабларига асосан Ўзбекистон Республи-
илова қилиниши лозим. Тушунтирилсин- каси Бош прокуратураси ҳузуридаги Маж-
ки, ушбу шартларнинг бажарилмаслиги бурий ижро бюросининг тегишли ҳудудий
ва мурожаат қилувчи шахс процессуал ҳо- бошқармасига юборилади, бу ҳақда назо-
латини аниқлаш имкониятининг мавжуд ратни амалга ошириш учун қарор қабул
эмаслиги мурожаатни кўрмасдан қайтариш қилган ёки қарор ижро этилаётган жойдаги
учун асос бўлади. судга хабар берилади.
8. Судларнинг эътибори мурожаатлар- 12. Судларнинг эътибори жисмоний
ни кўриб чиқиш муддатларига ва мурожаат шахслар ва юридик шахслар вакилларини
бўйича қабул қилинадиган қарорлар муро- қабул қилиш жадвалига мувофиқ белги-
жаат матни баён этилган тилда баён этилиши ланган кун ва соатларда қабул қилишни
шартлиги ҳақидаги қонун талабларига сўз- тўғри ташкил этиш, сайёр қабуллар ўтка-
сиз риоя этилиши кераклигига қаратилсин. зиш вақти ва жойи тўғрисида аҳолини ўз
вақтида хабардор қилиш зарурлигига, шу-
9. Тушунтирилсинки, ишни биринчи нингдек, қабул қилиш кунининг асоссиз
инстанция судида кўришда раислик қилган равишда кўчирилишига йўл қўйилмасли-
судья мурожаатларни ўз вақтида рўйхатга гига қаратилсин.
олиш, ишларни расмийлаштириш ва апел-
ляция, кассация инстанциясига юбориш 13. Суд орқали ҳимоя қилиш жисмоний
муддатларига риоя этилиши ва процесс ва юридик шахсларнинг нафақат бузилган
иштирокчиларини ишни апелляция, кас- ёки низолашилаётган ҳуқуқлари ёхуд қо-
сация инстанцияси судида кўриш вақти ва нун билан қўриқланадиган манфаатларини
жойи ҳақида хабардор қилиш учун шахсан тиклаш воситаси, балки судлар фаолияти-
масъулдир. Бунда эътибор шунга қаратил- даги камчиликларни аниқлаш ва бартараф
синки, ишни иқтисодий ва маъмурий суд- этиш воситаси ҳам эканлиги сабабли, суд-
ларнинг апелляция, кассация инстанция- ларга жисмоний ва юридик шахсларнинг
сида кўришда процесс иштирокчиларини мурожаатларини мунтазам равишда таҳ-
ишни кўриш вақти ва жойи ҳақида хабар- лил қилиб бориш тавсия этилсин.
дор қилиш масъулияти ушбу инстанция-
ларда маърузачи бўлган судьяга юкланади. 14. Мазкур қарор қабул қилиниши му-
носабати билан Ўзбекистон Республика-
10. Агар мурожаатда муайян ишни си Олий суди Пленумининг «Фуқаролар-
кўришда суд (судья) томонидан процессу- нинг суд ишларига доир мурожаатларини
ал қонун нормалари бузилганлиги ҳақида- кўриб чиқиш амалиёти ҳақида» 1998 йил
ги важлар келтирилган бўлса ва шикоятни 28 декабрдаги 31-сонли қарори ўз кучини
кўриш жараёнида ушбу важлар ўз тасдиғи- йўқотган деб ҳисоблансин.
ни топса, апелляция, кассация, назорат
инстанцияси судлари ишни кўриш нати- Ўзбекистон Республикаси
жаси бўйича хусусий ажрим чиқариши ва Олий суди раиси
унинг нусхаси тегишли судьялар малака К. КАМИЛОВ
ҳайъатига юборилиши лозим.
Пленум котиби в.б.,
11. Суд ҳужжатлари ижроси лозим да- Олий суд судьяси
ражада ижро этилмаётганлиги масалала- Р. ИСМАЙЛОВ
ри бўйича юқори турувчи судларга келиб
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
10 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
ҚАРОРИ
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ СУДИ
ПЛЕНУМИ ВА ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
ОЛИЙ ХЎЖАЛИК СУДИ ПЛЕНУМИНИНГ АЙРИМ
ҚАРОРЛАРИГА ЎЗГАРТИРИШ ВА ҚЎШИМЧАЛАР
КИРИТИШ ТЎҒРИСИДА
2020 йил 3 июль 12-сонли Тошкент шаҳри
Қонунчиликка ўзгартириш ва қўшим- ликаси Вазирлар Маҳкамасининг 2020
чалар киритилганлиги, шунингдек, суд йил 16 январдаги 28-сонли қарори билан
амалиётида масалалар келиб чиққанлиги тасдиқланган «Тадбиркорлик фаолияти-
муносабати билан, «Судлар тўғрисида»ги ни қўллаб-қувватлаш давлат жамғармаси
Қонуннинг 17-моддасига асосан, Ўзбекис тўғрисида»ги Низом талабларига эътибор
тон Республикаси Олий суди Пленуми қаратилиши лозим.
ҚАРОР ҚИЛАДИ: Бунда судлар инобатга олиши керакки,
агар Жамғарма билан кафиллик шартно-
Ўзбекистон Республикаси Олий суди маси кредит шартномаси бўйича мажбу-
Пленуми ва Ўзбекистон Республикаси риятлар бажарилишининг таъминоти си-
Олий хўжалик суди Пленумининг қуйида- фатида тузилган бўлса, Жамғармага талаб
ги қарорларига ўзгартириш ва қўшимча- билдирилгунга қадар кредитор қарздор-
лар киритилсин: дан қарзни ундиришга қаратилган бош
қа, шу жумладан, кредит қайтарилиши
1. Ўзбекиcтон Реcпубликаcи Олий cуди мажбуриятининг таъминотига қаратилган
Пленуми ва Ўзбекиcтон Реcпубликаcи барча чораларини кўриши зарур ва фақат
Олий хўжалик суди Пленумининг «Кре- қарздорнинг (бошқа кафилнинг) мажбу-
дит шартномаларидан келиб чиқади- риятни бажариш учун мол-мулки етарли
ган мажбуриятлар бажарилишини таъ- бўлмаганда, шунингдек, қарзни гаровга
минлаш тўғрисидаги фуқаролик қонун қаратилган мол-мулкдан ундириш мум-
ҳужжатларини қўллашнинг айрим ма- кин бўлмагандагина, кредитор Жамғар-
салалари ҳақида» 2006 йил 22 декабрда- мага талаб билдириш ҳуқуқига эга, агар
ги 13/150-сонли қарори қуйидаги мазмун- кафиллик шартномасида бошқача тартиб
даги 30.1-банд билан тўлдирилсин: назарда тутилган бўлмаса.
«30.1. Кредиторнинг кафил - «Тадбир- Қарздорнинг (бошқа кафилнинг)
корлик фаолиятини қўллаб-қувватлаш мол-мулки мажбуриятни бажариш учун
давлат жамғармаси»га (бундан буён матн етарли эмаслиги, шунингдек, қарзни га-
да Жамғарма деб юритилади) нисбатан ровга қаратилган мол-мулкдан ундириш
даъвосини кўришда Ўзбекистон Респуб имконияти мавжуд эмаслиги, давлат ижро-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 11
чисининг ижро ҳужжатини «Суд ҳужжат- гини яшириш ёхуд сир сақлаш тушунили-
лари ва бошқа органлар ҳужжатларини ши лозим. Мулк объекти сифатида бундай
ижро этиш тўғрисида»ги Ўзбекистон Рес ҳолларда Ўзбекистон Республикаси Фуқа-
публикаси Қонуни 40-моддаси биринчи ролик кодексининг 169-моддасида назарда
қисмининг 3-бандига асосан, ундирувчига тутилган ҳар қандай мулк, шу жумладан,
қайтариш тўғрисидаги қарори билан тас- виртуал активлар (криптовалюта ва ҳ.к.)
диқланади. Ушбу қоидаларга амал қилин- бўлиши мумкин».
маганлиги Жамғармага нисбатан берил-
ган даъвони қаноатлантиришни рад этиш 3. «Божхона тўғрисидаги қонунчи-
учун асос бўлади». ликни бузиш ва контрабандага оид
ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида»
2. «Жиноий фаолиятдан олинган 2013 йил 6 сентябрдаги 18-сонли қарори:
даромадларни легаллаштиришга оид
ишлар бўйича суд амалиётининг айрим 16-банди қуйидаги таҳрирда баён
масалалари тўғрисида» 2011 йил 11 фев- этилсин:
ралдаги 1-сонли қарори:
«16. Шахснинг валютани қонунга хи-
2-банди қуйидаги мазмундаги учинчи лоф равишда божхона чегарасида ўтка-
хатбоши билан тўлдирилсин: зишда айбдорлиги масаласини ҳал этишда
судлар шуни назарда тутиши лозимки,
«Жиноий фаолиятдан олинган даромад- Ўзбекистон Республикасига эркин олиб
лар деганда, жиноят содир этиш натижаси- кириладиган ва олиб чиқиб кетиладиган
да олинган пул маблағлари ва бошқа мол- нақд хорижий ва миллий валюта миқдори
мулк, шунингдек, бундай мол-мулкдан қуйидагилар:
фойдаланиш орқали олинган ҳар қандай
фойда ёки наф, худди шунингдек тўлиқ Ўзбекистон Республикасининг «Вал
ёки қисман бошқа мол-мулкка айланти- ют ани тартибга солиш тўғрисида»ги
рилган ёхуд ўзгартирилган ёки қонуний Қонуни;
манбалар ҳисобидан олинган мол-мулкка
қўшилган пул маблағлари ва бошқа мол- Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
мулк тушунилади»; Маҳкамасининг «Ўзбекистон Республи-
касининг нақд миллий валютасини олиб
3-бандининг биринчи хатбошиси қу кириш ва олиб чиқишни тартибга солиш
йидаги таҳрирда баён этилсин: чора-тадбирлари тўғрисида» 2004 йил 25
февралдаги 86-сонли қарори;
«ЖК 243-моддаси мазмунига кўра,
даромадларни легаллаштириш деганда, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
айбдор томонидан жиноий фаолият нати- Маҳкамасининг 2018 йил 30 январда-
жасида орттирилган пул маблағлари ёки ги 66-сонли қарори билан тасдиқланган
бошқа мол-мулкни ўтказиш, алмаштириш, Жисмоний шахслар томонидан нақд хо-
мулкка айлантириш йўли билан уларнинг рижий валютани Ўзбекистон Республи-
келиб чиқишига қонуний тус берилиши, касининг божхона чегараси орқали олиб
худди шунингдек бундай пул маблағлари кириш ва олиб чиқиб кетиш қоидалари
ёки мол-мулкнинг асл хусусиятини, ман- билан белгиланган.
баини, турган жойини, тасарруф этиш,
кўчириш усулини, пул маблағлари ёки Шахс томонидан Ўзбекистон Респуб
бошқа мол-мулкка бўлган ҳақиқий эгалик ликасига бир вақтнинг ўзида олиб кири-
ҳуқуқларини ёки унинг кимга қарашлили- ладиган ёки олиб чиқиб кетиладиган нақд
валютанинг фақат бир қисми декларация
қилинган бўлса, шахснинг ҳаракатлари
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
12 ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ
нақд валютанинг декларация қилинмаган ёхуд ота-онасининг ҳар икковига нисбатан
қисми миқдоридан келиб чиққан ҳолда даъво тақдим қилиш ҳуқуқига эга.
квалификация қилинади»;
Ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган
17-бандининг биринчи хатбошиси вояга етмаган болалар таъминоти учун
«гиёҳвандлик воситалари» деган сўзлар- алимент васийлик ва ҳомийлик органла-
дан кейин «уларнинг аналоглари» деган ри, ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган
сўзлар билан тўлдирилсин. етим болалар ва болалар учун муассаса-
лар, шунингдек, прокурор даъвосига кўра,
4. «Судлар томонидан вояга етмаган суднинг ҳал қилув қарорига асосан унди-
ва вояга етган меҳнатга лаёқатсиз бола- рилади.
лар таъминоти учун алимент ундириш-
га оид ишлар бўйича қонунчиликни Вояга етган меҳнатга лаёқатсиз, ёр-
қўллаш амалиёти тўғрисида» 2016 йил дамга муҳтож болалар таъминоти учун
29 июлдаги 11-сонли қарори: алимент ота-онанинг бирининг даъвоси
билан суднинг ҳал қилув қарорига асосан
2-банди қуйидаги таҳрирда баён қилинсин: ундирилади»;
«Қонунга мувофиқ, вояга етмаган, шу-
нингдек, вояга етган меҳнатга лаёқатсиз, 6-банди:
ёрдамга муҳтож болалар таъминоти учун биринчи хатбошидаги «Солиқ кодек-
алимент тарафларнинг келишувига кўра сининг 329-моддаси 3-бандига мувофиқ»
ихтиёрий тартибда, шунингдек, суд тарти- деган сўзлар «Ўзбекистон Республикаси-
бида ундирилади. нинг «Давлат божи» тўғрисида»ги Қону-
Тушунтирилсинки, алимент ота-она- ни 8-моддаси 2-банди, шунингдек, ФПК
нинг бирининг аризаси ёки даъвоси би- 174-моддасининг биринчи қисмига муво-
лан, агар бошқа ота (она) вояга етмаган фиқ» деган сўзлар билан алмаштирилсин;
болаларига таъминот бериш мажбурияти- учинчи хатбошидаги «чиқаришда»
ни бажармаган ҳолатларда суд тартибида деган сўзи «беришда» деган сўзи, «Ўзбе-
(суд буйруғи ёки суднинг ҳал қилув қаро- кистон Республикасида ўрнатилган ўртача
ри билан) ундирилади. ойлик иш ҳақи миқдоридан келиб чиқиб»
Вояга етмаган болаларга алимент деган сўзлар «қонун ҳужжатларида ўрна-
тўлаш ҳақида ота-она ўртасида келишув тилган меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам
бўлмаганда, шунингдек, алимент ихти- миқдоридан келиб чиқиб» деган сўзлар
ёрий равишда тўланмаганда ва ота-онадан билан алмаштирилсин;
бирортаси ҳам алимент ундириш тўғри- 7-банди чиқариб ташлансин;
сидаги талаб билан судга мурожаат қил- 14-бандининг биринчи, иккинчи ва
маган ҳолларда, вояга етмаган болаларига учинчи хатбошиларидаги «қонун ҳуж-
таъминот бериш мажбуриятини ихтиёрий жатлари билан белгиланган энг кам ойлик
равишда бажармаган ота (она)дан алимент иш ҳақига» деган сўзлар «қонун ҳужжат-
ундириш ҳақидаги даъво билан вояга ет- ларида ўрнатилган меҳнатга ҳақ тўлаш-
маган ўн тўрт ёшга тўлган бола мурожаат нинг энг кам миқдорига» деган сўзлар би-
қилишга ҳақли. Вояга етмаган болаларига лан алмаштирилсин;
таъминот бериш мажбуриятини ихтиёрий 5. «Жиноят натижасида етказилган
равишда бажармаган ота (она) ва бола мулк ий зиённи қоплашга оид қонун-
алоҳида яшаган ҳолларда, вояга етмаган чиликни қўллаш бўйича суд амали
ўн тўрт ёшга тўлган бола ота ёки онасига ёти тўғрисида» 2016 йил 27 декабрдаги
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
ОЛИЙ СУД ПЛЕНУМИ ҚАРОРЛАРИ 13
26-сонли қарори 10-бандининг иккинчи гиёҳвандлик воситалари, уларнинг ана-
хатбошиси қуйидаги мазмундаги жумла логлари, психотроп моддалар ўтказиш
билан тўлдирилсин: мақсадини кўзламай оз миқдорда қонунга
хилоф равишда тайёрлаш, олиш, сақлаш,
«Бунда валюта қимматликлари қиймати ташиш ёки жўнатиш учун айбдорлар барча
Ўзбекистон Республикаси Марказий бан- ҳолларда маъмурий жавобгарликка торти-
ки томонидан ҳукм чиқарилган кунда бел- ладилар (Ўзбекистон Республикаси Маъ-
гиланган курс бўйича аниқланади». мурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси-
нинг 56-моддаси). Агар мазкур ҳаракатлар
6. «Гиёҳвандлик воситалари ва пси- ўтказиш мақсадини кўзлаб содир этилса,
хотроп моддалар билан қонунга хилоф қилмиш ЖК 273-моддасининг биринчи
равишда муомала қилишга оид жиноят қисми билан квалификация қилинади»;
ишлари бўйича суд амалиёти тўғрисида»
2017 йил 28 апрелдаги 12-сонли қарори: 31-бандининг иккинчи хатбошиси
қуйидаги таҳрирда баён этилсин:
номи «Гиёҳвандлик воситалари» деган
сўзлардан кейин «уларнинг аналоглари» «Бундай турдаги экспертиза олдига ҳал
деган сўзлар билан тўлдирилсин; этиш учун қуйидаги саволларни қўйиш
мақсадга мувофиқ:
матни «гиёҳвандлик воситалари» де-
ган сўзлардан кейин тегишли келишик- олинган восита ёки модда гиёҳвандлик,
даги «уларнинг аналоглари» деган сўзлар унинг аналоги, психотроп ҳисобланадими,
билан тўлдирилсин; агар ҳисобланса, унинг тури, актив модда-
сининг миқдори ва соф оғирлиги қанча;
4-банди қуйидаги таҳрирда баён
этилсин: олинган объектда гиёҳвандлик воси-
таси, унинг аналоги, психотроп модда-
«4. Қонунга кўра, маъмурий ва жино- си қолдиқлари (микрозарралари) ёки
ий жавобгарлик Ўзбекистон Республика- излари борми;
си Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 12
ноябрдаги 330-сонли қарори билан тас- муайян ер майдонидан олинган ўсим-
диқланган қуйидаги рўйхатларга кири- лик қайси турга мансуб ва у таркибида
тилган гиёҳвандлик воситалари, уларнинг гиёҳвандлик моддаси бўлган ўсимлик ҳи-
аналоглари, психотроп моддалар билан собланадими;
қонунга хилоф равишда муомала қилган-
да келиб чиқади: олинган воситалар ёки моддалар бир
хил ҳисобланадими, улар тайёрлаш усули
Ўзбекистон Республикасида муомалада (технологияси), сақлаш шароити, фойда-
бўлиши тақиқланган гиёҳвандлик восита- ланилган бошланғич хом ашёси, кўкариб
ларининг рўйхати (I рўйхат); турган жойи бўйича келиб чиқиши жиҳа-
тидан умумий манбага эгами».
Ўзбекистон Республикасида муомалада
бўлиши чекланган гиёҳвандлик воситала- Ўзбекистон Республикаси
рининг рўйхати (II рўйхат); Олий суди раиси
К. КАМИЛОВ
Ўзбекистон Республикасида муомалада
бўлиши чекланган психотроп моддалар- Пленум котиби в.б.,
нинг рўйхати (III рўйхат); Олий суд судьяси
Р. ИСМАЙЛОВ
Ўзбекистон Республикасида муомала-
да бўлиши чекланган прекурсорларнинг
рўйхати (IV рўйхат).
Бунда шуни назарда тутиш лозимки,
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
14 ТАДҚИҚОТ,
ТАҲЛИЛ, ТАКЛИФ
ҚОНУН УСТУВОРЛИГИ ВА АДОЛАТ
БАРҚАРОРЛИГИНИ ТАЪМИНЛАШ ЙЎЛИДА
ЯНА БИР ТАРИХИЙ ҚАДАМ
Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси К. КОМИЛОВ билан суҳбат
– Ҳурматли зиммасига юклатилганини кўрамиз. Шу-
Козимжон Фо- нинг учун ҳам судларнинг мустақил, холис
зилович, мам- ва адолатли фаолият юритишига алоҳида
лакатимизда эътибор қаратилади. Мамлакатимизда ҳам
қон ун устувор- муҳтарам Президентимизнинг бевосита
лиги ва адолат ташаббуси ва раҳбарлигида судларнинг
барқарорлиги- мустақиллиги ва холислигини таъминлаш-
ни таъминлаш, га қаратилган ислоҳотлар изчиллик билан
фуқароларнинг амалга оширилмоқда.
Ко н с т и ту ц и я
ва қонунларда Ўтган қисқа даврда судларнинг ҳақиқий
белгилаб қўйил мустақиллигини таъминлаш, суд кадрлари-
ган ҳуқуқлари, ни танлашнинг демократик ва шаффоф ме-
эркинликларини таъминлаш, қонуний ханизмини шакллантириш бўйича тизимли
манфаатларини кафолатли ҳимоя қи- ишлар жорий этилди. Ягона суд амалиётини
лишга қаратилган тарихий ислоҳотлар таъминлаш мақсадида Олий суд ва Олий хў-
қатъият билан амалга оширилаётганига жалик суди фуқаролик, жиноий, маъмурий ва
ҳар биримиз гувоҳ бўлиб турибмиз. Бу жа- иқтисодий суд иш юритуви соҳасида суд ҳо-
раёнларда, айниқса, суд ҳокимиятининг кимиятининг ягона олий органи – Ўзбекис
мустақиллигини амалда таъминлаш, тон Республикаси Олий судига бирлашти-
одил судлов сифати ва самарадорлигини рилди. Юртимизда биринчи марта вилоятлар
ошириш, судларнинг очиқлиги ва шаф- ҳамда Тошкент шаҳри, туман ва шаҳарларда
фофлигига эришиш мақсадида муҳим чо- маъмурий судлар ташкил этилди.
ра-тадбирлар амалга оширилмоқда. Куни
кеча Президентимиз томонидан қабул Шунингдек, туманлараро, туман иқтисо-
қилинган янги Фармон бу борада яна бир дий судлари фаолияти йўлга қўйилди.
тарихий қадам бўлди.
– Ҳақиқатан ҳам шундай. Дунёнинг та- Суд ҳокимиятининг мустақиллиги прин-
раққий этган давлатлари тажрибасига на- ципига риоя қилиш, судларни моддий-тех-
зар ташласак, инсон ҳуқуқлари ва эркин- ника жиҳатидан ва молиявий таъминлаш
ликлари, қонуний манфаатларини ҳимоя масалаларини мустақил ҳал этиш мақса-
қилишдек энг масъулиятли вазифа судлар дида Ўзбекистон Республикаси Олий суди
ҳузурида Судлар фаолиятини таъминлаш
департаменти ташкил этилди.
Яна бир муҳим янгилик – Ўзбекистон
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
СУД-ҲУҚУҚ ИСЛОҲОТЛАРИ 15
Республикаси Судьялар олий кенгаши таъ- да эътибор қаратилди. Бир қатор кодекслар
сис этилди. Натижада судьяларни танлаш қисқа муддатда янги таҳрирда қабул қилинди.
ва лавозимларга тайинлашда ноқонуний
аралашувларнинг олдини олиш, бу борада Айниқса, Президентимизнинг 2017 йил
очиқ, ошкора ва муқобил танлов тизимини 30 ноябрдаги «Суд-тергов фаолиятида
яратиш имкониятлари кенгайди. фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари ка-
фолатларини кучайтириш бўйича қўшим-
Дунёнинг тараққий этган давлатлари ча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармони
илғор тажрибасини чуқур ўрганиш асосида ва далиллар мақбуллигига оид қонуннинг
мамлакатимизда судья лавозимига муддат- қабул қилиниши одамларнинг дардига
сиз тайинлаш амалиёти жорий қилинди. малҳам бўлди. Бу шиддатли ислоҳотлар ўз
натижасини бера бошлади, адолатсизлик ва
Юқорида қайд этилган ўзгаришлар ноҳақлик туфайли пароканда бўлган, ишон-
амалга жорий этилаётган пайтда мамлака- чу умидини йўқотган кўплаб тақдирлар ва
тимизда вазият анча оғир эди. оилаларга катта ишончу илинж бағишлади.
Ўша кезларда вилоятларда ўтказилган Ислоҳотлар натижасида судлар томони-
қабулл ар ҳаёт жойларда мутлақо бошқача дан 2 минг 273 фуқарога нисбатан оқлов
эканлигини, фуқаролар адолатга чанқоқли- ҳукми чиқарилди. Шунингдек, жиноят
гини, жамиятга адолатсизлик, ноҳақлик каби йўлига билиб-билмай кирган 3,5 мингдан
иллатлар анча сингиб кетганини кўрсатди. ортиқ ёшлар ва хотин-қизларга нисбатан
озодликдан маҳрум қилиш жазоси қўлла-
Яширишнинг ҳожати йўқ, ўша пайтда суд- нилмасдан, улар маҳалла ва жамоатчилик
лар жамиятдан узилиб қолган, одамларнинг кафиллигига берилди. Инсон ҳуқуқларини
судьяга нисбатан ишончи йўқолган эди. қўпол равишда бузганлиги учун ҳуқуқ-тар-
тибот идораларининг 60 нафар ходими жи-
Президентимиз ана шундай вазиятни ноий жавобгарликка тортилди.
ҳисобга олиб, судлар олдига одамларнинг
ҳуқуқ ва эркинликларини кафолатли ҳимоя Бугун давр ўзгармоқда, ҳаётнинг ўзи
қилиб, уларнинг ишончини қозониш, жа- жамият олдига янги талаб ва вазифаларни
миятда қонун устуворлиги ва адолатни таъ- қўймоқда. Шунингдек, Ўзбекистоннинг
минлаш вазифасини қатъий қўйди. нуфузи ва обрў-эътибори тобора ортиб,
дунё ҳамжамиятидан мустаҳкам ўрин эгал-
Суд тизимида тарихий ислоҳотларни лаётгани ҳар бир соҳа каби судлар фаоли-
қатъият билан амалга оширишга киришил- ятини ҳам янада такомиллаштириш, дунё
ди. Аввало, барча учун судларнинг эшиги стандартларига уйғунлаштиришни тақозо
очилди, судлар фаолиятининг очиқлиги ва этмоқда. Шу маънода, муҳтарам Прези-
шаффофлигини таъминлаш йўлида муҳим дентимиз томонидан куни кеча имзоланган
чоралар кўрилди, жойларда сайёр қабуллар Фармон, ҳақиқатан ҳам, судлар фаолияти-
ўтказиш мунтазам йўлга қўйилди, суд ра- ни такомиллаштиришда яна бир тарихий
ислари ва уларнинг ўринбосарлари ишти- қадам бўлди, деб айтиш мумкин.
рокида брифинглар ўтказиш қатъий қои-
дага айланди. Айниқса, оммавий ахборот – Президент Фармонида бир қатор
воситалари билан мустаҳкам ҳамкорлик устувор вазифалар белгиланган. Хусусан,
ўрнатилди, илгари суд мажлисларига кири- Фармон талабига кўра, 2021 йил 1 январ-
тилмаган журналист, блогер ва кенг жамо- дан вилоятлар миқёсидаги фуқаролик, жи-
атчиликнинг иштироки таъминланди. Ҳат- ноят ва иқтисодий судлар негизида судья-
то айнан оммавий ахборот воситаларининг ларнинг қатъий ихтисослашувини сақлаб
судларга иштироки тартибини белгиловчи қолган ҳолда ягона умумюрисдикция суд-
Олий суд Пленуми қарори қабул қилинди. лари ташкил этилади. Айтингчи, вилоят
Шунингдек, бу жараёнда қонунчилик
асосл арини такомиллаштиришга алоҳи-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
16 СУД-ҲУҚУҚ ИСЛОҲОТЛАРИ
судларининг амалдаги тузилмасига ўзгар- Қозоғистон, Беларусь ва бошқа давлатларда
тиш киритишга нималар сабаб бўлди? ўрта бўғин умумюрисдикция судлари фуқа-
ролик, жиноят ва иқтисодий ишлар бўйича
– Албатта, Президентимиз Фармони ягона суд сифатида муваффақият билан фа-
билан вилоят судлари тузилмасига бундай олият юритиб келаётганини кўриш мумкин.
ўзгартиш киритилаётганининг бевосита
фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаат- Шунингдек, Ўзбекистоннинг халқаро
ларини кафолатли ҳимоя қилиш, уларнинг рейтинглардаги ўрнини, халқаро майдонда
судга мурожаат этиш имкониятларини яна- обрў-эътиборини янада ошириш ҳам суд
да кучайтириш билан боғлиқ бир қатор са- тизими ва унинг ташкилий-ҳуқуқий асосла-
баб ва асослари бор. рини такомиллаштиришни тақозо этмоқда.
Аниқроқ айтадиган бўлсам, вилоят суд- Қисқаси, Президент Фармонига кўра,
ларининг амалдаги тузилмаси бир қатор жорий этиладиган судлар янги тузилмаси-
муаммоларни келтириб чиқармоқдаки, бу да битта раис ва унинг жиноят, фуқаролик
ўз навбатида, суднинг мустақиллиги, одил ҳамда иқтисодий ишлар бўйича қатъий ихти-
судлов сифати ва самарадорлигига салбий сослашган ўринбосарлари бўлади. Бу судлар-
таъсир кўрсатмоқда. нинг бошқарув тизимини такомиллаштира-
ди, фуқароларнинг муаммоси шу вилоятнинг
Хўш, бу муаммолар нималардан иборат? ўзида ҳал бўлиши таъминланади.
Биринчидан, ҳар бир вилоятда жиноий,
фуқаролик ва иқтисодий судларнинг алоҳи- Шунга ишончим комилки, Президенти-
да-алоҳида фаолият юритиши, бир-биридан миз Фармонида белгиланган бу вазифанинг
мустақил иш кўриши фуқаролар ва тадбир- ҳаётга тўлақонли жорий этилиши тез орада
корларнинг у суддан бу судга қатнайвериб, кутилган натижаларни беради.
сарсон-саргардон бўлишига сабаб бўл-
моқда. Бу, ўз навбатида, жойларда турли хил – Фармонда илғор хорижий тажриба
норозиликларни келтириб чиқармоқда. ва халқаро стандартларни инобатга ол-
Бу фикримнинг исботи тариқасида бир- ган ҳолда мамлакатимизда самарали маъ-
гина 2019 йилнинг ўзида 58 мингдан ортиқ мурий одил судлов тизимини яратишга
фуқаро ва тадбиркорлар судлардаги ово- ҳам алоҳида эътибор қаратилган. Бунинг
рагарчиликларга нисбатан ўз эътирозини сабаблари нима билан изоҳланади?
билдирганини айтиб ўтишим керак.
Иккинчидан, судларда ягона суд амали- – Президентимиз Фармонига кўра, 2021
ётини шакллантиришга тўсқинлик қил- йил 1 январдан туман (шаҳар) маъмурий
моқда. Масалан, муайян қонун нормаси судлари негизида Қорақалпоғистон Респуб
судлар томонидан турли хил талқин этил- ликаси, вилоятлар марказлари ва Тошкент
моқда. Бу, ўз навбатида, суд қарорлари шаҳрида туманлараро маъмурий судлар
сифатига таъсир қилмоқда. Охир-оқибат ташкил этилади. Маъмурий ҳуқуқбузарли-
фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаат- клар тўғрисидаги ишларни кўриб чиқиш
ларини белгиланган муддатларда таъмин- ваколати жиноят ишлари бўйича судларга
лаш тамойили бузилмоқда. ўтказилади.
Учинчидан, ўрта бўғин умумий юрис-
дикция судларининг алоҳида фаолият юри- Бунда Олий суд маъмурий судлов ишлари-
тиши халқаро стандартлар талабига ҳам ни юритиш бўйича олий инстанция ҳисобла-
жавоб бермайди. нади ва Олий суд таркибида раиснинг бирин-
Нега деганда, хорижий давлатларнинг чи ўринбосари раҳбарлигидаги маъмурий
бу борадаги тажрибасига эътибор қаратсак, ишлар бўйича ҳайъат фаолият юритади.
Франция, Италия, Канада, Жанубий Корея,
Маълумки, бутун дунёда маъмурий
судлар суд тизимида ўта муҳим ўрин ту-
тади. Чунки, маъмурий судлар фаолияти
моҳият-эътибори билан давлат ҳокимияти
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
СУД-ҲУҚУҚ ИСЛОҲОТЛАРИ 17
ва бошқаруви органлари, шу жумладан, Кези келганда яна шуни айтиш керак-
маҳаллий ҳокимликларнинг фаолиятида ки, БМТ ривожланиш дастури, Германия
қонунийликни таъминлаш, уларнинг ноқо- ривожланиш соҳасида ҳамкорлик ташки-
нуний қарорларини ҳақиқий эмас деб то- лоти (GIZ) ва Нагоя университети эксперт-
пиш орқали фуқаро ва тадбиркорларнинг лари томонидан Ўзбекистонда маъмурий
ҳуқуқларини ўз вақтида ҳамда самарали ҳуқуқбузарликларга оид ишларнинг маъ-
тиклашга қаратилган. мурий судлардан жиноят ишлари бўйича
судларга ўтказилиши ва маъмурий судлар-
Мисол учун айтадиган бўлсам, мамлака- нинг мустақил суд сифатида сақлаб қоли-
тимизда маъмурий судлар томонидан 2019 ниши тўғри қарор деб баҳоланган.
йил ва 2020 йилнинг олти ойида 1909 та ҳо-
ким қарорлари ҳақиқий эмас, деб топилган. Қисқаси, юқорида қайд этилган муам-
моларни самарали бартараф этиш, маъ-
Демак, бундан кўринадики, ҳокимларнинг мурий судлар фаолиятини янада тако-
2 мингга яқин ноқонуний қарорлари ҳақиқий миллаштириш мақсадида Президентимиз
эмас, деб топилиши орқали жойларда қонун Фармонига кўра, 2021 йил 1 январдан
устуворлиги ва адолат тикланган. туман (шаҳар) маъмурий судлари мақбул-
лаштирилиб, уларнинг негизида вилоят
Маъмурий судлар томонидан амалга марказларида 14 та туманлараро маъму-
оширилаётган бундай ижобий ишларни яна рий судлар ташкил этилади.
кўплаб келтириш мумкин. Демак, бундан
уч йил муқаддам шахсан Президентимиз – Фармонга мувофиқ, суд тизимига
ташаббуси билан юртимизда маъмурий 2021 йил 1 январдан бошлаб ортиқча суд
судларнинг ташкил этилиши амалда ўзини босқичларини бекор қилиш орқали «бир
тўлиқ оқлади. суд – бир инстанция» тамойили жорий
этилмоқда. Ушбу янги тамойил фуқа-
Аммо, маъмурий судлар ҳам миллий ва роларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишда
илғор хорижий тажрибани инобатга олган қандай афзалликларга эга?
ҳолда доимий такомиллаштириб боришни
тақозо этади. Хусусан, бугунги кунда маъ- – Сизнинг бу саволингизга жавобан шуни
мурий судлар фаолиятида қуйидаги муам- айтиш керакки, «бир суд – бир инст анция»
молар учрайди: тамойили халқаро тажрибада синалган,
умумэътироф этилган дунёда энг мақбул суд
биринчидан, туман миқёсида маъмурий тизими ҳисобланади. Бу тамойилга кўра, суд
судлар мустақил фаолият юритишида тур- иш юритувига келиб тушган ҳар қандай иш
ли хил қийинчиликларга дуч келмоқда; уч босқичда якунига етади.
иккинчидан, оммавий ҳуқуқий муноса Шу ўринда ушбу тамойилни соддароқ
батлардан келиб чиқадиган ишларни тарзда тушунтирадиган бўлсам, бирин-
кўришга ихтисослашган маъмурий судлар- чи босқич – (туманлараро, туман (шаҳар)
га, табиатига кўра, бир-бирига зид бўлган судлари).
маъмурий ҳуқуқбузарликларга оид ишлар-
ни кўриш ҳам юклатилган. Иккинчи босқич – апелляция (вилоят
судлари).
Маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги
ишларни кўриш ваколатининг жиноят ишла- Учинчи босқич – кассация (Олий суд).
ри бўйича судларга олиб берилиши жуда Юқорида кўрсатиб ўтилган ана шу уч
тўғри ва адолатли бўлади. Чунки, жиноят босқичда ҳар қандай иш ўзининг қонуний
ишлари бўйича судлар судьялари доим ий ра- ечимини топади. Бу янгиликнинг жорий
вишда маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғриси- этилиши натижасида халқаро ташкилотлар
даги ишларни кўриб келган бўлиб, шу туман- ва экспертларнинг эътирозига сабаб бўла-
дажиноятчиликнинг барвақт олдини олиш ва ётган, эскилик сарқити бўлган, ўз номи
ҳақиқий ҳолатни тўғри баҳолай олади.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
18 СУД-ҲУҚУҚ ИСЛОҲОТЛАРИ
билан одил судловнинг мазмун-моҳиятига ра, шаффоф тарзда амалга оширилишига ва
мутлақо тўғри келмайдиган назорат тарти- адолат қарор топишига хизмат қилади.
бида ишларни кўриш амалиётидан тўлиқ
воз кечилади. – Козимжон Фозилович, Президент
Фармонида Олий суд тузилмасида инвес
Шу ўринда Президентимизнинг судьялар- тициявий низоларни ва рақобатга оид
нинг адолатли қарор қабул қилишига таъсир ишларни кўриш бўйича алоҳида судлов
ўтказувчи барча омилларни, жумладан, Олий таркиби тузиш белгиланган. Бу судлов
суд раиси, Бош прокурор ва улар ўринбосар- таркибининг мақсад ва вазифалари ни-
ларининг суд ҳужжатлари устидан назорат малардан иборат? Шу ҳақда ҳам тўхта-
тартибида протест келтириш ҳуқуқини бекор либ ўтсангиз?
қилиш тўғрисидаги таклифи ҳам жуда тўғри
бўлганини таъкидлаб ўтмоқчиман. – Муҳтарам Президентимиз Фармонига
кўра, мамлакатимизда шундай судлов тар-
Умуман айтганда, суд мустақиллигини киби тузиш белгилангани жуда катта янги-
амалда таъминлаш, одил судлов сифати- лик ҳисобланади. Чунки, илгари бизда бун-
ни ошириш ҳақида гап кетганда, Фармон- дай судлов таркиби бўлмаган.
га кўра, прокурорнинг айрим ҳуқуқлари
чекланмоқда. Эндиликда прокурор суд- Албатта, бунинг ўзига хос бир қатор
нинг ҳукми, ҳал қилув қарори, ажрими ва муҳим сабаблари бор. Аввало шуни айтиш
қарори бўйича ишларни фақат ушбу ишлар керакки, мамлакатимизнинг инвестиция-
юзасидан тарафлар мурожаат этган тақдир- вий жозибадорлигини янада ошириш, чет
да, суддан чақириб олиб, ўрганиши мумкин элл ик ва маҳаллий инвесторларнинг инвес
бўлади. Бошқа ҳолларда прокурор ишлар- тицияларини янада кўпроқ жалб этиш, ин-
ни чақириб олишга ҳақли эмас. весторларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ка-
фолатли ҳимоя қилиш, уларнинг ишончини
Шу билан бирга, прокурорнинг фуқа- мустаҳкамлаш мақсадида ана шундай махсус
ролик ва иқтисодий ишларни кўришдаги судлов таркиби фаолияти йўлга қўйилмоқда.
иштироки ҳам қатъий чегараланади. Агар
бу ишлар бошқа шахсларнинг ташаббуси Шу муносабат билан Олий суд тизими-
билан қўзғатилган бўлса, қонунда назарда да ихтисослаштирилган судлов таркиби
тутилган истиснолардан ташқари, прокурор ташкил этилади ва унинг зиммасига йирик
ўз ташаббуси билан бу ишларни кўришда инвесторларнинг (20 миллион доллардан
қатнаша олмайди. Бошқача айтганда, фуқа- кўп инвестиция киритган) ва давлат орган-
ролар ва тадбиркорлик субъектларининг лари ўртасидаги инвестициявий низоларни
ўртасидаги низоларни ҳал этишда проку- ҳамда рақобатга оид ишларни кўриш вази-
рорнинг иштироки истисно этилади. фаси юклатилади.
Фармон билан жорий этилаётган яна бир Бунда қуйидаги тартиб ўрнатилади:
янгилик шундан иборатки, жиноят ишини – йирик инвесторлар, ўз хоҳишига кўра,
кўришда янги институт – дастлабки эшитув бевосита Олий суд судлов таркибига ёки
босқичининг киритилиши жиноят ишининг умумий тартибда вилоят судларига муро-
кўриб чиқилишига тўсқинлик қиладиган жаат қилиш ҳуқуқига эга бўлади. Бошқа
омилларни тез аниқлаш ва бартараф этишга инвесторлар эса, ўз хоҳишига кўра, бевоси-
хизмат қилади. Шунингдек, жиноят ишлари- та Қорақалпоғистон Республикаси, вилоят-
ни судда кўриш учун тайинлаш босқичида лар ва Тошкент шаҳар судига ёки умумий
иш юзасидан қарорларни тортишув тамойи тартибда туманлараро иқтисодий судларга
ли асосида тарафлар иштирокида қабул қи- мурожаат қилиши мумкин.
лиш тартибининг белгиланиши ҳам одил Инвестициявий низолар бўйича судлов
судлов одамларнинг кўз ўнгида, очиқ-ошко- таркибининг ташкил этилиши натижасида
инвесторлар ўз низоларини ҳал қилиш учун
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
СУД-ҲУҚУҚ ИСЛОҲОТЛАРИ 19
турли суд инстанциялари ўртасида 5-6 ой- ганлари, хўжалик бошқаруви органлари,
лаб сарсон бўлиб юришининг олди олинади адвокатлик тузилмалари ҳамда адвокатлар
ва уларнинг барча муаммолари битта суд до- учун судларга фақат электрон шаклда му-
ирасида ҳал қилиниши таъминланади. рожаат қилиш;
Бундай кафолатли суд ҳимояси чет – фуқаролар ва тадбиркорлик субъектла-
эллик инвесторларнинг ишончини мус ри учун жиноят ишлари бўйича ва маъму-
таҳкамлаш орқали мамлакатимизнинг ин- рий судларга ахборот тизими орқали элек-
вестициявий жозибадорлиги янада оши- трон мурожаат қилиш;
шини таъминлайди.
– мурожаатлар ҳолатини онлайн тарзда
– Фармонда судлар фаолиятига ахбо- кузатиб бориш;
рот-коммуникация технологияларини яна
да кенг жорий этиш бўйича Дастур лойиҳа- - судлар томонидан тарафларга маълу-
си ишлаб чиқиш вазифаси ҳам белгиланган. мотларни электрон шаклда юбориш;
Шу ҳақда ҳам тўхталиб ўтсангиз?
- апелляция инстанцияси судларида
– Маълумки, судлар фаолиятида замо- ишларни автоматик равишда тақсимлаш;
навий ахборот-коммуникация техноло-
гияларини кенг жорий этиш судларнинг - суд ҳужжатларини ахборот тизимидан
очиқлиги ва шаффофлигини таъминлаш, фойдаланган ҳолда автоматлаштирилган
фуқароларнинг судларга мурожаат қилиш равишда шакллантириш.
имкониятларини кенгайтиришда ўта муҳим
ўрин тутади. Президентимизнинг 2017 йил Иккинчидан, жорий йил якунига қадар
30 августда қабул қилинган 3250-сонли қа- барча судларда суд мажлисларини аудио-
рори айни шу мақсадга қаратилган эди. ёзувдан фойдаланган ҳолда мажбурий қайд
этиб бориш ҳамда суд мажлислари баён-
Қарорда белгиланган вазифаларнинг номаларини ушбу тизимдан фойдаланган
амалий ижроси судлар фаолиятининг ҳолда юритиш тартиби жорий этилади.
очиқлиги, шаффофлиги ва тезкорлигини
таъминлаш, шунингдек, судларда иш юри- Учинчидан, суд мажлисларида видео-
тиш сифатини ва аҳолининг одил судловга конференцалоқа режимида иштирок этиш
эришиш даражасини оширишда сезиларли имконини берувчи мобиль дастур ишлаб
ижобий таъсир кўрсатди. чиқилади ҳамда суд мажлисларида ушбу
дастур орқали иштирок этиш имкони яра-
Аммо, бу борада ҳали ўз ечимини кутиб тилади. Бунда иштирокчилар ўзлари хоҳла-
турган бир қатор муаммолар мавжуд. Шу- ган жойдан туриб, видеоконференцалоқа
ларни инобатга олган ҳолда, бугунги кун- режимининг мобиль версиясидан фойда-
да Фармон талабидан келиб чиқиб, судлар ланган ҳолда суд мажлисларида иштирок
фаолиятига ахборот-коммуникация техно- этиш имкониятига эга бўлади.
логияларини янада кенгроқ жорий этиш
бўйича махсус Дастур ишлаб чиқилмоқда. Тўртинчидан, судлар фаолиятида сунъ-
ий интеллектдан фойдаланиш тартиби жо-
Бунда қуйидаги асосий вазифалар бел- рий этилади.
гиланмоқда:
Бешинчидан, 2021 йил 1 апрелга қадар
биринчидан, жорий йил якунига қадар Олий суд ахборот базасини 15 та вазирлик
судлар фаолиятига «Адолат» ахборот ти- ва давлат идорасининг ахборот тизимлари-
зимлари комплекси жорий этилади. Мазкур га интеграция қилиш орқали маълумотлар
«Адолат» ахборот тизимлари комплекси алмашинуви 100 фоиз рақамли шаклга ўт-
қуйидаги имкониятларни яратади: казилади.
– давлат ҳокимияти ва бошқарув ор- Олтинчидан, видеоконференцалоқа ре-
ганлари, маҳаллий давлат ҳокимияти ор- жими орқали жазони ижро этиш муасса-
саларида жойлашган шахсларни бевосита
улар жойлашган жойдан туриб, суд маж-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
20 СУД-ҲУҚУҚ ИСЛОҲОТЛАРИ
лисларида, шунингдек, суд раҳбариятининг манлардаги судлар зиммасига юклатилади.
шахсий қабулларида иштирок этишини Чунки, ушбу туманларнинг аҳолиси сони
таъминлаш тизими яратилади.
нисбатан кам ва иқтисодий судларнинг иш
Еттинчидан, Олий суднинг my.sud.uz юкламаси ҳам унчалик юқори эмас. Ма-
интерактив хизматлар порталида «Суд ха- салан, Бойсун туман иқтисодий суди 2020
барномаси» хизмати жорий қилинади. Бун- йилнинг ўтган 6 ойи давомида 21 та иш
да ишда иштирок этувчи шахслар учун суд кўрган. Амударё, Нуробод туманлари иқти-
хабарномаларини инсон омилисиз олиш содий судлари ҳақида ҳам шундай фикрни
имконияти яратилади. айтиш мумкин.
Саккизинчидан, маъмурий судларда маъ- Шунингдек, аҳоли сони нисбатан кўп
мурий ҳуқуқбузарликка оид ишларни элек- бўлган ҳамда қўшни туман судлари узоқ
трон кўринишда шакллантириш. Бунда масофада жойлашган Янгийўл туман ва
мазкур тоифадаги ишларни қоғоз кўрини- шаҳар (аҳоли сони 275 минг) ва Ургут (аҳо-
шидан воз кечилган ҳолда, фақат электрон ли сони 507 минг), Хатирчи (аҳоли сони
шаклда кўриш амалиёти жорий этилади. 193 минг), Пахтакор (аҳоли сони 124 минг)
туманларида фуқаролик ишлари бўйича
Тўққизинчидан, судларда иштирок этув- судлар ва Пастдарғом туманлараро иқтисо-
чи шахсларга суд ҳужжатларини электрон дий суди ташкил этилади.
шаклда, шунингдек, «SMS» хабар ҳамда
электрон почта манзилига юбориш орқали Шунингдек, Сўх тумани анклав бўлгани,
уларни хабардор қилиш тизимини яратиш. фуқароларга чегарадан ўтиб, Риштон тума-
нидаги фуқаролик ишлари бўйича туман
Ўнинчидан, ахборот тизимларини инте- лараро судига мурожаат қилиши қийинчи-
грация қилиш орқали озодликдан маҳрум лик туғдираётгани инобатга олиниб, ушбу
этиш жазоси тайинлаш ҳақидаги суд ҳукм- туманда фуқаролик ишлари бўйича янги
лари ва унинг ижросига доир маълумотлар- суд ташкил этилмоқда.
ни электрон шаклда алмашиш, шунингдек,
суд ҳукми билан озодликдан маҳрум этил- Бундан ташқари, 2019-2020 йилларда
ган шахслар томонидан жазони ижро этиш янги ташкил этилган Бўзатов, Тахиатош,
муассасасининг ахборот тизими орқали Бандихон ва Тупроққалъа туманларида ҳам
судларга электрон шаклда мурожаат қилиш жиноят ишлари бўйича судлар фаолияти
имкониятини яратиш. йўлга қўйилиши назарда тутилган.
– Фармонда айрим туман судлари ту- Умуман айтганда, Президентимизнинг
гатилиб, айрим туманларда янги судлар ушбу тарихий Фармонида белгиланган
ташкил қилиниши ҳам муҳим вазифа- муҳим вазифалар моҳият-эътибори би-
лар қаторида белгиланган. Шу ҳақда ҳам лан кафолатли суд ҳимоясини таъмин-
тўхталиб ўтсангиз. лаш борасидаги бюрократик тўсиқларни
бартараф этишга, суд қарорларини қай-
– Бу борада ҳам суд тизими тузилмаси та кўришнинг бир-бирини такрорловчи
аҳолининг талаб ва эҳтиёжлари, шунинг босқичларини бекор қилишга, инвестор-
дек, судларнинг иш юкламаси инобатга лар ҳуқуқларининг ишончли суд ҳимоя-
олинган ҳолда такомиллаштирилмоқда. сида бўлишини таъминлашга, суд орган-
Хусусан, Фармонга кўра, тегишли туман ларининг амалдаги тузилмасини замон
(шаҳар) аҳолиси сонидан ва судларнинг талаблари ва халқаро стандартларга уй-
ҳақиқий иш ҳажмидан келиб чиққан ҳол- ғунлаштиришга хизмат қилади.
да 2021 йил 1 январдан Амударё, Нуробод,
Пастдарғом ва Бойсун туман иқтисодий Суҳбатни Ш. ҲАМРОЕВ
судлари тугатилиб, бу ҳудудлардаги иқти- ёзиб олди
содий низоларни кўриш вазифаси яқин ту-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
МУНОСАБАТ 21
ХАВФ ОСТИДА ҚОЛДИРИШ ЖИНОЯТИ
СУБЪЕКТИВ ТОМОНИНИНГ АҲАМИЯТИ
Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодек- Шу ўринда табиий бир савол туғилади:
си (ЖК) 21-моддасининг учинчи ва тўртинчи айбдор ижтимоий хавфлилигига кўзи етма-
қисмларига мувофиқ, агар шахс ўз қилмиши- ган оқибатларнинг юз бериши учун жино-
нинг ижтимоий хавфли хусусиятини англа- ий жавобгарликка тортилиши мумкинми?
ган, унинг ижтимоий хавфли оқибатларига С.В.Векленко фикрига кўра, қасддан содир
кўзи етган ва уларнинг юз беришини истаган этиладиган жиноятларда оқибатларга кўзи
бўлса, бундай жиноят тўғри қасддан содир етишнинг предмети сифатида уларнинг
этилган деб топилади. Агар шахс ўз қилми- ижтимоий хавфлилик даражаси эмас, балки
шининг ижтимоий хавфли хусусиятини анг муайян шахсларнинг манфаатларига зарар
лаган, унинг ижтимоий хавфли оқибатларига етказиш имконияти амал қилиши лозим ва бу
кўзи етган ва уларнинг юз беришига онгли ра- қасднинг интеллектуал мазмунини конкрет-
вишда йўл қўйган бўлса, бундай жиноят эгри лаштириш имконини беради1. Бизнингча, бу
қасддан содир этилган деб топилади. Айни фикр хавф остида қолдириш жиноятининг
шу сабабли, қилмишнинг ижтимоий хавфли субъектив томонини аниқлашда муайян маз-
хусусияти ва унинг оқибатларига таъсир этув- мун касб этади. Субъект жабрланувчини хавф
чи ҳолатларнинг барчаси шахсга маълум бў- остида қолдирар экан, ўз хулқ-атворининг
лиши керак. Хавф остида қолдириш жинояти- ғайриқонунийлигини англайди ва реал оқи-
да шахс жабрланувчининг ҳаёти ёки соғлиғи батлар юз беришига фаол қаршилик кўрсат-
учун хавфли бўлган аҳволни англаши ва уни маса, улар амалда юз бериши мумкинлигига
шу аҳволда қолдиришни исташи лозим. Субъ- мавҳум тарзда кўзи етади. Бунда, агар хавф
ект ўз хулқ-атворининг жиноийлигини, унинг остида қолдириш содир этилгани аниқлан-
қонунга хилофлигини, яъни ҳаракатсизлик ган бўлса, юз берган оқибатларга нисба-
унга тегишли тарзда иш кўриш мажбурияти- тан руҳий муносабатни аниқлаш жиноятни
ни юкловчи муайян норматив-ҳуқуқий ҳуж- квалификация қилишда биринчи даражали
жат билан тақиқланганини билгани учун ҳам роль ўйнайди. Оқибатларга руҳий муносабат
англайди. Айбдорликнинг моҳияти ҳақидаги қилмишни дастлабки тарзда квалификация
тасаввур ўз хулқ-атворининг қонунга хилоф қилишда, айниқса, муҳимдир, чунки оқибат-
лигини англаш айб тушунчасининг муҳим ларга тўғри ёки эгри қасд мавжудлигини объ-
элементларидан биридир, деган хулосага ке- ектив аниқлаш, айбдор ўз хулқ-атворининг
лиш имконини беради. Субъект жабрланувчи- ижтимоий хавфли оқибатларига кўзи етгани
ни хавф остида қолдирар экан, ўз хулқ-атво- ва уларнинг юз беришини истагани ҳаёт ёки
рининг ижтимоий хавфли хусусиятини соғлиққа қасддан тажовуз қилиш содир этил-
англайди ва унинг юз бериши мумкин бўлган гани ҳақида гапириш имконини беради.
оқибатларига кўзи етиши мумкин. Айни пайт-
да, у ўз хулқ-атвори натижасида айнан қандай Субъектнинг ҳаракатсизликка руҳий му-
оқибатлар юз бериши мумкинлигини билмас- носабатини аниқлаш учун (бу асосан жино-
лиги ҳам мумкин. ятнинг субъекти тўғрисидаги масалага ой-
динлик киритиш учун зарур) шахс ўзининг
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
22 МУНОСАБАТ
фаоллик кўрсатиш ҳуқуқий мажбурияти мав- муносабати тўғри ёки эгри қасд шаклида
жудлигидан хабардор бўлганини аниқлаш ифодаланади, эҳтиётсизлик орқасида одам
талаб этилади. Мазкур хабардорлик тегиш ўлдиришда эса, ўз-ўзига ишониш ёки жино-
ли айб шаклининг интеллектуал элементи ий бепарволик шаклида бўлади. Хавф остида
ҳисобланади. Шахс ўз пассив хулқ-атвори қолдиришда одам ўлиши ёки баданга шикаст
фактини ва амр этилган ҳаракатларни ба- етказилиши тарзидаги оқибатлар ЖКнинг
жариш имкониятини англаши лозим. Ин- 117-моддасида назарда тутилган жиноят тар-
сон муайян қилмишларни содир этар экан, киби билан қамраб олингани боис, бу ерда
уларнинг моҳиятини англаши ва юз бериши айбдорнинг ўз қилмиши оқибатига бўлган
мумкин бўлган оқибатларига кўзи етиши ке- субъектив муносабати жиноят таркиби дои-
рак. Тўғри, қонун айнан моддий оқибатларга расидан четга чиқмайди.
кўзи етишини доим ҳам талаб қилавермай-
ди. Бироқ, айбдор бошқа одамни хавф ости- Моддий таркибли жиноятларда айбдор-
да қолдирар экан, жабрланувчининг хавфли нинг ўз қилмиши оқибатларига бўлган руҳий
аҳволини, унга ўзини ўзи ҳимоя қилиш им- муносабатигина жиноий жавобгарликка тор-
конини бермайдиган ҳолатларни англаши ва тиш учун асос бўлиб хизмат қилиши мум-
унинг ҳаёти ёки соғлиғига хавф туғилиши кин. Хавф остида қолдиришда субъектнинг
мумкинлигига кўзи етиши лозим. қасди фақат хавф остида қолдириш факти-
нинг ўзига нисбатан конкрет ҳисобланади,
Кўриб чиқилаётган қилмиш моддий тар- бироқ оқибатларга нисбатан у конкрет бўли-
кибли жиноят ҳисоблангани боис, хавф ости- ши мумкин эмас2. У бевосита ҳаёт ёки соғ-
да қолдиришнинг одам ўлиши ёки баданга лиққа эмас, балки ҳаёт ёки соғлиқнинг хавф-
шикаст етказилиши тарзидаги оқибатлари- сизлигига зарар етказилиши мумкинлигига
га нисбатан субъектив муносабат жиноятни кўзи етган бўлиши лозим. Оқибатларнинг юз
тўғри квалификация қилиш учун ҳал қилувчи беришига нисбатан у мавҳум хусусият касб
аҳамиятга эгадир. Хавф остида қолдиришни этади, яъни воқеа ривожи ҳақида мантиқий
қасддан баданга оғир ёки ўртача оғир шикаст мулоҳаза юритиш маълум муддатдан сўнг,
етказиш, одам ўлдириш, эҳтиётсизлик орқа- муайян шароитлар таъсирида салбий натижа
сида одам ўлдириш ёки баданга шикаст етка- юз бериши мумкин, деган тўхтамга келиш
зишдан ажратишда шу хусусиятни инобатга имконини беради.
олиш муҳимдир. Одам ўлдиришда шахснинг
одам ўлиши тарзидаги оқибатларга бўлган Субъект ҳаракат ва оқибат ўртасида аниқ
сабабий боғланиш мавжуд бўлганда оқибат
АННОТАЦИЯ
Мазкур мақола хавф остида қолдиришнинг субъектив томонини аниқлаш масалала-
рига бағишланган.
Калит сўзлар: жиноят, жавобгарлик, хавф, субъектив томон, қасд, эҳтиётсизлик.
***
Данная статья посвящена вопросам определения субъективной стороны оставления
в опасности.
Ключевые слова: преступление, ответственность, опасность, субъективная сторона,
умысел, неосторожность.
***
This article focuses on the definition of subjective side in danger.
Key word: crime, responsibility, danger, subjective side, itent, carelessness.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
МУНОСАБАТ 23
юз бериши мумкинлигига кўзи етади. Айбдор лиши, аниқроқ айтганда, ўз фаолиятининг
воқеа ривожи йўналишини англайди, яъни ўз зарурий ёки эҳтимол тутилган натижаси си-
қилмиши муайян натижа юз беришига олиб фатида тушунилиши мумкин.
келиши муқаррар эканлигини тушунади3. Ўз
қилмишининг юз бериши мумкин бўлган оқи- Хавф остида қолдиришда субъектдан
батларига кўзи етиш, тушуниш билан бир қа- жабрланувчига амалда ва аниқ зарар етказиш
торда, қасддан содир этиладиган жиноят ин- тарзида муайян оқибатларга кўзи етганликни
теллектуал мазмунининг муқаррар элементи талаб қилиш мумкин эмас. У фақат муайян
ҳисобланади. Шу маънода С.В.Векленконинг вазиятда мазкур оқибатлар юз бериши мум-
жиноят қонунида (ЖК 25-моддасининг ик- кинлигини мавҳум тарзда англаши мумкин,
кинчи қисмида) у ёки бу оқибатлар юз бери- бироқ ўз тахминини аниқ натижага татбиқ эт-
шининг муқаррарлигига кўзи етганликка урғу майди. Демак, айрим муаллифларнинг зарар-
бериш унча тўғри бўлмайди, деган фикрига ли оқибатлар юз бериши мумкинлигига субъ-
қўшилиш мумкин. Зотан ўз қилмишининг ектнинг аниқ кўзи етган бўлиши лозим, деган
оқибатларига кўзи етганлик эҳтимол тутилган фикри унча асосли эмас4. Хавф остида қол-
ҳар қандай оғишларни истисно этиши лозим. диришда фақат бузилаётган (шахснинг ҳаёт
ЖК 117-моддасининг таҳрири айни ҳолда қо- ёки соғлиқ учун хавфли аҳволдаги одамга
нун чиқарувчи «олиб келса» атамасини ишла- ёрдам кўрсатиш мажбуриятини белгиловчи)
тиш орқали жиноят таркибининг субъектив муносабатларга зарар етказилиши мумкинли-
томонини аниқлашда юқорида зикр этилганга ги аниқ тахмин қилинади. Албатта, субъект
ўхшаш оғишларга чек қўйган, деган хулосага кўнгилсиз воқеаларнинг табиий ривожи кел-
келиш имконини беради. тириб чиқариши мумкин бўлган оқибатларни
ҳам тахмин қилиши мумкин. Бироқ, уларнинг
Агар жиноят қонуни жиноий натижа юз амалда юз бериши юқорида айтиб ўтилган
бериши муқаррарлигига бўлган ишонч жи- кўп сонли табиий омилларга боғлиқ бўлади.
ноятчининг онгида акс этганини аниқлашни
талаб этадиган бўлса, бу кўпгина жиноят- Хавф остида қолдириш жинояти субъ-
чиларнинг жазосиз қолишига олиб келади. ектив томонининг интеллектуал элементи
Зеро, улар ҳар доим ўз ҳаракатларининг на- жабрланувчининг хавфли аҳволини, унинг
тижалари ўзларига муқаррар бўлиб туюл- ўзини ўзи ҳимоя қилиш имкониятидан
маганига, фақат жиноий оқибатлар юз бе- маҳрумлигини, ўзининг жабрланувчига ёр-
риши мумкинлигини англаганларига ишора дам кўрсатиш мажбуриятини тушуниш каби
қилишлари мумкин. Жиноят қасддан содир омилларни ҳам ўз ичига олади. Субъект
этилган деб топиш учун шахс жиноий нати- жабрланувчи қандай ёрдамга муҳтожлигини,
жа юз бериши мумкинлигига кўзи етганини унга ёрдам кўрсатиш учун қандай ҳаракат-
аниқлашнинг ўзи кифоя қилади. Жиноий лар зарурлигини, шунингдек унга мазкур ёр-
натижанинг юз бериш эҳтимоли даражаси дамни кўрсатиш имконини берувчи муайян
турлича бўлиши мумкин. Хусусан, субъект шароитларни англаши лозим. Қуйидагилар:
жиноий натижа амалда юз бериши мумкин- 1) қонун ёки қонуности ҳужжатининг тўғри-
лигига кўзи етган бўлиши ҳам, унинг юз дан-тўғри амрига; 2) шартнома, келишув ёки
беришини мавҳум даражада тахмин қилган битимга мувофиқ; 3) эгаллаган лавозими ёки
бўлиши ҳам мумкин. Сўнгги зикр этилган касбий фаолиятига кўра; 4) қариндошлик
ҳолда субъект ўхшаш вазиятларда хавфли алоқаларига кўра; 5) жабрланувчи ва айбдор
оқибатлар юз бериши мумкинлигини ту- ўртасида илгари мавжуд бўлган муносабат-
шунади, бироқ буни мазкур ҳолатга татбиқ ларга кўра жабрланувчига ёрдам кўрсатиш
этмайди. Шу туфайли ҳам содир этилган мажбуриятини тушуниш аниқ, оқибатларга
қилмишнинг жиноий оқибатларига кўзи ет- кўзи етиш эса – мавҳум бўлиши лозим.
ганлик турли даражада аниқ ва муайян бў-
Тамом бўлган деб топиш учун бирон-бир
оқибатларнинг юз беришини талаб қилмай-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
24 МУНОСАБАТ
диган формал таркибли жиноятларда айбдор тида квалификация қилиниши лозим, чунки
ижтимоий хавфли оқибатларга кўзи етиши жабрланувчини шох-шаббалар остига яши-
мумкинлиги тўғрисидаги масала атрофида риш орқали айбдор хавф остида қолдириш
узоқ йиллардан бери давом этаётган баҳс-му- жиноятининг ҳам, ЖКнинг 266-моддасида
нозаралар наинки фанда, балки ҳуқуқни қўл- назарда тутилган жиноятнинг ҳам чегараси-
лаш амалиётида ҳам келишмовчиликлар юз дан четга чиққан.
беришига олиб келаётир. Масалан, М. авто-
мобилда пиёдани уриб юборади, унинг бада- Хавф остида қолдириш жиноятининг
нига оғир шикаст етказади ва тиббий ёрдам субъектив томонини таҳлил қилганда, иро-
кўрсатиш учун касалхонага олиб кетади, би- да омилига ҳам алоҳида тўхталиб ўтиш за-
роқ йўл-йўлакай ўйлаб ўз фикридан қайтади рур. Зеро қилмишни квалификация қилишга
ва жабрланувчини йўл ёқасига ётқизиб, усти- мазкур омилнинг аниқланиши ҳам сезилар-
ни шох-шабба билан ёпиб кетади. Айни ҳолда ли даражада таъсир кўрсатади. Шахснинг
жабрланувчининг баданига шикаст транспорт хулқ-атворига нафақат ташқи муҳит, бал-
воситалари ҳаракати ёки улардан фойдала- ки унинг маънавий хусусияти ҳам ўз таъ-
ниш хавфсизлиги қоидаларини бузиш (ЖК- сирини кўрсатади. Инсон қарорлари ва
нинг 266-моддаси) натижасида етказилган. хулқ-атворига айнан унинг феъл-атвори
Йўл ҳаракати қоидаларига мувофиқ, ҳайдов- таъсир кўрсатади, айни пайтда у шахснинг
чи шикастланганларга биринчи тиббий ёрдам ташқи муҳитда юз бераётган воқеалар-
бериш учун зарур бўлган чораларни кўриши, га бўлган муносабатини намойиш этади.
«Tез тиббий ёрдам»ни чақириши, шошилинч Хулқ-атворда ҳаракатларнинг онгли бошқа-
ҳолларда эса шикастланганларни яқин орада- рилиши ва натижага эришишга қаратилган
ги даволаш муассасасига транспортда жўна- хоҳиш-ирода намоён бўлади. Хавф остида
тиши, бунинг иложи бўлмаган ҳолларда ўз қолдиришга нисбатан субъект ҳаёт ёки соғ-
транспорт воситасида олиб бориши, у ерда лиққа зарар етказишга ҳаракат қилади, деб
ўз исми-шарифини, транспорт воситасининг айтиш мумкин эмас. Бу ерда айбнинг ирода
рақамли белгисини билдириши (ҳайдовчилик элементи ожиз аҳволда қолган шахснинг ҳа-
гувоҳномасини ёки ўз шахсини тасдиқловчи, ёти ёки соғлиғи хавфсизлигини таъминлаш
транспорт воситасининг рўйхатдан ўтганлик мажбуриятини юкловчи талабларни бузиш
ҳужжатини кўрсатиши) ва ҳодиса рўй берган ниятида ва мазкур оқибатларнинг юз бери-
жойга қайтиб келиши шарт. шига йўл қўйишда ифодаланади.
Юз бериши мумкинлигига айбдорнинг Объектив воқеликда у жабрланувчини
кўзи етган оқибатларга нисбатан тўғри қасд хавф остида қолдиришда ёки унга ёрдам
билан қандай қилмиш содир этилган? Одам кўрсатмасликда ифодаланади. Бошқа оқи-
ўлишига автомобилда пиёда уриб юбори- батларнинг юз беришини у мавҳум тарзда
лиши натижасида олинган тан жароҳатлари идрок этади. Ирода омили жиноят таркиби-
сабаб бўлган, бироқ унга тиббий ёрдам ўз нинг айрим элементларини лозим даражада
вақтида кўрсатилганида, одам ўлиши тарзи- англамасликда намоён бўлиши ҳам мумкин.
даги оқибатнинг олдини олиш мумкин эди. Уларни англаш даражаси шахс жиноят тар-
Ижтимоий хавфли қилмишни содир этгандан кибининг муайян объектив белгиси мавжуд-
сўнг жабрланувчига ёрдам кўрсатмаслик ва лигини эҳтимол тутишидан унинг мавжуд-
жиноят изларини яшириш бир-бири билан лигини билишига қадар оралиқда бўлиши
ўзаро боғланмайди. Бинобарин, бу ерда хавф мумкин.
остида қолдириш жинояти мавжуд эмас, қил-
миш эса оғир оқибатларга сабаб бўлган йўл Субъект инсонни хавф остида қолдирар
ҳаракати қоидаларини бузиш ва жиноятлар ва унга ёрдам кўрсатмас экан, ўз хулқ-атвори
мажмуи бўйича қасддан одам ўлдириш сифа- билан ўзининг хоҳиш-иродасини, яъни ўзи-
ни ўзи ҳимоя қилиш имкониятидан маҳрум
бўлган ожиз аҳволдаги одамни хавфли аҳвол-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
МУНОСАБАТ 25
да ташлаб кетиш ниятини ифодалайди. Бу ўйлаган бўлса, ўз ҳаракатсизлигини субъ-
хоҳиш-ирода юз берган оқибатларга татбиқ ект ўз хулқ-атвори сифатида эмас, балки
этилмайди, чунки айбдор уларнинг реаллиги- енгилмас куч натижаси сифатида тасаввур
ни англамайди, бироқ улар юз бериши мум- қилади. Тушуниш ҳаракатлар оқибатла-
кинлигига кўзи етади. Бу ерда ҳаракатсизлик рининг бартараф этилишига олиб кели-
ҳаёт ёки соғлиқ хавфсизлигига туғилган таҳ- ши муқаррарлигига бўлган ишончнигина
дидга била туриб қаршилик кўрсатмаслик- эмас, балки ёрдам кўрсатиш йўналишида
да ифодаланади, бироқ бунда субъект талаб ҳаракат қилиш имконияти мавжудлигини
этилган ҳаракатларни бажариш имконияти англашни ҳам назарда тутади. Субъект ёр-
мавжудлигини тахмин қилади. дам кўрсатиш учун мавжуд чораларнинг
барчасини (ҳатто улар амалда ижобий са-
Инсон ўтиб бўлмайдиган ички ёки ташқи мара бермаса ҳам) кўриши лозим. Хавфни
тўсиқлар туфайли эмас, балки ўз хоҳиш-иро- бартараф этиш воситалари субъектга маъ-
дасига кўра ҳаракат қилиши ёки ҳаракатсиз лум бўлиши керак. Бу хабардорлик субъ-
қолиши керак. Шу туфайли ҳам мажбурият- ектнинг фаолият тури билан белгиланади.
ни бажармаган шахс, агар у муайян сабаблар- Айбдор жабрланувчини қутқаришга қара-
га кўра ҳаракат қилиш имкониятидан амалда тилган ва амалга ошириш мумкин бўлган
маҳрум этилган бўлса, ўз ихтиёри билан иш ихтиёрий хулқ-атвор вариантларидан би-
кўра олмайди. Мажбуриятни бажариш им- рини ўз психофизиологик хусусиятлари
конияти амалда бор-йўқлиги нуқтаи назари- ва юзага келган шароитга мос равишда
дан хулқ-атвор вариантлари мавжудлигини танлаш имкониятига эга бўлиши лозим.
аниқлаш талаб этилади, чунки шахс амалда Қутқариш учун кўрсатилган имкониятл ар
ўз хулқ-атворининг муайян вариантини тан- мавжуд бўлган ва айбдор улардан онгли
лаш имкониятига эга бўлиши, бироқ керакли равишда фойдаланмаган ҳолдагина хавф
ҳаракатларни бажариш имконияти унда мав- остида қолдириш жиноятида ҳаракат-
жуд бўлмаслиги мумкин5. Айни шу сабаб- сизликнинг ирода элементи мавжудлиги
ли ёрдам кўрсатиш имконияти аниқлангани ҳақида гапириш мумкин.
субъектнинг айбига доим ҳам ишора қила-
вермайди. Шундай қилиб, хавф остида қолдиришда
ирода омили шахснинг ёрдам кўрсатиш им-
Ёрдам кўрсатиш имконияти объек- конияти амалда мавжудлигини англаган,
тив мезон ҳисобланади, уни англаш эса эҳтимол тутилган оқибатлар юз беришини
субъектив мезон сифатида амал қилади. истамаган ҳолда, жабрланувчини ёрдамсиз
Жабрл анувчига қандай ёрдам кераклиги- қолдиришни исташи билан тавсифланади.
ни, уни кўрсатиш имконини берувчи му-
айян шароитларни тушунар экан, субъект С. ДАВЛЕТМУРАТОВ,
уни кўрсатиш имконияти мавжудлигини жиноят ишлари бўйича
англайди, шу туфайли ҳам, агар бундай Амударё туман суди раиси
имконият мавжуд бўлган, бироқ субъект
янглиш тарзда мазкур имконият йўқ деб
1 Векленко С.В. Интеллектуальное содержание умышленной вины // Уголовное право. 2001. №4. – С. 25.
2 М.Х. Рустамбоев ёзишича, қилмишга нисбатан айбдор қасддан ҳаракат қилади, оқибатларга
нисбатан эса айб қасд шаклида бўлиши ҳам, эҳтиётсизлик шаклида бўлиши ҳам мумкин. Қаранг:
3 Дагель П.С. Проблемы вины в советском уголовном праве // Учен. зап. Вып. 21. Ч. 1. — Влади-
восток, 1968. – С.82.
4 Зелинский А. Кўрсатилган асар. – 22-б.; Топильская Е.В. Спорные вопросы субъективной и объ-
ективной стороны оставления в опасности // Вестн. Ленингр. ун-та. Сер. 6. 1987. Вып. II. – 108-б.;
Орлов П.Я. Кўрсатилган асар. – 82-б.
5 Шарапов Р.Д. К вопросу о бездействии в уголовном праве // Правоведение. 1998. №3. – С.102.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
26 МУЛОҲАЗА
ЗАМОНАВИЙ УЧУВЧИСИЗ ҚУРИЛМАЛАРДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ АФЗАЛЛИКЛАРИ
Бугун шиддат билан ривожланаётган олиш каби соҳаларида ҳам фойдаланил-
жаҳоннинг етакчи мамлакатлари ўз Қу- моқда.
ролли Кучларини замонавий қурол-яроғ
лар ва зирҳли техникаларнинг янги авлод- Дронларнинг турлари кўп бўлиб, улар-
лари билан таъминлаб, мавжудларини эса нинг номланиши ҳам ҳар хил. Кўпинча
янада такомиллаштиришмоқда. Ҳозир на- ҳарбий соҳада ишлатиладиган учувчи-
фақат қуруқликда жанг олиб бориш, бал- сиз қурилмалар «дронлар» деб аталса,
ки ҳаво ҳамда коинот орқали ҳам ҳужум фуқаролик соҳаларида ишлатиладиган
қилишнинг янги усул ва техникалари яра- учувчисиз қурилмаларни «коптер»лар
тилиб, баъзи ривожланган мамлакатлар- деб аташади. Коптерларнинг ҳозирда
нинг Қуролли Кучлари тизимида ишлатиб квадрокоптер, трикоптер, октокоптер ва
келинмоқда. гексакоптер каби турлари анча ривож
ланган.
Замонавий учувчисиз қурилмалар шулар
жумласидандир. Биринчи бўлиб «дрон» атамасини 1936
йилда Америка денгиз флоти учинчи ранг
Учувчисиз учиш қурилмаси ёки дрон капитани Делмар Фарни ўз ҳисоботида илк
(дронлар) – бу учувчисиз учиш аппара- бор ишлатган ва ушбу ибора кейинчалик
ти (БПЛА, БЛА) ёки учувчисиз авиация оммалашиб кетган2.
қурилмаси (UASes) деб аталади. Дрон-
лар масофадан туриб бошқариладиган Масалан, «quadrocopter» сўзи инглиз
ва автоном, яъни олдиндан киритилган тилидан олинган бўлиб, «тўртроторли
маълумотга асосан ҳаракатланадиган вертолёт» деган маънони англатади. Ро-
турларга бўлинади1. торларнинг сони ва бошқа функцияларига
қараб коптерларни – мултикоптерлар деб
Аввалига дронлардан фақат ҳаводаги ҳам аташади.
нишонларни йўқ қилиш, душман-
га ҳужум қилиш ва маълумотларни
йиғиш учун фойдаланилган бўл-
са, ҳозирда бошқ а соҳаларда ҳам
кенг ишлатилиб келинмоқда. Жум-
ладан, қишлоқ хўжалиги, кузатув
ва қўриқлаш хизматида, геодезия,
археология қидирув ва қутқарув
ишларини амалга оширишда, юк
етказиб беришда, киноматографи-
янинг фото ҳамда видео тасвирга
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
МУЛОҲАЗА 27
Коптерларнинг номланиши улар пар- хусусиятлари билан фарқланади.
ракларининг сонидан келиб чиқиб, ква- Ҳарбий дронлар анча қимматлигини
дрокоптер – тўртпарракли (роторли),
трикоптер – учпарракли, октокоптер – ол- ҳисобга олиб, фуқаролик дронларининг
типарракли ва гексакоптер – саккизпар- нархи арзонлиги сабабли улардан Қу-
ракли деб номланган. ролли Кучларимиз тизимида қуйидаги
ҳолатларда фойдаланишимиз мумкин.
Ривожланган давлатларнинг Қуролли Масалан:
Кучлари тизимидаги ҳарбий дронлар:
– фавқулодда ҳолат ёки табиий офат
– душман қўшинлари жойлашуви бўйи- содир бўлган жойларни аниқлаш ва шу
ча маълумотлар йиғиш; ҳудудларнинг хариталарини чизишда;
– ҳаводаги нишонларни йўқ қилиш; – фавқулодда ҳолат ёки табиий офат со-
– душманнинг радио тўлқинларини дир бўлган жойлардаги аҳолига озиқ-овқат
тўсиш; маҳсулотларини етказишда;
– радио тўлқинларни узатиш учун
воситачи сифатида фойдаланиш (ре- – ёнғин содир бўлган жойни ўчиришда;
транслятор); – давлат чегараларини қўриқлашда;
– душманга ҳаводан ҳужум қилиш каби – тоифаланган объектларнинг ҳудудла-
вазифаларни бажаради. рини кўриқлаш ва назорат қилишда ва бош
Фуқаролик соҳаларида ишлатиладиган қа шу каби вазифаларни бажаришда.
дронлар, яъни коптерлар: Юқорида санаб ўтилган ва бошқа ҳолат-
– фото ва видео тасвирга олиш (ҳарбий ларда дронлардан фойдаланишда эришила-
дронларда ҳам мавжуд); диган афзалликлар қуйидагилар:
– юк кўтариш; – маълумотларни тезкор тўплаш ва қисқа
– тезкор ҳаракатланиш; вақтда таҳлил қилиш имконининг пайдо
– қишлоқ хўжалиги соҳаси билан боғлиқ бўлиши;
ишларни амалга ошириш (сув ва уруғларни – реал ҳолатни кузатиш ва назорат қи-
сепиш ва ҳ.з.); лиш;
– одам ташиш ва шу каби бошқа вазифа- – қўшимча жалб этиладиган ишчи кучи-
ларни бажара олади. нинг камайиши;
Ҳарбий ва фуқаролик дронларнинг – табиий офат ва хавф билан боғлиқ
фарқи нимада? Уларнинг вазифалари деяр- жойларда инсон соғлиғи ва ҳаётини сақлаб
ли бир хил-ку. қолиш имконининг юқорилиги.
Ҳарбий дронлар фуқаролик дронларига Шу билан бирга давлат томонидан
қараганда: тўланадиган конпенсация тўловларининг
– оғирлиги; бюджетда сақлаб қолинишига эришилади.
– узоққа учиш ва баландга кўтарилиш Албатта, бу каби мисолларни кўплаб келти-
қобилиятига эгалиги; ришимиз мумкин.
– ички ёнув двигатели билан жиҳозлан- Дронлардан фойдаланиш масаласи ҳо-
гани (коптерларнинг айрим турларида ҳам зирги кунда дунё ҳамжамиятида қонунчи-
мавжуд); лик билан тартибга солинаётган янги соҳа
– парракларнинг мавжуд эмаслиги (кўп ҳисобланади. Аввалига дронлардан фақат
моделларида); ижобий мақсадларда фойдаланиш назарда
– нархининг анча қимматлиги ва бошқа тутилган бўлса-да, лекин ушбу қурилмалар
туфайли кўнгилсиз ҳодисалар ва жиноят-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
28 МУЛОҲАЗА
лар содир этилиши кўпайгани боис, баъзи йил 31 августдаги 287-сонли, шунингдек
давлатларда дронларни рухсатсиз учириш- 2018 йил 15 августдаги 662-сонли қарор-
га тақиқлар қўйила бошланди ҳамда улар- ларига5 асосан 12 та давлат идора ва таш-
ни учириш учун рухсат бериш тартиблари килотларига дронларни чегарадан олиб
ишлаб чиқилди. кириш ва улардан фойдаланишга рухсат
этилган (рухсат этилган идора ва таш-
Хавфсизликни таъминлаш мақсадида килотларнинг рўйхати қарорда кўрсатиб
учувчисиз учиш аппаратларини Ўзбекис ўтилган).
тонга рухсатсиз олиб кириш, сотиш ва
улардан фойдаланиш 2015 йил 1 январдан 2019 йилнинг 2 май куни қабул қи-
тақиқланган. 2017 йил 13 июлда қабул қи- линган «Ўзбекистон Республикасининг
линган «Ўзбекистон Республикасининг Жиноят, Жиноят-процессуал кодексла-
айрим қонун ҳужжатларига ўзгартириш рига ҳамда Ўзбекистон Республикаси-
ва қўшимчалар киритиш, шунингдек нинг Маъмурий жавобгарлик тўғриси-
айрим қонун ҳужжатларини ўз кучини даги кодексига ўзгартиш ва қўшимчалар
йўқотган деб топиш тўғрисида»ги Қо- киритиш ҳақида»ги ЎРҚ-534-сонли Қо-
нунда учувчисиз учиш қурилмаларидан нунининг 1-моддасига асосан, Ўзбекис
ноқонуний фойдаланилганда жиноий ва тон Республикасининг Жиноят кодекси
маъмурий жавобгарликка тортиш бел- 2444-модда билан тўлдирилган бўлиб,
гиланган. Яъни, жарималардан тортиб, учувчисиз учадиган аппаратларни қо-
одамлар ўлимига, ҳалокатига ва бошқа нунга хилоф равишда олиб кириш, ўт-
оғир оқибатларга сабаб бўлса, 10 йилга- казиш, олиш, сақлаш ёки улардан фой-
ча озодликдан маҳрум қилиш жазоси бе- даланиш бўйича жиноий жавобгарлик
рилади. Кўриниб турибдики, Ўзбекистон белгиланган6.
ҳудудига жисмоний шахсларнинг дрон
олиб кириши ва ундан фойдаланиши жи- Хулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки,
ноят ҳисобланади. Ушбу қурилмани юр- шиддат билан ривожланаётган ахборот
тимизга олиб кириш борасида Вазирлар технологиялари даврида қисқа фурсат-
Маҳкамасининг алоҳида қарори ишлаб да маълумотга эга бўлиш ва ушбу маъ-
чиқилган3. лумотлар асосида ҳаракатланиш, тўғри
қарорлар қабул қилиш ҳамда кўп сонли
Ўзбекистон Республикаси ҳудуди- йўқотишларнинг олдини олиш муҳим.
да Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил Бунда эса, замонавий дронлар (коптер-
26 ноябрдаги «Ўзбекистон Респуб лар)нинг ўрни беқиёс.
ликасининг ҳаво бўшлиғида учувчисиз
учиш қурилмаларидан санкциясиз фой- М. МАГРУБОВ,
даланишда огоҳлантириш чора-тадбирла- Ўзбекистон Республикаси
ри тўғрисида»ги4 332-сонли ҳамда 2016 Ички ишлар вазирлиги капитани
1 https://dronomania.ru/faq/chto-takoe-dron.html.
2 https://ru.wikipedia.org/wiki.
3 http://mahalladosh.uz/post?id=7631.
4 https://lex.uz/docs/2503513.
5 https://lex.uz/pdfs/3866504#3867634.
6 https://kun.uz/news/2019/05/27/hujjatda-oyinchoq-deb-korsatilgan-tovar-aslida-nima-edi.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН 29
СУРИШТИРУВ ВА ДАСТЛАБКИ ТЕРГОВДА
ВОЯГА ЕТМАГАН ГУМОН ҚИЛИНУВЧИ ВА
АЙБЛАНУВЧИЛАРНИНГ ҲУҚУҚЛАРИ МУҲОФАЗАСИ
Жиноят-процессуал қонунчилигига кўра, рим ҳуқуқларининг ажратилганлиги ва ўзига
вояга етмаганларга доир жиноят ишларини хослиги3.
тергов қилиш ҳам суриштирув ва дастлабки
тергов шаклида амалга оширилади. Дарҳақиқат, вояга етмаган шахснинг ақ-
лий, психофизиологик ва бошқа ўзига хос
Қонунларда вояга етмаган ҳуқуқбузар- хусусиятларини инобатга олган ҳолда, жи-
ларга катта ёшдагиларга қараганда уларнинг ноят-процессуал қонунчиликда уларнинг ўз
ҳуқуқ ва қонуний манфаатларининг кўпроқ ҳимоя ҳуқуқидан самарали фойдаланишини
кафолатлари белгиланган. Боиси, вояга етма- таъминлаш мақсадида қўшимча кафолатлар
ган шахслар ёш, физиологик, ижтимоий-пси- яратилган. Жумладан, ЖПКда вояга етма-
хологик ва бошқа белгиларига кўра ҳуқуқий ганларнинг ҳуқуқлари ҳимоячи ҳамда қону-
муносабатларнинг алоҳида субъектлари ҳи- ний вакил томонидан ҳимоя қилиниши кўзда
собланади1. тутилган.
Зеро, вояга етмаганларнинг етарлича ЖПКнинг 549-моддасига кўра, қонуний
ижтимоий ва психологик камолотга эриш- вакилнинг ишда иштирок этишига вояга
маганлиги, ҳаётий тажрибасининг йўқлиги етмаган шахсни гумон қилинувчи ёки айб
уларнинг ўзини тўла муҳофаза қилишга им- ланувчи тариқасида биринчи сўроқ қилиш
кон бермайди. Жиноят ишлари бўйича иш пайтидан бошлаб йўл қўйилади. Айни шу
юритувда қонуний вакил, вакил, ҳимоячи, сўроқдан бошлаб, суриштирувчи ёки тер-
педагог ва психолог иштироки вояга етма- говчи ишда ҳимоячининг иштирок этишини
ганнинг манфаатларини ҳимоя қилиш учун таъминлаш чораларини кўради (ЖПКнинг
зарурий шароитлар яратади2. 550-моддаси). Қонуний вакил ҳамда ҳимоя-
чининг ишга киришиш пайтига доир мазкур
Суриштирув ва дастлабки терговда вояга таҳрирни мазмунан у қадар тўғри ёндашув
етмаганларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаат- деб ҳисобламаймиз. Зеро, вояга етмаган
ларини таъминлашда ҳимоя ҳуқуқи долзарб шахс иштирокида амалга ошириладиган про-
аҳамиятга эга. цессуал ҳаракатлар ҳар доим ҳам дастлабки
тергов ҳаракати ҳисобланмайди, масалан,
Вояга етмаган шахс ҳимоя ҳуқуқининг айрим ҳолларда таниб олиш учун кўрсатиш
асосий фарқли жиҳатлари қуйидагилардан ёки бошқа тергов ҳаракатлари вояга етмаган
иборат: шахсни гумон қилинувчи ёки айбланувчи
тариқасида биринчи сўроқ қилишдан олдин
- вояга етмаган гумон қилинувчи, айбла- амалга оширилиши мумкин.
нувчининг мураккаб ҳуқуқий мақомидан
келиб чиқувчи ҳимоя ҳуқуқини амалга оши- Қозоғистон Республикаси4, Қирғизистон
ришнинг субъектив таркибининг ўзига хос- Республикаси5 жиноят-процессуал қонунчи-
лиги, шунингдек қонуний вакил, педагог ва лигида ҳимоячи ишда вояга етмаган шахсни
бошқаларнинг иштироки; гумон қилинувчи ёки айбланувчи тариқа-
сида биринчи сўроқ қилиш пайтидан, шахс
- вояга етмаганларга нисбатан процес ушланганида эса – у ушланган пайтдан бош
суал ва тергов ҳаракатларини амалга ошириш- лаб иштироки таъминланиши белгиланган.
нинг алоҳида қоидалари белгиланганлиги;
- вояга етмаган шахснинг Жиноят-про-
цессуал кодекси (ЖПК)да белгиланган ай-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
30 ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
Молдова Республикаси Жиноят-процессуал гини белгиловчи қоидани киритиш мақсадга
кодексининг 480-моддасига кўра, қонуний мувофиқ, деб ўйлаймиз.
вакилнинг ишда иштирок этишига вояга
етмаган шахс ушланган ёки дастлабки қа- Қонуний вакилнинг фаолияти вояга етма-
моқ пайтидан бошлаб ёхуд башарти шахс ган шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонуний ман-
ушланмаган ёки қамоққа олинмаган бўлса, фаатларини таъминлашга қаратилган, чунки
дастлабки сўроқ пайтидан бошлаб йўл қўйи ушбу шахслар мустақил равишда уларни
лиши белгиланган6. тўла ҳажмда амалга оширишга қодир эмас9.
Суриштирувчи, терговчининг қарорига Бироқ, ҳар доим ҳам жиноят ишига қону-
кўра, ўтказиладиган тергов ҳаракатларида ний вакил сифатида жалб этилган шахснинг
иштирок этувчи вояга етмаган гумон қи- вояга етмаган гумон қилинувчи, айбланувчи
линувчи, айбланувчининг қонуний вакили иштирокида ўтказиладиган процессуал ҳа-
ушбу ҳаракатларнинг кечиш жараёни ва ракатда иштироки вояга етмаган шахснинг
натижасига самарали таъсир этиш восита- манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилган
ларига эга7. бўлмайди. Аксинча, айрим ҳолда бундай
иштирок вояга етмаган шахснинг манфаат-
Зеро, А.Мишенина, И.Кирянина қайд эт- ларига зиён етказиши мумкинлигини ҳам
ганидек, қонуний вакиллар ҳимоя томон ва- инкор этиб бўлмайди. Шу боис, вояга етма-
киллари сифатида вояга етмаган шахснинг ган шахсни сўроқ қилишда қонуний вакилни
исботлаш жараёнида фаол иштирок этиш иштирок этиши тўғрисидаги қарорни қабул
имкониятини таъминлайди, вояга етмаган қилишда қуйидаги икки ҳолатни эътиборга
шахсга нисбатан эҳтиёт чорасини танлаш олиш зарур:
ҳамда жиноят ишининг келгуси ҳаракати ху-
сусидаги масалани тўғри ҳал қилиш асосла- биринчиси, вояга етмаган шахснинг қону-
рини яратади8. ний вакил сифатида жалб этилаётган шахсга
муносабати;
Юқорида қайд этилган муаллифларнинг
фикрини тўла қувватлаган ҳолда, шуни иккинчиси, қонуний вакилнинг салбий
алоҳида қайд этиш жоизки, вояга етмаган таъсир кўрсатиш эҳтимоли10.
шахснинг ҳуқуқий ҳимояланганлиги дара-
жасини баҳолашда ҳимоячи ҳамда қонуний Дарҳақиқат, айрим ҳолларда қонуний ва-
вакилнинг жараёнга кириш вақти муҳим килнинг сўроқда иштирок этиши вояга ет-
аҳамиятга эга. Шунга кўра, ЖПКнинг 549, маган шахсда қўрқув, уят каби ҳис-туйғуни
550-моддаларида вояга етмаган шахс ишти- юзага келтириши ва унинг ҳақиқатга тўла
рокида амалга оширилган илк тергов ҳарака- мувофиқ бўлмаган кўрсатувлар беришига
тидан, шахс ушланганда унинг ҳаракатланиш сабаб бўлиши мумкин. З.И.Корякина қайд
эркинлигига бўлган ҳуқуқ амалда чекланган этганидек, қонуний вакилнинг тергов ҳара-
вақтдан бошлаб ҳимоячи ҳамда қонуний ва- катида иштироки масаласининг вояга етма-
килнинг иштироки таъминланиши шартли- ган шахс билан келишилмаганлиги айрим
ҳолларда амалиётда вояга етмаган шахснинг
кўрсатув беришдан бош тортишига ҳам олиб
АННОТАЦИЯ
Мазкур мақолада суриштирув ва дастлабки терговда вояга етмаган гумон қилинувчи
ва айбланувчиларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари муҳофазаси масалалари ёри-
тилган. Хусусан, суриштирув ва дастлабки тергов даврида вояга етмаганларнинг жиноят
ишлари бўйича ҳимоячи ва қонуний вакилнинг иштироки билан боғлиқ бўлган ҳолатлар
таҳлил этилиб, илмий асослантирилган таклифлар келтириб ўтилган.
Калит сўзлар: суриштирув, дастлабки тергов, вояга етмаган, гумон қилинувчи, айб
ланувчи, ҳимоячи, қонуний вакил.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН 31
келиши мумкин11. Бу каби ҳолатларнинг ол- Э.Д.Шайдуллина қонуний вакилнинг
дини олиш мақсадида муайян шахсни қону- ишда иштироки вояга етмаган шахс манфаат-
ний вакил сифатида жалб этишга вояга етма- ларига зарар етказаётганлигини аниқлашда
ган шахснинг фикрини олиш лозим бўлади. суриштирувчи, терговчи ва суд вояга етма-
ган шахс ва қонуний вакил ўртасида ўзаро
Юқорида қайд этилган ҳолатларни эъти- ишончга асосланган муносабатларнинг мав-
борга олган ҳолда, ЖПКнинг 549-моддасида жудлиги, улар ўртасида жиноят иши иш юри-
қонуний вакил ўз ҳаракати билан вояга ет- тувига доир низо йўқлиги, шахсни қонуний
маган шахснинг манфаатига зарар етказади вакил сифатида ишда қатнашиш имконияти
деб ҳисоблаш учун асос бўлса, суриштирув- ва хоҳиши мавжудлиги каби ҳолатларни ино-
чининг, терговчининг қарори ёки суднинг батга олиши лозим16.
ажрими билан вояга етмаганнинг қонуний
вакили ишда қатнашишдан четлаштирили- ЖПК ва бошқа қонун ҳамда қонуности
ши мумкинлиги белгиланган. ҳужжатларида қонуний вакилнинг вояга ет-
маган шахс манфаатларига зарар етказиши
Қонуний вакилнинг вояга етмаган шахс мумкин бўлган ва унинг ишдан четлатилиши
нинг манфаатига зарар етказиши мумкин учун асос бўла оладиган ҳаракатлари тавси-
бўлган ҳаракатлари тўғрисида адабиётларда фи берилмаган. Ўзбекистон Республикаси
турлича фикрлар илгари сурилган. Жумладан, Олий суди Пленумининг «Вояга етмаган-
С.В.Тетюев12, В.Ю.Стрелмах13 қонуний ва- ларнинг жиноятлари ҳақидаги ишлар бўйича
кил ўз ҳуқуқларини суиистеъмол қилиши, ўз суд амалиёти тўғрисида» 2000 йил 15 сен-
мажбуриятларини, аввало, ота-оналик бур- тябрдаги 21-сонли қарорида ҳам мазкур ма-
чини бажармаслиги, судга қадар иш юри- сала юзасидан тушунтиришлар берилмаган.
тув босқичида ёки унга қадар вояга етмаган Бу эса, суриштирувчи, терговчи ҳамда суд
шахсга салбий таъсир кўрсатиши, исботлаш қонунда белгиланган қонуний вакил ўз ҳара-
жараёнига тўсиқлар яратиши ва бошқа сал- кати билан вояга етмаган шахснинг манфаа-
бий ҳаракатларни унинг ишдан четлатилишига тига зарар етказади деб ҳисоблаш учун асос
сабаб бўлувчи ҳаракатлар сифатида кўрсатган. бўлганда уни ишдан четлаштириш ваколати-
дан лозим даражада фойдаланмаётганлигига
К.А.Авалиани қонуний вакилнинг бундай сабаб бўлмоқда.
ҳаракатлари сирасига вакил вояга етмаган
шахсга кўрсатмаларини ўз зарарига ўзгарти- Ўз вазифаларини лозим даражада бажар-
риши, кўрсатма беришдан бош тортишга ун- маётган қонуний вакилнинг ишдан четлати-
даш учун руҳий таъсир кўрсатиши; қонуний либ, унинг ўрнига бошқа қонуний вакил ёки
вакилнинг белгиланган тартибда муомалага васийлик ва ҳомийлик органининг вакили
лаёқатсиз ёки қисман муомалага лаёқатсиз жалб этилмаслиги вояга етмаган гумон қи-
деб топилиши; ота-онанинг оилада ўз маж- линувчи ва айбланувчининг манфаатлари-
буриятларини қасддан бажармаслиги; вояга га жиддий зиён етказиши мумкин. Бу каби
етмаган шахсга нисбатан жиноят содир эти- ҳолатларнинг олдини олиш ҳамда юқори-
ши кабиларни киритган14. да қайд этилган ҳуқуқ нормасининг амалда
ишлашини таъминлаш мақсадида Ўзбекис
О.Л.Кузьмина қонуний вакилнинг муома- тон Республикаси Олий суди Пленумининг
лага лаёқатсизлиги; у томонидан ўзи вакил- «Вояга етмаганларнинг жиноятлари ҳақида-
лик қилаётган вояга етмаган шахсга нохуш ги ишлар бўйича суд амалиёти тўғрисида»ги
оқибатларни келтириб чиқариши мумкин қарорида қонуний вакилнинг қандай ҳара-
бўлган ҳаракатларнинг содир этилиши; во- катлари вояга етмаган шахсларнинг манфа-
яга етмаган шахсга нисбатан жиноят содир атларига зарар етказиши мумкин бўлган ҳа-
этиши ёки вояга етмаган шахс қонуний ва- ракатлар сифатида баҳоланиши лозимлиги
килга нисбатан жиноят содир этиши каби ҳо- юзасидан тушунтириш беришни таклиф эта-
латларни қонуний вакилни ишдан четлатиш
асослари сифатида қайд этган15.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
32 ЖИНОЯТ-ПРОЦЕССУАЛ ҲУҚУҚИ ВА ЖАРАЁН
миз. Қонуний вакил мақомидан келиб чиқув- раёнида вояга етмаганларга нисбатан жино-
чи мажбуриятларнинг, хусусан вояга етмаган ят ишларида уларнинг ҳимоя ҳуқуқларини
шахсни тарбиялаш мажбуриятини бажар- амалга оширилиши, яъни қонуний вакил-
маслиги ёки ишда қонуний вакил сифатида нинг иштироки билан боғлиқ бўлган жараён
иштирок этишдан бош тортиш, процессуал ларнинг такомиллаштирилиши уларнинг қо-
ва бошқа ҳуқуқларни суиистеъмол қилиши, нуний манфаатларини янада самарали ҳимоя
вояга етмаган шахсга салбий таъсир кўрса- қилинишига олиб келади.
тиши, иш учун аҳамиятга эга бўлган ҳолат-
ларни аниқлашга тўсқинлик қилиш каби М. НОДИРОВ,
ҳаракатларни шулар жумласига киритиш Тошкент давлат юридик
мумкин, деб ўйлаймиз. университети «Жиноят-процессуал
ҳуқуқи ва криминалистика»
Юқоридагилардан келиб чиқиб хулоса
қилсак, суриштирув ва дастлабки тергов жа- кафедраси ўқитувчиси
1 Степанова В.Г., Барахтина О.А. «К вопросу о гарантиях прав несовершеннолетних в уголовном
судопроизводстве при производстве допроса» // Вестник Восточно-Сибирского института МВД
России. 2016. № 3. (78). – С. 25.
2 Образцов А.В. «Проблемы процессуального руководства расследованием преступлений, со-
вершенных-несовершеннолетними и в отношении несовершеннолетних” // МКА Закон и право.
2016. № 10. – С. 74.
3 Булыжкин А.В., Чаплыгина В.Н. «Особенности реализации процессуального статуса законного
представителя несовершеннолетнего участника уголовного судопроизводства» // Вестник Восточ-
но-Сибирского института МВД России. – 2019. - №2(89). – С.107.
4 Уголовно-процессуальный кодекс Республики Казахстан от 4 июля 2014 года № 231-V. // http://
online.zakon.kz.
5 Уголовно-процессуальный кодекс Кыргызской Республики от 2 февраля 2017 года № 20. // http://
cbd.minjust.gov.kg.
6 Уголовно-процессуальный кодекс Республики Молдова от 14 марта 2003 года № 122-XV. //
http://online.zakon.kz
7 Пашаев О.З. «Участие законного представителя несовершеннолетнего в производстве след-
ственных действий» // Закон и право. – 2016.- № 07. – С.123.
8 Мишенине А.А., Кирянина И.А. «Проблемы реализации прав и интересов законного представи-
теля несовершеннолетнего подозреваемого и обвиняемого» // 2014. - №1. – С.53.
9 Цветкова Е.В. Доказывание в досудебном производстве по уголовным делам в отношении не-
совершеннолетних Дис. канд.юрид. наук. Владимир – 2014. – С. 57.
10 Николаев Р.К. Показания несовершеннолетнего обвиняемого в уголовном процессе: автореф.
дис. … канд. юрид. наук. М., – 2012. – С. 8.
11 Корякина З.И. Обеспечение несовершеннолетнему подозреваемому и обвиняемому права на защи-
ту в досудебном производстве по уголовному делу дисс. Кандидата юр.наук Якуск – 2019 – С. 167-168.
12 Тетюев С.В. Допрос несовершеннолетнего обвиняемого в стадии предварительного расследо-
вания (процессуальный и криминалистический аспекты). – М.: Юрлитинформ, – 2010. – С. 81.
13 Стрелмах В.Ю. Обеспечение законных прав несовершеннолетних участников следственных
действий // Вестник Воронежского института МВД России №3. – 2016. – С. 144.
14 Авиалани К.А. Особенности досудебного производства по уголовным делам в отношении не-
совершеннолетних. Дисс. ...канд. юрид наук . – Кемерово, – 2009. – С. 47.
15 Кузьмина О.Л. Производство расследования по уголовным делам в отношении несовершенно-
летних. – Калиниград: УОП Калининградского ЮИ МВД России, – 2008. – С. 116.
16 Шайдуллина Э.В. «Вопросы участия законных представителей несовершеннолетних в уголовном
судопроизводстве»// Вестник Казанского юридического института МВД России. – 2016. - № 4(26). – С.73.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
ДИҚҚАТ, ЯНГИЛИК 33
СТАРТАПЛАР ФАОЛИЯТИНИ ҲУҚУҚИЙ
ТАРТИБГА СОЛИШ АСОСЛАРИ
Юриспруденцияда ижтимоий муноса- ри. Ўзбекистонда инновацион фаолиятни
батлар вужудга келар экан, мазкур муно- тартибга солувчи қонунчилик ҳужжатлари-
сабатларни тартибга солишга қаратилган нинг тизимли таҳлили мазкур соҳа мамла-
манбалар ишлаб чиқилади ёки такомил- катимиз мустақилликка эришган дастлабки
лаштирилади. Стартаплар фаолиятига оид йилларданоқ эволюцион ривожланиб кела-
ҳуқуқий муносабатлар ҳам бундан мустас- ётганлигини кўрсатади.
но эмас.
Юқори технологияларни ривожлан-
Стартаплар фаолияти мураккаб компо- тириш, илмий-технологик ва инновация
нентлидир ва бу борадаги муносабатлар- тадбиркорлигининг барқарор ривож
ни тартибга солувчи қоидалар фуқаролик ланишини таъминлаш, кичик инновация
ҳуқуқининг интеллектуал мулк ҳуқуқи, корхоналарини ташкил этиш, миллий ва
шартнома ҳуқуқи каби соҳалари асосида хорижий бозорларда рақобатбардош, ил-
амалга оширилади. мий-ҳажмдор маҳсулотлар ишлаб чиқа-
ришни ва етказиб беришни йўлга қўйиш
Таъкидлаш лозимки, «стартап» тушун- учун қулай муҳит шакллантириш мақса-
часи инновацион ва фанга янги кириб кел- дида Ўзбекистон Респ убликаси Прези-
ган феномен ҳисобланганлиги боис, мазкур дентининг 2017 йил 5 июндаги «Тошкент
фаолиятни бевосита тўлиқ қамраб олади- шаҳрининг Яшнобод туманида инновация
ган ҳуқуқий ҳужжат мавжуд эмас. Табиий- технопаркини ташкил қилиш тўғрисида»-
ки, стартап низолари ҳали судларда кўриб ги ПФ-5068-сонли Фармони қабул қилин-
чиқилган эмас. ди. Фармон билан «Яшнобод» технопар-
ки илмий ишланмалар ва тадқиқотлар,
Шу боис, Давлатимиз раҳбари таъкидла- саноат-тажр иба синовларини ўтказиш ва
ганидек, илғор давлатлар тажрибаси асоси- инновация маҳсулотлари намуналарини
да «Стартап тўғрисида»ги Қонун лойиҳа- ўзлаштириш бўйича кимё технологияси,
сини ишлаб чиқиш мақсадга мувофиқ1. биотехнология, фармацевтика ва тиббиёт
биотехнологияси, ўсимликларни ҳимоя
Бугунги кунда стартаплар фаолиятини қилиш воситалари, материалшунослик,
ҳуқуқий тартибга солишда фуқаролик қо- металлга ишлов бериш технологияси,
нунчилигига, инновацион фаолият соҳаси- зилзилабардошлилик, қурилиш материал
даги ҳуқуқий ҳужжатларга, илмий қарашлар- лари, озиқ-овқат саноати, энергетик те-
га ва ишланмаларга мурожаат қилинади. жамкор, муқобил ва энергиян инг қайта
тикланадиган манбаларини ишлаб чиқа-
Стартаплар фаолиятини ташкилий ва риш, электрон ўлчаш асбоблари, робото-
ҳуқуқий йўналишларда тартибга солиш техника, машинасозлик, электротехника
масаласида қонунчиликни икки туркумга
ажратиш мумкин.
Стартапларнинг ташкилий масалала-
рини тартибга солувчи ҳуқуқ нормала-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
34 ДИҚҚАТ, ЯНГИЛИК
каби йўналишларда ихтисослаштирилди амалга ошириш баробарида Ўзбекистон
ҳамда «Яшнобод» технопаркини ривож Республ икаси Президентининг 2018 йил
лантириш, инновация ишланмалари асо- 21 сентябрдаги «2019 – 2021 йилларда
сида стартаплар ташкил этиш учун қулай Ўзбекистон Республикасини иннова
шарт-шароитлар яратишга кўмаклашиш цион ривожлантириш стратегиясини
чора-тадбирлари белгилаб берилди. Таъ- тасдиқлаш тўғрисида»ги ПФ-5544-сонли
кидлаш жоизки, мазкур ҳуқуқий ҳужжат Фармони қабул қилинди. Мазкур ҳужжат
орқали «стартап» атамаси илк маротаба билан Ўзбекистон Республикасининг
қонунчиликда қўлланила бошл ади. 2030 йилга келиб Глобал инновацион
индекс рейтинги бўйича жаҳоннинг 50
Жамият ва давлат ҳаётининг барча илғор мамлакати қаторига киришига
соҳалари шиддат билан ривожланаёт- эришишга қаратилган қатор вазифалар
гани ислоҳотларни мамлакатимизнинг белгилаб берилди. Хусусан, мазкур вази-
жаҳон цивилизацияси етакчилари қа- фаларнинг бири – инфратузилма ва ахбо-
торига кириш йўлида тез ва сифатли рот-коммуникация технологиялари соҳа-
илгарилашини таъминлайдиган замо- сида стартап лойиҳалар учун технопарк
навий инновацион ғоялар, ишланмалар ташкил этиш орқали мамлакатимизда
ва технологияларга асосл анган ҳолда
АННОТАЦИЯ
Мақолада стартаплар фаолиятини ташкилий, ҳуқуқий тартибга солувчи ҳуқуқий
манбалар санаб ўтилди ва таҳлил қилинди. Мазкур таҳлиллар натижасида стартаплар
фолиятини тартибга солувчи қонун қабул қилиш таклиф этилди. Қолаверса, стартап
ларни инвестициялашда янги тушунчаларни қонунчиликка татбиқ этиш масалалари
муҳокама қилинди.
Калит сўзлар: стартап, стартап-лойиҳа, инновация, венчур молиялаш, краудфан-
динг, краудинвестинг, юқори технология, ташкилий тусдаги ҳужжатлар, ҳуқуқий тусда-
ги ҳужжатлар.
***
В статье перечислены и проанализированы правовые источники, регулирующие
деятельность стартапов. В результате этого анализа было предложено принять закон,
регулирующий деятельность стартапов. Кроме того, обсуждено внедрение новых кон-
цепций в законодательство об инвестировании в стартапы.
Ключевые слова: стартап, стартап-проекты, инновация, венчурное финансирова-
ние, краудфандинг, краудинвестинг, высокие технологии, организационные документы,
юридические документы.
***
The article lists and analyzes the legal sources regulating the activities of startups. As
a result of this analysis, it was proposed to adopt a law on regulating activities of startups.
Furthermore, the introduction and application of new concepts into legislation on investing
startups was discussed.
Key words: startup, startup projects, innovation, venture financing, crowdfunding,
crowdinvesting, high technology, organizational documents, legal document.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
ДИҚҚАТ, ЯНГИЛИК 35
дастурий маҳсулотлар ишлаб чиқиш тар- 2019 йил 15 июлдаги «Дастурий маҳсулот-
моғини ривожлантиришдир. лар ва ахборот технологиялари технологик
парки фаолиятини ташкил этиш чора-тад-
Ўзбекистон Республикаси Президенти- бирлари тўғрисида»ги 589-сонли қарори
нинг 2018 йил 24 ноябрдаги «Тадбиркор- муҳим саналади. Юртбошимизнинг мазкур
лик ва инновациялар соҳасидаги лойиҳа- «IT-парк» ҳақидаги фикри эътиборлидир:
ларни молиялаштириш механизмларини «Тошкент шаҳрида замонавий инфратузил-
такомиллаштириш бўйича қўшимча чо- мага эга бўлган «IT-парк» барпо этилмоқда.
ра-тадбирлар тўғрисида»ги ПФ-5583-сон- У ҳозирданоқ ўзининг дастлабки натижала-
ли Фармони қабул қилинди. Мазкур ҳуж- рини бера бошлади. Бундай «IT-парк»лар
жат орқали тадбиркорлик ва инновациялар Нукус, Бухоро, Наманган, Самарқанд, Гу-
соҳасидаги истиқболли лойиҳаларни мо- листон ва Урганч шаҳарларида ҳам ташкил
лиялаштириш механизмларини самара- этилади»2.
ли ривожлантириш мақсадида юқори
технологияли тадбиркорлик лойиҳалари Норматив-ҳуқуқий ҳужжат дастурий
– стартапларни биргаликда молиялашти- маҳсулотлар ва ахборот технологиял ари
риш учун ташкил қилинадиган венчур технологик парки фаолиятини самарали
фондлар, венчур фондлардан биргаликда ташкил этиш, юридик шахсларни унинг
молиялаштириладиган юқори техноло- резидентлари сифатида рўйхатдан ўт-
гияли лойиҳалар – стартапларни халқаро казиш, солиқ ва божхона имтиёзларини
бозорга чиқариш тизимининг барқарор қўллаш тартибини белгилаш, стартап-
занжирини яратиш ва ривожлантириш ва- лойиҳаларни ҳар томонлама, шу жум-
зифалари белгилаб берилди. Ушбу ҳужжат ладан, венчур молиялаштириш асосида
билан стартаплар ва бошқа инвестиция қўллаб-қувватлаш мақсадини кўзлайди.
лойиҳаларини молиялаш мақсадида таш- Қарор билан дастурий маҳсулотлар ва ах-
кил этиладиган «венчур фонди» тушунча- борот технологиялари технологик парки
си моҳият и очиб берилди. Хусусан, вен- фаолиятини ташкил этиш тартиби тўғри-
чур фонди жамланган пул маблағларини сидаги низом тасдиқланган. Низомнинг
фақатгина юқори хавфли венчур лойиҳала- умумий қоидаларга бағишланган қисмида
рига инвестиция қилиш учун мўлжаллан- «стартап-лойиҳа» ва «бизнес-режа» каби
ган, бошқарув компанияси бошқарувидаги тушунчаларга таърифлар берилган. Ма-
инвестиция компанияси ҳисобланади. салан, бизнес режа бу – компания, товар,
уни ишлаб чиқариш, кўрсатиладиган хиз-
Бизнинг назаримизда венчур фон- матлар, маҳсулот сотиладиган потенциал
ди тўғрисидаги таърифда «хавфли» сўзи бозорлар, маркетинг стратегияси, опера-
ноўрин қўлланилган бўлиб, уни «таваккал- цияларни амалга оширишни ташкил этиш
чилик» сўзи билан алмаштириш мақсадга ва уларнинг самарадорлиги кўрсаткичла-
мувофиқ саналади. Зеро, таваккалчилик ри тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига
юридик маънода стартап, инвестиция лойи олган режа, компаниянинг ҳаракатлари,
ҳаларининг мазмунини акс эттиради. бизнес-операцияларни амалга ошириш
даст ури бўлса, стартап-лойиҳа – фойда
Ҳозирги пайтга келиб стартап-лойиҳа- олиш ноаниқ ва молиявий таваккалчилик
лар, стартаплар фаолиятини ташкил этиш, юқори бўлган шароитларда дастурий маҳ-
уларни венчур фондлари орқали инвести-
циялаш борасида Вазирлар Маҳкамасининг
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
36 ДИҚҚАТ, ЯНГИЛИК
сулотлар ва ахборот технологиялари соҳа- Стартап-лойиҳаларни молиялаштириш
сида янги маҳсулот яратишни ёки хизмат- Жамғарма томонидан пул маблағларини беға-
ни жорий этишни кўзда тутувчи лойиҳа раз ажратиш йўли билан амалга оширилади.
саналади. Қолаверса, мазкур қарор билан
стартаплар фаолиятини амалга оширишда Стартап-лойиҳани амалга ошириш учун
қўлланиладиган айрим терминлар мус зарур шароитларни яратиш Дирекция ва
таҳкамланган: стартап-лойиҳа ташаббускори томонидан
имзоланган шартномага асосан ишлаш
– стартап-лойиҳани ривожлантириш учун хоналар ва ускуналар ажратиш, юқо-
мақсадида уни ўз билимлари ва тажрибаси ри тезликдаги Интернет билан таъминлаш
билан қўллаб-қувватлайдиган маслаҳатчи – ва бошқалар, консалтинг хизматлари кўр-
стартап ментори; сатиш ёки юридик шахс – стартап-лойиҳа
ташаббускори ҳисоб рақамига мақсадли
– менторлар ва бозор экспертлари таш- пул маблағларини ўтказиш орқали амалга
килий ва маслаҳат билан қўллаб-қувватла- оширилади.
ган ҳолда тест синовидан ўтказиш ва биз-
нес-моделини ишлаб чиқиш йўли билан Стартап-лойиҳани молиялаштириш
стартап-лойиҳаларни ривожлантиришга венчур молиялаштиришни ўз ичига ола-
йўналтирилган таълимий-амалий дастур – ди, бунда Дирекция стартап-лойиҳа муас
акселерация дастури; сислари таркибига киради. Дирекция
ҳиссаси, улушларни тақсимлаш тартиби
– стартап-лойиҳа ғояси шакллантири- Жамғарма, Дирекция ва стартап-лойиҳа
ладиган ва ишлаб чиқиладиган таълимий- ташаббускори ўртасида стартап-лойи
амал ий дастур – инкубация дастури. ҳани молиялаштириш ва қўллаб-қувват-
лаш шартлари тўғрисидаги шартномада
Шунингдек, қарор билан истиқболли белгиланади.
стартап-лойиҳаларни кўриб чиқиш ва тан-
лаб олиш тартиби, стартап-лойиҳаларни Қолаверса, мазкур соҳадаги ташкилий
танлаб олиш ва баҳолаш мезонлари, истиқ- муносабатларни тартибга солишга қара-
болли стартап-лойиҳаларни молиялашти- тилган бир нечта ҳуқуқий ҳужжатлар мав-
риш тартиби бўйича умумий механизмлари жуд. Масалан, Ўзбекистон Республикаси
белгилаб берилган. Президентининг 2018 йил 5 майдаги «Фаол
тадбиркорлик ва инновацион фаолиятни
Технопарк стартап-лойиҳаларни амалга ривожлантириш учун шарт-шароитларни
оширишда, шу жумладан, венчур молия- яратиш бўйича қўшимча чора-тадбирлар
лаштириш асосида қўллаб-қувватлаш, ах- тўғрисида»ги ПҚ-3697-сонли Қарори, Ўз-
борот технологиялари соҳасида бошловчи бекистон Республикаси Президентининг
ва кичик корхоналарга инновацион фао- 2019 йил 15 майдаги «Навоий вилояти-
лият натижаларида кўмаклашиш асосий ни инновацион, юқори технологияларга
йўналишдаги вазифалардан бири саналади. асосл анган, экспортга йўналтирилган ва
Истиқболли стартап-лойиҳаларни молия- импорт ўрнини босадиган ишлаб чиқари-
лаштириш Ахборот-коммуникация техно- шлар уч ун эркин иқтисодий зона сифатида
логияларини ривожлантириш жамғармаси белгилаш чора-тадбирлари тўғрисида»ги
маблағлари ҳисобига, шунингд ек қонун ПФ-5719-сонли Фармони, Ўзбекистон Рес
ҳужжатларида тақиқланмаган бошқа ман- публикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2017
баларни жалб қилган ҳолда амалга ошири-
лади.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
ДИҚҚАТ, ЯНГИЛИК 37
йил 16 октябрдаги «Ёшлар тадбиркорлик кафолатлари тўғрисида»ги Қонунининг
кластерларини ташкил этишга доир ташки- 13-моддасида тадбиркорлик фаолияти
лий чора-тадбирлар тўғрисида»ги 834-сон- субъектларини давлат рўйхатидан ўтказиш
ли қарори шулар жумласидандир. қоидалари белгиланган. Башарти, стартап
ташкилий тузилма сифатида юридик шахс
Юқорида санаб ўтилган ҳуқуқий ҳуж- муайян тури шаклида амалга оширилади-
жатлар орқали стартаплар фаолиятидаги ган бўлса, у юқорида санаб ўтилган ҳуқуқ
таваккалчилик ва уни бошқариш асослари, манбалари асосида давлат рўйхатидан ўт-
тартиби, улардаги шартномавий ҳуқуқий казилади. Таъкидлаш жоизки, стартаплар
муносабатлар, стартапларни ташкил этиш нафақат юридик шахс кўринишида, балки
билан боғлиқ ташкилий-ҳуқуқий муноса- якка тартибдаги тадбиркор сифатида ҳам
батлар ҳамда уларнинг фаолияти қатнаш- ўз фаолиятини амалга ошириши мумкин.
чиларининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари аниқ Д.Урганова стартап-лойиҳалар кичик, якка
қилиб белгилаб берилмаган. Мазкур му- тартибда стартаплар фаолиятини йўлга
носабатлар эса, фуқаролик қонунчилигига қўйиш мумкин бўлган лойиҳаларни реали-
ҳамда тегишли қонунларга мурожаат қил- зация қилиш учун якка тартибдаги тадбир-
ган ҳолда амалга оширилади. кор сифатида ҳам давлат рўйхатидан ўти-
ши мумкинлигини билдиради3. Аммо, якка
Стартаплар фаолиятини ҳуқуқий тартибдаги стартапларда тасарруф этили-
тартибга солишга қаратилган ҳуқуқий ши мумкин бўлган ҳисса, қимматли қоғоз-
ҳужжатлар. Стартаплар фаолияти инно- лар ишлаб чиқариш ҳуқуқига эга эмаслиги,
вацион комплекс муносабат ҳисоблан- уларнинг молиялаш қийин эканлигидан
ганлиги боис, уларнинг фаолияти билан далолат беради. Натижада, стартап билан
боғлиқ бўлган ташкилий-ҳуқуқий, шарт- инвестор тегишли фуқаролик-ҳуқуқий
номавий ҳамда интеллектуал ҳуқуқий му- шартномалардан фақат қарз, ҳадя каби
носабатларни тартибга солувчи ҳуқуқий шартномаларни тузиши мумкин.
ҳужжатлар стартаплар фаолиятини таш-
кил этиш ва амалга оширишда ҳуқуқий Стартаплар якка тартибдаги тадбиркор
манбалар саналади. сифатида «Тадбиркорлик фаолияти эркин-
лигининг кафолатлари тўғрисида»ги Қо-
Стартапларнинг муваффақиятли йўл- нуннинг 13-моддасида кўрсатилган тартиб
га қўйишдаги биринчи қадам – бу улар- ва асосларда давлат рўйхатидан ўтади. Ху-
нинг мулкчилик шаклларини, яъни таш- сусан, тадбиркорлик фаолияти субъектла-
килий-ҳуқуқий муносабатларини тўғри рини давлат рўйхатидан ўтказиш тегишли
белгилашдир. Ўзбекистон Республикаси давлат органи томонидан «бир дарча» прин-
қонунчилигига кўра, ҳар қандай тадбир- ципи бўйича ва қоида тариқасида, хабардор
корлик фаолияти давлат рўйхатидан ўтка- қилиш асосида, қонун ҳужжатларида бел-
зилиши лозим. Стартаплар фаолияти ҳам гиланган тартибда амалга оширилади.
ўзида тадбиркорлик фаолиятининг белги-
ларини акс эттиргани сабабли, улар ҳам Стартапларни давлат рўйхатидан ўтка-
давлат рўйхатидан ўтказилиши зарур. Ху- зишда Вазирлар Маҳкамасининг 2017 йил
сусан, Фуқаролик кодексининг 44-модда- 9 февралдаги 66-сонли қарори билан тас-
сида юридик шахсларни давлат рўйхатидан диқланган Тадбиркорлик субъектларини
ўтказиш, Ўзбекистон Республикасининг давлат рўйхатидан ўтказиш тартиби тўғри-
«Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
38 ДИҚҚАТ, ЯНГИЛИК
сида низом асосий ҳуқуқий ҳужжатлар- ятининг ҳуқуқий, ташкилий, инвестиция-
дан бири саналади. Ушбу Низом юридик лаш соҳасида муҳим қадам бўлади.
ва жисмоний шахсларни – тадбиркорлик
субъектларини давлат рўйхатидан ўтказиш Қонун билан даставвал «стартап» ту-
тартиби ва муддатларини белгилайди. шунчаси ва унинг моҳиятини очиб бериш
лозим. Стартаплар борасида муайян изла-
Инновацион фаолиятнинг бир кўрини- нишлар ва чет давлатлар тажрибасини ўр-
ши ҳисобланган стартаплар қандай таш- ганган ҳолда, стартапга қуйидагича муал-
килий-ҳуқуқий шаклдаги юридик шахс лифлик таърифи ишлаб чиқилди:
кўринишида рўйхатдан ўтишига қараб
уларнинг фаолиятини қатор қонун ҳужжат- «Стартап – юқори таваккалчиликка асос
лари билан ҳам тартибга солиш назарда ланган инновацион тадбиркорлик фаолияти
тутилади. Чунончи, «Масъулияти чеклан- билан шуғулланувчи, моддий ва номоддий
ган ҳамда қўшимча масъулиятли жамият- ресурсларга эга бўлган тузилма».
лар тўғрисида»ги, «Хўжалик ширкатлари
тўғрисида»ги ҳамда «Акциядорлик жа- Мазкур соҳадаги илғор хорижий дав-
миятлари ва акциядорларнинг ҳуқуқлари- латлар тажрибасини ўрганган ҳолда қо-
ни ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонунлар нун билан стартапларнинг вужудга кели-
ҳам стартаплар қайси ташкилий-ҳуқуқий шидан бошлаб, тугатилиш жараёнигача
шаклда вужудга келишига қараб ҳуқуқий бўлган муносабатлар аниқ, тушунарли ва
манба саналади. тизимли тарзда баён қилиниши даркор.
Умуман олганда, стартапларнинг таш- Стартапларнинг тузилма сифатида қан-
килий-ҳуқуқий шакли уларнинг келажак- дай ташкилий-ҳуқуқий шаклларда ўзининг
даги солиқ муносабатларини, лойиҳага фаолиятини амалга ошириши бўйича қо-
инвестор ва ҳамкорлар жалб қилиш усул- нунда алоҳида моддалар акс эттирилиши
ларини, стартап эгасининг жавобгарлик лозим.
чегараларини инобатга олган ҳолда танла-
ниши керак. Ғ. МАШКУРОВ,
Тошкент туманлараро
Хулоса ўрнида таъкидлаш лозимки, Дав- иқтисодий суди судьяси,
латимиз раҳбари қайд этганидек, мамлака- юридик фанлар номзоди,
тимизда стартаплар фаолиятини ҳуқуқий
тартибга солишга қаратилган «Стартаплар А. ТОЖИБОЕВ,
фаолияти тўғрисида»ги қонун лойиҳасини Тошкент давлат юридик
тезроқ ишлаб чиқиш зарур. Чунки, мазкур университети ўқитувчиси
қонун мамлакатимизда стартаплар фаоли-
1. Uza.uz // Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Муҳаммад
ал-Хоразмий номидаги ахборот-коммуникация технологиялари йўналишига оид фанларни
чуқурлаштириб ўқитишга ихтисослаштирилган мактабдаги нутқи. Тошкент. 2019 йил 26
декабрь.
2. http://uza.uz/oz/politics/zbekiston-respublikasi-prezidenti-shavkat-mirziyeevning-
oliy-25-01-2020 // Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Олий Маж-
лисга Мурожаатномаси. Тошкент. 2020 йил 24 январь.
3. Урганова Д.Б. Правовые аспекты организации стартапов в Республике Беларусь.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
ФАОЛИЯТ 39
ИЧКИ ИШЛАР ОРГАНЛАРИДА
ИЧКИ МИГРАЦИЯНИ
ТАЪМИНЛАШ АМАЛИЁТИ
Ҳозирда ички ишлар органларининг Айрим адабиётларда ички ишлар ор-
мигр ация жараёнларига доир фаолияти ганлари фаолияти ички ишлар органлари
ҳам тубдан ислоҳ қилинмоқда. Бироқ, ички ва унинг таркибий тузилмаларининг мам-
ишлар органларининг миграция жараёнла- лакатда, унинг маъмурий-ҳудудий бир-
рига доир фаолиятини самарали ташкил ликларида амалдаги қонун ҳужжатлари
этишда айрим муаммо ва камчиликлар- билан белгиланган ваколатлар доирасида
нинг мавжудлиги бўлинмалар иш фаолия фаолият йўналишларини амалга ошириш
тига салбий таъсир кўрсатмоқда. Қола- билан боғлиқ ижтимоий-ҳуқуқий муно-
верса, ижтимоий-социологик сўровларда сабатлар эканлиги келтирилган3. «Ички
қатнашг ан мутахассис ходимларнинг 55,6 миграция» тушунчаси эса, ички ҳудудлар
фоизи ҳам мазкур омиллар мавжудлигини ўртасидаги аҳолининг яшаш жойининг
билдиргани тизимнинг бу борадаги ҳуқуқ- алмашинуви, деб таърифланган4.
ни қўллаш амалиётини янада такомил-
лаштириш зарурлигини кўрсатмоқда. Бироқ, ички миграциянинг ўзига хос
ҳуқуқий жиҳатлари ҳамда шахснинг до-
Мамлакатимизда ушбу муаммолар имий яшаш жойида (прописка) туриши-
билан боғлиқ масалалар К.Ш.Арипов, да унинг таъсири мавжудлиги боис, маз-
Д.Н.Муйдинов, С.Ғ.Ишанходжаев ва кур таърифни тўлиқ деб бўлмайди. Шу
Дж.Х.Юлдашев1 каби ҳуқуқшунослар нуқтаи назардан, бизнинг фикримизча,
томонидан тадқиқ этилган. Бироқ, ички ички миграция Ўзбекистон Республи-
ишлар органларининг миграция жараён- каси фуқаролари, чет эл фуқаролари
ларига доир фаолияти алоҳида ишнинг ҳамда фуқаролиги бўлмаган шахслар-
объекти сифатида ўрганилмаган. Ваҳо- нинг Ўзбекистон Республикаси ҳудуди
ланки, ҳуқуқшунос В.А. Коробеев таъби- доирасида яшаши ва иш жойини дои-
ри билан айтганда, миграция жараёнлари- мий, вақтинча (мавсумий) ўзгартири-
ни тадқиқ этиш ушбу фаолиятни амалга ши натижасида юзага келувчи ижтимо-
оширувчи субъектларнинг (international ий-ҳуқуқий жараёнд ир.
police) бу борадаги амалиётини ўрганиш
билан боғлиқдир2. Демак, ички ишлар органларининг миг
рация жараёнларига доир фаолияти миг
Мазкур ижтимоий-ҳуқуқий муносабат- рация соҳасидаги вазифа ва функциял ар
ларни таъминлаш жараёнлари бевосита ижросини ташкилий-ҳуқуқий таъминлаш
ички ишлар органларининг асосий фаоли- билан боғлиқ муносабатлардир. Айрим
ят йўналиши сифатида тартибга солини- илмий адабиётларда ҳам ижро органла-
ши боис, дастлаб «ички ишлар органлари рининг миграция соҳасидаги фаолияти
фаолияти», «ички миграция» ва «мигра- «миграция функцияси», «миграция сиёса-
ция жараёнларига доир фаолият» тушун- ти» ва «миграция муносабатлари» билан
чаларини тўғри изоҳлаш талаб этилади. изоҳланган5.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
40 ФАОЛИЯТ
Бизнингча, ички ишлар органларининг Маълумки, ички миграция мамлакат
миграция жараёнларига доир фаолия- аҳолиси кўпайишининг манбаи бўлган
ти ички ишлар органларининг ваколати қишлоқдан шаҳарга ёхуд шаҳарлараро
доирасида фуқароларнинг эркин кўчиб кўчиб ўтишни ўз ичига олувчи мураккаб
юриши билан боғлиқ конституциявий жараёндир.
ҳуқуқларини таъминлашда миграция жа-
раёнлари ҳамда уларнинг бу борадаги Юридик адабиётларда келтирилгани-
меъёрий-ҳуқуқий нормаларга риоя эти- дек, ички миграцияни тартибга солишда
лиши устидан назоратни амалга ошириш турли чекловлар қўлланилиши мам
соҳасидаги фаолиятидир. лакатда имигрант (эмигрант)лар ҳарака-
тини самарали назорат қилишга имкон
Демак, ички ишлар органларининг беради7.
миграция жараёнларига доир фаолия-
тининг мақсади миграцияни тартибга Ички ишлар органларининг ички миг
солиш борасида тизимга юклатилган рацияни тартибга солиш бўйича фао
вазифа ва функциялар ижросини са- лияти ўз самарасини бериб келмоқда.
марали таъминлашдир. Шунингдек, Хусусан, республиканинг барча ҳудуд-
Д.Н.Муйдинов таъкидлаганидек, миг ларида текширилган (2016-2018 йиллар
рацияни бутунлай тўхтатиш ёки олдини мобайнида ўртача 9,5 млн.га яқин) объ-
олиш имконияти бўлмаса-да, уни назо- ектларнинг 69,3 фоизини ҳовлилар, 29,1
рат қилиш ва тартибга солиш мумкин6. фоизини хонадонлар, 0,7 фоизини таъ-
Бу жараённи таъминлашга доир фао лим муассасалари, 0,5 фоизини ташки-
лият эса, ички ишлар органлари зимма- лот, корхона ва муассасалар, 0,4 фоизи-
сига юклатилган. ни дала ҳовлилар, 0,2 фоизини ётоқхона
ва 0,1 фоизини меҳмонхоналар ташкил
Амалдаги норматив-ҳуқуқий ҳужжат- қилган8. Кўриниб турибдики, ички миг
ларга кўра, ички ишлар органларининг рацияни тартибга солишнинг асосий
бу соҳадаги фаолияти миграция ва фуқа- объекти ҳовли ва хонадонларда рўйхат
роликни расмийлаштириш, тезкор қиди- (доимий прописка ва турган жойи бўйи-
рув, ҳуқуқбузарликлар профилактикаси, ча ҳисобга олиш)га қўйиш билан боғлиқ
транспортда хавфсизликни ҳамда хавфсиз масалалар бўлса, асосий субъекти Ўзбе-
туризмни таъминлаш бўлинмалари томо- кистон фуқароларидир. Чунки, мазкур
нидан амалга оширилади. объектларда аниқланган жами қоида
бузарликларнинг 96,6 фоизи Ўзбекис
Ички ишлар органларининг миграция тон фуқароларига, 2,4 фоизи хорижий
жараёнларига доир амалиётини қуйи- фуқароларга ва 0,7 фоизи фуқаролиги
даги уч йирик йўналишга ажратиб ўр- бўлмаган шахсларга тўғри келади9.
ганиш ва таҳлил қилиш мақсадга муво-
фиқдир: Афсуски, ички ишлар органларида-
ги бу жараённи тартибга солиш ама-
1) ички миграцияни таъминлаш; лиёти ҳам муаммо ва камчиликлардан
2) Ўзбекистон Республикаси фуқаро холи эмас. Хусусан, фуқароларни тур-
ларининг хорижга чиқиш ва кириш қоида- ган жойи бўйича ҳисобга олиш, доимий
ларига риоя этишини таъминлаш; рўйхатга олиш (прописка қилиш) ва
3) чет эл фуқаролари ва фуқаролиги ундан чиқариш механизмларини янада
бўлмаган шахсларнинг Ўзбекистон Рес соддалаштиришга бўлган эҳтиёж яққол
публикасида бўлиш қоидаларига риоя сезилиб турибди.
этишини таъминлаш.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
ФАОЛИЯТ 41
Ички миграцияни тартибга солиш нинг доимий рўйхатга (прописка) қўйи
соҳасидаги ҳуқуқни қўллаш амалиётида- лаётган туман, шаҳар ички ишлар орган-
ги яна бир муаммо – фуқароларни доимий лари томонидан амалга оширилишини
рўйхатга қўйиш ва рўйхатдан чиқариш назарда тутувчи электрон бошқарув тизи-
(прописка)да талаб этиладиган ҳужжат- мини жорий этиш мақсадга мувофиқдир.
лар рўйхати ҳамда тартиботининг мурак-
каблигидир. Б. ЭГАМБЕРДИЕВ,
Ўзбекистон Республикаси
Фикримизча, бу муаммоларни барта- Ички ишлар вазирлиги Академияси
раф этишнинг самарали йўли фуқаролар- «Жамоат тартиби ва хавфсизликни
га бу борада хизмат кўрсатишнинг содда- таъминлаш» кафедраси ўқитувчиси
лаштирилган тартибини жорий этишдир.
Келгусида фуқароларни доимий
рўйхатдан (прописка) чиқариш вазифаси-
1 Арипов К.Ш. Муҳожирларнинг халқаро-ҳуқуқий мақоми ва улар тўғрисидаги миллий қонунчилик-
ни такомиллаштириш муаммолари: Юрид. фан. ном. ... дис. Т.: ЖИДУ, 2010. –175-б., Муйдинов Д.Н.
Ҳозирги замон миграцион жараёнларининг жамият барқарорлигига таъсири (Германия Федератив
Республикаси мисолида): Юрид. фан. бўйича фалс. док (PhD). ... Авто. реф. Т.: МУ, 2019. –46-б.,
Ишанходжаев С.А. Меҳнаткаш-мигрантлар ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг халқаро-ҳуқуқий маса-
лалари: Юрид. фан. ном. ... дис. Т.: ЖИДУ, 2010. –175 б., Юлдашев Ж.Х. Ўзбекистон Республикаси
паспорт тизимини такомиллаштиришнинг назарий-ҳуқуқий жиҳатлари: Юрид. фан. бўйича фалс.
док (PhD). ... Авто. реф. Т.: ДБА, 2019. –32-б.
2 Коробеев В.А. Конституционно-правовые основы миграционной политики: автореф. дис. …
канд. юрид. наук. Владивосток, 2008. – С. 21.
3 Ички ишлар органлари фаолиятининг очиқлигини таъминлаш асослари / И. Исмаилов, Х.Т.
Одилқориев, М. З. Зиёдуллаев [ва бошқ.] – Т., 2015. – 5-б. Ички ишлар органлари фаолияти. Дарслик
/ И.Исмаилов, М. З. Зиёдуллаев, Ж.С Мухторов, Б.И.Эгамбердиев [ва бошқ.] – Т., 2018. – 486-б.,
М.З. Зиёдуллаев. Ички ишлар органларининг таянч пунктларини бошқаришни такомиллаштириш:
Монография. – Т., 2018. – 280-б.
4 И.Ю.Сизов. Правовые и организационные основы деятельности органов внутренних дел в
реализации миграционной политики Российской Федерации: автореф. дис… конд. юрид. наук. М.,
2004. – С. 22.
5 О.Т. Суюнчалиева. Конституционно-правовые основы деятельности федеральных органов ис-
полнительной власти российской федерации в сфере миграции: конд. юрид. наук. ... дисс. М.: МВД
РФ, 2015. – С. 259.
6 Муйдинов Д.Н. Ҳозирги замон миграцион жараёнларининг жамият барқарорлигига таъсири
(Германия Федератив Республикаси мисолида): Юрид. фан. бўйича фалс. док (PhD). ... Авто. реф.
Т.: МУ, 2019. – 46-б.
7 Денисенко М.Б., Фурса Е.В., Хараева О.А., Чудиновских О.С., Миграционная политика в зару-
бежных странах и Российской Федерации: опыт сравнительного анализа // монография: Москва:
РФ, 2003. – С.18.
8 Ички ишлар вазирлиги миграция ва фуқароликни расмийлаштириш Бош бошқармасининг 2016–
2019 йиллардаги фаолият натижалари бўйича статистик маълумотлар таҳлили (20.06.2019 йил-
даги №38/1-272-сонли хат асосида).
9 Ички ишлар вазирлиги миграция ва фуқароликни расмийлаштириш Бош бошқармасининг 2018
йил 12 ойи фаолият натижалари бўйича статистик маълумотлар таҳлили (20.06.2019 йилдаги
№38/1-272-сонли хат асосида).
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
42 СУДЛАР ФАОЛИЯТИДАН
ТАЪЛИМ МУАССАСАСИ ҚАРЗДОРМИ?
Инсоннинг ўнлаб муҳим хислатлари мав- Ўзбекистон Республикаси Президенти-
жуд. Шулардан бири – ҳалолликдир. Инсон- нинг 2017 йил 15 сентябрдаги «Нодавлат таъ-
нинг яшаш тарзи, оила бошқаруви, дўстлар лим хизматлари кўрсатиш фаолиятини янада
давраси, қисқаси, бугуни ва келажаги шунга ривожлантириш чора-тадбирлари тўғриси-
боғлиқ. Энг ажабланарлиси, баъзилар қила- да»ги ПҚ-3276-сонли ва 2018 йил 5 апрелдаги
ётган иши нотўғрилигини: на инсоний, на «Мактабгача таълим тизимини янада рағбат-
қонун мезонларига тўғри келмаслигини бил- лантириш ва ривожлантириш чора-тадбирла-
са-да, шу ишни қилаверади. Заррача азият ри тўғрисида»ги ПҚ-3651-сонли қарорлари,
чекмайди, ҳатто юзи қизармайди. Афсуски, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳка-
унинг қилган ишидан бошқалар азият чекади, масининг 2018 йил 25 июндаги «Мактабгача
жабр кўради. таълим соҳасида давлат-хусусий шерикликни
ривожлантириш учун шарт-шароитлар яра-
Ҳалолликка яқин яна бир хислат бу – тиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 475-сон-
лафздир. Иккиси бир-бирини тўлдириб ту- ли қарори ва Н. шаҳар ҳокимининг 2018 йил
ради. Бекорга ҳалолликдан йироқ одамни 9 мартдаги 65-сонли қарорига асосан дав-
лафзи йўқ деб маломат қилишмайди. Чунки, лат-хусусий шерикчилик асосида нодавлат
бундай шахс лафзида турмайди, яъни ваъ- таълим муассасаси қуриш учун жавобгарга
да беради-ю бажармайди. Бир масъулиятн и 4000,0 кв.м. ер участкаси ажратилган.
зиммасига олади-ю, лекин қилмайди. Бу-
нинг устига ҳалол томонга туҳматлар қилиб, Шундан сўнг, Ўзбекистон Республикаси
унинг обрўсини тўкади, йиллаб сарсон қила- Мактабгача таълим вазирлиги давлат томо-
ди. Энг ачинарлиси, ҳатто судга даъво қилиб, нидан шерик сифатида, хусусий шерик сифа-
ўзининг ҳақлигини қонун йўли билан исбот- тида жавобгар ва Х. вилоят ҳокимлиги ўрта-
ламоқчи бўлади айримлар. Билмайди-ки, қо- сида давлат-хусусий шерикчилик тўғрисида
нун бу – тарози – яхшилик ва ёмонликни ўз битим тузилган.
паллаларида яққол кўрсатади-қўяди. Шахс
ўзини ойнада кўргандек бўлади гўё. Ушбу битимга асосан жами 15 077 245 000
сўм инвестиция жалб қилиниши, шундан қу-
Мисол сифатида «Зукко» нодавлат таълим рилиш ишларига 8 252 245 000 сўм, жиҳоз-
муассасаси (кейинги ўринларда – жавобгар) лаш ишларига 6 825 000 000 сўм инвестиция
ҳамда «Баҳром» хусусий корхонаси (кейинги мажбуриятлари белгиланган.
ўринларда – даъвогар. Номлар ўзгартирил-
ган) ўртасида тузилган пудрат шартномасига Қурилиш учун Ўзбекистон Республика-
оид бир ишни кўришимиз мумкин. Шартно- си Ташқи иқтисодий фаолият Миллий бан-
манинг 1-бандига кўра, буюртмачи, яъни жа- ки томонидан кредит шартномасига асосан
вобгарнинг топшириғига асосан пудратчи ўзи- 11 115 000 000 сўм миқдорида кредит маб
нинг ёки буюртмачининг материаллари билан лағи ажратилган.
ишларни бажариш, буюртмачи бажарилган
ишларни қабул қилиш ва ҳақини тўлаш маж- Даъвогар даъво аризасида тарафлар ўртаси-
буриятини олган. Шартноманинг умумий қий- да тузилган шартномада белгиланган мажбу-
мати 2 миллиард сўмни ташкил этади. риятларни тўлиқ бажариб, жавобгарнинг қу-
рилиш объектида жами 1 871 830 820 сўмлик
қурилиш-монтаж ишларини бажарганлиги,
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
СУДЛАР ФАОЛИЯТИДАН 43
бу тарафлар ўртасида тузилган пудрат шарт- нидан судга ёзма далиллар келтирилмаган.
номаси, жавобгар томонидан тасдиқланган Шунингдек, ФК 680-моддасининг иккинчи
бажарилган ишлар далолатномаси ҳамда счёт-
фактур алар билан ўз тасдиғини топганлиги, қисмига кўра, агар қурилиш пудрати шартно-
жавобгар бажарилган ишлар ҳақини қисман масида бошқача тартиб назарда тутилган бўл-
амалга ошириб, қолган 1 371 830 820 сўмлик маса, буюртмачи ишлар натижасини қабул
иш ҳақини тўламасдан келмоқда деб ҳисоб қилиб олишни ўз ҳисобидан ташкил этади ва
лаб, ундан 1 371 830 820 сўм асосий қарз ва амалга оширади. Қонун ҳужжатларида назар-
109 746 460 сўм пеня ундиришни сўраган. да тутилган ҳолларда ишларни қабул қилиб
олишда давлат органларининг ва фуқаролар
Суд даъвогар томонидан даъво аризаси- ўзини ўзи бошқариш органларининг вакилла-
да келтирилган 1 871 830 820 сўмлик бажа- ри иштирок этиши лозим.
рилган деб ҳисобланган ишлар ҳақиқатда
бажарилганлиги далиллар асосида исбот- Аммо, қурилиш объектида ишлар ҳақиқат-
лаб берилмагани сабабли даъво аризасини да бажарилганлигини топшириш-қабул қи-
қуйидагиларга асосан қаноатлантиришни лиш ишлари бевосита давлат органлари ва
рад этган. фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органла-
рининг вакиллари иштирокида қабул қилиб
«Хўжалик юритувчи субъектлар фао- олинмаган.
лиятининг шартномавий-ҳуқуқий базаси
тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қо- Низоли бинога бориб кўрилганда 4-қават-
нунининг 7-моддасида тарафлар хўжалик да қурилиш ишлари олиб борилаётганлиги,
шартномалари бўйича зиммаларига олинган яъни қурилиш ишлари ҳали тугалланмаган-
мажбуриятларни ўз вақтида ва тегишли тар- лиги аниқланган.
тибда бажаришлари шартлиги қайд этилган.
Мазкур бинонинг қурилиш ишларини
Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик қабул қилишда Ўзбекистон Республикаси
кодекси (ФК)нинг 631-моддасига асосан, Мактабгача таълим вазирлиги, Х. вилоят ҳо-
пудрат шартномаси бўйича бир тараф (пуд кимлиги вакиллари иштирок этмаган. Чун-
ратчи) иккинчи тараф (буюртмачи)нинг ки, тақдим этилган ҳужжатларга асосан 400
топшириғига биноан маълум бир ишни ба- ўринли нодавл ат таълим муассасасини қу-
жариш ва унинг натижасини буюртмачига риш давлат-хусусий шерикчилик тўғрисида-
белгиланган муддатда топшириш мажбурия- ги битимга асосан амалга оширилган бўлиб,
тини олади, буюртмачи эса иш натижасини ушбу битимнинг 6.1-бандига мувофиқ то-
қабул қилиб олиш ва бунинг учун ҳақ тўлаш монлар ўзлари зиммасига олган мажбурият-
мажбуриятини олади. ларни бажармаганлиги ёки лозим даражада
бажармаганлиги учун қонун ҳужжатларига
ФК 680-моддасининг биринчи қисмига ва битим шартларига биноан жавобгар бўли-
кўра, пудратчидан қурилиш пудрати шарт- ши белгиланган.
номаси бўйича бажарилган ишлар натижаси
ёки, агар шартномада назарда тутилган бўл- ФК 680-моддасининг бешинчи қисмига
са, ишларнинг бажарилган босқичи топши- асосан қонунда ёки қурилиш пудрати шарт-
ришга тайёр эканлиги тўғрисида хабар олган номасида назарда тутилган ёки шартнома
буюртмачи дарҳол уни қабул қилиб олишга юзасидан бажариладиган ишнинг хусусия-
киришиши шарт. тидан келиб чиққан ҳолларда иш натижаси-
ни қабул қилиб олишдан олдин дастлабки
Тарафлар ўртасида тузилган пудрат шарт- синов ўтказилиши керак.
номаси бўйича пудратчи бажарилган ишлар
топширишга тайёрлиги ҳақида буюртмачига Бундай ҳолларда ишлар фақат дастлабки
хабар берилганлиги ҳақида даъвогар томо- синов ижобий натижа бергандагина қабул
қилиб олиниши мумкин.
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
44 СУДЛАР ФАОЛИЯТИДАН
Қонунда ёки қурилиш пудрати шартнома- бошқа мақсадлар учун, яъни сантехника хиз-
сида иш натижасини қабул қилиб олишдан матлари учун ўтказиб берилган.
олдин дастлабки синов ўтказилиши кераклиги
назарда тутилган бўлса ёки шартнома юзаси- Тарафлар ўртасида тузилган пудрат шарт-
дан бажариладиган ишнинг хусусиятидан бу номаси бўйича қурилаётган мактабгача таъ-
келиб чиқса, ишлар натижасини топшириш лим муассасасида эса, қурилиш ишлари ту-
ва қабул қилиш бундай синов ўтказилмасдан галланмаганлиги учун сантехника ишларини
амалга оширилган бўлса, пудратчининг бажа- бажариш эрта эканлиги аниқланди. Бундан
рилган ишлар қийматини ундириш тўғриси- кўриниб турибдики, 209 000 000 сўм пул
даги талабини қаноатлантириш рад этилади. маблағи бошқа мақсадларда ишлатилган.
Бу ҳақда Олий хўжалик суди Пленумининг
«Иқтисодий судлар томонидан қурилиш пуд Бундан ташқари, даъвогар томонидан
рати шартномасидан келиб чиқадиган низо- қурилишда неча нафар ишчи ишлаганли-
ларни ҳал этишда қонун ҳужжатларини қўл- ги, ишчилар билан тузилган меҳнат шарт-
лашнинг айрим масалалари тўғрисида» 2016 номалари, буйруқлари ва ишчиларга ойлик
йил 23 декабрдаги 306-сонли қарорининг маошлари тўланганлиги, уларнинг кунлик
9-бандида тушунтириш берилган. овқатланиш харажатлари ҳақидаги маълу-
мотлар тақдим этилмаган.
Даъвогар томонидан шартномага асосан
бажарилган ишлар далолатномалари расмий- Жавобгар раҳбарининг судга тақдим этган
лаштирилишидан олдин, яъни бажарилган ҳужжатларидан пудрат шартномаси бўйича
ишлар натижасини пудратчидан буюртмачи қурилишда ишлаган ишчиларга уларнинг
қабул қилиб олишида дастлабки синов ўт- ишлаган ҳақларини, ётоқ жойлари пуллари-
казилмаган. Чунки, қурилаётган замонавий ни ҳамда озиқ-овқат пулларини доимий ра-
мактабгача таълим муассасаси республи- вишда ўзи бериб келганлиги аниқланган.
ка аҳамиятига молик объект ҳисобланиб, у
шаҳарсозлик қоидаларига тўлиқ жавоб бери- Суд даъвогар вакилининг жавобгар шарт-
ши лозим. номанинг 3.1-бандига кўра, 15 фоиз олдин-
дан тўлов қилмаганлиги ҳақидаги важи
Ўтказилган сайёр суд мажлиси муҳокама- билан келишмаган. Чунки, шартноманинг
сида қурилиш ишлари тугалланмаганлиги, ушбу бандида 15 фоиз олдиндан тўлов қачон
даъвогар томонидан судга тақдим этилган амалга оширилиши белгиланмаган.
ишлар бажарилганлиги ҳақидаги далолатно-
мада 5 484 700 843 сўмлик бажарилганлиги Қолаверса, жавобгар томонидан даъвогар-
кўрсатилган ишлар аслида бажарилмаганли- нинг ҳисоб рақамига 300 000 000 сўм аванс
ги, лойиҳа-смета ҳужжатларида назарда ту- пули тўлаб берилган. Аммо, ушбу аванс тўлов-
тилган бассейн ва спорт зал даъвогар томо- лари даъвогар томонидан қурилиш учун тех-
нидан қурилмаганлиги аниқланган. ника жалб қилиш ишларига ишлатилганлиги
ҳақидаги важлар ўз тасдиғини топмаган.
Пудрат шартномаси бўйича қурилиш
объектининг дастлабки икки қаватини даъ- Тарафлар ўртасида тузилган пудрат
вогар қурганлиги ҳолати бўйича далиллар шартномасида даъвогар номидан директор-
тақдим этиш сўралганда, даъвогар томо- нинг ўрнига бошқа шахс имзо қўйганлиги
нидан «Тараққиёт» МЧЖ билан тузилган аниқланди.
шартнома тақдим этилган. Бироқ, ушбу
шартномага кўра, даъвогар томонидан Бундай тарзда тузиладиган битимлар
209 000 000 сўм жавобгар томонидан олдин- ФКнинг 116-моддасига мувофиқ ўз-ўзидан
дан тўлов сифатида тўланган пул маблағи ҳақиқий бўлмаган битим ҳисобланади.
Даъвогар пудрат шартномаси бўйича жами
1 871 830 820 сўмлик бажарилган деб ҳисоб
ланган ишларнинг ҳақиқатда бажарилганли-
гини далиллар асосида тасдиқлаб бера ол-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
СУДЛАР ФАОЛИЯТИДАН 45
маган. ФКнинг 333-моддасига кўра, қарздор лишувида назарда тутилган ёки тутилмаган-
мажбуриятни лозим даражада бажариш учун лигидан қатъи назар, кредитор қонунда бел-
ўзига боғлиқ бўлган ҳамма чораларни кўр- гиланган неустойка (қонуний неустойка)ни
ганлигини исботласа, у айбсиз деб топилади. тўлашни талаб қилишга ҳақли.
Жавобгар мазкур қурилишни амалга оши- Олий хўжалик суди Пленумининг «Ўзбе-
риш учун юридик шахслар билан шартно- кистон Республикасининг «Хўжалик юри-
малар тузиб, қурилиш материаллари сотиб тувчи субъектлар фаолиятининг шартнома-
олганлигини тасдиқловчи шартномаларни, вий-ҳуқуқий базаси тўғрисида»ги Қонунини
ҳисоб-китобларни ва юк хатларини судга хўжалик судлари амалиётида қўллашнинг ай-
тақдим этган. Шунингдек, хизмат кўрсатув- рим масалалари ҳақида» 2002 йил 4 мартда-
чи банк томонидан ушбу шартномаларга ги 103-сонли қарорининг 10-бандига биноан
ўтказилган банк айланмасини, ишчи-ходим- умумий қоидага кўра, қонун ҳужжатлари ва
ларнинг тузган далолатномаларини тақдим шартномада бошқача тартибда жавобгарлик
этиб, қурилиш бошланишидан бугунги кун- назарда тутилмаган бўлса, шартнома шарт-
га қадар барча қурилиш ишларининг ўзи то- ларини бажармаганлик ёки лозим даражада
монидан олиб борилаётганлигини далиллар бажармаганлик (шартнома интизомини буз-
асосида исботлаб берган. ганлик) учун Қонуннинг 25–32-моддаларига
асосан жавобгарлик қўлланилади. Агар хў-
Қурилишда ишлаётган ишчилар томо- жалик шартномасида шартнома интизомини
нидан 2020 йил 25 январда тузилган дало- бузиш билан боғлиқ ҳолатлар учун жавоб-
латномада кредит маблағи ҳисобидан бино гарлик белгиланган бўлса, тарафларнинг жа-
пойдеворини қуриш ишларидан бошлаб, иш- вобгарлиги шартномага асосан қўлланилади.
чиларнинг ҳақлари, озиқ-овқатлари ҳамда
қурилиш учун керакли асбоб-ускуналар, Шартноманинг 6.1-бандига асосан даъво-
ётоқ жойлар ва қурилиш моллари жавобгар гар 109 746 460 сўм пеня ундиришни сўраган.
томонидан етказилиб берилаётганлиги, бар-
ча ишлар унинг маблағи ҳисобидан бажа- ФКнинг 260-моддасида қонун ҳужжатла-
рилганлиги кўрсатилган. ри ёки шартнома билан белгиланган, қарздор
мажбуриятни бажармаган ёки лозим даража-
Суд тарафлар ўртасида шартнома тузил- да бажармаган тақдирда кредиторга тўлаши
ган бўлса-да, ҳақиқатда ишлар даъвогар то- шарт бўлган пул суммаси неустойка ҳисоб
монидан бажарилмаган деб ҳисоблади ва ланади ва неустойка билан фақат ҳақиқий
судга тақдим этилган бажарилган ишлар да- талаб таъминланиши белгиланган.
лолатномалари бўйича даъвогар ўзининг ба-
жарган ишларини далиллар асосида исбот- Суд даъво аризасининг асосий қарздорлик-
лаб бермади деган тўхтамга келди. ни ундириш қисмини асоссиз ҳисоблаб, уни
қаноатлантиришни рад этганлиги боис, ФК-
Зеро, Иқтисодий процессуал кодексининг нинг 260-моддаси талабларидан келиб чиқиб,
68-моддасига кўра, ишда иштирок этувчи даъвогарнинг жавобгардан пеня ундириш та-
ҳар бир шахс ўз талаблари ва эътирозларига лабини ҳам рад қилишни лозим топди.
асос қилиб келтираётган ҳолатларни исбот-
лаши керак. Хулоса қилиб айтганда, ҳалол ишламаган,
ўз лафзида турмаган одам эртами-кечми ба-
Шунга кўра, суд даъвогарнинг жавобгар- рибир ютқазади. Юқоридаги мисол бунинг
дан 1 371 830 820 сўм асосий қарз ундириш ёрқин далилидир.
талабини қаноатлантиришни рад қилишни
лозим топди. К. ХАЛМУХАМЕДОВ,
Зангиота туманлараро
ФК 263-моддасининг биринчи қисмига иқтисодий суди раиси
мувофиқ неустойка тўлаш тарафларнинг ке-
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
46 ҚИЁСИЙ ТАҲЛИЛ
БАНКРОТЛИК: ХОРИЖИЙ АМАЛИЁТ
ВА МИЛЛИЙ ТАЖРИБА
«Банкротлик тўғрисида»ги Қонуннинг АҚШ Президенти кредиторлар ва ходим-
тарихи шуни кўрсатадики, у дастлаб кре- ларнинг манфаатларини самарали ҳимоя
диторларнинг мол-мулкини сотиш ва тенг қилишга қаратилган «Банкротлик тўғри-
тақсимлаш мақсадида кредиторларнинг сида»ги янги Қонунни имзолади. Хусу-
жамоавий ҳаракатларини бирлаштириш сан, ушбу Қонун банкротликнинг оммавий
йўналиши бўйича ишлаб чиқилган. Давлат- тарзда амалга оширилиши, тикланиш тар-
лар иқтисодий ривожланиши банкротлик тиблари, қарздор корхонани тугатиш тар-
тўғрисидаги қонунчилик олдига қарздор тиби, унинг молиявий тикланишига имкон
корхона ходимларини ижтимоий ҳимоя қи- бермайдиган объектив маълумотлар мав-
лиш муаммоларини самарали ҳал қилиш, жуд бўлган тақдирда ушбу ҳолатларнинг
шунингдек кучли молиявий-саноат комп барчасини олдини олиш ва учинчи шахс
лексларининг тўлиқ тугатилишини назарда ларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини самарали
тутмайдиган қайта ташкил этиш масала- ҳимоя қилишга қаратилган.
ларини ечиш каби вазифаларни юклайди.
Сўнгги йилларда иқтисодий жиҳатдан ри- Банкротлик жараёнларининг қиёсий-ҳу
вожланган мамлакатларнинг қонун чиқа- қуқий таҳлилини ўтказиш учун АҚШ қо-
рувчилари ўз қонунчиликларидаги ис- нунларининг танланиши, унинг анъанавий
лоҳотларни олиб боришда ушбу йўналишда равишда «Банкротлик тўғрисида»ги Қонун-
ҳаракат қилмоқда. нинг «доимий» тизимига эга мамлакат си-
фатида таснифланганлиги билан боғлиқ.
Тўловга қодир бўлмаган хўжалик юри- Бундан ташқари, халқаро ҳамжамият тран-
тувчи субъектларнинг банкротлик ме- счегаравий тўловга лаёқатсизлик тўғриси-
ханизмини шакллантириш Ўзбекистон даги махсус конвенцияларни қабул қилиш
иқтисодиёт и ривожланишининг муҳим тарафдори бўлиб, унга аъзо давлатлардан
шартларидан бири ҳисобланади. Ушбу ме- банкротлик (иқтисодий ночорлик) тўғрисида
ханизм ёрдамида самарасиз бўлган мулк илғор қонунларни яратишни талаб қилади.
дорларни алмаштириш, корхоналарни
тугатиш, ижтимоий муҳим аҳамият касб АҚШда қайта ташкил этиш (банкрот-
этадиган ва даромад келтирадиган корхо- лик)нинг умумий тамойиллари. Банкрот-
наларни сақлаб қолиш, мулкчилик муно- лик ва қарздорнинг молиявий ҳолатини
сабатларининг барқарорлигини таъминлаш тиклаш АҚШда ХХ асрнинг иккинчи яр-
ҳамда иш билан бандликни кафолатлаш мида якунланганига қарамай, банкротлик-
мақсади назарда тутилган. ни суд орқали тартибга солиш ғояси узоқ
вақтдан бери мавжуд. Институтни тартибга
АҚШнинг «Банкротлик тўғрисида»ги солишга оид биринчи қоидалар XVIII аср-
Қонуни энг илғор ва кенг қамровли қонун- да пайдо бўлган. Шундай қилиб, 1787 йил
лардан бири ҳисобланади. Аммо, унга ҳам сентябрда АҚШ Конституциявий Конвен-
ўзгартиш ва қўшимчалар киритилмоқда. цияси Конгрессга кредиторлар ва қарздор-
лар ўртасидаги низоларни ҳал қилиш учун
Шундай қилиб, 2005 йил апрель ойида
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
ҚИЁСИЙ ТАҲЛИЛ 47
ягона миллий қонунчилик базасини ташкил қўпол қонунбузарликларга йўл қўйган ёки
этадиган қонун ҳужжатларини қабул қилиш, қарздор молиявий ҳужжатларни сохта-
яъни қонунчилик ҳуқуқини берди. лаштиришга ёки судни алдашга уринган
бўлса, қарздорни қарздорликлардан озод
АҚШ Конституцияси 1-моддасининг қилиш кўзда тутилмаган.
8-бўлимида Конгрессга АҚШда қарздор-
ларнинг иқтисодий ҳолатини тиклаш, қарз- Баъзи ҳолларда суд қарздорнинг мол-мул-
ларни суд тартибида ҳал қилиш ва мулкни кини назорат қиладиган ҳакамлик суди ме-
тугатиш бўйича ягона қонунчиликни таш- нежерини тайинлайди. Агар керак бўлса, у
кил этувчи федерал қонунларни қабул қи- мутаносиблик тамойилига амал қилиб, ушбу
лиш мутлақ ҳуқуқи берилган. мол-мулкни сотишдан тушган маблағларни
кредиторлар ўртасида тақсимлайди. Бу бир
Америка қонунлари ўз фаолияти пред- нечта кредиторларнинг талабларини объек-
метига масъулият билан ёндашадиган ин- тив равишда қондириш имконини беради,
софли юридик ва жисмоний шахсларга чунки, одатда, қайта ташкил этиш ёки бан-
кредиторларнинг талаблар кўринишидаги кротлик эълон қилинганда бу жараён кўплаб
даъволаридан озод қилиниш ҳуқуқини бе- шахсл ар манфаатларига таъсир қилади. Бун-
ради. Одатда, бу молиявий қайта ташкил дан ташқари, давом этаётган барча тадбир-
этиш билан параллель равишда содир бўла- ларга тизимли ёндашишга эришилади.
ди. Банкротлик иши суднинг иш юритувида
бўлганида, агар қонун ҳужжатларида ёки Банкротлик институти Ўзбекистон қо-
судда бундай аралашишга йўл қўйилмаса, нунчилик тизимида ўзининг ҳуқуқий асо-
кредиторларга қайта ташкил этиш ва банк сига 1994 йил 5 майда қабул қилинган
ротлик жараёнига аралашиш ёки қарзни «Банкротлик тўғрисида»ги Қонун орқали
ундиришга уриниш тақиқланади. эга бўлди. Бу Қонун 35 моддадан иборат
бўлиб, банкротлик ҳолатида вужудга кела-
Қайта ташкил этиш пайтида ёки банк диган барча муаммоларни тартибга солол-
ротлик эълон қилинганидан кейин қарз- мас эди. Шу сабабли, Вазирлар Маҳкамаси
дор олган имтиёзлар эвазига суд ва креди- томонидан 1995 йил 17 июлда «Банкротлик
торларга қарздорнинг молиявий ҳолати ва тўғрисида»ги Қонунни амалга киритиш чо-
унинг аввалги фаолияти билан боғлиқ бар- ра-тадбирлари тўғрисида»ги қарор қабул
ча ҳужжатлар тақдим этилиши керак. Тақ- қилиниб, унга мувофиқ зарар билан ишла-
дим этилган материалларда қарздорнинг ётган корхоналарнинг хўжалик-молиявий
барча активлари, жорий ва амалга оширил- фаолиятини кўриб чиқиш бўйича Ҳукумат
ган тижорат операциялари (саноат ва мо- комиссияси тузилди.
лиявий) тўғрисидаги маълумотлар бўлиши
керак. Бундай маълумотларни тақдим этиш Банкротлик масалалари юзасидан давлат
талаби нафақат кредиторларнинг манфаат- назоратини таъминлаш мақсадида 1996 йил
ларига, балки бутун механизмнинг ишла- 11 декабрда Ўзбекистон Республикаси Пре-
шига хизмат қилади. зидентининг «Корхоналарнинг банкротли-
ги тўғрисидаги қонунни амалда қўллаш чо-
Қарздор муҳим чекловларга дуч келади. ра-тадбирлари ҳақида»ги Фармони эълон
Масалан, корхона кетма-кет қайта ташкил қилинди ва иқтисодий ночор корхоналар
этиш/банкротлик тўғрисида ариза бера ол- ишлари бўйича Қўмита тузилди. 1998 йил
майди. Шунингдек, бундай аризалар жуда 28 августга келиб «Банкротлик тўғриси-
тез-тез топширилиши мумкин эмас (олти да»ги Қонунга ўзгартириш ва қўшимчалар
йил ичида биттадан кўп эмас). Бундан киритилди ҳамда янги таҳрирдаги «Бан-
ташқари, қонунда корхона бошқарувида
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
48 ҚИЁСИЙ ТАҲЛИЛ
кротлик тўғрисида»ги Қонун эълон қилин- шунчалари ҳақидаги, суд бошқарувчилари
ди. Эски таҳриридан фарқли равишда янги ҳуқуқий мақоми, таомиллар ва айрим тур-
Қонун кўплаб моддалар билан бойитилди даги қарздорларнинг банкротлиги тўғри-
(эски таҳрирда 35 та модда, янги таҳрирда сидаги билим даражалари ва тажрибалари-
133 та модда), айрим турдаги қарздорлар- нинг ўсиб бориши ижобий натижадир.
нинг банкротлик тўғрисидаги ишларини
кўришни тўлиқ тартибга солди, янги тао- АҚШ амалиётида банкротлик жараё-
мил сифатида ташқи бошқарув қўшилди ва ни иштирокчиларининг ҳуқуқий мақоми
бу ўз ўрнида кредиторларнинг ҳуқуқлари- тўғрисидаги умумий тамойиллар мавжуд
ни кенгайтирди. Энг муҳими, янги таҳрир- бўлиб, «Банкротлик тўғрисида»ги Қонун ва
даги Қонунда банкротлик аломатлари ўз- Федерал Банкротлик кодексининг қоидала-
гартирилди, яъни тўловсизлик аломатидан рини ҳисобга олган ҳолда, процедуранинг
тўловга қодир бўлмаган аломатига ўтилди. қуйидаги принципларини олиш мумкин.
Банкротликка оид ишларнинг кўпайиши 1. Кодекс ва Қонун кредиторларнинг
ҳамда доимий суд амалиёти таҳлили банк ҳамда қарздорларнинг индивидуал, корпо-
ротлик муносабатларини ҳуқуқий тартибга ратив ва ўзаро шериклик манфаатларини
солишдаги камчиликлар ҳамда қонундаги максимал даражада қондиришга қаратил-
айрим бўшлиқларни кўрсатади. Банкротлик ганлиги сабабли, процедураларнинг ҳар
тўғрисидаги қонунчиликдаги камчилик хил турларидан фойдаланиш мумкин.
ларни бартараф этиш мақсадида иккинчи
таҳрирдаги «Банкротлик тўғрисида»ги Қо- 2. Қайта ташкил этиш ёки банкротлик
нунга ўзгартириш ва қўшимчалар кирити- тўғрисидаги ишни кўриб чиқишда қарз-
либ, 2003 йил 24 апрелда Қонун янги (учин- дор молиявий мажбуриятларни бажариши
чи) таҳрирда эълон қилинди. Ушбу Қонун шарт эмас. Бироқ, қарздорни барча молия-
192 моддадан иборат бўлиб, банкротлик вий мажбуриятлардан мутлақо озод қилиш
белгилари ва таомилларига тегишли бўлган, жамоат манфаатларига зид келади. Шундай
тўловга қодир бўлмаган қарздорларнинг қилиб, қонун ҳужжатларида қарздор озод
тўлов қобилиятини тиклашни мақсад қилиб қилинмайдиган қарз турлари белгиланади.
қўйган кўплаб янги қоидаларни ўзида му-
жассамлаштирди. Қонунга иккита янги боб Бу гуруҳ қуйидагилардан иборат:
киритилди ва улар янги банкротлик таомил- а) солиқларнинг катта қисми - федерал,
ларини ўзида ифода этди: кузатув ва суд са- штат ва маҳаллий солиқлар;
нацияси. Барча банкротлик таомиллари суд б) ўғирлик ёки талон-торож қилиш нати-
бошқарувчилари томонидан амалга ошири- жасида қарздор томонидан олинган даро-
лади. Суд бошқарувчилари иқтисодий суд мадлар;
томонидан тайинл анади ва назорат қилина- в) ноқонуний хатти-ҳаракатлар натижа-
ди. Қонуннинг янги таҳрирда қабул қили- сида пайдо бўлган қарзлар.
ниши банкротлик тўғрисидаги қонунчилик- Юқорида қайд қилинган қарзлар қайта
нинг амалда қўлланишини кенгайтирди. ташкил этиш пайтида Федерал Банкротлик
ишлари бўйича судларга хабар бериш билан
Банкротлик тўғрисидаги ишларни ўрга- ҳамда қарздорнинг бошқа барча мол-мул-
ниш шуни кўрсатадики, корхона раҳбарла- ки кредиторларнинг талабларидан ҳимоя
ри, давлат ва хўжалик бошқаруви органла- қилинган ҳолда корхонадан унинг рухса-
ри ходимлари ҳамда суд бошқарувчилари тисиз ундириб олинади. Агар қарздорнинг
банкротликнинг муҳим белгилари ва ту- ҳуқуқбузарлиги натижасида олинган кре-
дитлар бўйича мажбуриятлари бўлса, суд
қарздорга кредиторларнинг қарздорлик
«ОДИЛ СУДЛОВ»
№ 8 / 2020
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
«Одил судлов» – «Правосудие» журнали 2020 йил 8-сони
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search