Modul 1 Paramasastra

Andelira sang Prabu,
Sasrabau ing Maespati,
Aran Patih Suwanda,
Lalabuhanipun,
Kang ginelung tri prakara,
Guna kaya purun ingkang den antepi,
Nuhoni trah utama,

2. Coba rembugen karo kancamu tembung-tembung andhahan kang ana ing

ngisor iki kalebu tembung kang oleh ater-ater hanuswara {m-} utawa

seselan {-um-}, wenehana argumentasimu!

a. mesem d. maju

b. muni e. mundur

c. merdine f. macul

d. mahyakake g. menthung

48

PENUTUP
A. Rangkuman

Widyatembung yaiku salah sawijining perangan saka paramasastra kang
nyinau bab tembung, dumadine tembung, sarta owah-owahaning sawijining
tembung dadi tembung liya. Owah-owahaning tembung dadi tembung liya
iku bisa karana kawuwuhan, kacambor utawa kagabung. Owah-owahan
sawijining tembung kang asipat monomorfem dadi tembung liya kang asipat
polimorfem kaaran proses morfologis. Proses morfologis bisa kabedakake
dadi telung jinis, yaiku: (1) rumaketing wuwuhan (afiksasi), (2), rerangkeping
tembung (Reduplikasi), (3) kacamboring tembung (komposisi). Dene tembung
ing basa Jawa adhedhasar jinise bisa kabedakake dadi sepuluh, yaiku: (1)
tembung aran (kata benda/nomina), (2) tembung kriya (kata kerja/verba), (3)
tembung kahanan (kata sipat/adjektiva), (4) tembung katerangan (kata
keterangan/aderbia), (5) tembung sesulih (kata ganti/pronomina), (6)
Tembung wilangan (kata bilangan/numeralia), (7) Tembung panggandheng
(kata penghubung/konjungsi), (8) tembung ancer- ancer (kata
depan/preposisi), (9) tembung panyilah (kata sandang), (10) tembung
panyeru (kata seru/interjeksi).

B. Test Formatif
Pilihen salah siji wangsulan kang kokanggep paling bener!
1. Owah-owahaning tembung dadi tembung liya karana proses morfologis, bisa

ndayani sawijining tembung dadi owah. ...

A. gunggunge

B. lisane

C. wasesane

D. jejere

E. jinise

49

2. Proses mofologis yaiku proses owah-owahaning tembung dadi tembung liya.
Kang kalebu wujude proses morfologis yaiku. ...
A. reduplikasi
B. konflik
C. protesis
D. morfem bebas
E. morfemis

3. Ing ngisor iki tembung kang wanda pungkasan saka tembung linggane,
awujud wanda sigeg yaiku. …

A. nglirwakake

B. nyemayani

C. ngrumati

D. nyemoni

E. tumuli
4. Tembung kang dumadi saka telung wanda iki kalebu jinising tembung

andhahan yaiku. …
A. kapiran
B. sumanak
C. prayoga
D. sarapan
E. kalpika
5. Ater-ater hanuswara kang ana ing ukara ngisor iki, ngemu teges
ngandhakake kahanan kaya kang kasebut linggane, yaiku. …
A. Dheweke trima mundur saka jabatane katimbang dipeksa ngapusi.
B. Roti iku wis jamuran, amarga digawe seminggu kepungkur.
C. Bathara iku maujud dadi buta raseksa.
D. Wajan iku wus mesi, mula kepenak menawa dinggo nggoreng.
E. Kang Parna amung bisa mesem nalika weruh dheweke.

50

6. Ukara ing ngisor iki ngandhut ater-ater kang ngemu teges nindakake
pakaryan kanthi ora kasengaja, yaiku. …
A. Bapak kengkenan kula supados numbasaken roti
B. Mripate Sariman abuh sawise kaantem kancane.
C. Aku ora bisa maca tulisan iku kanthi tutug, amarga kebusak kancaku
D. Nalika dicoba ana ngomah, sragam iku jebul kegedhen
E. Tigan kalawau sampun kapidak dening panganten kakung.

7. Ater-ater hanuswara ing ngisor iki manggon ana ing sajroning tembung. …
A. Kula sampun matur kaliyan bapak.
B. Sawise budhal saka omah, Sariman banjur mangetan menyang dalan iku.
C. Pambalap motogp iku wekasane bisa munggah ana podium.
D. Menawa dina Setu, adhiku melu kegiyatan nyanyi lan nglangi.
E. Pak tani saweg macul wonten sabin

8. Ater-ater {sa-} kang ana ing ukara ngemu teges siji <lingga>, yaiku . ...
A. Granat kang kasil ditemokake dening polisi iku gedhene satoples iki
B. Sasi Juli iki, wong sadesa arep padha nganakake umroh bebarengan
C. Papan kang arep didadekake bendungan iki ambane sadesaku
D. Saka 10 desa, mung sadesa wae kang oleh bantuan operasional.
E. Adhiku saiki dhuwure wus sapundhakku.

9. Pemkot Solo samangke nyedhiaaken panti paturasan wonten ing mergi
umum. Proses morfologis tumrap tembung paturasan yaiku. … lan ngemu
teges. ....

A. Paturasan kalebu tembung lingga, jinis tembung aran, tegese pakon.

B. Paturasan{pa-+ turas +-an}, jinis tembung aran, tegese papan kanggo.

C. Paturasan{pa-+ turas +-an}, jinis tembung kahanan, tegese papan kanggo

D. Paturasan{pa-+ turasan}, jinis tembung kahanan, tegese papan kanggo.

E. Paturasan{pa-+ turasan}, jinis tembung aran, tegese papan kanggo.
10. Ukara ing ngisor iki tetembungane ana kang nganggo imbuhan bebarengan

rumaket, yaiku. …

51

A. Putri Solo iku mlakune kaya macan luwe.

B. Enggal tumandanga gawe bumbon.

C. Dheweke ora keduman bantuan amarga kaliwatan.

D. Tase mbakyuku kegawa ibu, nganti sakdhompete.

E. Mbakyuku lagi milihi klambi kang lagi dikorting ana ing toko iku.
11. Ukara ing ngisor iki, ngandhut tembung kang duwe ater-ater kaya dene ater-

ater {di-}, yaiku.…
A. Jambu iki ingimbu dening mbakyuku amarga durung mateng.
B. Para mahasiswa anggenipun nyerat makalah kedah abasa Jawa krama.
C. Ibu maosaken serat kagem eyang.
D. Sawise diseneni ibune, dheweke banjur sumingkir lunga saka omah.
E. Ing wayah bengi lampu-lampu iku katon kerelip werna-werni.
12. Tembung rangkep dwipurwa ing ngisor iki kalebu jinising tembung kriya,
yaiku….
A. Biyen dheweke sesumbar yen bakal menehi beasiswa marang siswa.
B. Sapa wae kang bisa mangsuli pitakonan iku, bakal antuk bebungah

awujud dhuwit tabungan.
C. Dudu wewadi iku sing njalari Tumenggung Wijaya sumingkir saka

kraton iki.
D. Rereged kang ana ing rasukan bathik iku saiki wis ilang.
E. Mas Karta duwe gegayuhan kang mulya tumrap para warga.
13. Tembung rangkep ing ngisor iki ngemu teges sanadyan, yaiku. …
A. Mbok aja ngece dhisik, bothak-bothak ngene ning rak sugih dhuwit.
B. Para mudha mudhi akeh kang padha dolan-dolan menyang alun-alun.
C. Mlakune alon-alon wae Dhik, amarga dalane lunyu!
D. Iwak-iwak iku dibudidayakake ana ing kolam pambibitan.
E. Aja mung mloka-mlaku wae, mundhak sikilmu tambah lara.
14. Ing ngisor iki kang ora bisa kagolongake bentuk dwilingga salin swara
amarga ora bisa digoleki linggane yaiku....
A. Aja pijer solan-salin wae, mengko mundhak kumbahane saya akeh.

52

B. Dheweke ngono ya gelam-gelem wae nalika ditari arep diajak lunga.
C. Buku iki arep dipotokopi Mbakyuku kanthi wolak-walik rangkap loro.
D. Ibu mundhut kolang-kaling wonten peken ageng.
E. Mas Sukri amung bisa mesam-mesem sawise ngerti perkara kuwi.
15. Ing ngisor iki kang dudu kalebu tembung camboran yaiku...
A. Bapak remen midhangetaken kutut manggung kang kaputer saking kaset.
B. Dheweke gaweane njaluk-njaluk ana ngarep bangjo (abang + ijo).
C. Dheweke pancen dawa ususe anggone momong anak-anake.
D. Tetanduran kang ana ing taman iku katon sarwendah (sarwa + endah).
E. Rondha kang royal iku saiki wis melu anake ana Bandung.
16. Paimin kae pancen rai gedheg, ndhek wingi wis diwenehi dhuwit, saiki
malah njaluk maneh. Tembung rai gedheg kalebu tembung camboran
wutuh kang tegese...., lan teges saka gabungan tembung rai gedheg yaiku...
A. Mringkus (spesifik), tegese senenge meksa.
B. Sanepan (kiasan), maknane ora duwe isin.
C. Mringkus (spesifik), tegese seneng gawe repote liyan.
D. Sanepan (kiasan), maknane senenge meksa.
E. Sanepan (kiasan), maknane seneng gawe repot liyan.
17. Ukara ing ngisor iki nggunakake tembung sesulih madyama purusa, yaiku. ...
A. Kula dereng nate ngertos buku punika.
B. Mas Sukra dhek wingi wis dakaturi tindak dhateng acara punika.
C. Apa anakmu wis kokdulang sore iki?
D. Pelem iku wis dipangan adhiku dhisik, sadurunge dakgawe rujakan.
E. Dhompet iku digawe dhewe dening Mbakyuku.
18. Kula putra ingkang nomer tiga, dene ingkang ragil sampun kuliah wonten
Jakarta. Tembung ingkang kalebu tembung. ...
A. sesulih pandarbe
B. panyilah
C. panyeru
D. sesulih purusa
E. sesulih panuduh

53

19. Sawise adus kramas, adhiku banjur jungkatan. Tembung jungkatan sadurunge
antuk panambang {–an} kalebu jinising tembung (1). ... lan sawise oleh
panambang {–an}, malih dadi tembung (2). ...
A. (1) aran, (2) kahanan
B. (1) kriya, (2) aran
C. (1) aran, (2) katerangan
D. (1) aran, (2) kriya
E. (1) kriya, (2) katerangan

20. Tembung kang kacithak kandel ing ngisor iki sadurunge dirimbag awujud
tembung aran, lan sawise dirimbag malih dadi tembung kriya, yaiku. ...
A. Aku silihana dhuwit limang ewu rupiah wae daknggo sangu mulih.
B. Para muda kudu sregep anggone sinau supaya antuk kapinteran.
C. Pamenang adu wasis tingkat SMP iku bakal antuk bebungah sepeda.
D. Roti iku wis njamur, amarga digawe seminggu kepungkur.
E. Kambil iki paruten dhisik sadurunge kowe nguleni glepunge.

54

KEGIATAN BELAJAR 3
WIDYA UKARA

PENDAHULUAN
Puji syukur konjuk ing ngarsanipun Gusti Allah SWT ingkang tansah
paring berkah lan rahmat dhateng kula sak brayat saengga saged
ngrampungaken modhul menika. Modhul widya ukara minangka dasar kawruh
kanggene guru lan siswa ingkang isinipun salah satunggaling materi kawruh
paramasastra basa Jawi. Modhul menika kasusun saking tigang materi. Materi I
njlentrehake babagan frasa. Materi II ngrembag babagan pengertian klausa lan
jenis klausa. Ingkang pungkasan materi III njlentrehake babagan ukara. Modhul
menika saged nambahi wawasan ilmu widya ukara utawi minangka penyegaran
pendalaman kawruh widya ukara ingkang sampun nate dipuntampi utawi
dipunsinauni.
Modhul menika saged rampung awit pikantuk panjurung lan
pambiyantu saking para kadang, pramila namung saget atur panuwun. Modhul
menika tasih wonten kiranganipun, mila tansah mangantu-antu kritik lan saran
supados langkung sae. Mugi modhul saged dados grengseng nyinau basa Jawi
lan wonten manfaatipun.
A. Deskripsi Singkat
Modhul iki ngandharake bab widya ukara, wiwit gegayutane tembung
karo tembung dadi frase nganti dadi klausa lan pungkasane dadi ukara. Frase
iku tataran widya ukara sing paling ngisor. Gayute frase, klausa lan ukara
padha kuate. Mula klausa bisa disinauni wiwit definisine nganti jinise klausa
saka sifat hubungane, kategori, struktur internal lan surasane. Ana ing ukara
ngrembug babagan fungsi rangkaning ukara (jejer, wasesa, lesan, gegnep lan
katrangan), jenis ukara miturut sifat hubungane, jumlah wasesane, kategori
wasesa, surasaning ukara.

55

B. PETUNJUK BELAJAR
1. Guru njelasake tujuan sinau babagan widya ukara marang para siswa
2. Guru paring wektu marang siswa kanggo takon bab kang durung
dimangerteni
3. Siswa takon babagan widya ukara marang guru
4. Guru nyimpulake materi pelajaran lab sabanjure guru paring tugas kang
ana ing modhul, supaya digarap bebarengan, banjur dirembug bareng
(diskusi)
5. Guru bebarengan karo siswa ngrangkum pelajaran kang dirembug dina
iki,
6. Guru nindakake penilaian kegiatan kang wis ditindakake.

56

INTI

A. Capaian Pembelajaran
Capaian Pembelajaran

Mahasiswa mampu menganalisis prinsip materi kebahasaan Jawa dan
aplikasinya dalam pembelajaran bahasa Jawa.

Sub Capaian Pembelajaran
1. Mahasiswa ngerti bab frase, kayata: titikane frase, konstruksi frase

lan jinising frase, bedane frase karo tembung camboran.
2. Mahasiswa bisa nitik lan ngandharake kontruksi frase adhedhasar

paramasastra lan ngetrapake ana ing ukara lan hubungan fungsional
unsur-unsure.
3. Mahasiswa. bisa jelasake lan indentifikasi kontruksi klausa
adhedhasar jinis- jinis klausa lan ngetrapake ana ing ukara.
4. Mahasiswa. bisa ngandharake unsur kang baku ana ing klausa arupa
wasesa lan unsur pendampinge, jejer/ wasesa/ lesan/ geganep/
katrangan.
5. Mahasiswa ngerti fungsi konstruksi ukara (jejer, wasesa, lesan,
geganep, katrangan).
6. Mahasiswa trampil analisis ukara basa Jawa adhedhasar wujud,
fungsi lan makna.
B. Pokok-Pokok Materi Widya Ukara (Sintaksis)

Widya
Ukara

Frase Klausa Ukara

57

C. Uraian Materi
J.W.M. Verhaar (1996:161) ngandharake menawa widyaukara

minangka subsistem paramasastra kang ngandharake bab kelas kata lan
satuan kang luwih gedhe kayata frasa, klausa, kalimat lan hubungane
antarane satuan kasebut. Carnie (2011) ngandharake menawa sintaksis
adalah cabang dari ilmu yang membicarakan struktur kalimat ‘Widya ukara
yaiku cabang ilmu pengetahuan sing ngandharake caikring ukara’. Widya
ukara miturut Tallerman,(2011) yaitu struktur kalimat, kepiye tembung-
tembung kanthi bebarengan membentuk frase dan struktur ukara, dene
Thornoby (2009) sintaksis adalah telaah mengenai pola-pola yang
dipergunakan sebagai sarana untuk menggabung-gabungkan kata menjadi
kalimat. Widya ukara yaiku sinau bab pola-pola sing digunakake minangka
alat kanggo nggabungake tembung-tembung dadi ukara. Putrayasa (2017)
ngandharake menawa sintaksis adalah studi tentang hubungan kata yang
satu dengan kata yang lain atau hubungan antara kata yang membentuk
stuktur kalimat. Widya ukara yaiku sinau bab hubungan tembung siji lan
liyane utawa hubungan antarane tembung sing klebu ing cakring ukara.
Adhedhasar definisi kang diandharake para winasis ing dhuwur, ruang
lingkup widya ukara yaiku frase, klausa lan ukara. Intine kabeh komponen
sing ngrembug bab struktur ukara.

1. Frase
Frase yaiku unit gramatikal sing dumadi saka rong tembung utawa

luwih sing ora duweni ciri klausa utawa non predikatif lan frase ora
ngluwihi wates fungsi unsur klausa (Ramlan, 2005). Ana ing ukara, frase
duweni fungsi minangka jejer/ wasesa/ lesan/ katranan/ geganep (Putrayasa,
2017). Frase yaiku unit linguistik sing arupa gabungan rong tembung utawa
luwih ora nuduhake/ duweni ciri-ciri klausa (Cook, 1971). Dudutan saka
pangerten frasa saka para winasis yaiku unit gramatik sing dumadi saka rong
tembung utawa luwih sing sifate non predikatif, sifat gabungane bisa raket
utawa renggang, ana ing ukara frase iku mung arupa jejer/wasesa/ lesan/

58

geganep/ katrangan.
Titikane frase yaiku:

a) unit gramatikal sing dumadi saka rong tembung utawa luwih;
b) ora ngluwihi wates fungsi, frase tansah ana ing sawijining fungsi,

minangka jejer/ wasesa/ lesan/ katranan/ geganep ana ing ukara;
c) frase intonasine durung sempurna;
d) klebu ing fitur konstruksi sintaksis;
e) diakoni rong tembung, gumantung cacahing tembung ana ing konstruksi

frase;
f) unsur-unsure relatif longgar;
g) bisa diparafrase, ora ngrusak struktur frase;
h) asil gabungane duweni teges kurang luwih pada karo unsur asale;
i) bisa diselipi komponen liyane;
j) bisa gawé konstruksi luwih akeh;
k) intonasi bisa dadi dhasar kanggo nemtokake unsur langsung ing frase;
l) frase ora duweni teges anyar;
m) let antarane unsur langsung katon cetha;
n) tekanan ing silabi bisa diucapake kanthi rata;
o) unsur inti minangka sing diterangake dene unsur liyane kang nerangake

(DM).

a) Gayutan Atarane Unsur-Unsur Frase
Miturut Putrayasa (2017) adhedhasar padha orane distribusi frase karo
unsur-unsur pandhapuke, frase ana loro yaiku frase endosentrik lan frase
eksosentrik. .
Tipe kontruksi frase endosentrik yaiku asil gabungan kategorine pada
karo salah siji unsur langsunge utawa kekarone unsur langsunge. Frase
endosentrik iku frase kang duweni distribusi padha karo unsure, bisa salah
siji utawa kabeh unsure (Putrayasa, 2014). Jenise frase endosentrik ana loro
yaiku 1) frase endosentrik atributif yaiku salah siji unsure minangka unsur
inti dene liyane minangka atribut. Tuladha: meja dawa = FN. Meja (center/

59

aran) + dawa (Atribut/ kaanan). 2) frase endosentrik koordinatif yaiku
unsur-unsur langsunge minangka inti kabeh. Tuladha: Bapak mundhut meja
kursi. Frase meja kursi (Frase aran), meja lan kursi kalebu tembung aran lan
loro-lorone minangka inti. Frase Endosentrik Koordinatif kapilah dadi telu,
yaiku:
1) Kontruksi Frase endosentrik koordinatif aditif yaiku gabungan utawa

jumlah. Tembung panggandhenge yaiku lan, saha, sarta, karo. Tuladha:
Bapak ibu tindak menyang Jakarta.
2) Kontruksi frase endosentrik koordinatif alternatif yaiku pilihan. Frase iki
kudu dieksplisitke kanthi gunakake tembung panggandheng utawa,
utawi.
Tuladha: kebo utawa sapi
3) Kontruksi endosentrik koordinatif opositif yaiku unsur-unsure duweni
kategori pada karo asil gabungane. Loro-lorone bisa dadi unsur inti,
nanging yen salah siji dadi unsur inti, liyane dadi atribut utawa penjelas.
Tuladha: Solo/ kutha kabudayan Yogya/ kutha pelajar

Tipe konstruksi frase eksosentrik yaiku unsur-unsure ora duweni fungsi
lan distribusi ora padha karo unsur-unsur pandhapuke. Tuladha: ing tegal; saka
kantor.

Kontruksi frase adhedhasar hubungan fungsional antarane unsur-unsur
langsunge. Kontruksi frase iki ana loro cacahe yaiku:
1) Hubungan fungsional koordinatif yaiku manawa unsur-unsur ing frase

duweni drajat kang padha utawa sakdrajat.
Adhine bagus// rada nakal adhine bagus nanging rada nakal Sekolah
Tembung nanging minangka tembung panggandheng dadi tengere
hubunganfungsional koordinatif adversatif amarga antare unsur
langsung siji lan sijne gambarake perlawanan. Tembung apa, utawa,
utawi minangka tenger ing frase hubungan fungsional koordinatif
disjungtif yaiku hubungan antarane unsur-unsur asifat pilihan. Tembung
lan, sarta, tuwin, karo minangka tandha hubungan fungsional

60

koordinatif kompulatif, amarga hubungan antarane unsur-unsur

langsung sakdrajat lan asifat jumlah utawa kumpulan.

2) hubungan fungsional subordinatif yaiku menawa drajate unsur-unsur ing

frase kasebut ora padha. Salah sijine unsur langsung minangka unsur inti

utawa luwih kuasa, dene unsur langsung liyane gumantung marang unsur

inti.

Buku kandel Layang pamit

Jenis frase adhedhasar kategori ing unsur inti, yaiku:

1) Frase aran yaiku unsur inti arupa tembung utawa frase aran

bocah lanang iku wong tuwane Santi

2) Frase kriya yaiku frase sing unsur intine arupa tembung kriya

Lagi siram wis meh arep mangan

Ana ing frase kriya atribut sing arupa qualifayer utawa pemarkah bisa

diisi luwih saka siji. Sing kalebu qualifayer yaiku ora, durung, aja,

ndak arep, arep, tansah, bakal wis kerep, isih, lagi meh, sida, meksa,

perlu, kudu, mesthi, bisa oleh, ben, gek, mbok, kok, padha, malah,

lan sak panunggale. Qualifayer dumunung ana sak ngarepe tembung

kriya utawa tembung kaanan.

3) Frase kaanan yaiku intine arupa tembung kaanan. Tuladha: kuning

lencir

4) Frase wilangan yaiku frase sing unsur intine arupa tembung wilangan

limang lembar akeh banget

5) Frase katrangan yaiku frase sing intine arupa tembung katrangan

Wingi sore sesuk esuk

6) Frase pronomina utawa sesulih yaiku frase sing unsur inteni arupa

pronomina utawa tembung sesulih. Tuladha: Dheweke uga

7) Frase preposisi, frase sing asale saka tembung ancer lan tembung aran,

lan tembung ancer dumunung ana ngarepe tembung aran. Tuladha: Ing

ngomah

61

Ana Frase tipe liya sing padatan dinggo parafrase yaiku:
a) tipe konstruksi Frase: sing, kang, ingkang. Tuladha: Sing gedhe dhuwur.
b) Tipe konstruksi frase: si, sang, pun. Tuladha: Sang pujangga kraton.
c) Tipe konstruksi frase: yaiku, yakuwi, inggih menika. Tuladha: yakuwi adhiku.

2. Klausa
Klausa yaiku kelompok tembung kang ngandhut sak wasesa (Cook,

1971). Klausa iku unit gramatikal kang arupa gabungan tembung arupa jejer
wasesa (Ramlan, 2005) (Kridalaksana, 1985). Dadi klausa iku runtutan
tembung-tembung sing arupa kontruksi wasesa. Titikane klausa yaiku ing
klausa amung siji wasesane ora kena luwih, umume arupa jejer lan wasesa,
mula klausa diarani berpotensi dadi ukura, amung bedane klausa durung
duwe intonasi final. Ing struktur klausa, wasesa dadi punjere utawa wajib
ana ing ukara. Urutane tembung sing ora ana wasesane iku dudu klausa bisa
arupa frase utawa tembung camboran. Mula kang wajib ana ing klausa iku
wasesa, dene jejer, lesan, katrangan lan geganep sifate ora wajib ana. Ana
ing klausa intonasine ora final, amarga intonasi klausa manut ing intonasi
ukara. Sing umum klausa iku arupa jejer lan wasesa. Klausa luwih pepak
tinimbang frase, awit ana ing klausa kang wajib ana arupa jejer utawa jejer
lan wasesa. Titikane klausa: a) ana ing klausa amung arupa wasesa cacahe
siji ora bisa luwih, b) ora duweni intonasi final, c) intonasine melu intonasi
ukara; d) klausa perangan saka ukara, e) umume bisa arupa jejer lan wasesa.
a) Jenis klausa
1) Jenis klausa adhedhasar struktur

(a) Klausa bebas yaiku klausa sing bisa (berpotensi) dadi ukara lan
strukture pepak, awit duweni jejer lan wasesa. Klausa bebas bisa
dadi ukara lamba yen intonasine final. Klausa bebas uga disebut
induk ukara. Klausa bebas ora ana tembung panggandhenge.

(b)Klausa terikat utawa klausa pang yaiku klausa kang susunane utawa
strukture ora lengkap, mula klausa iki ora berpotensi dadi ukara.
Klausa terikat disebut klausa bawahan utawa anak ukara lan

62

gunakake tembung panggandheng utawa konjungsi kang mapan ana
ngarepe.

Tuladha: Ibu lagi masak, nalika bapak rawuh.
Tuladha ing dhuwur arupa ukara camboran kang dumadi saka rong
klausa. Klausa kang kacithak kandel iku klausa bebas utawa induk
ukara lan ora ana konjungsine, dene kang ora dicetak kandel iku klausa
terikat kanthi tanda ana konjungsine: nalika, umpama, amarga. Dene
dununge klausa bebas bisa ana ngarepe klausa terikat utawa
kosakbaline. Nanging ana ukara kang dumadi rong klausa lan nganggo
konjungsi lan, saha, karo, tuwin, utawa, utawi, apa, loro- lorone
kalebu klausa bebas, amarga klausa iku dununge ora bisa diwalik utawa
dipindhah.
2) Jenis Klausa adhedhasar kategori ing predikat
Klausa kelompok iki punjere klausa ana ing wasesa kang duweni
indentitas utawa kategori tembung. Klausa kelompok iki ana limang
jenis yaiku klausa aran, klausa kriya, klausa kahanan, klausa wilangan
lan klausa preposisi utawa mawa tembung ancer-ancer.
(a) Klausa Aran
Klausa aran sing dadi unsur intine arupa wasesa saka tembung aran
utawa frase aran. Tuladha : Mbak Ginah sindhen
(b) Klausa Kriya
Klausa Kriya yaiku klausa kang dadi wasesa arupa tembung utawa
frase kriya lan ora bisa dadi ukara negatif. Klausa jenis iki ana loro
yaiku klausa kriya transitif lan klausa kriya intransitif. Klausa kriya
transitif iku wasesa arupa tembung kriya transitif utawa tembung
kriya kang mbutuhake lesan. Klausa intransitif yaiku klausa kang
arupa tembung kriya intansitrif lan tanpa lesan, nanging kala mangsa
nggunakake katragan.
Tuladha: Dheweke arep mulih neng Slogohima.
Klausa kriya kang wasesane arupa tembung utawa frase kriya ana
limang jenis yaiku:

63

(1) Klausa kriya kahanan, kasusun saka ukara kahanan kang dumadi
saka unsur intine arupa tembung utawa frase kaanan.
Tuladha: Arumini sregep kulakan

(2) Klausa kriya aktif kasusun saka tembung utawa frase kriya aktif
lan kang dadi punjere arupa kriya aktif. Ana ing kalimat, klausa
kriya aktif mbutuhake lesan lan bisa dipasifake.
Tuladha: Anisiani lagi nyapu plataran

(3) Klausa kriya resiprokal kasusun saka tembung kriya resiprokal
sing tegese ana gegayutane utawa saling utawa padhadene.
Tuladha : Aku karo Erlin salam-salaman; Rando karo nando
jiwit-jiwitan

(4) Klausa kriya pasif kang kasusun saka tembung utawa frase kriya
pasif lan dadi inti klausa. Tuladha : Pak Herunida dithuthuk anake

(5) Klausa kriya refleksi kasusun saka tembung kriya refleksi, tegese
tembung kriya sing nggambarake tindakan saka pelaku utawa
jejer.
Tuladha : Santini lagi dandan ana kamar

(6) Klausa transitif iku klausa sing wasesane kudu digenepi lesan.
Klausa kriya transitif bisa diubah dadi klausa pasif lan tembung
kriya ing klausa iki bisa nggunakake ater-ater N- lan bisa
nganggo panambang utawa tanpa panambang. Tuladha : Rahayu
tuku klambi abang

(7) Klausa intransitif yaiku klausa sing wasesane ora kudu
dilengkapi lesan lan ora bisa diubah dadi ukara pasif. Tuladaha:
Bapak lagi dhahar

(c) Klausa Kaanan yaiku unsur inti kang wajib ana arupa jejer lan
wasesa, nanging wasesane arupa tembung utawa frase kaanan.
Dene susunane
jejer arupa tembung utawa frase aran, wasesane arupa tembung utawa
frase kaanan

Tuladha: Aidha pinter banget sekolahe

64

(d) Klausa preposisi, yaiku klausa kang predikate arupa frase preposisi
utawa ana tembung ancer lan tembung aran. Tuladha : Mbakyuku
menyang kantor

3) Jenis Klausa Adhedhasar Pemarkah Negatif Ing Wasesane
(a) Klausa positif yaiku klausa kang ora ana penanda negatif ing
wasesane

Tuladha : Sapi-sapi iku mangan suket neng lapangan
(b) Klausa negatif kasusun saka tembung utawa frase kanthi tandha

tembung negatif. Kang kalebu tembung negatif kayata: ora, durung,
aja, saengga wasesane asifat negatif. Tuladha: Simbah durung dhahar
4) Jenis klausa adhedhasar struktur internal klausa
(a) klausa jangkep susun biasa yaiku klausa kang arupa jejer lan
wasesa. Jejer dumunung ana sakngarepe wasesa lan arupa klausa
bebas.

Tuladha: Aku arep sinau
(b) klausa jangkep susun balik yaiku klausa kang arupa jejer lan

wasesa. Jejer dumunung ana sakburine wasesa utawa klausa inversi
lan arupa klausa bebas.
Tuladha: Pinter banget bocah iku
(c) Klausa ora jangkep yaiku klausa kang wasesa bisa diwuwuhi
lesan, katrangan, geganep. Tuladha: lagi dolanan montor-montoran

3. Ukara
Ukara mujudake rerangkening tembung kang bisa ngandharake

sawijining karep kang jangkep utawa genep. Ukara minangka unit basa sing
relatif mandhiri, duwe pola intonasi pungkasan lan kalebu klausa (Elson
dan Pickett, 1969). Ukara dhasar dumadi saka frase aran (jejer) lan frase
kriya (wasesa) (Robert-Burton, 1997). Ukara iku wangun basa paling cilik
sing ngandhut pamikiran kang jangkep (Alisyahbana, 1978). Miturut
Ramlan (2005), ukara minangka unit gramatikal sing diwatesi jeda kang

65

dawa sing diiringi nada mudhun utawa munggah. Ukara dhasar yaiku arupa
jejer lan wasesa. Pangerten iku bisa didudut intine, menawa ing ukara kudu
ana satuan gramatik kang arupa tembung, frase, klausa lan ukara kang
diwatesi jeda kang dawa lan dipungkasi kanthi jeda mudhun utawa
munggah. Mula ukara iku ora mung arupa satuan lingual nanging uga
intonasi final. Ukara ora gumantung gunggunge tembung nanging ukara
dumadi saka unsur segmental arupa tembung, frase, klausa, kalimat lan
unsur suprasegmental yaiku intonasi (basa lisan) utawa pungtuasi (basa
tulis). Dadi ukara bisa amung sak tembung utawa luwih nanging intonasine
final. Unsur segmental kudu arupa morfem bebas, duweni kategori, bisa
madeg dhewe, tegese cetha.

Perangane ukara kang arupa jejer, wasesa, lesan, katrangan, lan geganep
minangka tali pangeket antarane unsur siji lan sijine. Pola kang paling
sederhana ana ing ukara iku jejer lan wasesa kang dikantheni intonasi final.
Dene unsur liyane asifat mana suka. Saka segi struktur minimal arupa rong
tembung kang fungsine minangka jejer lan wasesa, dene saka segi arti
utawa teges ukara duweni pengertian kang lengkap lan gumathok. Ana ing
ukara lamba wasesa amung siji, dene ing ukara camboran wasesane loro
utawa luwih, lan ana uga perangan ukara camboran iku padha mula bisa
diraket-ake utawa disebut siji wae.

Adhedhasar perangan ukara utawa fungsine lan wujud kang ngisi unsur-
unsur ing ukara, bisa dimangerteni jenising ukara adhedhasar sifat
hubungane, kategori wasesane, jumlah wasesane, lan surasane ukara. Pokok
materi 3 ngrembug bab tegese ukara lan titikane, jenis ukara miturut sifat
hubungane, miturut jumlah wasesane, miturut kategori wasesane, lan
miturut surasan utawa isi ukara.
Saben basa duwe pranatan, pranatan kang gumathok ing ukara basa Jawa
yaiku:
a) Bisa madeg dhewe
b) Bisa dumadi satembung utawa luwih
c) Intonasine final menawa diujarke

66

d) Kawiwitan huruf murda ana ing basa tulis lan dipungkasi tanda titik, takon,
seru.

e) Duweni kategori lan teges sing cetha

Tuladha:

Ibu mundhut klambi abang kanggo adik neng pasar.

JW LG K

Ukara iku amung sak klausa kang dumadi saka:

Ibu : jejer/ tembung aran

Mundhut : wasesa/ tembung kriya

Klambi abang : lesan/ frase aran

Kanggo adik : gegeanep/ frase aran

Neng pasar : Katrangan / frase preposisi

Pola dasar ukara basa Jawa kang baku ana lima yaiku:
J – W; J – W – L; J – W-Gg; J – W – L – Gg; J –W – P.

Pola dhasar ukara ing dhuwur iku, struktur lan tegese bener manawa

diisi tembung utawa frase kang duweni kategori sing jelas lan teges sing pas

miturut kaidah basa Jawa. Mula ora saben kelompok tembung bisa diarani

ukara manawa ora manut karo kaidah utawa paugeran kang baku ing basa

Jawa.

Kelompok tembung: pasar dek wingi aku arep blanja neng.

Iki dudu ukara amarga strukture salah lan ora duwe teges amarga ora sesuai

karo kaidah basa Jawa.

Jejer, wasesa, lesan, katrangan, lan geganep ora sembarang bisa diisi tembung

utawa frase, awit duwe paugeran utawa ciri dhewe-dhewe.

a) Jejer

Jejer yaiku perangan kang kalebu bakune ukara utawa lajere ukara,

mula jejer miturut paugeran kang baku dumunung ana ngarep, nanging

kalamangsa dumunung ana tengah utawa mburi gumantung jenising ukara.

Jejer iku perangan sing menehi tandha apa sing diucapake babagan jejer

(Kridalaksana, 1985). Jejer duweni peran semantis dadi aktor utawa pelaku.

Titikane tembung utawa frase dadi jejer yaiku:

67

1) Arupa tembung utawa frase nomina.
2) Bisa nggunakake tembung pronomina demonstratif: iki, iku, kae
3) Minangka jawaban pitakon apa, sapa. Tuladha: Ayu lagi umbah-umbah
4) Bisa diwuwuhi pewates sing
5) Bisa arupa jenis tembung sakliyane tembung aran

(a) Jejer dumadi saka tembung/frasa aran: Mbak Wiwin tuku sabun.
(b) Jejer dumadi saka tembung/ Frasa Kriya: Tetulung kalebu ngibadah
(c) Jejer dumadi saka tembung/ Frasa Kaanan Iklas bisa nentremake ati
(d) Jejer arupa tembung/ Frasa Wilangan Sepuluh lembar jumlah

folione
(e) Jejer arupa tembung/ Frasa Sesulih Purusa Kowe wis absen
6) Jejeripun ana tengah dan wekasaning ukara.
7) Ora diwiwit tembung ancer-ancer (preposisi: neng, marang, ing)
8) Bisa diwiwiti nganggo tembung menawa, menawi ing ukara tanggap.

b) Wasesa
Wasesa perangan kang dadi punjering ukara. Tegese ukara gumantung

wasesane. Umume wasesa dumunung sak bubare jejer utawa sisih tengene
jejer. Wasesa bisa arupa tembung utawa frase. Titikane wasesa yaiku:
1) Minangka jawaban saka pitakonan ngapa, kepriye/ piye, se-pira, neng

endi, apa, dadi apa. Tuladha: Edi lagi lunga; Harjiati ngumbahi klambi
2) Bisa diwiwiti tembung ‘yaiku’
3) Bisa diwuwuhi tembung ora, dudu, aja
4) Bisa diwuwuhi aspek saha modalitas.
5) Jenise tembung kang bisa dadi wasesa

(a) Wasesa arupa tembung/ Frasa Kriya: Pak Kasna lagi macul.
(b) Wasesa arupa tembung/ Frasa Kaanan: Anita ayu banget.
(c) Wasesa arupa tembung/ Frasa Aran: Nanda murid SMA Solo.
(d) Wasesa arupa tembung/ Frasa Wilangan: Teronge limang iji.
(e) Wasesa arupa frasa Ancer-ancer-ancer: Ibu menyang Slogohima.
c) Lesan

68

Lesan perangane ukara kang gumantung wasesane kang arupa tembung

kriya tanduk utawa kriya transitif ing ukara ukara aktif. Lesan iku bisa dititik

saka jenis wasesa sing nggenepi.

Titikane lesan:

1) Lesan dumunung sak wurine wasesa kang arupa tembung kriya tanduk;

2) Lesan bisa dadi jejer ana ing ukara tanggap;

3) Ora didhisiki tembung ancer.

d) Geganep

Geganep utawa pelengkap yaiku perangan ukara kang tugase ngganepi

wasesa arupa kriya supaya ukarane dadi ganep utawa lengkap. Geganep

dumunung ana tengene wasesa sifate tegar utawa sisih tengene lesan lan ora

bisa ing ngarepe lesan.

Adine mbak Tutik ketiban ember

J W Gg

Pak Mangun saben sore dodol wedang ronde

JP W Gg

Dumununging geganep lan jenis kategorine ing ukara yaiku:
1) J – W – Gg  Simbah ngirimi lawuh
2) J – W – L – Gg  Yu Lasti njupuke anake sega goreng

3) Geganep arupa Tembung/ Frasa Aran Hartini wis duwe sepeda motor

4) Geganep saka Tembung/ Frasa Kriya Pak wisnu mulang nggambar neng

sanggar

5) Geganep arupa Tembung/ Frasa Kaanan Amirudin sikape lembah manah

6) Geganep arupa Tembung/ Frasa Wilangan Weduse pak Sukar manak loro

7) Geganep arupa Tembung/ Frasa ancer-ancer

e) Katrangan (Panerang)
Katrangan iku perangane ukara kang ora baku, ana ing ukara panerang

sifate mana suka, bisa ana utawa ora, cacahe bisa luwih saka siji, lan
dumununge bebas. Katrangan fungsine minangka penjelas, tanpa katrangan
ukara tetep bener lan trep. Jinise katrangan:

69

1) Katrangan wektu. Tuladha: Putuku lahir wingi sore.
2) Katrangan papan. Tuladha: Ibu lagi wae kondur saka Banten
3) Katrangan sebab. Tualdha: Siti ora mlebu sekolah amarga lara.
4) Keterangan akibat. Tuladha: Dheweke rajin nabung saega bisa tuku mobil.
5) Katrangan syarat. Tuladha: Menawa aku duwe dhuwit, kowe kabeh tak jajake.
6) Katrangan alat. Tuladha: Simbah nebang wit klapa nganggo singso.
7) Katrangan kaanan. Tuladha: Kanthi sabar Sunarti ngajari ngaji adhine.
8) Katrangan perbandingan. Tuladha: Dheweke mencereng kaya buta kurang sajen.
9) Katrangan perlawanan. Tuladha: Sanajan awake rada lara.
10) Keterangan tujuwan. Tuladha: Elsa melu bimbingan belajar supaya munggah kelas.

a) Jinise Ukara

Jinise ukara bahasa Jawa gumantung wasesane awit wasesa dadi punjere ukara.

1) Jinis Ukara Adhedhasar Sifat Hubungane

(a) Ukara tanduk

Ukara tanduk utawa kalimat aktif, yaiku jejer nindakake

pakaryan, minangka pelaku utawa aktor. Wasesa ing ukara tanduk arupa

tembung kriya tanduk, imbuhan arupa imbuhan anuswara (am-, an-,ang-

, any) lan panambang -i, -ke. Jejer nindakake pakaryan, dene lesan dadi

sasaran. Ing ukara tanduk mbutuhake lesan. Tuladha: Ibu mundhut

lawuh.

Wondene jinise ukara tanduk yaiku:

JWL : Adhiku ngumbah klasa Heru menthangake gendewa.

JWLP : Darsini nggoreng tempe neng pawon Anggi ngarit

suket neng alas.

J W L Gg : Ibu mundhutke bapak sepatu ireng Aku nukokake Siti

mesin jahit.

Ukara tanduk kang wasesane arupa tembung kriya tanduk ana sing ora

mbutuhake lesan diarani ukara tanduk intransitif. Tuladha : Mbak Santa

lagi dhahar.

(b) Ukara Tanggap

70

Ukara tanggap utawa kalimat pasif, yaiku ukara kang wasesane arupa

kriya tanggap dene jejer dari sasaran kena pakaryan. Imbuhan kang

tumempel ing wasesa ukara tanggap yaiku:

(1) Dak-/tak- (-i, -(a)ke, -ne, -ane), Dhuwite taksinggahake

(2) Kok-/ko- (-i, -(a)ke), Bukune kokklumpuke Peleme kokjupuki

(3)Di- (-i, -(a)ke): Godhong puhunge dipethiki simbah

(4)Ke- (-an) Rendi kodanan wingi sore Rinem kangelan maca

(5)Ka- (-an, -ake) Rustini kakabulake panyuwune Layang iki kaaturake

pakde

2) Adhedhasar gunggunge wasesane

Ukara miturut gunggunge klausa dipilah dadi loro yaiku ukara lamba

lan ukara camboran (Djajasudarma, 1993). Semono uga Poerwadarminta

(1953) milah ukara saka jumlah wasesane ana loro yaiku ukara lamba lan

camboran.

a) Ukara Lamba

Ukara lamba yaiku ukara kang dumadi amung sakklausa, tegese

ukara lamba dumadi saka jejer lan wasesa lan bisa nganggo lesan,

geganep utawa keterangan. Jejer lan wasesa ing ukara lamba wajib ana

kang duweni hubungan kang rumaket (satu kesatuan). Pola ukara lamba

sing sederhana kaya ing ngisor iki. Tuladha :

(1) J – W : Aku mlayu.

(2) J – W – L : Sinta tuku jeruk.
(3) J – W _ Gg : Harsini ngliwet sega.

(4) J – W – L – Gg : Simbah mundhutke klambi putih kanggo

Ida. : Bulik nunggu neng terminal.
(5) J –W - P

b) Ukara camboran

Ukara camboran yaiku ukara kang dumadi saka ukara lamba

utawa klausa cacahe loro utawa luwih kang digandheng dadi siji.

Cethane, ukara camboran iku ukara kang isi andharane rangkep utawa

luwih saka siji, dumadi saka manunggaling ukara loro utawa luwih,

71

ukara siji lan sijine madeg dhewe lan surasaning ukara ana gandheng
cenenge. Panggandenging ukara camboran bisa kanthi cara implisit
(tanpa tembung panggandheng) kanthi nggunakake tandha koma (,).
Tembung camboran secara eksplisit diiket kanthi tembung
panggandheng. Tembung panggandheng iku kayata: lan, amarga,
nalika, umpama, ananging, awit, lsp.
Ukara Camboran ana telu yaiku:
(1) Ukara camboran sejajar. Ukara iki dumadi saka ukara lamba utawa

klausa cacahe loro utawa luwih. Klausa-klausa jroning ukara duwe
kalungguhan kang pada. Dene tembung pangikete arupa tembung:
lan, saha, tuwin sarta, utawa, utawi, apa dene, banjur, terus, malah,
dene sing dumunung ing antarane ukara lamba utawa klausa lan ora
bisa ana ing ngarepe ukara lamba utawa klausa.
Tuladha : Murid-muride lagi padha mlebu dene ibu guru nyiapake
tugas, sarta papan tulise wis resik.
Ukara camboran iku dumadi saka telung klausa yaiku: 1) Murid-
muride lagi padha mlebu, 2) Bu guru nyiapake tugas, 3) Papan
tulise wis resik.
Ukara kasebut kaiket dening tembung panggandheng ‘dene’, sarta
kang dumunung ana ing antarane klausa. Tembung pangandheng
kasebut ora bisa dipindhah ing ngarep awit ngrusak struktur lan
tegese ukara.
(2) Ukara camboran Raketan (kalimat majemuk rapatan)
Ukara camboran raketan dumadi saka rong klausa utawa luwih kang
digandheng nganti ana perangan utawa fungsi sing padha lan ora
perlu disebutake. Amarga wis dikandhakake ana ing klausa ngarep,
dene kang padha bisa awujud jejer, wasesa, lan lesan. Dene jumlahe
katrangan bisa luwih saka siji lan ora ngrusak inti ukara, jalaran
katrangan fungsine amung dadi panerang.
Ukara camboran raketan iku sing padha bisa jejer, wasesa, katrangan,
lan nggunakake tembung panggandheng.

72

(3) Ukara Camboran Susun (Kalimat Majemuk Bertingkat)
Ukara camboran susun yaiku ukara camboran kang dumadi saka
rong klausa utawa luwih, nanging klausa sing siji dadi katrangan
utawa bagian klausa liyane (kalungguhane ora pada). Ukara
camboran susun dumadi saka klausa inti lan klausa pang. Antarane
kausa siji lan liyane diiket karo tembung panggandheng. Tembung
panggandheng ing ukara iki kayata: amarga, jalaran, sanadyan
rikala, nalika, yen, supaya, menawa, mula, kanthi, awit, saumpama,
sebab, lsp. Tuladha : Wingi sore Martindu arep bali nenyang
Jakarta, sebab kentekan tiket.

3) Adhedhasar tembung panggandeng kang dumunung ana ing ukara
camboran, ukara bisa kapilah dadi:

a) Ukara camboran mratelakake kosok balen. Tembung panggandheng kang
digunakake: sanajan mengkono

b) Ukara camboran mratelakakake sebab, yaiku ukara kang dumadi saka rong
klausa, nanging klausa bawahan mratelakake sebab prastawa kang
ditindakake dening klausa inti. Tembung pangandhenge: sebab, amarga,
awit.

c) Ukara camboran kang mratelakake syarat yaiku ukara kang dumadi saka
rong klausa, klausa inti lan klausa pang. Klausa pang mratelakake syarat
marang kedadeyan kang sinebut ing klausa inti. Tuladha: Aku tak dolan neng
omahmu, menawa ora udan.

d) Ukara camboran kang mratelakake pasemon, yaiku klausa bawahan
mratelakake pasemon sing ora bakal kelakon kaya kang dikandhakake ing
klausa intine. Wujude tembung panggandhenge kayata: yen, upama,
saumpama sakirane.

e) Ukara camboran kang mratelakake wektu, yaiku gayutaning ukara utawa
klausa kang cacahe loro mratelakake wektu kedadeyane, kang kasebut ana
ing klausa inti. Tembung panggandheng kang asring digunakake yaiku:
sauwise, sadurunge, nalika,

f) Ukara camboran kang mratelakake prastawa urut (perturutan) yaiku

73

gayutaning ukara siji lan sijine mratelakake prastawa, kahanan sing urut
(perturutan) .
g) Ukara camboran kang mratelakake pilihan yaiku gayutaning teges rong
klausa utawa rong ukara lamba kangmratelakake menawa salah sjii ukara
utawa klausa iku arupa kanyataan utawa pilihan. Tembung panggandheng
kang asring digunakake yaiku utawa, utawi apa. Tuladha: aku utawa sliramu
sing mangkat neng Temanggung.
h) Ukara camboran kang mratelakake gunggung utawa jumlah yaiku ukara
hasil kumpulinging gathukan antarane ukara siji lan sijine kagabung dadi siji
kang mratelakake gunggong utawa jumlah. Tembung panggandheng kang
kanggo nggandheng yaiku: lan, sarta, tuwin sumawana, karo, saha. Tuladha:
Sartuna lan anake mertamba neng Puskesmas Solo.
4) Adhedhasar Kategori Wasesa
Ukara basa Jawa miturut kategori kang ngisi wasesa bisa kaperang dadi loro
yaiku: ukara aran lan ukara kriya.
a) Ukara Aran.

Kang diarani ukara aran yaiku ukara kang wasesane arupa tembung
utawa frase aran. Tuladha: Bapak kodanan
b) Ukara Kriya. Ukara iki perangan kang arupa wasesa diisi tembung
utawa frase kriya.
Tuladha: Bapak maos koran neng teras
5) Adhedhasar Surasane utawa isi
a) Ukara Crita (Kalimat Berita)

Ukara crita yaiku ukara kang isine nyritakake utawa ngandharake
sawijining bab utawa kedadean marang wong liya. Tuladhane kaya ing
ngisor iki:
Saben wulan Mulud ing Ngayogyakarta lan Surakarta mesthi ana
Sekaten.
b) Ukara Pakon (Kalimat Perintah Atau Imperatif)
Ukara pakon yaiku ukara kang surasane mbutuhake tanggapan arupa
tindakan. Dene isine bisa pakon, ajakan, larangan marang wong liya

74

supaya nindakake kaya sing dikarepake sing kongkon. Tuladha: Sardi,
tukua lawuh dhisik !
Titikan ukara pakon:
1. Nggunakake partikel utawa panambang –a, -na, -en, lan –ana
2. Bisa susun balik utawa inversi yaiku jejer dumunung ana sangarepe

jejer
3. Nggunakake tanda seru ana ing basa tulis Rambutan iki gawanen !
4. Yen arupa basa lisan intonasine bisa ing pungkasan guneman

medhun, rata trus munggah (intonasi data berakhir dengan nada
naik), medhun ing akhir tuturan (menurun di akhir tuturan), sing
kongkon ora kudu dieksplisitke.
Jinise Ukara Pakon
(1) Ukara Pakon Lumrah yaiku ukara pakon biasa. Titikane ukara
pakon lumrah nggunakake panambang –a, -na, -ana, -en. Tuladha:
Wis balia dhisik!
(2) Ukara pakon pangajak yaiku surasane arupa pangajak, biasane ana
tembung ayo, mangga, sumangga. Tuladha: Ayo padha bali dhisik!
(3) Ukara pakon panjaluk yaiku ukara kang isine panjaluk supaya sing

diakon gelem nindakake apa sing dikarepake sing njaluk. Dene
tengere nggunakake tembung takjaluk. Tuladha: Takjaluk kowe aja
cuwa, dolan rene dianggurke.
(4) Ukara pakon pamenging yaiku ukara pakon kang surasane menging
supaya wong liya ora nindakake apa sing kang dikarepke dening
sing kongkon. Tanda pamenging sing asring digunakake kayata,
aja, ora.
(5) Ukara pakon panantang utawa panyindir, yaiku ukara pakon kang
surasane nantang utawa nyindhir kang dikongkon. Tuladha: Renea
yen rumangsa ksatria!
c) Ukara Pitakon yaiku ukara sing surasane takon marang wong liya.
Umume nggunakake tembung apa, piye sapa, sinten, ngendi, ing
ngendi kapan, coba, dek kapan, pripun, kadospundi, pinten, coba,

75

wonten pundi, lsp. Yen ana ing basa tulis nggunakake tanda pitakon
(?)
Jinise ukara pitakon yaiku:
(1) Ukara Pitakon Lumrah. Tuladha: Anakmu wis pira duk ?
(2) Ukara Paminta. Tuladha: Piye yen sing budal kowe wae ?
(3) Ukara Pitakon nanging ora perlu jawaban. Tuladha: Ngalamun iku apa

enak ta yu ?
d) Ukara Sambawa

Ukara sambawa yaiku ukara kang isine awujud pangarep-arep,
saumpama, utawa sanadyan. Ukara iki rancake migunakake tembung-
tembung kang kawuwuhan panambang -a utawa -ana. Tuladha: Udana
tanduranku ben urip.
e) Ukara Sananta
Ukara sananta yaiku ukara kang isine niyat, karep, utawa sedya.
Ananging, kang duwe niyat utawa sedya mau awake dhewe. Mesthi
wae ukara iki durung kalakon utawa durung katindakake jalaran isih
awujud niyat.
Tuladha: Aku kude sregep nyambut gawe, ben sugih dhuwit.

D. Forum Diskusi
Sakwise nyinauni bab widya ukara, coba critakake nganggo basamu
dhewe-dhewe apa bedane frase, klausa, lan ukara, banjur gawea
tuladhane. Wangsulanmu banjur dirembug bebarengan karo kanca-
kanca!

76

PENUTUP
A. Rangkuman

1. Frase dumadi saka rong tembung sing sifate non predikatif, ana ing ukara
mung duweni sak fungsi dadi jejer/wasesa/lesan/geganep/katrangan,
tegese kurang luwih pada karo unsur-unsur langsunge, Jenis frase
adhedhasar: konstruksi frasei, gayutan fungsional ana ing frase, kategori
unsur inti. Unsu inti frase iku arupa tembung sing mandiri, cetha
kategorine, dadi punjere struktur frase, bisa kanggo nemtokake jenis frase

2. Klausa iku kelompok tembung kang arupa jejer lan wasesa. Unsur sing
wajib ana in klausa iku wasesa. Jejer kala mangsa ora wajib ana, semono
uga lesan, katrangan lan geganep. Klausa bisa dadi ukara, yen duwe
intonasi final. Klausa berpotensi dadi ukara, awit ing klausa ana jejer lan
wasesa.

3. Ukara rerangkening tembung, frase utawa klausa miturut aturan kang
gumathok, dumadi satembung utawa luwih, Intonasine final menawa
diujarke, kawiwitan huruf murda ana ing basa tulis lan dipungkasi tanda
titik, takon, seru lan nduweni kategori sing cetha.

B. Tes Formatif

Analisisana fungsi-fungsi kang ndhapuk konstruk ukara ing ngisor iki!

1. Bocah kang linggih iku lagi nunggu ibune saka pasar.
a. J-W-P
b. J-W-G
c. J-W-L-P
d. J-W-G-P
e. J-W

2. Wis sore adimu durung katon bali
a. J-W-P
b. J-W-L
c. P-J-W

77

d. P-J-W-L
e. P-J-W-G
3. Rada rikat lakune, ben ora ketinggalan sepur
a. W-J, W-J
b. W-J, W-L
c. J-W-L
d. J-W-L-P
e. J-W-P
4. Jendela lagi dak cet.
a. J-W-L
b. J-W-P
c. J-W-G
d. J-W
e. J-L
5. Mbak Fitri lagi nurokake adine neng kamar ngarep.
a. J-W-L-P
b. J-W-G-P
c. J-W-P
d. J-W-L
e. J-W
6. Dheweke sing duwe manuk, aku mung nggaduh.
a. J-W-J-W
b. J-W-L-J-W
c. J-W-L-P
d. J-W-L-G
e. J-W-L
7. Nalika aku lagi nulis, Siti tiba neng ndhak-undhakan.
a. J-W-J-W-P
b. P-J-W-P
c. J-W-P
d. W-J-W-P

78

e. J-W-W-P
8. Pak Mangun iku medhar sabdo kanthi titis.

a. J-W-G
b. J-W-L
c. J-W-G-P
d. J-W-L-P
e. J-W-P
9 Bapak ngendikan kanthi sabar sareh.
a. J-W-G
b. J-W-L
c. J-W-P
d. J-W-L-P
e. J-W
10. Sari tuku roti minangka oleh-oleh kagem ibu.
a. J-W-L-W-P
b. J-W-L-G
c. J-W-L-G-P
d. J-W-G-P
e. J-W-P

79

80

KEGIATAN BELAJAR 4
WIDYA MAKNA

PENDAHULUAN

A. Deskripsi Singkat

Widya makna ing kene nyinau babagan aspek-aspek makna, jinis-jinis makna,
owah-owahan makna,lan gayute makna. Aspek-aspek makna ana papat, yaiku (1)
tegese, (2) nilai rasa, (3) nada,lan (4) maksud. Jinising makna ana maneka
warna. Kayata makna leksikal, makna gramatikal, makna konseptual, makna
asosiatif, makna spesifik, makna afektif, makna stilistika, lan liya-liyane. Jinis
owah-owahing makna yaiku (1) owah-owahane teges luwih, (2) makna
spesialisasi, (3) amelioratif, lan (4) peyorasi. Gayute makna ana walu, yaiku (1)
sinonim, (2) antonim, (3) homonim, (4) hiponim, (5) polisemi, (5) ambiguitas,
(6) lan redudansi

B. Petunjuk Belajar
Pituduh pasinaon/ancer-ancer pasinaon yaiku: Guru nerangake materi

pasinaon kanthi tuladha-tuladha kang gampang ditampa dening siswa-siswi.
Siswa-siswi nyathet apa-apa kang diandharake dening guru. Guru menehi tugas
marang siswa-siswi babagan materi ing sajroning widya makna. Guru nerangake
apamaneh asiling pasinaon lan menehi andharan babagan widya makna marang
siswa-siswi

Modhul iki ngrembug materi widya tembung kang kaperang dadi lima yaiku
widya makna, aspek-aspek makna, jinis makna, owah-owahan makna, lan gayute
makna.

Saben submateri kaandharake teori sarta tuladha kang bisa nggampangake
pamaos anggone sinau. Kanggo perangan teori lan tuladha, macaa lan
maspadhakake kanthi teliti. Sabanjure ana tugas sarta test formatif. Saiki garapen
soal-soal kang sumadya kanthi tliti. Biji KKM saora-orane 76. Menawa bijine
kurang saka 76 ateges durung bisa lulus. Menawa wis kasil, mahasiswa bisa sinau
maneh bab-bab sing bisa nambah kawruh babagan Widya makna kayata maca

81

buku, artikel jurnal, artikel kang ana ing internet, kalawarti utawa ariwarti. Kajaba
iku mahasiswa uga bisa melu sarasehan/seminar-seminar kang ana gegayutane
karo pasinaon iki. Dene menawa durung kasil, sinau maneh materi iki kanthi tliti
lan premati, diskusi, lan melu remidi.

82

INTI

A. Capaian Pembelajaran
Capaian Pembelajaran Mata Kegiatan

Mahasiswa mampu menganalisis prinsip materi kebahasaan Jawa dan
aplikasinya dalam pembelajaran bahasa Jawa.
Subcapaian Pembelajaran Mata Kegiatan

1) Mahasiswa mangerteni widya makna lan bisa nyebuttake apa wae kang
klebu widya makna

2) Mahasiswa bisa jelasake lan indentifikasi aspek-aspek makna, jinis-jinis
makna, owah-owahan makna,lan gayute makna.

3) Mahasiswa trampil nanalisis widya makna lan bisa ditrapake ana ing
pacelathon ing pasrawungan

B. Pokok-Pokok Materi
Siswa ing modul iki arep anyinau maneka warna pasinaon babagan kang
kaperang ing maneka warna pokok-pokok materi, yaiku pangertian (1) widya
makna, (2) aspek-aspek makna, (3) jinis makna, (4) owah-owahan makna, (5)
gayute makna

C. Uraian Materi
1. Tegese Widya Makna
Widya makna yaiku salah sijining perangan panaliten utawa cabang
kawruh basa kang neliti tegesing basa utawa arti (lingual meaning atau
linguistic meaning) (Subroto, 2011). Widya makna nliti arti basa (Hurford dan
Hearsly, 1984).

Widya makna iku cabang kawruh basa utawa ilmu linguistik kang nyinau
bab makna utawa teges. Obyek kajian widya makna iku makna/ teges/ arti.
Miturut Palmer (1981) makna ing kawruh basa minangka urutan kang
pungkasan sawise swara lan paramasastra. Saka telung posisi ana gegayutane
karo kanyatan. Semono uga basa iku swara abstrak sing nuduhake (mengacu)
simbol tartamtu, . Simbol dadi referensi iku duweni sistem, aturan lan makna

83

asosiasi tartamtu, lan simbol utawa lambang sing duweni ujud lan hubungan
kang duweni asosiasi makna tartamtu.

2.Aspek-aspek Makna

Aspek-aspek makna miturut Mansoer Pateda ana papat yaiku:
a. Pengertian (sense)

Pengertian uga disebut tema. Pengertian iki bisa ditampa nalika sing
clathu karo sing diajak clathu duwene basa sing padha kang digunaake lan
disepakati bareng. Lyons (ing Mansoer Pateda, 2001) mratelakake yen
pengertian iku sistem hubungan sing beda karo tembung liyane ana ing
kosakata. Pengertian bisa maujud manawa antarane sing clathu karo sing ajak
clathu duwene nguasani basa sing padha, umpamane kaloron nggunakake lan
faham basa Jawa .
Tuladha : Sesuk sida ulangan basa Jawa. Saka tandha iku sing dijak clatu
bisa nangkep apa kang diucapake dene sing clathu. Sing dijak clathu ngerti
yen sesuk iku ulangan basa Jawa, saengga rumangsa dielingke dening sing
clathu.

b. Nilai rasa (perasaan)
Hubungane nilai rasa karo sing clathu ngenani masalah sing dirembuk

utawa diomongke yaiku nilai rasa karo makna ana hubungane karo perasaan.
Maksude tembung-tembung kang diomongake dene sing clathu gegayutan
antarane nilai rasa karo makna. Nilai rasa gegayutan karo sikap pembicara
utawa sing clathu marang sing omongake. Ing tembung liya, nilai rasa sing
terkait karo makna yaiku tembung-tembung sing gegayutan karo perasaan,
becik (baik) sing gegayutan karo dorongan utawa penilaian. Dadi, saben
tembung duwe makna sing ana hubungane karo nilai rasa lan saben tembung
duwe makna sing gegayutan karo perasaan.. Dadi nalika lagi rembukan karo
liyan, tembung-tembung sing dipilih ana hubungane karo nilai rasa utawa
perasaan. Ana ing pasrawungan agung, nalika lagi jengkel, sedih, anyel,
anggone ngungkapake nganggo aspek rasa kang pas supaya masalah enggal
bisa rampung.

84

Nadyan ta lagi anyel, ora mungkin nganggo tetembungan kang isa
gawe laraning ati liyan kayata. Tuladha Kowe kuwi wis diweneh kok isih
dremis wae, usaha ! Ukara iku ngandhut nilai rasa asor utawa rendah. Nilai
rasa kang asor iku muncul menawa sing clatu lepas kendali utawa emosine
ora bisa dikuwasani.

c. Nada (nada)
Nada iku gegayutan antarane penutur karo mitra tutur. Aspek nada

gegayutan karo sikap pembicara marang lawan bicara. Aspek nada gegayutan
karo aspek makna sing duweni nilai rasa. Hubungan antarane penutur karo
lawan tutur bakal nemtokake sikap sing bisa dirasakake ana ing tembung
kang digunakake. Nalika lagi jengkel tetembungan kang digunakake mesthi
beda karo nalika ati lagi seneng lan uga beda suarane. Yen lagi jengkel
suarane dhuwur utawa lantang, lagi njejaluk suarane alus, lagi seneng suarane
renyah, lan tembung-tembung kang digunakake beda.Nada iku nemtokake
makna utawa tegese tembung kang digunakake. Menawa nada suarane
dhuwur tur banter iku tandane lagi nesu utawa prentah. Tuladha Muliha
kana! Beda menawa kang diucapake duwe karep jejaluk nada suarane rata,
melas semu ngrengek contone Mbak, aku tukoke premen.

d. Maksud (niat)
Maksud iku karep utawa krenteking ati. Aspek maksud gegayutan

karo rasa ing ati, lagi seneng utawa sedih iku tetembungan kang metu mesthi
beda, Semono uga nada suarane. Aspek maksud ana hubungane karo karep
kang diujarke, bisa asifat prentah, persuasi, cerita, politik, narasi lsp. Tuladha
Ibu gerah. Saka tuturan iku ngemu maksud: menehi kabar yen ibu gerah,
enggal diupakara utawa dirawat, enggal digoleke tamba, digawa neng rumah
sakit utawa dokter, ora entuk nyambut gawe, kanggo istirahat, ngaso kang
cukup, dhahare diperdi.

3. Jinis Makna
Widya makna gegayutan karo tegesing tembung. Saben tembung duwe teges
85

kang beda, gumantung konteks sosial, lan pengetrape ana ing ukara. Sanadyan
tembunge padha, nanging ana ing ukara beda, tegese tembung sok beda.
Adhedhasar tegese tembung gumantung konteks sosial, jinis semantik, rasa basa,
ketepatan tegese, lan ana ing ukara, tembung duwe teges mawarna-warna.
a. Makna leksikal yaiku teges tembung kang padha ing tembung sakwutuhe

persis karo apa anane. Makna leksikal ana gayutane karo leksem utawa
tembung lan ora ana gayutane karo gramatikal (Kridalaksana, 1982).
Tuladha: 1. Buruh : wong sing kang ngalap opah sarana nyambut gawe,
nyambut gawe arana opahan, 2. Anak : putra, turunan kang kapisan
b. Makna gramatikal yaiku makna sing tuwuh amarga asil saka proses
gramatikal utawa proses paramasastra. Proses gramatikal bisa arupa:
proses camboran utawa pemajemukan, rangkep utawa reduplikasi,
kawuwuhan utawa imbuhan, pandhapuking ukara. Tuladha: Tembung
tangan’ secara leksikal perangan perangan awak saka lengen nganti pucuk
driji. Tembung ‘tangan’ sawise sambung karo tembung liya dadi dawa
tangane kang ateges clemer utawa seneng colong jupuk.

c. Makna konseptual yaiku makna sing padha karo konsepe utawa makna
bebas saka acuan utawa gayutane apa wae. Dadi makna konseptual iku
makna sing duwe leksem/tembung bebas saka konteks. Dadi makna
konseptual kurang luwih padha karo makna leksikal, makna denotatif.
Tuladha: kursi, salah sijine prabot sing fungsine kanggo lungguh, duweni
sikil papat, bahan bisa saka kayu utawa wesi. Makna konseptual sipate
lugas, ora gumantung konteks, siji bandhing siji ora ambigu, ora
gampang owah amarga wektu.

d. Makna asosiatif yaiku teges utawa makna sing didarbeni leksem utawa
tembung awit saka hubungane tembung iku karo kahanan utawa ngrujuk ing
luar basa. Tuladha: tembung putih duwe referensi suci, resik, ora duwe dosa.
Makna asosiatif ana gandheng cenenge karo masyarakat basa pandangan
hidup, keyakinan, nilai moral masyarakat sing gunakake basa.

e. Makna spesifik yaiku makna konseptual sing khusus, khas, lan sempit.
Tuladha: Pasangan bulu tangkis gandha putri dimenangke Indonesia makna

86

ukara iku amung wong loro sing tandhing ora wong sak Indonesia. ‘Tim
futsal UNS menang lomba se- Asia’ Makna ukara iku sing menang sak tim,
dudu warga civitas akademik UNS sing menang.
f. Makna afektif iku makna sing tuwuh amarga reaksi sing ngrungokake utawa
sing omong tumrap basa sing digunakake. Tuladha: Ayo diunjuk mung
banyu putih Ukara iku kalebu makna afektif utawa ngasorke dhiri pribadhi.
‘Ngapunten mung wedang kendel’ Maksud ‘wedang kendel’ iku wedang
tanpa ana nyamikan, nanging asring ‘wedang kendel’ nganggo nyamikan
nadyan camilane mung sederhana. Ukara iku kalebu makna afektif ngasorake
dhiri pribadhi lan ngurmati sing diajak omongan.
g. Makna stilistika iku makna utawa teges sing katon merga basa sing
nggunakake basa. Makna stilistika gegayutan karo nggunakake basa kang
tuwuh efek khususe kanggo kang maca. Makna stilistika luwih dirasake ing
karya sastra.
h. Makna kolokatif yaiku makna sing digandhengake karo nggunakake pirang-
pirang tembung ing lingkungan sing padha. Tembung, tas, pensil, bulpen,
setip, ongotan, garisan, meja, tembung-tembung kang ana meja sinau.
i. Makna konotatif yaiku tegese tembung utawa reroncening tembung
adhedasar perasaan utawa pikiran sing wicara lan mitra wicara. Makna
konotatif thukul akibat asosiasi rasa tumrap apa sing diucapake utawa sing
dirungokake. Makna konotatif iku minangka teges, arti makna, wujud saka
sikap sosial.
j. Makna denotatif tegese makna alam kang cocog karo apa anane utawa
makna lugas. Sipate obyektif, padha karo kanyatan. Tembung turu tegese
rebahan neng panggonan, mripat merem, ora polah, bisa nganggo lemek lan
bantal. Makna denotatif asil saka observasi panca indra, rasa utawa
pengalaman liyane. Tembung ‘thole’ iku duweni teges bocah lanang utawa
bocah dudu wedok, lan umure luwih enom.
k. Makna idiomatik iku teges makna sing ana ing jerone idiom, teges iku
nyimpang saka makna konseptual lan gramatikal unsur-unsur pandhapuking.
Idiom iku istilah khusus sing nduwe nilai estetis lan budaya, utamane ing
masyarakat Jawa. Tuladha: Idiom mikul dhuwur mendhem jero’ tegese

87

uwong kang duwe tanggungjawab marang keluargane lan jaga jeneng wong
tuwane.
l. Makna kontekstual tuwuh minangka ana gegayutan antarane ujaran karo
kahanan. Hubungan antarane pacelathon utawa antarane sing celathu lan
kahanan kang digunakake ing rembugan Tuladha: Pak nyuwun lungsurane.
Ukara iku tegese wong sing celathu ananging kahanan sing prihatin yaiku ora
duwe klambi kanggo salin utawa klambine sithik tur wis elek.
m. Makna téma iku makna sing dingendikakake dening pamicara/panulis liwat
urutan tembung, fokus obrolan, uga penekanan ing obrolan. Bapak ibu kula
sakit . Tegese ukara iku bisa ana telu yaiku:

a. Bapak/ ibu kula sakit
b. Bapak ibu/ kula sakit
c. Bapak ibu kula/ sakit
Ukara (1) menehi kabar marang bapak yen ibune lara, ukara (2) isine
prastawa yen sing lara kula, dene ukara (3) mratelaken yen bapak ibune sing
celathu lara.
n. Makna referensi makna unsur basa sing gayut karo jagad jaba lan bisa
diandharake kanthi analisis komponen, duwe gegayutan langsung karo acuan
kang padha karo lekseme utawa kedadeyan, barang, ciri lsp. Tuladha :
Leksem kursi duwe acuan langsung arupa barang, kanggo lungguh utawa
turu, sikile papat, digawe saka kayu utawa wesi.Kanggone pamicara kang wis
ngerti kursi ora bakal duwe pilihan makna sing beda.

4. Owah-owahing Makna
Faktor kang njalari owahe makna, yaiku faktor kebetulan, faktor umur,

faktor tabu, faktor polisemi.

a. Faktor Kebetulan
Faktor kebetulan utawa ngepasi tegese owahe utawa gesere tegese
tembung sing disebabake makna ambigu ana ing tembung kasebut utawa
tembung iku dhewe. Iki kang nyebabake makna tembung kasebut ngalami
owah-owahan makna luwih cepet, apa maneh tembung kasebut ditrapake
ing ukara.

88

b. Faktor Umur
Faktor gesere owah-owahan teges bisa uga disebabake dening
perkembangan jaman. Owahowahan makna tembung kang disebabke
dening genarasi mudha anggone nyerep utawa negesi tembung beda karo
angkatan utawa generasi sepuh..

Tuladha: Tembung jago tegese hebat, menang (gegayutan karo adu fisik)
miturut angkatan sepuh, nanging kanggone bocah saiki tembung jago iku
kasil dadi juara ing kompetisi utamane bab kawruh utawa pengetahuan.

c. Faktor Tabu
Faktor tabu iki owah-owahan makna dumadi amarga makna tabu sing
dimupangatake dening tembung supaya bisa diganti kanthi adaptasi adat
lan ketentuan sing ditrapake ing masyarakat.

Tuladha: tembung nyopet iku dianggep kurang sopan lan ora enek
dirungokake, mula diganti nyeler, kulakan gratis

d. Faktor polisemi, gesere lan owahe tembung amarga ana tembung kang
tegese luwih saka siji, mula bisa dadi penyebab tembung bisa geser tegese
polisemi yaiku tembung kang duwe teges luwih saka siji gumantung
ukarane.

Tuladha:
Tukija wis seminggu lara panas
Krungu tembungmu aku dadi lara ati.
Tembung lara ing ukara (1) tegese ora sehat, nanging ing ukara (2) tegese
ora lara atine utawa sing lara atine nanging gegayutan karo rasa utawa
perasaan,

Jinis Owah-owahane Makna yaiku :
a.Owah-owahane teges luwih yaiku owahing teges luwih luas tinimbang
sakdurunge
Tuladha : Tembung jurusan jaman biyen kanggo sebutan trayek angkutan
umum, nanging saiki jurusan uga digunakake ing pawiyatan yaiku dadi

89

spesialis konsentrasi ilmu utawa kawruh ing pawiyatan yaiku universitas.
b. Owah-owahan makna spesialisasi yaiku tembung kang duweni teges
sing sempit saka makna sakdurunge. Tuladha: Tembung sarjana jaman
biyen duwe teges wong pinter utawa wasis, nanging tegese dadi sempit
utawa khusus. Sarjana saiki sebutan kanggo wong sing lulus ing pawiyatan
dhuwur (universitas)

c.Owahe tegese tembung kang duweni makna amelioratif utawa sopan.

Owahe makna kata ameliorasi iku owahe teges dadi luwih sopan tinimbang
sadurunge.
Tuladha: Tembung budek tegese ‘ora bisa ngrungokek swara’. Saiki
tembung budhek diganti nganggo tembung ‘tuna rungu’ kang maknae luwih
sopan, dene tegese padha yaiku ora bisa ngrungoake swara.

d.Owah-owahan ing Makna Peyorasi (memburuk)
Owah-owahan ing makna tembung peyorasi yaiku owah-owahan makna
kanggo tembung sing nyebabake wangun tembung dadi owah maknane ora
pantes diucapake uga dirungokake merga ora sopan.

Tuladha:
Tembung goblok kurang sopan diucapake lan ora enak dirungoke, apa
maneh ana ing pasrawungan. Apa maneh nganggo suara lantang.
Tembung kasebut duweni nilai rasa elek, mula tembung goblok biasa
diganti nganggo tembung ‘durung bisa’, ‘ajar meneh’

5. Gayute Makna
a. Sinonim (dasanama): wujud basa kang duweni teges memper utawa
padha karo wujud liya. Biasane sing duwe teges memper iku tembung,
kelompok tembung, ukara.

Tuladha: Aku arep madhang dhisik.
‘Adiku lagi mangan neng teras.‘

Tembung madhang duwe teges memper karo ‘mangan’, nanging yen
ditonton saka nilai kata tembung mangan luwih alus tinimbang tembung

90

madhang. Sinonim bisa diarani tulisan beda nanging tegese meh padha
utawa memper.

Tembung, wadon, wedok, arum wanodya, padmi duweni teges padha,
nanging nilai rasane kang beda amarga ragam basa, utawa penggunaan
basa.

Tembung-tembung kang bersinonim mung duweni teges memper utawa
mirip, mula tembung-tembung iku durung mesthi bisa diganti liyane
(saling menggantikan). Kang nyebabake kayata faktor wektu, panggonan
(tempat) , sosial lan kegiatan (bidang kegiatan). Tuladha: tembung
mangan karo nguntal duwe teges mirip, nanging trep-trepane beda, kaya
ing ukara: Aku lagi mangan sega karo Aku nguntal pil. Tembung
mangan kurang pas kanggo tembung pil, semono uga tembung nguntal
kurang trep kanggone sega. Saka conto iku, kang diarani sinonim yaiku
tegese kurang luwih padha, mempere ora satus persen lan ora mutlak
(Ullman, 1972). Prinsip umum ing widya makna iku wujud beda mulane
tegese uga beda. Mula tembung-tembung sinonim tegese amung mirip
utawa memper.

b. Antonim: ungkapan kang wujude tembung, frase, utawa ukara kang
tegese dianggep walikan saka teges ungkapan liyane. Antonim iku
tembung sisi lan sijine walikan tegese.
Tegese dianggep walikan, maksude ora mutlak walikan. Antonim ana
kang ngarani oposisi makna. Istilah iki nudhuhake yen antonim ngemot
tembung kang bener-bener walikan (berlawanan ) nganti kang asifat
kontras.

Tuladha mati >< urip iku kalebu berlawanan.

Dene tembung abang >< ireng tembung tegese kontras.

c. Homonim iku gayute makna antarane tembung kang ditulis padha utawa
diucapake padha, nanging tegese beda. Tembung-tembung kang ditulis
padha nanging tegese beda disebut homograf. Contone lemper ing ukara
ibu mundhut lemper. Tembung lemper ing ukara iku tegese panganan

91

saka ketan kang diwenehi abon dibuntel godhong gedhang, menawa ing
ukara lempere tiba pecah. Tembung lemper tegese alat kanggo ngalusake
bumbum. Rong tembung sing diucapake padha nanging maknane lan
tulisane beda disebut homofon. Contone tembung bang karo ‘bank’. Bang
tegese sedulur tuwa utawa sebutan kanggo wong lanang, dene bank
lembaga kang ngurusi mlebu metune dhuwit. Homonim tulisan lan
ucapane padha nanging tegese beda. Tembung ngukur ana ing ukara (1)
Ibu ngukur mustakane merga gatel karo (2) Bapak lagi ngukur ambane
emperan. Tembung ngukur ing ukara (1) tegese ‘nggaruk’, dene ukara (2)
‘kaitane karo luas, ukuran.’

d. Hiponim yaiku ungkapan utawa tembung kang maknane dianggep
perangan saka makna tembung liya. Contono: mawar, anggrek, melathi,
dahlia iku perangan saka tembung kembang, amarga mawar, melati,
anggrek, dahlia iku arane kembang. Dene hipernim walikane hiponim,
yaiku tembung kang duwe bawahan kang sejinis. Contone: pitik, bebek,
mendok hiponim karo kewan.

e. Polisemi yaiku tembung sing duwe teges luwih saka siji. Tembung bantal
duweni teges luwih saka siji utawa akeh gumantung pola ukarane utawa
kontekse ukara kang dilesanke

Tuladha :
(1) bantal tegese lambaran sirah
(2) bantal sepur tegese ganjel ril sepur
(3) oyot pring tegese oyot (akar)
(4) sing nunggu nganti ngoyot: suwe banget

f. Ambiguitas yaiku tembung kang duweni teges dhobel saka frase utawa
ukara akibat anggepan kang beda. Ambigu lan homonim iku makna
tembung kang meh mirip wujude. Homonim iku rong tembung tulisan lan
ucapane padha nanging tegese beda, yen ambiguitas saktembung utawa
frase kang tegese beda amarga beda anggepan (penafsiran) frase.

92

Ambiguitas arupa frase, yen homonim bisa arupa morfem, tembung, frase
utawa ukara .Tuladha ambiguitas: wong tuwa bisa ditegesi ‘bapak ibu
wong tua kandung’, utawa ‘uwong umure wis tuwa’.
g. Redudansi yaiku kerep diarani berlebihan tembung kang digunakake ana
ing ujaran (mubazir). Tuladha: Bukune dijupuk Ria karo Bukune dijupuk
dening Ria Tembung ‘dening’ iku wujud redudansi amarga tanpa
tembung dening tegese kalimat iku ora owah.

D. Forum Diskusi
Wacanen cerkak ana kanthi irah-irahan “Beda Karo-Karo” ana ing ngisor iki!

Banjur golekana conto saora-orane lima jinis makna lan tegesse kang ana ing crita
cekak “Beda Karo-Karo” nganggo basamu dhewe-dhewe. Menawa prelu, conto-
conto mau dicritake marang kanca-kancamu, banjur dirembug bareng-bareng.

BEDA KARO-KARO
(dening: Artisya Sekararum Budiono)

GAWAT tenan iki. Bahaya! Coba yen ibu nganti pirsa ana wanita sing tansah
nglirak-nglirik bapak terus ketara sajak piye iku, wadhuh aku ora ngerti embuh apa
sing bakal kelakon. Kurang begjane bisa nuwuhake gendra, kepara malah perang
brantayuda. Senajan wis estewe alias setengah tuwa, nanging wanita iku isih katon
ayu moblong-moblong ngalah-ngalahi penyanyi kroncong Sundari Sukoco. Nitik tata
busana, anggon-anggon sarta dandanane sing sarwa branded sajakke panjenengane
kuwi seneng srawung karo wanita-wanita sugih, utawa yen tembung saiki arane
sosialita.

Aja maneh kok ibu, sedheng aku wae anake wedok nyipati solah bawane
wanita iku adhem-panas. Lan sing luwih gawe gregeten, ana cowok nggantheng sing
ngadeg ing sisihe wanita iku. Taksawang-sawang kok persis bapak jaman isih
mahasiswa biyen! Ujug-ujug dhadhaku mak dheg. Mengko gek....

"Naksir ya, kok ndomblong wae?" aloke Erro, adhiku.
"Naksir gundhulmu! Mamine cowok iku lho,"sautku mendelik, nyingidake
ekspresi klincutan. Jroning batin aku ngudarasa, Erro cocok nek dadi sedulure cowok

93

putrane ibu sosialita kuwi. Umur umurane watara rong taun sandhuwurku, paling-
paling lagi semester papat. Aku dhewe saiki kelas 12 SMA.

"Iya-iya, Mbak. Aku ya ngerti kok. Ibu-ibu iku nglirak-nglirik bapak terus.
Apa wis kenal, apa ana sesuatu, ya?" grenege Erro uga nelakake rasa cubriya.

"Sstt, aja seru-seru. Mundhak marahi ribut!" bisikku ngati-ati.
Nanging jebul jarik lurik pantiasa, sing dilirik ora rumangsa. Bapak tetep
asyik mirsani modhel-modhel smartphone weton anyar. Kala-kala ngendikan serius
karo ibu sing jumeneng neng sandhinge, kala-kala mundhut pirsa marang sales
promotion girl sing njaga counterngenani kecanggihane hape kasebut. Wektu iku
kios hape Lenovo ing lantai 3 Mall BSD pancen lagi rame pengunjung. Maklum dina
Minggu.
Saking asyike, bapak bias ora nggraita ana wanita sing tansah nggatekake
tindaktanduke. Kanggo nginggati samubarang sing ora perlu, aku kepengin cepet-
cepet ninggalake papan iku ngajak bapak nyantai dhahar Sate Senayan karemane
neng Aeon Food & Beverageslantai 2. Merga aku ora wani matur dhewe, wusanane
kepeksa golek akal.
"Ro, bapak aturana nyang Sate Senayan saiki," rayuku setengah mrentah.
Erro ngangkat bahu. "Mbak Arum wae sing ngaturi. Ngajak mrana-mrene,
bareng anu rewel karepe dhewe," ucape Erro malik perkara.
Pancen bener Erro. Anggone menyang Mall BSD iki puluh-puluh merga
nuruti karepku. Critane aku lagi rewel pengin ganti handphone. Lenovo P70sing meh
rang taun ngancani aku arep takganti versi gres, Lenovo Vibe Z2 Prosing luwih
canggih. Kebeneran ibu kersa ngagem lungsuranku.
"Ya wis hape-mu mengko taknggone, Rum," ngendikane ibu, semune wis
bosen ngagem Blackberry jadhul. Dene Erro isih setya karo Sony Xperia Z1 Ultra-ne
sing pancen luwih apik. Yen bapak sih wis kadhung fanatik karo Samsung Galaxy,
merga mitrane saka Korea pirang-pirang. Bapak pancen nate ngasta neng perusahaan
pertambangan mangaan ing Pulo Doi, Maluku Lor, sing joint venturekaro perusahaan
saka Korea Kidul. Nganti saiki sesambungane bapak karo para relasine mau isih
akrab. Kerep video callutawa WA-nan karo Mr. Han Ki Sul, Kim Doo Young, Yun
Ci Cang, Roh Chu Woo Ian akeh maneh.
"Nek ngono suk Minggu jalan ya, Bu?"

94

"Gampang. Mengko takmatur bapakmu dhisik," wangsulane ibu mesthi karo
ngitungitung anggaran. Apa maneh jaman saiki samubarang sarwa larang.

Wekasane ibu sukses nglobi bapak. Dina Minggu sida lunga. Bapak
ngersakne nyetir Honda HRV ireng piyambak. Om Tulus, sopir kulawarga,
didhawuhi libur. Selak ora sranta, aku terus ngajak nyang Bintaro Xchane Mall sing
luwih kondhang disebut BXc Mall. Kajaba mung ditempuh seprapat jam saka
ngomah ing komplek Bukit Dago liwat tol JakartaSerpong, barang-barang elektrik
ing mall sing klebu ikon lifestyle pusat wisata blanja era globalisasi iku uga pepak.

Senajan akeh pakar ekonomi sing ngarani Indonesia kena dhampak krisis
global, ewadene pengunjung Bintaro Xchange Mall tetep rame. Nganti golek nggon
parkir wae angele ora jamak. Parkir njaba jejel, parkir basement rangsap uga kudu
ngantri. Wis direwangi kaya ngono, mlebu mall munggah-mudhun ubeng-ubengan
prasasat kabeh kios diparani, barange ora ana.

"Lenovo Vibe Z2 Pro? Barangnya kosong. Menyang SDC wae lengkap,"
ujare mas petugas stand Erafone menehi keterangan. Sing dimaksud SDC iku
Serpong Digital Centre ing kawasan Summarecon Gading Serpong sing wis dadi
kutha super moderen nyambung karo BSD City, Alam Sutra, Ian Lippo Karawaci.

"Piye, Rum?" pandangune bapak.
Rada abot ing ati aku kepeksa matur,"Mrika nggih, Pak."
"Ya wis ayo, mumpung isih awan," ngendikane bapak karo mirsani arloji.
"0 iya, sembahyang duhur dhisik," tambahe bapak nuju mushola ing cedhak
area Ice Skating.
Ninggalne Bintaro Xchange bali tumuju BSD liwat tol Pondhok Aren. Mung
limang menit wis metu tol BSD sisih kulon, terus njupuk jalur tengen arah
Tangerang. Tekan prapatan lampu merah German Center menggok ngiwa liwat
ngarep Giant BSD bablas nrobos prapatan sekolah internasional Sinarmas Global
Academy.
Mlebu kawasan Green Cove BSD sing asri rasane kaya neng luwar negri.
Apamaneh sawise rigliwati zona Foresta sing lagi mbangun gedhung-gedtrung
sundhul langit,
apartemen-apartemen Ian perkantoran-perkantoran modern sing ngemba swasana
Tokyo utawa Beijing. Tekan prapatan Jakarta Nanyang School, bablas ngalor anjog
Jl BSD Raya Utama. Mbanting stir nengen mlebu Summarecon sing rasane kaya

95

ngambah wewengkon Eropa. Sebab arsitekture ruko-ruko ing kiwa-tengen dalan
persis wewangunan ing Amsterdam, Paris, Madrid Ian Barcelona.

Ora krasa wis tekan Surya Institut sing adhep-adhepan karo Universitas
Multi Media. Ngulon sithik sawise bunderan, dhug tekan SDC ing kiwa dalan.
Nanging dhasar luwak mangan tales, awak yen lagi apes, direwangi kedhungsangan
menyang pusat gadget paling lengkap ing Tangerang Selatan, Lenovo Vibe Z2 Pro
sing takgoleki uga lagi kosong.

"Saiki golek Sate Senayan neng SMS wae ya, Bu?" usule Erro eling
klangenane bapak. Ora adoh, prasasat mung sak sutanwis tekan SMS alias
Summarecon Mall Serpong.

"Ngene. Langsung mulih wae mampir Aeon. Nyate neng kana mesisan karo
golek hape sing dipengini Arum. Mall anyar luwih gedhe iku mesthine ya luwih
lengkap," ngendikane ibu ngatur.

"Manut ibumu," bapak ngegongi.

Metu saka SDC mulih liwat dalan mau. Tekan prapatan Frogi maju sithik
kulon dalan katon Indonesia Convention Exhibition, gedhong pameran sing kabare
paling gedhe se-Asia Tenggara jejer karo kampus elite Prasetya Mulya Business
School. Ora adoh saka kono ngidulsithik ana komplek kampus Swiss German
University utawa sok dicekak SGU.Kawasan BSD City brang kulon kali Cisadane
pancen diplot dadi kutha pendhidhikan Ian padunungan moderen singdipepaki
maneka warna fasilitas Ian kuliner.

Adhep-adhepan karo SGU, nyabrang dalan, yakuwi panggonane Aeon Mall.
Katon megah Ian njenggarang. Bapak terus mlebu areal mall. Merga parkiran njaba
mbludag, bapak kepeksa parker gedhung, entuk ing lantai telu. Tanpa noleh kiwa-
tengen langsung njujug stand Lenovo sing pengunjunge uwel-uwelan. Ya wiwit
mlebu ing stand Lenovo iku bapak tansah dilirak-lirik dening "Sundari Sukoco"
kuwi.

Ora mung lirak-lirik, ujug-ujug "Sundari Sukoco" iku nekad nyedhaki bapak
tanpa tidha-tidha. Mesthi wae ibu, aku, Erro, apa maneh bapak, kaget.

"Nuwun sewu, Ar, Ar..., Mas eh Pak Ardi kan?" ucape tanpa ragu-ragu.
"Lho, Windy?" aloke bapak semu ora percaya. "Kok bisa ketemu neng kene
ya? Masnggantheng iki putramu? Oh iya, kenalna, iki Arum Ian Erro, anak-anakku,
iki ibune."

96

"Iya yang, eh, Mas, Pak Ardi. Iki Andesit. Asit anakku sing nomer loro,
sinau neng Fakultas Tehnik Lingkungan Universitas Pelita Harapan, Karawaci. Sing
mbarep Koralo, nerusne sinau neng Australia," ucape semu pamer.

Anehe, nadyan Bu Windy kober ketrucut ngundang bapak nganggo sebutan
yang, nanging ibu ora duka. Panjenengane malah mesem karo ngaras pipi kanan-
keringe Bu Windy kebak pangerten. "Kula sampun ngertos, Mbakyu Windy. Wiwit
rumiyin ngantos samangke bapakipun Arum asring nyariyosaken panjenengan.
Malah foto-foto panjenengan taksih dipunsimpen kok."

"Oh ngaten nggih, Jeng? Adhuh, isin aku. He he he." Jebule Bu Windy iku
mantan pacare bapak nalika isih padha-padha kuliyah neng Akademi Bank
Indonesia Yogyakarta. Merga cemburu karo Detty Arimbi Rorasai, putri Solo sing
uga kanca sakampus, bapak Ian Bu Windy gegeran Ian wekasane sesambungane
pedhot.

Oralet suwe Bu Windy kecanthol Mulyono, cowok Geologi UPN
Yogyakarta.

"Piye kabare Mas Mul?" bapak mundhut pirsa.
"Alhamdulillah sehat. Lulus saka UPN biyen Mas Mul kerja neng PT Global
Minning Petrolium. Nate tugas neng Tarakan, Pekanbaru, Sorong. Wis rada suwe
Mas Mul ngantor neng Golden Tower Karawaci. Nyedhaki kantor, terus tuku omah
neng Cluster Caspia."
"Ya, Cluster Caspia aku ngerti."
"Piye kabare Detty biyen? He he he...."
"Ah, wis ngerti kok takon! Biyen kae aku lagi apes, wis mbok tinggal, ora let
suwe kelangan Detty pisan."
"Critanipun beda karo-karo, Mbakyu Wind," selane ibu guyon.
"Ben luwih gayeng ayo ngobrol neng Sate Senayan," usule bapak kelingan
klangenane.
Guyon rame ing Sate Senayan idhep-idhep mahargya reunine bapak Ian Bu
Windy. Ndhudhah dina-dina kawuri kang endah pancen seru. Nanging sing luwih
seru jelas aksine mas nggantheng Asit sing tansah nglirak-nglirik aku terus kuwi.
Apa maneh nalika dheweke njaluk nomer hp-ku barang. Embuh sasmita apa iku,
luwih prayoga kita tunggu ana lelakon apa ing dina-dina kang bakal teka.

(sumber: Panjebar Semangat; Artisya Sekararum Budiono)
97