นามศัพท์เป็ นลิงค์ ต่างกันดังนี้ ๑. นามนามบางศัพท์เป็ นได้ลิงค์เดียว หรือเป็ นปุงลิงค์, อิตถีลิงค์ หร ื อ นป ุ งสกล ิ งค ์ ก ็ คงเป็ นอย ่ างน ้ น ั จะเปล ี่ยนให ้ เป็ นล ิ งค ์ อ ื่นไม ่ได ้ เช ่ น อมโร เทวดา เป็ นปุงลิงค์จะเปลี่ยนให้เป็ น อิตถีลิงค์ หรือ นปุงสกลิงค์ ไม ่ได ้ ๒. นามนามบางศัพท์เป็ นได้ ๒ ล ิ งค ์ ค ื อในศพ ั ท ์ เด ี ยวกน ั น ้ ัน เป็ น ป ุ งล ิ งค ์ ก ั บอ ิ ตถ ี ล ิ งค ์ บ ้ าง ป ุ งล ิ งค ์ ก ั บนป ุ งสกล ิ งค ์ บ ้ าง โดยการเปลี่ยน การ ั นตแ ์ ละว ิ ภต ั ต ิ ท ี่ประกอบทา ้ ยศพ ั ทน ์ ้ น ั ๆ เช ่ น อรหา เป็นปุงลิงค์ เป็ น อิตถีลิงค์โดยการเปลี่ยนการันต์เป็ น อรหนฺตี หรือ ทิวโส เป็นปุงลิงค์ เป็ น นปุงสกลิงค์โดยการแปลงวิภัตติเป็ น ทิวสํ
นามศัพท์เป็ นลิงค์ (ต่อ) ๓. ค ุ ณนาม เป็ นได ้ ๓ ลิงค์ เนื่องจากเป็ นศัพท์ส าหรับขยายนามนาม เม ื ่ อนามนามท ี ่ ถ ู กขยายเป็ นล ิ งค ์ อะไร ค ุ ณนาม ก ็ เป็ นล ิ งค ์ น ้ ันตามดังนั้น ค ุ ณนามศ ั พท ์ เด ี ยวจ ึ งเป็ นได ้ ๓ ลิงค์ โดยการเปลี่ยนวิภัตติที่ประกอบ เช่น กมฺมกาโร เป็ นป ุ งล ิ งค ์ กมฺมการ ิ น ี เป็ นอ ิ ตถ ี ล ิ งค ์ และ กมฺมการ เป็ น นป ุ งสกลง ิ ค ์ ฯลฯ ๔. สัพพนาม เป็ นได้ ๓ ลิงค์ เพราะเป็ นศัพท์ส าหรับแทนนามนาม เม ื ่ อนามนามเป็ นป ุ งล ิ งค ์ ส ั พพนามก ็ ต ้ องเป็ นป ุ งล ิ งค ์ , นามนาม เป็ นอิตถี ล ิ งค ์ ส ั พพนามก ็ เป็ นอ ิ ตถ ี ล ิ งค ์ นามนามเป็ นนป ุ งสกล ิ งค ์ ส ัพพนามก็เป็ น นป ุ งสกลง ิ ค ์
วจนะ (พจน์) วจนะ แปลว ่ า ค าพ ู ด หมายถ ึ ง ค าพ ู ดท ี ่ เปล ่ งออกมาในภาษาบาลีนั้น จะมีเครื่องหมายบ่งบอกให้ทราบพจน์ คือ ความมากน้อยของศัพท์ในตัว คา พด ู น ้ ั นๆแบ ่ งเป็ น ๒ ชนิด คือ ๑. เอกวจนะ ส าหร ั บบอกถ ึ งของส ิ ่ งเดย ี วระบ ุ ถ ึ งของส ิ ่ งเดยว ี ๒. พห ุ วจนะ ส าหร ั บบอกถ ึ งของหลายส ิ ่ ง ค ื อ ต ้ ั งแต ่ ๒ สิ่งขึ้นไป จะก าหนดทราบได้ว่า ศัพท์นั้นเป็ นวจนะอะไรได้นั้น ต้องอาศัย วิภัตติเป็ นเครื่องหมายบอก
วิภัตติ วิภัตติ แปลว่า การแจก หรือ การจ าแนก หมายถึง แจกจ าแนกนาม ศ ั พท ์ เพ ื ่ อให ้ ร ้ ู หน ้ าท ี ่ ของแต ่ ละว ิ ภ ั ตต ิ ม ีประโยชน ์ในการก าหนดลิงค์และ วจนะของนามศัพท์ วิภัตติในภาษาบาลีมี ๒ คือ ๑.วิภัตติส าหรับประกอบกับนามศัพท์ เรียกว่า "วิภัตตินาม" ๒.วิภัตติส าหรับประกอบกับกิริยาอาขยาต เรียกว่า "วิภัตติอาขยาต"
วิภัตตินาม แปลวา ่ การแจก หร ื อการแบ ่ งจา ํ แนก หมายถ ึ งแบ ่งหรือ จําแนกนามศัพท์ออกไปให้เห็นลิงค์ เห็นวจนะ และทําให้รู้หน้าที่ (การก) ของแต ่ ละศพ ั ทใ์ นประโยคบาล ี เม ื่อนามศพ ั ทป์ ระกอบว ิ ภต ั ต ิ แลว ้ไม ่ วา ่ จะ เร ี ยงอย ู ่ ตรงไหนในประโยคบาล ี ก ็ ตอ ้ งทา ํ หน ้ าท ี่น ้ ั นๆ เช ่ น ป ุริโส ภตฺตํ ภุญฺชติ. หรือ ภตฺตํ ภุญฺชติ ปุริโส. หรือ ภุญฺชติ ปุริโส ภตฺตํ.
ท ้ ง ั ๓ ประโยคน ้ ี ม ีใจความเหม ื อนกน ั ว ่ า บ ุ ร ุ ษ กา ํ ลง ั ก ินข้าว เพราะ แต ่ ละศพ ั ท ์ ม ี ว ิ ภต ั ต ิ เป็ นเคร ื่องกา ํ กบ ั หน ้ าท ี่ของแต ่ ละศพ ั ท ์ไว ้ เช ่ น คา ํ ว ่ า ภตฺต ํประกอบ อ ํ ท ุ ต ิ ยาว ิ ภต ั ต ิ จะเร ี ยงอย ู ่ หน ้ าหร ื อหลง ั ก ิ ร ิ ยา ก ็ ทา ํ หน ้ าท ี่ เป็ นตัวกรรม เพราะ อํ ทุติยาวิภัตติ เป็ น กมฺมการก คือทําหน้าที่เป็ นตัว กรรม ซ่ึ งไม ่ เหม ื อนภาษาไทย เช ่ น ถา ้ เร ี ยงส ั บลา ํ ดบ ั กน ั เหม ื อนภาษาบาลี ความหมายก ็ จะเปล ี่ยนไป ค ื อ บ ุ ร ุ ษ กา ํ ลง ั ก ิ นขา ้ ว หร ื อขา ้ วกา ํ ลง ั ก ิ นบ ุ ร ุ ษ หร ื อกา ํ ลง ั ก ิ น บ ุ ร ุ ษ ขา ้ วจะเห ็ นไดว ้ า ่ ในภาษาไทยม ี ความหมายเปลี่ยนไป ตามตา ํ แหน ่ งของศพ ั ท ์ แต ่ในภาษาบาล ี ความหมาย และหน ้ าท ี่ของนาม ศัพท์จะเปลี่ยนไปตามวิภัตติที่ประกอบ
วิภัตตินามมี ๑๔ ตัว ใน ๑๔ ตว ั น ้ น ั จด ั เป็ น ๒ ฝ่ าย ฝ่ ายละ ๗ ดังน ้ ี (แบ ่ งเป็ นฝ่ ายเอกวจนะ ๗ และฝ่ ายพหุวจนะ ๗) ล าดับ แปลว่า เอกวจนะ พห ุ วจนะ ปฐมา ที่ ๑ สิ โย ท ุ ตย ิ า ที่ ๒ อ โย ตติยา ที่ ๓ นา หิ จต ุ ตฺถ ี ที่ ๔ ส น ปญฺจมี ที่ ๕ สฺมา หิ ฉฏฐี ที่ ๖ ส น สตฺตมี ที่ ๗ สฺมึ ส ุ อาลปน (ค าร้องเรียก ค าทักทาย) สิ โย
ค าแปลประจ าวิภัตติมีชื่อว่า "อายตนิบาต" คือค าเชื่อมต่อให้เนื้อความ เนื่องเป็ นใจความเดียวกัน ดังนี้ ปฐมา ที่ ๑ สิ อ. .......(อันว่า...) โย อ. .......ท. (อันว่า......ทั้งหลาย) ท ุ ต ิ ยา ท ี ่ ๒ อ ซึ่ง,ส ่ ู,ยัง,สิ้น,กะ,ตลอด, โย ซึ่ง..,ส ่ ู..,ยัง..สิ้น...,กะ..,ตลอด..,...ท. ตติยา ที่ ๓ นา ด้วย,โดย,อัน,ตาม,เพราะ,มี หิ ด้วย...,โดย..,อัน...ตาม..,เพราะ..,มี..ท. จต ุ ตฺถ ี ท ี ่ ๔ ส แก่,เพื่อ,ต่อ น แก่..,เพื่อ..,ต่อ..ท.
ปญฺจมี ที่ ๕ สฺมา แต่,จาก,กว่า,เหต ุ หิ แต่..,จาก..,กว่า..,เหต ุ..ท. ฉฏฐี ที่ ๖ ส แห่ง,ของ,เมื่อ น แห่ง..,ของ..,เมื่อ...ท. สตฺตมี ที่ ๗ สฺมึ ใน,ใกล้,ที่,ครั้นเมื่อ,ในเพราะ ส ุ ใน..,ใกล้.,ที่.,ครั้นเมื่อ.,ในเพราะ..ท. อาลปน สิ แนะ,ด ู ก ่ อน,ข้าแต่ โย แนะ..,ด ู ก ่ อน...,ข้าแต่...ท.
การันต์ การ ั นต ์ หมายถ ึ ง สระท ี ่ ส ุ ดศ ั พท ์ เช ่ น ป ุ ร ิ ส ม ี สระอเป็นการันต์, ม ุ น ิ มีสระ อิ เป็ นการันต์, กญฺญา มีสระ อา เป็ นการันต์, โค มีสระ โอ เป็ น การันต์, ศัพท์ที่เป็ นลิงค์และการันต์เหมือนกัน จึงมีวิธีแจกผสมนามิก วิภัตติเหมือนกัน ๑. ในป ุ งลง ิ ค ์ มก ี าร ั นต ์ ๕ ตัว คือ ออ ิ อ ี อ ุ อ ู ๒. ในอิตถีลิงค์ มีการันต์ ๕ ตัว คือ อาอ ิ อ ี อ ุ อ ู ๓. ในนป ุ งสกลง ิ ค ์ มก ี าร ั นต ์ ๓ ต ั ว ค ื อ ออ ิ อ ุ
การแจกนามศัพท์ผสมวิภัตติ ในภาษาบาล ี นามศพ ั ท ์ ท ้ ง ั หลายเม ื่อจะพ ู ดก ็ ด ี เข ี ยนก ็ดี ต้องนํา แจกผสมกบ ั ว ิ ภต ั ต ิ นามเส ี ยก ่ อน ศพ ั ท ์ ท ี่เป็ นล ิ งค ์ และการ ั นต ์ เด ี ยวกน ั เท ่ าน ้ น ั จ ึ งแจกผสมวภ ิ ต ั ต ิ นามเหม ื อนกน ัได ้ เช ่ น ยกฺขเป็นปุงลิงค์ เป็ น อ การ ั นต ์ ก ็ให ้ แจกผสมว ิ ภ ั ตต ิ เหม ื อน ป ุ ร ิ ส ซ่ึ งเป็ น อ การันต์ใน ปุงลิงค์, หร ื อเทว ี เป็ น อ ี การ ั นตใ์ นอ ิ ตถ ี ล ิ งค ์ ก ็ใหแจกผสมวิภัตติ ้ เหม ื อน นาร ี ซ่ึ งเป็ น อ ี การ ั นต ์ในอ ิ ตถ ี ล ิ งค ์ ต ่ อไปน ้ ีจะแจกนามศัพท์ เป็ นตว ั อยา ่ งเร ิ่มจากป ุ งล ิ งค ์ เป็ นตน ้ ไป
จงแปลเป็ นภาษาไทย ๑.อาจริยสฺส สิสฺสา ฯ อ.ศิษย์ ท. ของอาจารย์ ๒.วเน ป ุ ปฺผาน ิ ฯ อ.ดอกไม้ ท. ในป่ า ๓.พท ุ ฺ ธส ฺ ส สน ฺ ตเ ิ ก ส ิ ส ฺ สา ฯ อ.ศิษย์ ท. ในส าน ั ก ของพระพท ุ ธเจ ้ า ๔.สามเณรสฺส ปตฺเต อ ุ ทก ฯ อ.น ้า ในบาตร ของสามเณร ๕.พท ุ ฺธสฺส วจน ฯ อ.พระด ารัส (คา พ ู ด) ของพระพท ุ ธเจ ้ า
จงแปลเป็ นภาษาไทย ๖.อาวาเส อาสเนส ุ สามเณรา ฯ อ.สามเณร ท. (นั่ง) บนอาสนะ ท. ในวัด ๗.เถรสฺส ปตฺเต ภตฺต ฯ อ.อาหาร ในบาตร ของพระเถระ ๘.เถรสฺส หตฺเถ จีวร ฯ อ.จีวร ในมือ ของพระเถระ ๙.สามเณราน สีลานิ ฯ อ.ศีล ท. ของสามเณร ท. ๑๐.วิหาเร สามเณรสฺส เภสชฺช ฯ อ.เภสัช (ยา) เพื่อสามเณร ในวิหาร
ใบงาน ให้นักศึกษาแจกศัพท์ อ การันต์ และ อิ การันต์ ๑. หตฺถ (มือ)แจกให ้ ม ี ร ู ปเหม ื อน ป ุ ร ิ ส (บ ุ ร ุ ษ) ๒. สมาธิ (สมาธิ) แจกให ้ ม ี ร ู ปเหม ื อน ม ุ น ิ(ผ ้ ู ร ้ ู)
แบบแจกอการ ั นต ์ในป ุ งลง ิ ค ์ ดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. โ - - า ท ุ. ๐ เ - ต. เ - น เ - หิ เ - ภิ จ. - สฺส - าย - ตฺถ - าน ปญฺ. - สฺมา - มฺหา - า เ - หิ เ - ภิ ฉ. - สฺส - าน ส. - สฺมึ - มฺหิ เ - เ - ส ุ อา. - - า
ป ุ ร ิ ส (บ ุ ร ุ ษ) อการ ั นต ์ในป ุ งลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิ ต ั ต ิได ้ ร ู ปดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. ป ุ ร ิโส โลก (โลก) ป ุ ร ิ สา ท ุ. ป ุ ร ิ ส ป ุ ร ิ เส ต. ป ุ ร ิ เสน ป ุ ร ิ เสห ิป ุ ร ิ เสภ ิ จ. ป ุ ร ิ สสฺส ป ุ ร ิ สาย ป ุ ร ิ สตฺถ ป ุ ร ิ สาน ปญฺ. ป ุ ร ิ สสฺมา ป ุ ร ิ สมฺหา ป ุ ร ิ สา ป ุ ร ิ เสห ิ ป ุ ร ิ เสภ ิ ฉ. ป ุ ร ิ สสฺส ป ุ ร ิ สาน ส. ป ุ ร ิ สสฺม ึป ุ ร ิ สมฺห ิป ุ ร ิ เส ป ุ ร ิ เสส ุ อา. ป ุ ร ิ ส ป ุ ร ิ สา
ม ุ น ิ(ผ ้ ู ร ้ ู) อ ิ การ ั นต ์ในป ุ งลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิั ตต ิได ้ ร ู ปดงนี้ ั เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. ม ุ น ิ ม ุ นโย ม ุ น ี ท ุ. ม ุ น ึ ม ุ นโย ม ุ น ี ต. ม ุ น ิ นา ม ุ น ี ห ิ ม ุ น ี ภ ิ จ. ม ุ น ิ สฺส ม ุ น ิโน ม ุ น ี น ปญฺ. ม ุ น ิ สฺมา ม ุ น ิ มฺหา ม ุ น ี ห ิ ม ุ น ี ภ ิ ฉ. ม ุ น ิ สฺส ม ุ น ิโน ม ุ น ี น ส. ม ุ น ิ สฺม ึ ม ุ น ิ มฺห ิ ม ุ น ี ส ุ อา. ม ุ น ิ ม ุ นโย ม ุ น ี
เสฏฐี (เศรษฐี) อ ี การ ั นต ์ในป ุ งลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิ ต ั ต ิได ้ ร ู ปดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. เสฏฐี เสฏฺฐ ิโน เสฏฺฐ ี ท ุ. เสฏฐึ เสฏฺฐ ิ น เสฏฺฐ ิโน เสฏฺฐ ี ต. เสฏฺฐ ิ นา เสฏฺฐ ี ห ิ เสฏฺฐ ี ภ ิ จ. เสฏฺฐ ิ สฺส เสฏฺฐ ิโน กร ิโน เสฏฺฐ ี น ปญฺ. เสฏฺฐ ิ สฺมา เสฏฺฐ ิ มฺหา เสฏฺฐ ี ห ิ เสฏฺฐ ี ภ ิ ฉ. เสฏฺฐ ิ สฺส เสฏฺฐ ิโน เสฏฺฐ ี น ส. เสฏฺฐ ิ สฺม ึ เสฏฺฐ ิ มฺห ิ เสฏฺฐ ี ส ุ อา. เสฏฺฐ ิ เสฏฺฐ ิโน เสฏฺฐ ี
คร ุ(คร ู) อ ุ การ ั นต ์ในป ุ งลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิ ต ั ต ิได ้ ร ู ปดังนี้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. คร ุ ปสโว ครโว คร ู ท ุ. คร ครโว คร ู ต. คร ุ นา คร ู ห ิ คร ู ภ ิ จ. คร ุ สฺส คร ุ โน คร ู น ปญฺ. คร ุ สฺมา คร ุ มฺหา คร ู ห ิ คร ู ภ ิ ฉ. คร ุ สฺส คร ุ โน คร ู น ส. คร ุ สฺม ึ คร ุ มฺห ิ คร ู ส ุ อา. คร ุ ครเว ครโว
วญ ิ ฺ ญ ู(ผ ้ ู ร ้ ู วเ ิ ศษ) อ ู การ ั นต ์ในป ุ งลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิ ต ั ต ิได ้ ร ู ปดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. วญ ิฺญ ู วญ ิฺญ ุ โน วญ ิฺญ ู ท ุ. วิญฺญ วญ ิฺญ ุ โน วญ ิฺญ ู ต. วญ ิฺญ ุ นา วญ ิฺญ ู ห ิ วญ ิฺญ ู ภ ิ จ. วญ ิฺญ ุ สฺส วญ ิฺญ ุ โน วญ ิฺญ ู น ปญฺ. วญ ิฺญ ุ สฺมา วญ ิฺญ ุ มฺหา วญ ิฺญ ู ห ิ วญ ิฺญ ู ภ ิ ฉ. วญ ิฺญ ุ สฺส วญ ิฺญ ุ โน วญ ิฺญ ู น ส. วญ ิฺญ ุ สฺม ึ วญ ิฺญ ุ มฺห ิ วญ ิฺญ ู ส ุ อา. วญ ิฺญ ุ วญ ิฺญ ุ โน วญ ิฺญ ู
กญฺญา (นางสาวน้อย) อา การันต์ในอิตถีลิงค์ แจกผสมวิภัตติได ้ ร ู ปดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. กญฺญา กญฺญาโย กญฺญา ท ุ. กญฺญ กญฺญาโย กญฺญา ต. กญฺญาย กญฺญาหิ กญฺญาภิ จ. กญฺญาย กญฺญาน ปญฺ. กญฺญาย กญฺญาหิ กญฺญาภิ ฉ. กญฺญาย กญฺญาน ส. กญฺญาย กญฺญาย กญฺญาส ุ อา. กญฺเญ กญฺญาโย กญฺญา
รตฺติ (ราตรี) อิ การันต์ในอิตถีลิงค์ แจกผสมวิภัตติได ้ ร ู ปดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. รตฺติ รตฺติโย รตฺตี ท ุ. รตฺตึ รตฺติโย รตฺตี ต. รตฺติยา รตฺตีหิ รตฺตีภิ จ. รตฺติยา รตฺตีน ปญฺ. รตฺติยา รตฺยา รตฺตีหิ รตฺตีภิ ฉ. รตฺติยา รตฺตีน ส. รตฺติยา รตฺติย รตฺย รตฺต ี ส ุ อา. รตฺติ รตฺติโย รตฺตี
นารี (นาง) อ ี การ ั นต ์ในอต ิ ถ ี ลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิ ต ั ต ิได ้ ร ู ปดังนี้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. นารี นาริโย นารี ท ุ. นารึ นาริย นาริโย นารี ต. นาริยา นารีหิ นารีภิ จ. นาริยา นารีน ปญฺ. นาริยา นารีหิ นารีภิ ฉ. นาริยา นารีน ส. นาริยา นาริย นาร ี ส ุ อา. นาริ นาริโย นารี
รช ฺ ช ุ(เชือก) อ ุ การ ั นต ์ในอต ิ ถ ี ลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิ ต ั ต ิได ้ ร ู ปดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. รชฺช ุ รชฺช ุ โย รชฺช ู ท ุ. รชฺช (ร ั ชช ุ ง) รชฺช ุ โย รชฺช ู ต. รชฺช ุ ยา รชฺช ู ห ิ รชฺช ู ภ ิ จ. รชฺช ุ ยา รชฺช ู น ปญฺ. รชฺช ุ ยา รชฺช ู ห ิ รชฺช ู ภ ิ ฉ. รชฺช ุ ยา รชฺช ู น ส. รชฺช ุ ยา รชฺช ุ ย รชฺช ู ส ุ อา. รชฺช ุ รชฺช ุ โย รชฺช ู
วธ ู(หญิงสาว) อ ู การ ั นต ์ในอต ิ ถ ี ลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิ ต ั ต ิได ้ ร ู ปดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. วธ ู วธ ุ โย วธ ู ท ุ. วธ (วธ ุ ง) วธ ุ โย วธ ู ต. วธ ุ ยา วธ ู ห ิ วธ ู ภ ิ จ. วธ ุ ยา วธ ู น ปญฺ. วธ ุ ยา วธ ู ห ิ วธ ู ภ ิ ฉ. วธ ุ ยา วธ ู น ส. วธ ุ ยา วธ ุ ย วธ ู ส ุ อา. วธ ุ วธ ุ โย วธ ู
กล ุ (ตระกล ู ) อการ ั นต ์ในนป ุ งสกลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิ ต ั ต ิได ้ ร ู ปดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. กล ุ ป ุ ปฺผาน ิ กล ุ าน ิ ท ุ. กล ุ กล ุ าน ิ ต. กเ ุ ลน กเ ุ ลห ิ กเ ุ ลภ ิ จ. กล ุ สฺส กล ุ าย กล ุ ตฺถ กล ุ าน ปญฺ. กล ุ สฺมา กล ุ มฺหา กล ุ า กเ ุ ลห ิ กเ ุ ลภ ิ ฉ. กล ุ สฺส กล ุ าน ส. กล ุ สฺม ึ กล ุ มฺห ิ กเ ุ ล กเ ุ ลส ุ อา. กล ุ กล ุ าน ิ
อกฺขิ (นัยน์ตา) อ ิ การ ั นต ์ในนป ุ งสกลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิ ต ั ต ิได ้ ร ู ปดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. อกฺขิ อกฺขีนิ อกฺขี ท ุ. อกฺขึ (อักขิง) อกฺขีนิ อกฺขี ต. อกฺขินา อกฺขีหิ อกฺขีภิ จ. อกฺขิสฺส อกฺขิโน อกฺขีน ปญฺ. อกฺขิสฺมา อกฺขิมฺหา อกฺขีหิ อกฺขีภิ ฉ. อกฺขิสฺส อกฺขิโน อกฺขีน ส. อกฺขิสฺมึ อกฺขิมฺหิ อกฺขส ี ุ อา. อกฺขิ อกฺขีนิ อกฺขี
วตฺถ ุ(พส ั ด ุ ส ิ ่ งของ) อ ุ การ ั นต ์ในนป ุ งสกลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิั ตต ิได ้ ร ู ปดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. วตฺถ ุ วตฺถ ู น ิ วตฺถ ู ท ุ. วตฺถ (วต ั ถ ุ ง) วตฺถ ู น ิ วตฺถ ู ต. วตฺถ ุ นา วตฺถ ู ห ิ วตฺถ ู ภ ิ จ. วตฺถ ุ สฺส วตฺถ ุ โน วตฺถ ู น ปญฺ. วตฺถ ุ สฺมา วตฺถ ุ มฺหา วตฺถ ู ห ิ วตฺถ ู ภ ิ ฉ. วตฺถ ุ สฺส วตฺถ ุ โน วตฺถ ู น ส. วตฺถ ุ สฺม ึ วตฺถ ุ มฺห ิ วตฺถ ู ส ุ อา. วตฺถ ุ วตฺถ ู น ิ วตฺถ ู
ศ ั พท ์ นามนามก ็ ด ี ค ุ ณนามก ็ ด ี เม ื ่ อน าไปแจกผสมว ิ ภ ั ตตินามต้อง ก าหนดลิงค์ และการันต์ให้ดี ศัพท์ที่เป็ นลิงค์และการันต์ไหนก็น าไปแจก ตามแบบน ้ ั น โดยเฉพาะศ ั พท ์ ค ุ ณนาม เม ื ่ อไปขยายนามนามต ั วไหน ก็ ต้องประกอบลิงค์ วจนะ วิภัตติตามนามนามตัวนั้น ส่ วนการันต์นั้น ศ ั พท ์ ค ุ ณนามอาจม ี การ ั นต ์ เหม ื อนนามนามท ี ่ ขยายก ็ได ้ไม ่ เหมือนก็ได้ เช่น ธมฺมจารี (ชโน) ส ุ ข เสต ิ ฯ อ.ชน ผ ้ ู ประพฤต ิ ซ ึ ่ งธรรม โดยปกติ ย ่ อมนอน เป็ นส ุ ข ฯ ธมฺมจาร ี เป็ นค ุ ณนาม อ ี การ ั นต ์ ขยาย ชโน ๆ เป็ น นามนาม อ การันต์ ต้องประกอบ ลิงคะ วจนะ วิภัตติ เหมือนกัน
กติปยศัพท์ กติปยศัพท์ คือ ศัพท์จ าพวกหนึ่ง ที่มีการแจกผสมวิภัตติเป็ น เฉพาะของตนเอง ถึงแม้จะมีลิงค์และการันต์เหมือนนามนามที่แจกผสม วิภัตติมาแล้วก็ตาม ก็ไม่แจกผสมตามที่แจกเป็ นตัวอย่างแล้วนั้น เช่น ราช เป็ น ป ุ งล ิ งค ์ และ อ การ ั นต ์ ศ ั พท ์ ท ี ่ เป็ น อ การ ั นต ์ในป ุ งล ิ งค ์ โดยทว ั ่ ไปกน ็ าไปแจกผสมว ิ ภ ั ตต ิ เหม ื อน ป ุ ร ิ ส แต ่ ราช ศ ั พท ์ ไม่แจกผสม ว ิ ภ ั ตต ิ เหม ื อนป ุ ร ิ ส แจกผสมว ิ ภ ั ตต ิ เป็ นเฉพาะของตนเอง ศ ั พท ์ที่มี ลักษณะอย่างนี้มีจ านวนน้อย จึงเรียกว่า กติปยศัพท์ บางศัพท ์ ก ็ ม ี กล ่ ุ ม เป็ นของตนเอง คือมีศัพท์แจกตาม บางศัพท์ก็มีการแจกเฉพาะศัพท์ เดียว
กติปยศัพท์ มีทั้งหมด ๑๒ ศัพท์ คือ ๑.อตฺต ตน ๗.สตฺถ ุ พระศาสดา ๒.พฺรหฺม พรหม ๘.ปิ ต ุ บิดา ๓.ราช พระราชา ๙.มาต ุ มารดา ๔.ภควนฺต ุ พระผ ้ ู มพ ี ระภาคเจ ้ า ๑๐.มน ใจ ๕. อรหนฺต พระอรหันต์ ๑๑.กมฺม กรรม, การงาน ๖. ภวนฺต ผ ้ ู เจร ิ ญ ๑๒.โค โค (วัว)
๑. อตฺต (ตน) เอกวจนะ (เป็ นเอกวจนะอย่างเดียว) ป. อตฺตา ท ุ. อตฺตาน ต. อตฺตนา จ. อตฺตโน ปญฺ. อตฺตนา ฉ. อตฺตโน ส. อตฺตนิ อา.อตฺต
๒. พฺรหฺม (พรหม) อการ ั นต ์ในป ุ งลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิ ต ั ต ิได ้ ร ู ปดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. พฺรหฺมา พฺรหฺมาโน ท ุ. พฺรหฺมาน พฺรหฺมาโน ต. พรฺหฺม ุ นา พฺรหฺเมหิ พฺรหฺเมภิ จ. พรฺหฺม ุ โน พฺรหฺมาน ปญฺ. พรฺหฺม ุ นา พฺรหฺเมหิ พฺรหฺเมภิ ฉ. พรฺหฺม ุ โน พฺรหฺมาน ส. พฺรหฺมนิ พรฺหฺเมส ุ อา. พฺรหฺเม พฺรหฺมาโน
๓. ราช (พระราชา) อการ ั นต ์ในป ุ งลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิ ต ั ต ิได ้ ร ู ปดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. ราชา ราชาโน ท ุ. ราชาน ราชาโน ต. รญฺญา ราช ู ห ิ ราช ู ภ ิ จ. รญฺโญ ราชิโน รญฺญ ราช ู น ปญฺ. รญฺญา ราช ู ห ิ ราช ู ภ ิ ฉ. รญฺโญ ราชิโน รญฺญ ราช ู น ส. รญฺเญ ราชินิ ราช ู ส ุ อา. ราช ราชาโน
ราชเม ื่อเป็ นศพ ั ทส ์ มาสเช ่ น มหาราช ใหน ้ า ํไปแจกผสมว ิ ภต ั ต ิ เหม ื อนท ้ ง ั ป ุ ร ิ ส และราช แปลกจาก ป ุ ร ิ ส เฉพาะ ปฐมาและท ุ ต ิ ยา ดง ั น ้ ี มหาราช (มหาราช) อการ ั นต ์ในป ุ งลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิั ตต ิได ้ ร ู ปดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. มหาราชา มหาราชาโน ทุ. มหาราชานํ มหาราชาโน นอกน ้ น ั เหม ื อน ราช และ ป ุ ร ิ ส
๔.ภควนฺต ุ(พระผ ้ ู ม ี พระภาคเจ ้ า) อ ุ การ ั นต ์ในป ุ งลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิั ตต ิได ้ ร ู ปดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. ภควา อายสฺมนฺต ุ ภควนฺตา ภควนฺโต ท ุ. ภควนฺต ภควนฺเต ภควนฺโต ต. ภควตา ภควนฺเตหิ ภควนฺเตภิ จ. ภควโต ภควต ภควนฺตาน ปญฺ. ภควตา ภควนฺเตหิ ภควนฺเตภิ ฉ. ภควโต ภควต ภควนฺตาน ส. ภควติ ภควนฺเต ภควนฺเตส ุ อา. ภคว ภควา ภควนฺตา ภควนฺโต
ศ ั พท ์ เหล ่ าน ี แ ้ จกผสมวภ ิ ต ั ต ิ เหม ื อน ภควน ฺ ต ุ อายสฺมนฺต ุ คนมอ ี าย ุ ค ุ ณวนฺต ุ คนมค ี ุ ณ ธนวนฺต ุ คนมีทรัพย์ ปญฺญวนฺต ุ คนมีปัญญา ป ุ ญฺญวนฺต ุ คนมบ ี ุญ จกฺข ุ มนฺต ุ คนมจ ีั กษ ุ ช ุ ต ิ มนฺต ุ คนร ่ ุ งเร ื อง ธ ิ ต ิ มนฺต ุ คนมีปัญญา พนฺธ ุ มนฺต ุ คนมีพวกพ้อง สต ิ มนฺต ุ คนมีสติ
ศ ั พท ์ แจกตาม ภควน ฺ ต ุ ม ี วธ ิี ต ่ างกน ั ดง ั น ี ้ ๑.ในปุงลง ิ ค ์ แจกตามแบบ ภควนฺตุ ๒.ในอต ิ ถ ี ลง ิ ค ์ ลงอ ีปัจจัย ส าเร ็ จรูปเป็ น ๒ อย่างแล้วน าไปแจกผสมวิภัตติเหมือนนารี คือ ๒.๑ ลง อี ปัจจัยเครื่องหมายอิตถี คุณวนฺตุ+ อี แยกพยัญชนะออกจากสระ คุณวนฺต อุ+ อี ลบสระหน้า คุณวนฺต + อี น าประกอบ คุณวนฺต ี ๒.๒ ลง อี ปัจจัยเครื่องหมายอิตถี คุณวนฺตุ+ อี แปลง นฺตุเป็ น ต คุณวต + อี แยกพยัญชนะออกจากสระ คุณวต อ+ อี ลบสระหน้า คุณวต + อี น าประกอบ คุณวต ี
ศ ั พท ์ แจกตาม ภควน ฺ ต ุ(ต่อ) เม ื ่ อแปลงเป็ น ค ุ ณวนฺต ี หร ื อ ค ุ ณวต ี เสร ็ จแล ้ วให ้ น าแจกผสมวิภัตติเหมือน นารี อี การันต์ในอิตถีลิงค์ต่อไป ๓. ในนป ุ งสกลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิั ตต ิ เหม ื อน ภควนฺต ุ ในป ุ งลง ิ ค ์ แปลกแต่ ปฐมา และท ุ ต ิ ยา
๕. อรหนฺต (พระอรหันต์) อการ ั นต ์ในป ุ งลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิั ตต ิได ้ ร ู ปดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. อรหา อรห อรหนฺตา อรหนฺโต ท ุ. อรหนฺต อรหนฺเต อรหนฺโต ต. อรหตา อรหนฺเตหิ อรหนฺเตภิ จ. อรหโต อรหต อรหนฺตาน ปญฺ. อรหตา อรหนฺเตหิ อรหนฺเตภิ ฉ. อรหโต อรหต อรหนฺตาน ส. อรหติ อรหนฺเต อรหนฺเตส ุ อา. อรห อรหา อรหนฺตา อรหนฺโต
๖. ภวนต (ผ ้ ู เจร ิ ญ) อการ ั นต ์ในป ุ งลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิั ตต ิได ้ ร ู ปด ังนี้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. ภว ภวนฺตา ภวนฺโต โภนฺตา โภนฺโต ท ุ. ภวนฺต ภวนฺเต ภวนฺโต ต. ภวตา โภตา ภวนฺเตหิ ภวนฺเตภิ จ. ภวโต โภโต ภวต ภวนฺตาน ปญฺ. ภวตา โภตา ภวนฺเตหิ ภวนฺเตภิ ฉ. ภวโต โภโต ภวต ภวนฺตาน ส. ภวติ ภวนฺเต ภวนฺเตส ุ อา. โภ ภวนฺตา ภวนฺโต โภนฺตา โภนฺโต
๗. สตฺถ ุ(พระศาสดา) อ ุ การ ั นต ์ในป ุ งลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิั ตต ิได ้ ร ู ปดังนี้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. สตฺถา สตฺถาโร ท ุ. สตฺถาร สตฺถาโร ต. สตฺถารา สตฺถ ุ นา สตฺถาเรหิ สตฺถาเรภิ จ. สตฺถ ุ สตฺถ ุ โน สตฺถาราน ปญฺ. สตฺถารา สตฺถ ุ นา สตฺถาเรหิ สตฺถาเรภิ ฉ. สตฺถ ุ สตฺถ ุ โน สตฺถาราน ส. สตฺถริ สตฺถาเรส ุ อา. สตฺถา สตฺถาโร
๘. ปิ ต ุ(บิดา) อ ุ การ ั นต ์ในป ุ งลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิั ตต ิได ้ ร ู ปด ั งนี้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. ปิ ตา ปิ ตโร ท ุ. ปิ ตร ปิ ตโร ต. ปิ ตรา ปิ ต ุ นา ปิ ตเรห ิปิ ตเรภ ิปิ ต ู ห ิปิ ต ู ภ ิ จ. ปิ ต ุ ปิ ต ุ โน ปิ ตราน ปิ ต ู น ปญฺ. ปิ ตรา ปิ ต ุ นา ปิ ตเรห ิปิ ตเรภ ิปิ ต ู ห ิปิ ต ู ภ ิ ฉ. ปิ ต ุ ปิ ต ุ โน ปิ ตราน ปิ ต ู น ส. ปิ ตริ ปิ ตเรส ุ ปิ ต ู ส ุ อา. ปิ ตา ปิ ตโร
๙.มาต ุ(มารดา) อ ุ การ ั นต ์ในอต ิ ถ ี ลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิั ตต ิได ้ ร ู ปด ังนี้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. มาตา มาตโร ท ุ. มาตร มาตโร ต. มาตรา มาต ุ ยา มาตเรห ิ มาตเรภ ิ มาต ู ห ิ มาต ู ภ ิ จ. มาต ุ มาต ุ ยา มาตราน มาต ู น ปญฺ. มาตรา มาต ุ ยา มาตเรห ิ มาตเรภ ิ มาต ู ห ิ มาต ู ภ ิ ฉ. มาต ุ มาต ุ ยา มาตราน มาตาน มาต ู น มาต ุ น ส. มาตริ มาตเรส ุ มาต ู ส ุ อา. มาตา มาตโร
๑๐. มน (ใจ) อการ ั นต ์ในป ุ งลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิั ตต ิได ้ ร ู ปดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. มโน มนา ท ุ. มน มเน ต. มนสา มเนน มเนหิ มเนภิ จ. มนโส มนสฺส มนาน ปญฺ. มนสา มนสฺมา มนมฺหา มนา มเนหิ มเนภิ ฉ. มนโส มนสฺส มนาน ส. มนสิ มนสฺมึ มนมฺหิ มเน มเนส ุ อา. มน มนา
๑๑. กมฺม (กรรม, การงาน) อการ ั นต ์ในป ุ งลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิั ตต ิได ้ ร ู ปดังนี้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. กมฺม กมฺมานิ ท ุ. กมฺม กมฺมานิ ต. กมฺม ุ นา กมฺเมหิ กมฺเมภิ จ. กมฺมสฺส กมฺม ุ โน กมฺมาน ปญฺ. กมฺม ุ นา กมฺเมหิ กมฺเมภิ ฉ. กมฺมสฺส กมฺมาน ส. กมฺมนิ กมฺเม กมฺเมส ุ อา. กมฺม กมฺมานิ
๑๒. โค (โค) โอการ ั นต ์ในป ุ งลง ิ ค ์ แจกผสมวภ ิั ตต ิได ้ ร ู ปดง ั น ี ้ เอกวจนะ พห ุ วจนะ ป. โค คาโว ท ุ. คาว คาว ุ คาโว ต. คาเวน โคหิ โคภิ คาเวหิ คาเวภิ จ. คาวสฺส ค ุ นฺน คาวาน ปญฺ. คาวสฺมา คาวมฺหา คาวา โคหิ โคภิ คาเวหิ คาเวภิ ฉ. คาวสฺส ค ุ นฺน คาวาน ส. คาวสฺมึ คาวมฺหิ คาเว โคส ุ คาเวส ุ อา. โค คาโว
การเทียบอักษรบาลีกับอักษรโรมันมีแตกต่างกันแล้วแต่ต าราที่สมม ุ ต ิ ขน ึ ้ มา บางเล ่ มไม ่ เคยเห ็ นแต ่ สมม ุ ต ิ กน ั เอง เม ื ่ อส ื บค ้ นด ู จากต าราหลายเล่มแล้วจึงได้ กา หนดตามพจนาน ุ กรมพท ุ ธศาสตร ์ ของพระพรหมค ุ ณาภรณ ์ สระภาษาบาลี 8 ตัว รัสสระ-ะ (-a) -อิ (-i) -อ ุ(-u) ทีฆสระ-า (-ā ) -อี (- ī ) -อ ู(-ū ) เ- (-e) โ- (-o) พยัญชนะ 33 ตัว พยัญชนะวรรค โฆสะอโฆสะ นาสิก สิถิลธนิต สิถิลธนิต กัณฐชะ (วรรค กะ ) ก (k) ข (kh) ค (g) ฆ (gh) ง (ṅ ) ตาล ุ ชะ(วรรค จะ ) จ (c) ฉ (ch) ช (j) ฌ (jh) ญ (ñ) ม ุ ทธชะ(วรรค ฏะ ) ฏ ( th) ฐ ( th ) ฑ (d) ฒ (dh ) ณ (n) ทันตชะ (วรรค ตะ ) ต (t) ถ (th) ท (d) ธ (dh) น (n) อฏฐชะ (วรรค ปะ ) ป (p) ผ (ph) พ (b) ภ (bh) ม (m)
พยัญชนะอวรรคประกอบด้วย ย ร ล ว ส ห ฬ อ y r l v s h l m ṃ หรือ n ว ิ ธ ี เข ี ยนภาษาบาลน ีีใ ้ ช ้ ตามแบบพจนาน ุ กรมพ ุ ทธศาสตร ์ซึ่งใช้ m m n แทนนิคคหิต
การเขียนอักษรโรมันเป็ นภาษาบาลี นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพ ุ ทฺธสฺส Namo tassa Bhagavato Arhato Sammāsambuddhassa อชฺฌตฺติก Ajjhattika อนฺตฺรธาน antaradhāna อ ุ ปทฺทวเหต ุUpaddavahetu ชมฺพ ู นท jambūnada ขณฺฑสกฺขรา khandasakkharā ท ุ พฺภ ิ กฺขภยdubbhikkhabhaya ท ุ กฺกรกร ิิ ยาdukkarakiriyā ปจฺจตฺถรณ paccattharana ปพฺพาชนียกมฺม pabbājanīyakamma ปทวลญฺช padavalañja ป ุ ญฺญาภ ิ น ิ หารpuññābhinihāra ราชปลฺลงฺก rājapallanka