bhugol

शासन निर्णय क्रमाकं : अभ्यास-२११६/(प्र.क्र.४३/१६) एसडी-४ दिनाकं २५.४.२०१६ अन्वये स्थापन करण्यात आलले ्या
समन्वय समितीच्या दि. ३.३.२०१७ रोजीच्या बठै कीमध्ये हे पाठ्यपसु ्तक निर्धारित करण्यास मान्यता देण्यात आली आह.े

इयत्ता ७ वी

महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपसु ्तक निर्िमती व अभ्यासक्रम संशोधन मडं ळ, पुण.े

आपल्या स्मार्टफोनवरील DIKSHA APP द‌्वारे पाठ्यपुस्तकाच्या पहिल्या
पषृ ्ठावरील Q. R. Code द‌्वारे डिजिटल पाठ्यपसु ्तक व प्रत्ेकय पाठामध्ये
असलले ्या Q. R. Code दव‌् ारे त्या पाठासबं धं ित अध्ययन अध्यापनासाठी
उपयकु ्त दृकश्राव्य साहित्य उपलब्ध होईल.







प्रस्तावना

विद्यार्थी मित्रांनो,
सातवीच्या वर्गात तमु चे स्वागत आह.े भूगोल विषय तुम्ही इयत्ता तिसरी ते पाचवी परिसर
अभ्यासातनू तसचे इयत्ता सहावीला भूगोलाच्या पाठ्यपुस्तकातनू शिकला आहात. इयत्ता
सातवीसाठी भगू ोलचे पाठ्यपुस्तक तमु च्या हाती देताना आनंद वाटतो आहे.
तुमच्या अवतीभवती अनके घटना घडत असतात. तमु ्हाला सामावून घणे ारा निसर्ग ऊन,
पाऊस, थंडीच्या रूपाने तुम्हाला सारखा भटे त असतो. अगं ाशी खळे णारी वाऱ्याची झुळकू तमु ्हाला
आल्हाददायक वाटत असते. अशा अनके नसै र्गिक घटना, निसर्ग इत्यादींचे स्पष्टीकरण भगू ोल
विषयाच्या अभ्यासातून मिळत.े भगू ोल तमु ्हाला सतत निसर्गाकडे नणे ्याचा प्रयत्न करतो. या
विषयात सजीवांच्या निसर्गाशी व एकमके ांशी होणाऱ्या आंतरक्रियाचं ाही अभ्यास करायचा
असतो.
या विषयातून तमु ्ही पृथ्वीच्या सदं र्भाने अनेक मूलभूत संकल्पना शिकणार आहात. तुमच्या
रोजच्या जीवनाशी निगडित असणारे मानवी व्यवहाराचं े अनके घटक तमु ्हाला या विषयातनू
समजनू घ्यायचे आहेत. हे नीट समजले तर त्याचा तमु ्हाला भविष्यात नक्की उपयोग होईल. या
विषयातून आपण विविध मानवी समूहामं धील आर्थिक, सामाजिक, सासं ्कृतिक आंतरक्रियांचाही
अभ्यास करतो.
हा विषय शिकण्यासाठी निरीक्षण, आकलन, विश्लेषण ही कौशल्ेय महत्त्वाची आहते . ती
नेहमी वापरा, जोपासा. नकाश,े आलखे , चित्राकृती, माहिती सपं ्रेषण, तक्ते, इत्यादी या विषयाच्या
अभ्यासाची साधने आहेत. ती हाताळण्याचा सराव करा.
पाठ्यपुस्तकात दिलेल्या सोप्या-सोप्या कृती तमु ्ही सर्वानं ी जरूर करा. हे पाठ्यपसु ्तक शिकत
असताना यापूर्वीच्या पाठ्यपुस्तकात शिकलले ्या बाबी तमु ्हाला नक्की उपयोगी पडतील. त्या
विसरू नका बरं !
आपल्या सर्वंाना मनःपूर्वक शभु चे ्छा !

पद िुणन े ांक : २८/०३/२०१७ (गढु ीपाडवा) (डॉ. सनु िल मगर)
७ चतै ्र, शके १९३९ संचालक

महाराष्र्ट राज्य पाठ्यपसु ्तक निर्िमती व
अभ्यासक्रम संशोधन मडं ळ, पुणे.

इयत्ता सातवी भूगोल

अध्ययनात सुचवलेली शैक्षणिक प्रक्रिया अध्ययन निष्पत्ती
अध्ययनार्थी
अध्ययनार्थ्यसंा जोडीन/े गटामध्ये/ वयै क्तिकरित्या
अध्ययनाच्या सधं ी दणे े व त्यास पढु ील गोष्टींसाठी प्रवतृ ्त करण.े 07.73G.01 पथृ ्वीचा कललले ा अक्ष, परिवलन व परिभ्रमणामळु े
• खगोलशास्त्रीय घटना समजून घेण्यासाठी पालक/शिक्षक याचं ्या दिवस-रात्र ऋतनु िर्मिती होते हे स्पष्ट करण.े

मारग्दर्शनाखाली तारे, ग्रह, उपग्रह (चंद्र), ग्रहणाचे निरीक्षण 07.73G.02 पृथ्वीवरील विविध ऋतचंू ा सजीवावं र होणारा परिणाम
करणे. सांगतो.
• ग्रहणासंबंधित असलले ्या अधं श्रद्धांविषयी चिकित्सक चर्चा
करणे. 07.73G.03 पथृ ्वीवरील ग्रहणे ही खगोलीय घटना आहे हे ओळखतो.
• सूर्य, चदं ्र, पृथ्वीच्या हालचाली समजनू घणे ्यासाठी आकृत्या, 07.73G.04 ग्रहण सबंधीच्या अंधश्रद्धेचे चिकित्सकपणे परिक्षण
प्रतिकृती आणि ऋतूनिर्मिती साधने वापरण.े
करतो.
• मदृ ानिर्मितीशी सबं धं ित नैसर्गिक घटक व त्यामागील कारणे 07.73G.05 मृदा या नसै र्गिक संसाधनांच्या संवर्धनाविषयी
समजनू घणे .े
संवेदनशीलता दर्शवितो.
• जवळपासच्या परिसरातील/प्रदशे ातील मृदाचे नमनु े गोळा करून 07.73G.06 नकाशावरून महाराष््रट ातील मृदा प्रकार सागं तो.
मदृ ाप्रकार ओळखणे व वरग्वारी करण.े
07.73G.07 हवचे ्या दाबाचे परिणाम विशद करतो.
• तापमानपट‌ट् ्यांचा हवादाब पट्ट‌ ्यांशी असणारा सहसंबंध समजणे. 07.73G.08 नकाशातील समदाब रेषावं रून एखाद्या प्रदेशातील
• नकाशा व भौगोलिक साधनांचा वापर करून प्रदशे ातील हवचे ा
हवेचा दाब स्पष्ट करतो.
दाब याविषयी चर्चा करण.े 07.73G.09 वारे निर्मितीची कारणे सांगतो.
• वाऱ्यांच्या दिशेत होणारा बदल समजनू घणे े. 07.73G.10 वाऱ्यांचे प्रकार सागं तो.
• वाऱ्याचे स्थानिक व जागतिक वारे असे प्रकार स्पष्ट करण.े 07.73G.11 वाऱ्याचे परिणाम स्पष्ट करतो.
• ततं ्रज्ञानाचा वापर करून वादळावं िषयीच्या माहिती गोळा करण.े 07.73G.12 सरू ्य, चदं ्र, पथृ ्वी याचं ा सागरीजलाच्या हालचालीवर
• सागरी जलाच्या हालचालीवर होणाऱ्या परिणामासाठी विविध
होणारा परिणाम सागं तो.
कृती, प्रतिकतृ ी याचं ा वापर करणे.

• मानवी कृतीमुळे एखाद्या प्रदेशातील कृषीपूरक व्यवसायामध्ये 07.73G.13 कृषी परू क विविध व्यवसाय सांगतो.
काळानसु ार बदल कसे होत गेले हे समजणे. 07.73G.14 शेतीचे विविध प्रकार उदा., सह स्पष्ट करतो.
07.73G.15 शेतीसाठी विपणन व्यवस्थचे े महत्त्व सागं तो.
• कृषीपर्यटन व नसै र्गिकरित्या पिकवलेल्या उत्पादनाचे महत्त्व 07.73G.16 मानवी जीवनातील व देशाच्या अर्थ व्यवस्थेत शते ीचे
सांगण.े
महत्त्व सागं तो.
• आधुनिक शेती व विपणन याविषयीची माहिती गोळा करणे. 07.73G.17 प्रदशे ातील नैसर्गिक घटकांचा सजीवावं र होणारा
• प्राकतृ िक रचनेनसु ार हाणारे सजीवाचं े अनकु लू न जाणनू घेण.े
• सदं र्भस्त्रोत व नकाशे वापरून नसै र्गिक प्रदेशा सदं र्भात चर्चा करतो. परिणाम सांगतो.
• एखाद्या विशिष्ट प्रदेशाबद्दल प्रश्न करतो व त्या संदर्भाने शोध 07.73G.18 जगाच्या नकाशा आराखड्यात नसै र्गिक प्रदेश

घेणे. दाखवतो.

• मानवी वस्तीचे वितरण व आकृतिबधं लक्षात घणे .े 07.73G.19 वस्त्यांच्या निर्माणामध्ये मानवाने भौगोलिक घटकाचं ा
• एखाद्या प्रदशे ातील मानवी व प्राकृतिक रचनामं धील परस्पर कसा वापर केला हे सागं तो.
सबं ंधाचे अनकु लू व प्रतिकूल परिणामांचे परीक्षण करता येणे. 07.73G.20 मानवी वस्ती प्रकारांचा आकृतीबधं ओळखतो.

• नकाशा व इतर भौगोलिक साधने वापरून एखाद्या 07.73G.21 समोच्च रेषा तयार करतो.
प्रदशे ासंदर्भातील भरू ूपे ओळखणे. 07.73G.22 समोच्च रेषा नकाशाचे वाचन करतो.
• नकाशावरून भौगोलिक घटकाबं द्दल निष्कर्ष काढणे.
07.73G.23 समोच्च दर्शक नकाशाचे उपयोग स्पष्ट करतो.

- शिक्षकांसाठी -
P पाठ्यपुस्तक प्रथम स्वतः समजनू घ्याव.े ज्याद्‌वारे त्यांच्यामध्ेय विषयाची गोडी निर्माण होऊ
P प्रत्येक पाठातील कतृ ीसाठी काळजीपूर्वक व स्वतंत्र शकले . यासाठी शाळते ‘ग्लोबी क्लब’ सरु ू करावा.
नियोजन करावे. नियोजनाशिवाय पाठ शिकवणे O सदर पाठ्यपुस्तक रचनात्मक पद्ध‌ तीने व कृतियुक्त
अयोग्य ठरेल. अध्यापनासाठी तय ार केलेले आहे. सदर
P अध्ययन-अध्यापनामधील ‘आंतरक्रिया’, ‘प्रक्रिया’, पाठ्यपुस्तकातील पाठ वर्गात वाचून शिकवू नयते .
‘सर्व विद्यार्थ्यचां ा सहभाग’ व आपले सक्रिय मार्गदर्शन P संबोधांची क्रमवारिता लक्षा त घेत ा, पाठ
अत्ंयत आवश्यक आह.े अनुक्रमणिकेनुसार शिकवणे विषयाच्या सुयोग्य
P शाळमे ध्ेय असलले ी भौगोलिक साधने आवश्यकतने सु ार ज्ञाननिर्मितीसाठी संयुक्तिक ठरेल.
वापरणे हे विषयाच्या सयु ोग्य आकलनासाठी गरजचे े P ‘माहीत आहे का तुम्हांला?’ हा भाग मूल्यमापनासाठी
आह.े त्या अनषु गं ाने शाळते ील पथृ ्वीगोल, जग, भारत, विचारात घऊे नये.
राज्य हे नकाश,े नकाशासगं ्रह पसु ्तिका, तापमापक याचं ा P पाठ्यपसु ्तकाच्या शवे टी परिशिष्ट दिले आह.े पाठातं ील
वापर अनिवार्य आहे, हे लक्षात घ्या. महत्त्वाच्या भौगोलिक शब्दांची/संकल्पनांची विस्तृत

P पाठाचं ी सखं ्या मर्यादित ठवे ली असली तरीही प्रत्ेयक माहिती या परिशिष्टात दिली आह.े परिशिष्टातील शब्द
पाठासाठी किती तासिका लागतील याचा विचार वर्णानकु ्रमे दिले आहेत. या परिशिष्टात आलले े हे शब्द
करण्यात आलेला आहे. अमूर्त संकल्पना अवघड व पाठामं ध्ेय निळ्या चौकटीने दर्शविलले े आहेत. उदा.,
क्लिष्ट असतात, म्हणनू च अनकु ्रमणिकते नमूद कले ले ्या ‘कालगणना’ (पाठ क्र. १, पृष्ठ क्र. १)
तासिकाचं ा पुरेपरू वापर करावा. पाठ थोडक्यात आटपू P परिशिष्टाच्या शवे टी संदर्भासाठी सकं ेतस्थळे दिलले ी
नये. त्यामळु े विद्यार्थ्यवां र बौद्‌धिक ओझे न लादता आहेत. तसेच संदर्भासाठी वापरलेल्या साहित्यांची
विषय आत्मसात करण्यास त्यांना मदत होईल. माहिती दिलेली आह.े तमु ्ही स्वतः तसेच विद्यार्थ्यांनी

P इतर सामाजिक शास्त्रांप्रमाणे भौगोलिक संकल्पना या संदर्भाचा वापर करणे अपेक्षित आहे. या संदर्भ
सहजगत्या समजणाऱ्या नसतात. भगू ोलाच्या बहुतके साहित्याच्या आधारे तुम्हांला पाठ्यपुस्तकाबाहेर
संकल्पना या शास्त्रीय आधारावर व अमूर्त बाबींवर जाण्यास नक्कीच मदत होईल. हे विषय सखोल
अवलंबून असतात. गटकार्य, एकमेकांच्या मदतीने समजण्यासाठी विषयाचे अवातं रवाचन नहे मीच उपयोगी
शिकणे या बाबींना प्रोत्साहन द्या. त्यासाठी वर्गरचना असत,े हे लक्षात घ्या.
बदला. विद्यार्थ्यनंा ा शिकण्यासाठी जास्तीत जास्त वाव P मूल्यमापनासाठी कृतिप्रवण, मुक्तोत्तरी, बहुपर्यायी,
मिळेल अशी वर्गरचना ठेवा. विचारप्रवर्तक प्रश्नांचा वापर करावा. पाठाचं ्या शवे टी

P पाठातील विविध चौकटी व त्या सदं र्भाने सूचना देणारे स्वाध्यायात याचं े काही नमुने दिलेले आहते .
‘ग्लोबी’ हे पात्र विद्यार्थ्यमां ध्ेय प्रिय होईल असे पहा. P पाठ्यपुस्तकातील ‘क्यू आर कोड’ वापरावा.

- विद्यार्थ्यंसा ाठी -

ग्लोबीचा वापर ः या पाठ्यपुस्तकात पृथ्वीगोलाचा वापर एक पात्र म्हणून केला आह.े त्याचे नाव
आहे ‘ग्लोबी’ हा ग्लोबी प्रत्कये पाठात तुमच्या सोबत असेल. पाठातील विविध अपके ्षित बाबींसाठी
तो तमु ्हांला मदत करले . प्रत्केय ठिकाणी त्याने सुचविलले ी गोष्ट तमु ्ही करण्याचा प्रयत्न करा.

अनुक्रमणिका

क्र. पाठाचे नाव क्षेत्र पृष्ठक्रमांक अपेक्षित
१ तासिका
१. ॠतुनिर्मिती (भाग-१) सामान्य भगू ोल
०३

२. सूर्य, चंद्र व पृथ्वी सामान्य भगू ोल ३ ०९

३. भरती-ओहोटी प्राकृतिक भगू ोल ९ १०

४. हवचे ा दाब प्राकृतिक भूगोल १६ ०९

५. वारे प्राकृतिक भगू ोल २१ ०९

६. नसै र्गिक प्रदेश प्राकृतिक भगू ोल ३० १३
७. मदृ ा प्राकृतिक भूगोल ३९ ०९

८. ॠतुनिर्तमि ी (भाग-२) सामान्य भगू ोल ४६ १०

९. कृषी मानवी भूगोल ५२ १२
१०. मानवी वस्ती मानवी भगू ोल ६२ ०७

११. समोच्च रेषा नकाशा आणि भरू ूपे प्रात्यक्षिक भूगोल ६९ ०७

परिशिष्ट- विशिष्ट भागै ोलिक शब्दांचे अर्थ ७५ ९८

S.O.I. Note : The following foot notes are applicable : (1) © Government of India, Copyright : 2017. (2) The responsibility for
the correctness of internal details rests with the publisher. (3) The territorial waters of India extend into the sea to a distance of
twelve nautical miles measured from the appropriate base line. (4) The administrative headquarters of Chandigarh, Haryana
and Punjab are at Chandigarh. (5) The interstate boundaries amongst Arunachal Pradesh, Assam and Meghalaya shown on
this map are as interpreted from the “North-Eastern Areas (Reorganisation) Act. 1971,” but have yet to be verified. (6) The
external boundaries and coastlines of India agree with the Record/Master Copy certified by Survey of India. (7) The state
boundaries between Uttarakhand & Uttar Pradesh, Bihar & Jharkhand and Chattisgarh & Madhya Pradesh have not been
verified by the Governments concerned. (8) The spellings of names in this map, have been taken from various sources.

DISCLAIMER Note : All attempts have been made to contact copy righters (©) but we have not heard from them. We will be
pleased to acknowledge the copy right holder (s) in our next edition if we learn from them.

मुखपृष्ठ ः पृथ्वीगोलावर विविध नसै र्गिक प्रदशे ातील ठळक बाबी लावणारी मलु गा आणि मुलगी
मलपृष्ठ ः १) गेटवे ऑफ इंडिया, मबंु ई २) मसाई व झुलू जमातीची माणसं व त्यांचे घर ३) हंपी, कर्नाटक ४) टुंड्रा प्रदेशात वापरात
असणारे वाहन-स्लेज गाडी ५) मगं ोलियन जमातीचा शिकारी ६) दक्षिण आशियामधील प्रमखु पिक - भाताची लावणी करतानं ा.

bƛ [&A?*?0‚&@ ƕ/> ƚbƖ

'K# G "7B1>ƛ ¾ 2>Î0>* >$&>*> &¤A ;>4 > >1 2>7 G 4> 4ƬG

¾ K%š1> (K* &>2 > *> ?(*0>* 7 2>Î0>* 1>& @4

¾ ,C›7@72 ?(* 7 2>Î 8>05A G ;K&>&? >4>7)@ :0>* ;K&>Ƭ
¾ ,›C 7@1> :B1>/‚ K7&@ Ð(?‰%> >4™1>1> ?É1:G
¾ ?(*0>* 7 2>Î0>* 1>0 1G ,#%>2> -2 &A¤;@
>1 ¤;%&>&Ƭ &‹š1>1> )>2 G ,>?;4>&ƛ ,›C 7@72 :7΂ :>

¾ ,›C 7@4> 1> ?É1:G ? &@ >4>7)@ 4> &KƬ -2 ,#& :G4 >ƙ 1>?791@ (> 2>ƛ
¾ ,4> (8G K% K%š1> >4G >)>0ƒ 1 G ;GƬ
¾ ,›C 7@72 :1B ?‚ 2% G :7 ‚ ?" >%@ 4. ē, > ,#& ¾ : !.| 2 7 ?#:|.2 0?;ž1>& bj &G ci &>2 > 1>
?(*0>*> > >4>7)@ >4@4 *0žA 1>*A:>2 7;@&
*>;@&Ƭ
*Ĝ(7>ƛ

:> > ,>; B Ǝ /L K?4 ®,ć@ 2%

&‹š1>&@4 0>?;&@ > ?7 >2 2&> bj B* &G
К1‰ ?*2@‰%ƙ ?(*(?8‚ >ƙ 7šC &,Î ci *B 1> >4>7)@& ?(*0>* 7 2>Î0>*>& ;K%>2> -2
? 7Ļ > & 2 >4 ƕ !2*!G Ɩ 1> 1> )>2 G ,$A @4 &0A 1> 4‰>& 4> :G4ƛ ,›C 7@4> ,¦274*>:>"@
>4>7)@:>"@ ,¦2:2>&@4 :1B ĝ(1 7 :1B >‚®&>1> :A0>2 G ce &>: 4> &>&ƛ ,›C 7@ ®7& /K7&@ ?-2&>*>
7G5> *Ĝ(7>ƛ >4@ *0*A > &Ú> ?(4> ;Gƛ &> ,§¬ 0 G #Ŋ* ,B7 } #G ?-2&Gƛ ,›C 7@1> 1> ,¦274*>0A5G
-Ú *B 0?;ž1>:>"@ >4@4Ð0>%G &Ú> &1>2 ē* ?(7:>1> ®7ē,>& >4 %*> 2%G 8‹1 >4G ;ƛG
/ē* Ž1>ƛ &Ú> /ē* >¨1>72 š1> : . ?)& ?(4¨G 1> :B1ĝ(1ƙ 01>ž;ƙ :B1>®‚ & &: G ?(*0>* 7 2>Î0>*
Ь*> @ š&2G 8K)> 7 > ‚ 2>ƛ
1> ?(7:>&@4 75G G 1> 7 G 7 G ž> 7®'> ,%
¾ &‹š1>&@4 *>(G º7ē* :7>ƒ& 0K"> ?(* :> >ƛ
*A/7& :&Kƛ
¾ 2>Î0>*>& (22K K%&> .(4 ?(:&KƬ
?‰?& >72@4 7&@1> 7 0>75&@1>
¾ ;> .(4 8>0A5 G ;K& :>7> 1>.>.& ( > ?" >%>0 1 G .(4 > ;>G& :&@4ƙ ;G :0 ™1>:>"@
2>ƛ ,% ,A$@4 ņ&@ ē1>ƛ

?(*> :1B ĝ(1 :B1>‚®& >4>7)@ 0>?;&@ > ÖK&

?(*0>* 2>Î0>*

bj B*
ca B*
cb *B
cc *B

cd *B
ce B*

cf B*

cg *B

ch *B
ci *B

1

करून पहा. v सरू ्योदयाच्या किवं ा सरू ्यास्ताच्या वळे से वरभष् र
सरू ्यप्रकाश पडणाऱ्या भितं ीजवळ थोडसे े अतं र राखनू
ही काठी रोवा. (काठी साधारणपणे वरभ्ष रासाठी त्या

× ठिकाणी रोवलले ी असणार आह,े हे लक्षात घ्या.)

आकृती १.१ ः सावलीचा प्रयोग आकतृ ी १.२ ः प्रयोग

v टेबलाच्या एका बाजूला मोठा पाढं रा कागद चिकटवा. v निरीक्षणानतं र काठीच्या सावलीच्या जागी दिनांक
v टबे लाच्या समोरच्या बाजलू ा विजरे ी (टॉरच्) हलणार रषे ेच्या खणु ने े नोंदवा.

नाही अशी ठेवा. v सावलीच्या जागेत फरक पडत असल्यास त्यातील
v कागद व विजेरी यांच्या दरम्यान टेबलावर मेणबत्ती अतं र मोजनू ठेवा.

किंवा जाड रूळ उभा करून ठेवा. आकृती १.१ पहा. v या उपक्रमाच्या कालावधीत क्षितिजावर सरू ्योदयाच्या
v कागदावर सावली पडेल अशा पद्धतीने विजेरीचा किंवा सूर्यास्ताच्या जागेचेही निरीक्षण करा.

प्रकाशझोत मणे बत्‍तीवर/रुळावर टाका. (पाठाचा पढु ील भाग सप्टबें र महिन्यात घणे ्यात यावा.)
v मणे बत्तीची/रुळाची सावली कागदावर ज्या ठिकाणी v सप्टबंे र महिन्यासाठी भरलले ्या तक्त्याच्या नोंदीवरून

पडले तेथे पेनाने खूण करा. दिनमान व रात्रमानाचा कालावधी अभ्यासा.
v आता कागद, मेणबत्तीसह/रुळासह टेबल एका v सप्टंबे र महिन्यात तमु ्ही नोंदवलेली काठीची सावली

बाजूकडनू हळहू ळू दसु ऱ्या बाजकू डे सरकवा. कोणत्या दिशने े होती?
v आता कागदावर पडणाऱ्या सावलीचे निरीक्षण करा. v कोणत्या तारखले ा दिनमान व रात्रमान समान होते?
v सावलीच्या स्थानात होणाऱ्या बदलाचं ी नोंद करा.

भौगोलिक स्पष्टीकरण
वरील कृतीतून टेबलाची जागा बदलल्यामुळे
सावलीच्या स्थानात होणारा बदल तमु च्या लक्षात यईे ल.
सूर्याच्या उगवतीच्या व मावळतीच्या स्थानाचं े वर्षभर
निरीक्षण केल्यास आपल्याला अशा प्रकारे होणारे बदल
लक्षात यते ील. असे बदल कोणत्या
कारणामं ळु े होतात, ते पुढील
उपक्रमाच्या मदतीने आपण निरीक्षण
करून ठरवूया.

करून पहा. जरा विचार करा !
F भितं ीवरील सावलीची जागा सातत्याने उत्‍तरके डे
(शिक्षकासं ाठी : हा उपक्रम विद्यार्थ्यकंा डनू वरभष् रात
करून घ्यावा. शाळा सरु ू झाल्यापासनू साधारणपणे आठ सरकत असले , तर सरू ्योदय किवं ा सरू ्यास्ताचे
दिवसानं ी हा उपक्रम सरु ू करून डिसबें र अखरे पर्यंत सपं वावा. ठिकाण कोणत्या दिशले ा सरकल्यासारखे वाटत?े

आठवड्यातनू एक दिवस सरू ्योदयाच्या किवं ा सरू ्यास्ताच्या टीप : या पाठाचा दुसरा भाग (पाठ क्र. ८) २२ डिसेंबर
वळे ी निरीक्षण कराव.े ) नंतर घ्यावा. तत्पूर्वी दिलेल्या निर्शेद ांनुसार निरीक्षणे

v पाच ते सहा फूट लाबं ीची एक जाड काठी घ्या. नोंदवावीत.

2

cƛ :B1ƙ‚ Ï 7 ,C›7@

Ï >1> &@ Ƨ ,›C 7@Ð0>% G Ï >4>( G @4 ‰@1 :&Kƙ š1> §®'&@: ,/B §®'&@ ¤;%&>&ƛ 1> 4!

7 ‰@1 &@ ;&G ƛ Ï ;> ®7& /K7&@ ?-2&>*> &K G«;> ,C›7@,>:B* >®&@& >®& (Ä2 :&Kƙ &G«;>

,›C 7@/K7&@ Ð(?‰%> >4& :&Kƛ &: G ,›C 7@ &@ Ï> @ ,/B §®'&@ :&Gƛ ƕ ņ&@ cƛbƖ

:1B >/‚ K7&@ Ð(?‰%> >4&ƨG š1>05A G Ï :1B >/‚ K7&@ Ï

®7&Î ,% G ?-2& *:4>ƙ &2@ &K;@ :1B >/‚ K7&@ К1‰,%G Ï > @ ,¦2Ó0% ‰> ,/B
Ð(?‰%> >4&Kƛ Ï >1> ,¦2Ó0% 7 ,¦274* &@ >
:A0>2 G eƙahƙaaa ? 0@ƛ
>4>7)@ :>2 > :&Kƙ š1>05A G ,¨1>4> Ï > @ Ï ,:/0A >2B G dƙfgƙaaa ? 0@ƛ ,›C 7@
Ï > > ,›C 7@
.> B :&& ?(:& :&ƛG Ð(?‰%> 0> ‚

2> ?7 >2 2> Ǝ &ņ @ cƛb Ï > @ §®'&@

) :B1Ђ >8ƙ Ï Ð >8 1>Ð 0>% G ,›C 7@Ð >8;@ &A¤;@ Ï>1> 4> > £1>: ij4> ;Gƛ
>8>& Ï?. .> > /> 0>7>®1G,>:B*
:4G >Ƭ :¨1>: &K K" G :4G Ƭ ,L?%‚0G,1ƒ& :> 7>$&K ?% ,L?%‚0G* &2 &K

ē* ,;>ƛ É0>É0>*G :> 0@ ;K&K ;G &A¤;> 4> 0>?;&@ ;Gƛ

>4@4 &ņ @ ?7ü>›1>ƒ*@ 0H(>*>72 2>7@ƛ Ï> > Ð(?‰%> 0> ‚

™ &@* ?7ü>'¼ ?*7#>ƛ ,L?%‚0> 8AÛ ,‰ 0>7>®1> :B
ƕ ć0@Ɩ 1‚
™ š1>* > :B1ƙ‚ ,C›7@ 7 Ï 8> /?B 0 > ü>ƛ ?
,C›7@ 2
™ :1B >‚4> 01/> @ / G 2>ƛ Ð>'?0 ,CĈ ,;>ƛ %
ņ­% ,‰
™ :1B >/‚ >7G &@ 4. 7&‚A5> >2 ‰> > *B Ž1>ƛ ƕ ć0@Ɩ

™ ,›C 7@ .*4G4> ?7ü>'» ®7& /K7&@ ,§¬ 0 G #*Ŋ &ņ @ cƛc Ï 4>ƚ ­ņ % ,‰ 7 8ÛA ,‰
,B7G} # G ?-2& ?-2& :B1 ‚ .*4¨G 1> ?7ü>›1>/‚ K7&@
4G¨1> ‰7G 2 ?-2G4ƛ :B1>/‚ K7&@ ?-2&>*> 0>7>®1>ƙ ć0@ 7 ,L?%0‚ G 1> ?(78@ ?(:%>Ç1>
ñ>5>1> >ë>1> ?7ē÷ ?(8G*G ?-2>7Gƛ Ï 4> @ &ņ @ cƛc ,;>ƛ š1>ƚš1> ?(78@ Ï ƙ
,›C 7@ 7 :1B ‚ 1> @ :>,‰G §®'&@( G @4 1> &ņ @&
™ Ï .*4G4> ?7ü>'» ®7& /K7&@ ?-2& :&>*> (> 74@ ;ƛG
,›C 7@ .*4G¨1> ?7ü>›1>‚/K7&@ ?-2G4ƛ

™ 1> :7‚ ij4G¨1> ņ&@ @ ņ&@ 7;@& >$>ƛ

/L K?4 ®,ć@ 2% 2> ?7 >2 2> Ǝ

,C›7@Ð0>%G Ï> @ ,¦2Ó0% ‰>;@ ) ņ&@ cƛc 0)@4 Ï> @ 7 >8>&@4
4 .7A&‚5> >2 ;Gƙ š1>0A5G Ï ,C›7@/>G7&@
Ð(?‰%> >4&>*> ,C›7@ 7 Ï>0)@4 &2 :7‚Î §®'&@ 7 ,C›7@7ē* ?(:%>2@ §®'&@ &¤A ;@
:>2 G *:&Gƛ G«;> &K ,C›7@1> >®&@& >®& 75 8@ 5 >4Ƭ

3

:1B ‚ :&Kƛ : G :4 G &2@;@ К1G 0>7>®1> ? Ļ7>
,L?%‚04G > :1B ƙ‚ Ïƙ ,›C 7@ > ,>&5@& 7 > :25
0>7>®1> Ï 2G9&G 1G& *>;@&ƙ ¤;%*B К1 G 0>7>®1> 7 ,L?%0‚ :G
a° Ë;%G ;K& *>;@&ƛ ƕ &ņ @ cƛe ,;>Ɩ >;@ ,L?%‚0>
7 0>7>®1> *> :B1ƙ‚ ,C›7@ 7 Ï > :25 29G G& 7
> ,>&5@& 1&G >&ƛ 8> 7G5@ Ë;%G ;K&>&ƛ Ë;% G
:B1‚ 7 Ï >1> :( />‚& #&>&ƛ

,C›7@ Ï f°

ƕ8ÛA ,‰Ɩ ja° ƕ ņ­% ,‰Ɩ :1B ‚
8÷A ć0@ ,›C 7@ 7ü ć0@
ņ&@ cƛe Ð(?‰%> 0> >&‚ @4 -2
Ï cha° bia° Ï

,L?%0‚ > Ï 2> ?7 >2 2> Ǝ

ņ&@ cƛd ,C›7@ƚ Ï ƚ:B1 ‚ Ƨ K* ) Ï ƙ ,›C 7@ 7 :B1‚ 1> @ ņ­% 7 8ÛA ,‰>&@4ƙ

,% ,›C 7@7ē* >8>& Ï 4> ,>;& ć0@ @ &:G 0>7>®1G1> ?(78@ @ :>,G‰
:&Kƛ š1> Ï?. .> G Ð >?8& /> :&>&ƛ ; G /> §®'&@ 4‰>& Ž1>ƛ Ïƚ,›C 7@ƚ:B1 ‚ 1> 1>&@4
Ï >7ē* ,2>7?&‚& ;K%>Ç1> :1B ‚Ð >8>05A G ,¨1>4> K* ? &@ 8> G :&@4Ƭ К1 G 0?;ž1>&
?(:&>&ƛ Ï ,›C 7@/K7&@ ?-2& :&>*> ,L?%‚04G > :G K* ? &@ 7G5> ;K&@4Ƭ

:B1>‚1> ?7Ē÷ .> :B :&Kƙ &2 0>7>®1G: :1B ˂ ;% Ƨ

&K ,C›7@ 7 :B1‚ 1> 1> 01G :&Kƛ 8÷A 7 7ü :B1 ‚ 7 ,C›7@ 1> 1> (2¤1>* Ï ¨1>05A G Ï > @
ć0@1> ?(78@ Ïƙ ,›C 7@ 7 :B1 ‚ 1>0 1G ja° > :>74@ ,C›7@72 ,#&Gƛ 1> §®'&@& ; G &@*;@ K4
K* ;K&Kƙ š1> 7G5@ ,¨1>4> Ï >1> Ð >?8& :0,>&5@& 7 > :25 29G G& :&>&ƙ š1>0A5G ?(7:>
/> > > )>‚ /> ?(:&Kƙ ¤;%*B >8>& Ï Ï > @ :>74@ ,C›7@72 ’1> ?" >%@ ,#&Gƙ &'G *B
)‚7&‚A5> >2 ?(:&Kƛ ƕ &ņ @ cƛd ,;>ƛƖ
:B1˂ ;% */A 7&> 1G&ƛG 8@ :>74@ (K* Ð >2 G ,#&Gƛ
Ë;%G Ƨ
01/> >& &@ (>! :&G 7 #G1> /> >& &@ ?725
,›C 7@ @ ,¦2Ó0% ‰> 7 Ï > @ ,¦2Ó0% .*&Gƛ ,C›7@72@4 ’1> /> >& (>! :>74@ :&Gƙ &G'B*
‰> *;G 0@ > ,>&5@& *:&>&ƛ Ï > @ ,¦2Ó0% :B1 ‚ ,%B ‚,%G > 44G > ?(:&Kƛ ;@ §®'&@ ¤;% G Ë>:
‰> ,›C 7@1> ,¦2Ó0% ‰G8@ :A0>2G f° > :1B ˂ ;% ;K1ƛ š1> 7G5G: ?725 >1&G @4 /> >&*B
K* 2&Gƛ ,¦2%>0@ƙ Ï Ðš1 G ,¦2Ó0%>(2¤1>* :1B ?‚ .. > > >;@ /> ?(:&>ƙG &«G ;> :1B ?‚ .. 8 &
,›C 7@1> ,¦2Ó0% Ð&4>4> (K* 75G > G(&Kƛ К1 G Ë>:44G G ?(:&ƙG &@ §®'&@ # Ë>: :1B ˂ ;%> @ :&ƛG
0>7>®1G4> :B1‚ƙ Ïƙ ,›C 7@ 1>* > K#%>Ç1> 2G9&G ƕ ņ&@ cƛf ,;>Ɩ Ë>: :1B ‚Ë;% ->2 'Kñ>
8Bž1 8 > > K* :&Kƙ &2 ,L?%‚04G > &K bia° /> >&*B */A 7&> 1&G Gƛ

4

,C›7@ Ï :B1‚
# Ë>: Ë;%
Ë>: Ë;%
&ņ @ cƛf Ë>: 7 #Ë>: :1B ˂ ;%

Ļ %> ņ&@ Ë;% :B1‚
,C›7@ Ï

# Ë>: Ë;% ņ&@ cƛg Ļ %> &ņ @ 7 # Ë>: :1B ‚Ë;%

>;@ 7G5> Ï ,›C 7@,>:*B ,/B §®'&@& :&Kƛ ?(8*G G 2K7>ƛ ,G§ž:4 G !K 721> ?(8&G 1G
4ƙ ; G
¤;% G &K ,C›7@,>:B* >®&@& >®& (Ä2 :&Kƛ ,;>ƛ
,¦2%>0@ Ï > @ (>! :>74@ ,›C 7@,1&ƒ ,K;K & *>;@ƛ
&@ 7 >8>& :, &ƛG 8>75G @ ,C›7@72@4 (@ ™ ,§G ž:41> 721> !K >72 ®, > ? Ļ7>
'Kñ> /> >&*B :B1> ‚ @ -Ú Ð >80>* #> >ü> Ā§E ®! > 4;>* #| Ŋ .:7>ƛ
7&‚5A >Ð0>% G ?(:&ƛG ; G Ǹ Ļ %> &ņ @ :1B ˂ ;%ǹ ;K1ƛ
ƕ &ņ @ cƛg ,;>Ɩ Ļ %> &ņ @ :1B ˂ ;% ™ 1> |#Ŋ4> Ï 0>*>ƛ 1> |#7Ŋ 2 01/> @ ,G§ž:4*G
Ü? & ?(:&ƛG 7&5‚A >$>ƛ

ē* ,;>ƛ

™ !M ! ? 4> > ? Ļ7> ? %0>&@ >
K5> Ž1>ƛ &K !.G 4>72 01/> @ "G7>ƛ

™ ? 4>1> Kž>& ,§G ž:4 £1>

&ņ @ cƛh :B1˂ ;%> @ &ņ @

5

™ &> 1> |#Ŋ1> 0> G ba & G bf :G0@72 0K"> ņ&@ cƛj Ï Ë;%> @ ņ&@
Ā§E ®! > ? 7Ļ > 2.2> > #| Ŋ "7G >ƛ 1> |#4Ŋ >
,›C 7@ 0>*>ƛ š1>72( G @4 01/> @ ,G§ž:4* G 7&‚5A 2> #K ij >47> Ǝ
>$>ƛ 1> 7&‚A5>4> ?79A77Cš& :0 >ƛ ) :B1˂ ;%>1> ?(78@ ,›C 7@72@4 K%š1>

™ ;> #| Ŋ !.G 4>72 §®'2 "G7™1>:>"@ 8>5G& ,4¢) /> >&B* Ë;% ?(:%>2 *>;@Ƭ
:4¨G 1> 2.2@ ¦2 > ? Ļ7> A .5@ > )>2
¤;%B* 7>,2 2>ƛ ) Ļ %> &ņ @ ?% Ë>: : G :B1˂ ;% >

™ ?797A 7šC &>:0K2 Ï >72 >$44G G 7&‚A5 1G
4ƙ 8@ 75G @ ;K 8 & G >1Ƭ
0> #%@ 2>ƛ
) ÏË;% Ļ %> ņ&@ > ?(:%>2 *>;@Ƭ
™ &> :B1‚ ¤;%*B ?7 2G @ Ž1>ƛ &@ :>)>2%& -!ł ) Ï >72 ¨G 1>: &A¤;>4 > K% K%&@ Ë;%G ?(: B
&2>72 Ï >1> :2529G &G #7@ )2>ƛ
8 &@4Ƭ
™ ?7 G2@ > Ð >8 Ï>72 !> >ƛ ņ&@ cƛh ,;>ƛ
) &2 Ë;> 05A G ;>%G >2@ :1B ˂ ;%G ,% > ,>œ
™ Ï >1> ,›C 7@72 ,#%>Ç1> :>74@ G ?*2@‰% ē*
:1B ‚ Ë;%> @ §®'&@ :0 *B Ž1>ƛ 8 & *>;@Ƭ

ÏË;% Ƨ 2> ?7 >2 2> Ǝ

Ï ,¨1> ,¦2Ó0% 0> >‚7ē* >&>*> «G ;> ) ’1> 0>7>®1G4> :1B ‚Ë;% ;K& *>;@ƙ &G«;>
,›C 7@1> >1G& Ð78G 2&Kƙ &G«;> Ï Ë;% #*Ŋ
1&G Gƛ 8>75G @ Ï 7 :B1‚ 1> 1> (2¤1>* ,›C 7@ > Ï>4> :>74@ *:& G >Ƭ
,>&5@& :%G 7¬1 :&Gƛ ,L?%‚0G1> 2>Î@
Ï > > Ð(?‰%> 0> ‚ ,C›7@1> (>! :>74@&B* >&Kƛ
š1>0A5 G Ï ,%B ,‚ % G > 4> > * Ë>: ÏË;%
;K&Gƙ &2 >;@ 7G5> Ï >;@:> > 4> ¨G 1>05A G
# Ë>: Ï Ë;% ;K&ƛG ƕ &ņ @ cƛi ,;>ƛƖ

ē* ,;>ƛ

™ :1B ‚Ë;%>:>"@ 7>,24G4 G :>?;š1 ņ&@ cƛj
Ð0>%G 0> #> ?% ÏË;%> @ §®'&@ :0 B* Ž1>ƛ

Ï
:1B ‚ ,›C 7@

Ë>: Ë;%

Ï
# Ë>: Ë;%

&ņ @ cƛi Ë>: 7 #Ë>: ÏË;%

6

:B1˂ ;%> @ 7?H 8­ë G Ƨ š1> > 1> !*4G > ?05%>2> Ð?&:>(;@ 7G 5> :&Kƛ
Ë;%>1> (2¤1>* &¤A ;@ š1> G ?*2@‰% 2> 7 *Ĝ(7>ƛ
™ :B1‚Ë;% 0>7>®1G4> ;K&ƙG ,% К1 G
0>7>®1G4> ;K& *>;@ƛ 0>;@& ;G > &¤A ;> 4> Ƭ

™ :B1‚ƙ Ï 7 ,C›7@ ; G *AÉ0 G > :25 2G9&G 7 ?,)>* 7 ?)É0% Ƨ
> ,>&5@& :¨1>72 :B1‚Ë;% ;K&Gƛ
Ë;%>Ð0>%G Ï 7 :1B ‚ 1> 1> .>.&@& >;@
™ Ë>: :B1‚Ë;%> > >®&@& >®& >4>7)@ ?7?8ć §®'&@ ?*0>%‚ ;K&>&ƙ š1>* > ?,)>* ?%
h ?0?*!G ca : G Ļ( ƕeea :G (Ļ Ɩ :&Kƛ ?)É0% ¤;%&>&ƛ ?,)>* ; G Ï>0A5G #&Gƙ &2
?)É0% ; G :B1>0‚ A5G ;K&ƛG
Ï Ë;%> @ 7?H 8­ë G Ƨ
™ Ï Ë;% ,L?%0‚ G4> ;K&Gƙ ,2& A К1G ,L?%0‚ 4G > ?,)>* ƕOccultationƖ Ƨ ;@ 7 >8@1 !*>
;Gƛ Ï >ü> &>Ç1>:0Kē* ? 7Ļ > Ë;>:0Kē*
;K& *>;@ƛ >&Kƛ 8> 7G5@ >;@ >5 &@ K4@1 7®& B
™ :B1‚ƙ ,C›7@ 7 Ï ; G *ÉA 0 G > :25 29G &G 7 Ï>1> 0> G 4Aÿ ;K&Gƛ 1>4> ?,)>* :G
¤;%&>&ƛ 7>®&?7 Ë>: :B1‚Ë;% ; G ?,)>*> >
> ,>&5@& :¨1>72 ÏË;% ;K&Gƛ Ð >2 ;ƛG 1> 7G5@ Ï>0A5G :1B ‚?.. > 4G
™ Ë>: Ï Ë;%> > >®&@& >®& >4>7)@ >&ƛG

bah ?0?*!G & > :&Kƛ ?)É0% ƕTransitƖ Ƨ ,›C 7@ ?% :B1‚ 1> 1>
29G G& .)A ? 7Ļ > 8AÉ 1> , H ½ >(> & ˂; 4>ƙ
Ë;%ƚ K4@1 !*> Ƨ &2 ?)É0% ;K&Gƛ 8> 7G5@ :B1 ‚ ?. .>7ē*
:1B ˂ ;% ?% ÏË;% 1> 7ij 5 K4@1 >5> ?", > :2 &>*> ?(:&Kƛ Ë;% 7 ?)É0%
1>& ->2:> -2 *>;@ƛ ?)É0% ;G Ð >2 G
§®'&@ ;&G ƛ 1>& 8A/ƚ 8A/ :G >;@;@ *:&Gƛ :B1˂ ;% :&Gƛ
:1B ƙ‚ ,›C 7@ ?% Ï ?7?8ć §®'&@& 1™G 1> > ;>
7ij 5 K4@1 ,¦2%>0 ;ƛG 1> 7 >8@1 !*>
*;G 0@ #& *:¨1>* G š1>.( M(4 4K > 1> 0*>&
:>;? &Ł B;4 :&ƛG

K4 8>®ÎŠ>: >"@ Ë;% G 7 š1>&;@ Ë>:
:B1‚Ë;% ?% Ļ %> &ņ @ :B1˂ ;% ¤;% G £1>:> @
,7%‚ @ :&ƛG ’1> /> >& Ë;% ?(:%>2 :G4ƙ &'G G
/2>&@4 K48>®ÎŠ 7 *B‚ Î 1G&>& ?%
Ë;%>1> §®'&@ > : K4 £1>: 2&>&ƛ

; G *;G 0@ 4‰>& "G7>ƛ

:B1‚Ë;% ,>;&>*> >5@ > ? Ļ7> ?7?8ć &ņ @ cƛba .)A > G ?)É0%
Ð >2 G I ¨: 7>,2%G 7¬1 :&ƙG >2%

:B1>‚ 1> Ð 2 Ð >8>05A G #Kž>* > > ;K 8 &Gƛ 0@ % @ K" G Ƭ

:B1‚Ë;%>1> >4>7)@& >* ?*0>‚% ) 1š&> :>&7@ :>0>ž1 ?7Š>* ǸË;%ǹG ;> /> ƛ
;K%>Ç1> >5K >05A G * G ,‰@ƙ Ð>%@ Ĝ)5&>&ƛ
š1> 1> H?7 ñ>5>,G‰> 7G 5@ !*> :¨1>* G ) 1š&> :;>7@ :>0>ž1 ?7Š>* Ǹ?7¬7ǹ ;> ,>"ƛ

7

स्वाध्याय

प्रश्न १. चकु ीची विधाने दरु ुस्त करून लिहा. प्रश्न ३. पढु ील तक्ता परू ्ण करा.
(१) चदं ्र सरू ्याभोवती प्रदक्षिणा घालतो.
(२) पौर्णिमसे चदं ्र, सरू ्य व पथृ ्वी असा क्रम असतो. तपशील/वशै िष्ट्ेय चंद्रग्रहण सूर्गय ्रहण
(३) पथृ ्वीची परिभ्रमण कक्षा व चदं ्राची परिभ्रमण तिथी दिवस अमावास्या

कक्षा एकाच पातळीत आह.े स्थिती चदं ्र-पथृ ्वी-सरू ्य
(४) चदं ्राच्या एका परिभ्रमण काळात चदं ्राची कक्षा
ग्रहणांचे प्रकार १०७ मिनिटे
पथृ ्वीच्या कक्षेशी एकदाच छदे त.े खग्रासचा जास्तीत
(५) सरू ्यग्रहण उघड्या डोळ्यांनी पाहणे योग्य आह.े जास्त कालावधी
(६) चदं ्र पथृ ्वीशी उपभू स्थितीत असताना
प्रश्न ४. आकतृ ी काढा व नावे लिहा.
ककं णाकतृ ी सरू ्यग्रहण होत.े
प्रश्न २. योग्य पर्याय निवडा. (१) खग्रास व खडं ग्रास सरू ्यग्रहण.
(१) सरू ्यग्रहण ः (२) खग्रास व खडं ग्रास चदं ्रग्रहण.
( अ)
प्रश्न ५. उत्तरे लिहा.
( आ) (१) दर अमावास्या व पौर्णिमेस चदं ्र, पथृ ्वी, सूर्य

एका सरळ रषे ते का यते नाहीत?
(इ) (२) खग्रास सूर्यग्रहण होत असताना

(२) ककं णाकृती सरू ्यग्रहणाच्या वळे ी दिसणारे पृथ्वीवर खंडग्रास सूर्यग्रहणही का
सरू ्यबिबं ः अनुभवास येत?े
(३) ग्रहणांविषयीचे गैरसमज दरू
करण्यासाठीचे उपाय सचु वा.
(४) सूर्यग्रहण पाहताना कोणती काळजी
घ्याल?
(५) उपभू स्थितीत कोणत्या प्रकारची
सरू ्यग्रहणे होतील?

(अ) (आ) (इ) उपक्रम :
(३) चदं ्राची अपभू स्थिती ः
(१) वर्तमानपत्रांतून ग्रहणाचं ी माहिती देणारी कात्रणे
गोळा करून वहीत चिकटवा.

(२) तुम्ही पाहिलले े ग्रहण याविषयी लखे न करा.
(३) आतं रजाल, पंचांग व दिनदर्शिकांचा वापर करून

या वर्षात होणाऱ्या ग्रहणांचे दिनाकं , स्थळ, वळे
इत्यादी माहिती संकलित करा.
***

(अ) (आ) (इ)

8

dƛ /2&@ƚ ;K!@

:> > ,>;B Ǝ

,$A @4 >1>? Î> G ?*2@‰% 2>ƛ Ь*> @ š&2 G :> > 7 > ‚ 2>ƛ

ņ&@ dƛb ƕ Ɩ &ņ @ dƛb ƕ.Ɩ

¾ ?(4G4@ (Kž;@ >1>? ÎG > ?" >% @ ;G&ƙ 1> > 'G! :. ) :1B ƙ‚ Ï 7 ,›C 7@ 1> G AĒš7> 9%‚
½ 7G 7G ž> ?" >% @ ;&G Ƭ .4 7 ĵÏ>Gš:>2@ .4 1> 1>8@ :&Kƛ

¾ (Kž;@ >1>? Î>0 )@4 ,>™1>.(M( 4 G &0A G

?*2@‰% *Ĝ(7>ƛ ē* ,;>ƛ
¾ 8> Ð >21> *:H ? ‚ !*G4> >1 ¤;%&>&Ƭ

/L K?4 ®,ć@ 2% ™ &A01> 7;@72 #> ? Ļ7> # Ŋ 1>:>2 @ 7®& B "7G >

7 7;@ K2>* G #>7@ #Ŋ* 7@ #G ;47>ƛ
72@4 (Kž;@ >1>? ÎG > ?" >%>œ* G&4G4@

;&G ƛ :0AÏ? *>2@ >;@ >5 2>?;¨1>: &A¤;>4 >

:0ÏA > G ,>%@ )@ ? *>Ç1>1> B, 75 ¨1> G

ƕ ņ&@ dƛb ƕ ƖƖƙ &2 >;@ 7G5:G ? *>Ç1>,>:*B

&ƚ(2Ä ,1ƒ& G¨1> G ƕ ņ&@ dƛb ƕ.ƖƖ ?(:&Gƛ

:> 2 4>1> 1> ;>4 >4º*> ,% /2&@ƚ ;K!@

¤;%*B 5 &Kƛ >;@ ,7>( 7 5&>ƙ /2>&@4

:7‚ :0AÏ? *>Ç1>7 2 8> Ð >2G /2&@ƚ ;K!@

1&G :&Gƛ /2&@ƚ ;K!@ 1> *:H ? ‚ !*> :B*ƙ

š1>0> G 8>®Î ,% :0 *B G 1>ƛ

/2&@ƚ ;K!@ ;@ :> 2 4> @ (22K ?%

?*1?0&,%G ;K%>2@ ;>4 >4 ;Gƛ :> 2>&@4 &ņ @ dƛc 7;@ K2>& ;47%>2@ 0A4 @

,>™1>1> ,>&5@& "2>7@ >4>7)@* G .(4 ;K& ™ #@1> #¢1>& ,>%@ Ž1>ƛ #@ ;>&>& )ē* #.>

:&Kƛ (2 bc &>: cf ?0?*!> *@ /2&@ƚ ;K!@ G 2 2 ?-27¨1>: >1 ;K& G & G ,;>ƛ

É ,B%‚ ;K&Gƛ ™ ?0‹:21> /> ñ>& ,>%@ G * ?0‹:2 >4B 2>ƛ

,C›7@72@4 4>72%>01G :>&š1>*G #%>2@ ;@ ?*2@‰% 2>ƛ ƕ,>4 > > :;/> Ž1>ƛƖ

!*> 7272 ,>;&> :; 7 ®7>/>?7 7>!&ƨG ,2 & A ™ K-%ƙ , > ?-2&>*> G;@ ?*2@‰% 2>ƛ

9

™ )> ‚ ,4G > ,>%@ Ž1>ƛ ,4G > ;>&>& G * > ?(8G*G ¾ Ïĵ >š:>2@ .4 ? 7Ļ > ĒA š7@1 .4 K% K%š1>

:>7 >8 K4 K4 ?-27& 2;>ƛ ,>™1>1> .>.&@& &ņ º01 G >®& $54GƬ

>1 #&G 1> G ?*2@‰% 2>ƛ /L K?4 ®,ć@ 2%

72@4 :7‚ ņ&º01G ĵÏKš:>2@ .4> G ƕÐG2%G GƖ
,¦2%>0 ,>;>14> ?05&>&ƛ ĵÏKš:>2@ .4
AĒš7> 9‚% .4>1> ?7Ē÷ ?(8G*G >1‚ 2& :&Gƛ
ĵÏ>Gš:>2@ ¤;% G ĵÏ>&B* .>;G2 >%>2>ƛ 1> > *A/7
&A¤;@ ®7& ;@ G&4> :G4ƛ ÎG01G É> >2
,>5™1>& .:¨1>: 7G >*G ?-2%>Ç1> É>1>
.>;G21> ?(8G*G &A0 > ,>5%> A 4G4> :&Kƛ ;>
(G @4 ĵÏKš:>2@ .4> > ,¦2%>0 ;Gƛ

ņ&@ dƛd ,>™1>:; ,4G > ;47%>2> 04A > 7 >&‚ @4 ?7ü>›1>ƒ G (K* :0&A¨1 ! 2>ƛ
,> ?0?*!> > 2®:@ G ;> G5 5G 7>ƛ š1>* >
™ ½ƚ *G .K!>& )ē* K4 K4 ?-27&>*> >1 ?05>4G¨1> *A/7>72 7 >‚& > ‚ #7>ƛ
#& G 1> G ?*2@‰% 2>ƛ
Ïĵ Kš:>2@ .4 7 ĒA š7@1 .4 Ƨ
&ņ @ dƛe ½ƚ *G ?-27%>2@ 0A4 @ ,¦274*>0A5 G ,›C 7@4> Ð >2 G .4 ? Ļ7>

Ð2G %> ?05&Gƛ ;@ Ð2G %> ,C›7@1> ĵÏ>,>:*B ?7Ē÷
?(8G& >1‚ 2&Gƛ ?&4> ĵÏKš:>2@ ÐG2%> : G ¤;%&>&ƛ
ƕ ņ&@ dƛf ,;>ƛƖ ,›C 7@72@4 K%&@;@ 7®&B 8>
ÐG2%0G A5 G ,C›7@/K7&@ :4G¨1> 7 >8>& -ij 4@
> 8 &Gƨ ,2& A š1> 7G5@ ,›C 7@1> ĒA š7> 9‚%> @
Ð2G %> ,›C 7@1> ĵÏ>1> ?(8G& >1 ‚ 2& :&Gƛ ;G .4
ĵÏKš:>2@ Ð2G %G1> *G ,!º*@ >®& :&Gƛ 1>05A G
/B&4>72@4 K%&@;@ 7®&B ; G š1> > @ 2>;&ƛG

:> > ,>;B Ǝ

>4@4 Ь*> 1> )>2 G ij4G¨1> &ņ º.>.&
7 >&‚ > ‚ 2>ƛ

¾ #Ŋ K%š1> ?(8G4> ,#4>Ƭ G= AĒš7@1 .4ƙ ưƪ ĵÏKš:>2@ .4
¾ ,¨G 1>&@4 ,>™1> > - Ł 7!> K%š1> ?(84G > 4>Ƭ
¾ ½ƚ G*4> K#4G¨1> 7®&B ?-2&>*> K%š1> &ņ @ dƛf Ïĵ Kš:>2@ .4 7 ĒA š7@1 .4

§®'&@& ;Kš1>Ƭ /2&@ƚ ;K!@ Ƨ
¾ #¢1>&@4 7 ?0‹:21> />ñ >&@4 ,>™1> G >1 :> 2 4>4> 1%G >Ç1> /2&@ƚ ;K!@: ,$A @4

>4GƬ ! >2%@/&B :&>&ƛ
¾ 72@4 ņ&º01G K%&@ .4G >1‚ 2& :>7@&Ƭ ™ Ïƙ :B1 ‚ 1> G AĒš7> 9‚% .4ƙ &: G ,›C 7@ G

AĒš7> 9%‚ .4ƛ

10

™ ,›C 7@ G :B1>‚/K7&@ ?-2%G 7 Ï > G К1‰,%G :&Gƛ :7:‚ >)>2%,%G 0>7>®1G4> 7 ,L?%‚04G > &@

:1B >‚/K7&@ ?-2%ƛG :7>ƒ& 0K"@ :&Gƙ &2 ć0@1> ?(78@ &@ *G;0@,‰G >

™ ,¦274*>05A G ,C›7@72 ?*0>‚% ;K%>2@ Ïĵ Kš:>2@ 4;>* :&Gƛ1> /2&@ƚ ;K!@ G *ÉA 0 G )>%> @ 7

ÐG2%>ƛ ;K!@ /> > @ :G (K* 0AŒ1 Ð >2 ;G&ƛ

)>%> @ /2&@ƚ ;K!@ ƕǀǝǟǖǛǔ ǁǖǑǒƖ Ƨ Ï 7

/2&@ š&2 Ę7A Ï > G ĒA š7> 9%‚ :B1 ‚ 1> 1> /2&@ ?*0>%‚ 2%>Ç1> Ð2G %> 0>7>®1>
.4 7 ,L?%0‚ 4G > > ?(8&G >1‚ 2&>&ƙ š1>05A G
Ïĵ Kš:>2@ /2&@ Ï ĒA š7> 9%‚ .4 7>$&ƨG ?% š1> ?(78@ )>%> @
.4 /2&@ 1&G ƙG @ :2>:2@,‰G > ->2 0K"@ :&ƛG &ņ @
dƛh ,;>ƛ /2&@1> ?" >%@ ,>™1> > ?) -Ł 7!>
;K!@ AĒš7> 9%‚ .4 >¨1>0A5G ;K!@1> ?" >%@ ,>%@ ?) K4,1&ƒ
ĵÏKš:>2@ .4 :2&ƛG ;@ )>%> @ ;K!@ :&ƛG

ņ&@ dƛg /2&@ƚ ;K!@ ?*?0‚&@ Ð?É1> :1B ‚

:1B >‚,G‰> Ï ,C›7@1> ?) 75 ;Gƙ

š1>0A5 G ,C›7@72 Ï > G AĒš7> 9‚% .4 :B1>‚ 1>

AĒš7> 9%‚ .4>,‰G > >®& ,¦2%>0 2&Gƛ Ïƙ :1B ‚

7 ,C›7@ 1> 1> :>,‰G §®'&@05A G /2&@ƚ ;K!@ ;K& /2&@ @ ,>&5@
:&Gƛ ,›C 7@72 ’1> ?" >%@ /2&@ ? Ļ7> ;K!@ 1&G Gƛ

š1>1> ?7Ē÷ ?" >%@;@ š1> 7G5@ *ÉA 0 G /2&@

? Ļ7> G;K!@ 1&G G ;> ,C›7@1> ĵÏKš:>2@ .4> > Ï
,¦2%>0 ;Gƛ &ņ @ dƛg Ð0>%G ,C›7@72@4 /2&@ƚ
;K!@1> §®'&@ 4‰>& Ž1>ƛ /2&@ ;G K!@
™ ’1> 7G5G: a° 2G >7Cš&>72 /2&@ :&ƙG š1>
š&2 ĘA7
75G :G š1>1> ?7Ē÷ .> 4B > :4G¨1> bia°
2 G >7šC &>72;@ /2&@ :&ƛG ,C›7@

;G K!@ /2&@

™ š1> 75G @ 1> 2 G >7Cš&>* > >! K* §®'&@& ;K!@

:&ƛG 2 /2&@ a° 7 bia° 2G >7Cš&> 72 :4G ƙ &ņ @ dƛh )>%> @ /2&@ƚ ;K!@

&2 ;K!@ K% K%š1> 2 G >7Cš&>7 2 :4G Ƭ /> > @ /2&@ƚ ;K!@ ƕƻǒǎǝ ǁǖǑǒƖ : Ï

2> ?7 >2 2> Ǝ ,C›7@/K7&@ ?-2&>*> 0?;ž1>&B* (K* 7G5> &K ,C›7@
7 :B1>‚1> : (/>‚& >! K* §®'&@& 1G&Kƛ ;@ §®'&@

) ,›C 7@,>:*B (2Ä 7 >8>& >™1>:>"@ 0K" G К1G 0?;ž1>1> 8AÛ 7 ņ­% ,‰>&@4 ć0@4>
1G&Gƛ 1> (K* ?(78@ /2&@ ?*0>‚% 2%>Ç1> Ï ?%
?Ý.>% 7>,2>7 G 4> &>&ƛ &G K%š1> :B1‚ 1> 1> ÐG2%> ,C›7@72 >! K* ?(8G& >1‚ 2&>&ƛ
ƕ &ņ @ dƛi ,;>ƛƖ :B1>‚0A5G ’1>?" >%@ /2&@
.4>1> ?72K)>& >1 ‚ 2&>&ƛ

/2&@ƚ ;K!@ G Ð >2 Ƨ ?*0>‚% ;K&G &G'@4 ,>™1>72 >! K*>& :4G¨1>
Ï>1> Aēš7> 9‚% .4> >;@ ,¦2%>0 ?(:B* 1G&Kƛ
’1>Ð0>%G 2K 1> 2K /2&@1> 75G > .(4&>&ƙ š1>0A5G ?*0>‚% >4G¨1> /2&@1> ,>™1> @ ,>&5@
š1> Ð0>%G /2&@ @ ‰>( G @4 0@ƚ ?) ;K&

11

नेहमीपेक्षा कमी चढते व नेहमीच्या ओहोटीपेक्षा कमी v भरती-ओहोटीमुळे पाण्यातील कचऱ्याचा निचरा
उतरते; कारण चंद्र व सूर्य यांचे आकरष्ण एक दुसऱ्यास होतो व समदु ्रकिनारा स्वच्छ राहतो.
पूरक न होता परस्पर काटकोनात असते. ही भांगाची
भरती-ओहोटी होय. भांगाची भरती सरासरीपेक्षा लहान v बदं रे गाळाने भरत नाहीत.
असते तर ओहोटी सरासरी ओहोटीपेक्षा मोठी असते. v भरतीच्या वळे से जहाजे बदं रात आणता येतात.
v भरतीचे पाणी मिठागरात साठवनू त्या पाण्यापासनू
सूर्य
मीठ तयार कले े जाते.
आेहोटी भरती v भरती-ओहोटीच्या क्रियमे ुळे वीज निर्ामण करता येते.
v भरती-ओहोटीच्या वळे ेचा अंदाज नीट न आल्यास
उत्तर ध्ुवर भरतीची
पथृ ्वी पातळी समदु ्रात पोहण्यास गेलले ्या व्यक्तींना अपघात होऊ
शकतो.
भरती आेहोटी v भरती-ओहोटीमळु े तिवराची वने, किनारी भागांतील
जवै विविधता इत्यादींचा विकास व जतन होते.
चंद्र भरतीची वेळ रोजच्या रोज बदलते

आकतृ ी ३.८ ः भागं ाची भरती-ओहोटी भरती-ओहोटीची प्रक्रिया सातत्याने घडत असते.
भरतीची कमाल मर्यादा गाठल्यानंतर ओहोटीची
माहीत आहे का तुम्हंला ा ? सुरुवात होते. तसेच पूर्ण ओहोटी झाल्यानंतर भरतीची
सुरुवात होते. पुढील विवेचनात वेळ सांगताना कमाल
मर्यादेची वेळ सांगितली आहे, हे लक्षात घ्या. आकृती
३.९ पहा. भरतीची वेळ दररोज का बदलते, हे तुमच्या
लक्षात येईल.

भरती-ओहोटीची कक्षा (Intertidal Zone) पथृ ्वीची गती : १°= ४ मिनिटे
भरती-ओहोटीच्यावेळी पाण्याच्या पातळीतल्या १२°३०' ला लागणारा वेळ = ५० मिनिटे
फरकास भरती-ओहोटीची कक्षा म्हणतात. खुल्या
समुद्रात ही कक्षा केवळ ३० सेमी इतकी असते; आकतृ ी ३.९ ः भरतीची वेळ रोजच्या रोज का बदलत?े
परंतु किनारी भागात ही कक्षा वाढत जाते. भारतीय
द्‌वीकल्पाच्या किनारी भागांत ही कक्षा सुमारे १०० v आकृतीमध्ेय पथृ ्वीवरील ‘क’ हा बिंदू चदं ्रासमोर
ते १५० सेमी असू शकते. जगभरातील सर्वाधिक (चं १) असल्याने तथे े भरती यईे ल.
कक्षा फंडीच्या (Fandy) उपसागरात (उत्तर
अमेरिकेच्या ईशान्ेयस) आहे. ही कक्षा १६०० v ‘ड’ हा बिदं ू पथृ ्वीवर ‘क’ या बिदं चू ्या प्रतिपादी
सेमी पर्ंयत असते. भारतातील सर्वांत मोठी भरती- स्थानावर असल्याने तेथेदखे ील त्याच वळे ी भरती
ओहोटीची कक्षा खंभातचे आखात येथे आहे. ती येईल.
सुमारे ११०० सेमी आहे.
भरती-ओहोटीचे परिणाम : v ‘क’ हा बिंदू ‘ड’ या ठिकाणी १२ तासानतं र यईे ल
v भरतीच्या पाण्याबरोबर मासे खाडीत यते ात. त्याचा (१८०°) आणि तो पनु ्हा मळू जागी २४ तासानंतर
फायदा मासमे ारीसाठी होतो. येईल (३६०°)

v याच प्रकारचा बदल ‘ड’ या प्रतिपादित बिदं बू ाबतही
घडेल.

v जेव्हा ‘ड’ बिंदू ‘क’ च्या जागी येईल तवे ्हा तेथे भरती

12

:%>2 *>;@ƙ >2% 1> (2¤1>* ƕbc &>:> &Ɩ 4>!> :&& ?*0>%‚ ;K& :&>&ƛ 4>!> @ ?*?0&‚ @
Ï ( G @4 'K#> ,A$G ƕ:0A >2G g° bf' Ɩ 4G 4G > ;@:÷A > *:H ? ‚ 7 ?*1?0& ;K%>2@ !*> ;ƛG
:G4ƨ ¤;%B* Ǹ#ǹ ?.( :Ä Ï>:0K2 ƕ cƖ 1G™1>: &ņ @ dƛba ,;>ƛ
:A0>2 G cf ?0?*!G >®& 4> &@4ƛ
™ bc &>: cf ?0?*!> * &2 Ǹ#ǹ ;> ?.( Ä Ï >:0K2 &ņ @ dƛba ? *>Ç1> # G 1%G >Ç1> 4>!>
¨1>* G &G'G /2&@ 1
G 4 7 š1> 7G5@ Ǹ ǹ 1>
Ǹ#ǹ1> ?7Ē÷ ?. (7Ä 2 /2&@ 1
G 4ƛ 4>!G @ 2 *> Ƨ
7>Ç1>05A G :> 2@ 4 44 G >&G 7 š1>1>
š1>* &2 ,Až;> :A0>2G bc &>: cf ?0?*!> *@
Ǹ bǹ ?. ( Ä Ï>:0K2 ƕ dƖ 1G * (Ã:Ç1> 7G5@ /2&@ :0K2 K4 ! /> &1>2 ;K&Kƛ 4>!G 1> 1> /> >4>
*A/7G4ƛ š1> 7G5@ Ǹ#bǹ 1> ?" >%@;@ /2&@ :4G ƛ 8@9 ‚ 7 K4 ! /> >4> ÏK%@ ¤;%&>&ƛ 7 G 7>* 7>2>
> ?(8G* G 7>;& :¨1>: 0Kî> 4>!> @ ?*?0&‚ @
? *>2@ /> >& ?(7:>&*B ƕce &>:Ɩ :>)>2%&Ƨ ;K&ƛG
(K* 75G > /2&@ 7 ;K!@ 1G&ƛG (K* /2&@1> 75G > &@4
-2 :0A >2 G bc &>: cf ?0?*!> > :&Kƛ 8@9 ‚ ?% ÏK%@ 1> 1>0)@4 /G &2 ;@ 4>! G @
@ :&ƙG &2 (K* 8@9>(ƒ 2¤1>* G ? Ļ7> ÏK%º(2¤1>* G
ē* ,;>ƛ & 2 ;@ 4>! G @ 4>. @ :&Gƛ 4>!G @ 4> .@ƙ @ 7
4>!G > 7G ;G 7>Ç1>1> 7G >72 74 .B* :&Kƛ
™ ,:2! >2> G 0K" G /># G Ž1>ƛ ņ&@ dƛbb ,;>ƛ
™ ;G /> #G :,>! ?0*@72 ? Ļ7> !.G 4>72 "7G >ƛ
™ /> #G :>)>2%,%G /2G4 7$G ,>%@ š1>& >4>ƛ 8@9‚ 4>!G @ 4> .@ 8@9‚ 4>!G @ 4> .@ 8@9‚

1> /> ñ>&@4 ,>™1>& 4>!> ?*0>%‚ 2>11> 4> G! @ @
;G&ƛ
¾ />ñ >4> ®,8 ‚ * 2&> ? Ļ7> )Ù> * 4>7&>

4>!> ?*0>%‚ 2&> 1G&@4 >Ƭ &:> Ð1š* 2>ƛ
¾ &¤A ;@ K% K%š1> Ð >2G 4>!> ?*0>%‚ ē

8 >4Ƭ

/L K?4 ®,ć@ 2%

4>!> Ƨ ÏK%@ 4>! G @ 4> .@ ÏK%@
20 ;> ? Ļ7> ()Ä ?,&>*> š1>72 -ŁĻ 2 0>24@ƙ
ņ&@ dƛbb 4>!G @ 2 *>
½ &¤A ;>4 > š1>72 4;2@ 1G&>*> ?(:&>&ƛ 8> Ð >2G
7>Ç1> #Ŋ* ?05%>Ç1> 8Ú@*G ƕ >Ɩ‚ ,>%@ ?&0>* 4>!> @ &@ Ƨ
ƕÐ7>;@Ɩ ;K&ƛG 7>Ç1>0 5A G :> 2 4 $ 44G >&G 7
,>™1>72 &2 ?*0>‚% ;K&>&ƛ š1> *> 4>!> ¤;%&>&ƛ :> 2@ ? *>Ç1>4 & /G 2>œ* ,>?;¨1>: 4>!>
? *>Ç1> #G 1G&>*> ?(:&>&ƛ >(@ &2 %>2@ 7®& B
4>!> 05A G :> 2> G ,>%@ 72 >4@ 7 ? Ļ? & 2 :0AÏ>& 4> .72 !> 4@ƙ &2 &@ 7®&B 4>!G.2K.2
0> ƚG ,A$ G ;K&ƛG 1> 4>!> š1> 1>& :>0>74G4@ > ‚ &G'G 72 >4@ ;K& 2>;&Gƛ &@ ? *>Ç1> #G 1G& *>;@ƙ
? *>Ç1>,1&ƒ G * 1G&>& 7 š1> '5 ? *>2@ /> >& 1> > '‚ 4>!G&@4 ,>%@ ,A$G 1G& *>;@ƛ ¤;% G
1 G * -Ł!&>&ƛ :> 2>1> ,ĈC /> >72 4;>*0Kî> 4>!G1> ,>™1> G 7;* * ;K&> ,>™1>&@4 } G 7;*
;K&Gƙ ;G 4‰>& Ž1>ƛ

13

लाटचे ्या निर्मितीचे मुख्य कारण वारा हे आह;े पण माहीत आहे का तुम्हालं ा ?
काही वळे ा सागरतळाशी होणारे भकू ंप व ज्वालामुखींमळु े
दखे ील लाटा निर्ाणम होतात. उथळ किनारी भागातं सागरकिनारी फिरताना किंवा पाण्यात खेळताना
अशा लाटाचं ी उंची प्रचंड असते. त्या अत्ंयत विध्वंसक आपण भरती-आेहोटीच्या वेळांची पुरेशी काळजी
असतात. त्यामळु े मोठ्या प्रमाणावर जीवित व वित्तहानी घेतली पाहिजे, अन्यथा गंभीर दुर्घटना घडू शकतात.
होते. अशा लाटानं ा त्सुनामी असे म्हणतात. २००४ त्यासाठी आपल्याला भरती-ओहोटीच्या वेळा
साली समु ात्रा या इंडोनेशियातील बेटांजवळ झालले ्या माहीत असणे गरजेचे आहे. या वेळा माहीत करून
भूकपं ामुळे प्रचडं त्सुनामी लाटा निर्णाम झाल्या होत्या. घेण्यासाठी तुम्हांला त्या त्या दिवसाची ‘तिथी’
त्यांचा तडाखा भारताचा पूर्व किनारा व श्रीलंका या माहीत असणे आवश्यक आहे. तिथीच्या पाऊणपट
दशे ालाही बसला होता. केले, की ती पूर्ण भरती असण्याची वेळ असते.
उदा., तुम्ही सागरकिनारी चतुर्थी या तिथीच्या
लाटांमुळे समदु ्रात घुसलले ्या भ-ू भागाचं ी झीज दिवशी आहात. चतुर्थी म्हणजे चौथा दिवस.
होते, तर उपसागरासारख्या सरु क्षित भागात वाळूचे त्याच्या पाऊणपट म्हणजे तीन. याचाच अर्थ त्या
संचयन होऊन पळु ण निर्मणा होते. दिवशी दुपारी तीन वाजता व पहाटे तीन वाजता पूर्ण
भरती असेल आणि त्याच्या साधारण सहा तास पुढे
हे नेहमी लक्षात ठेवा. म्हणजेच रात्री नऊ व सकाळी नऊ वाजता पूर्ण ओहोटी
असेल. स्थलकाळानुसार यात थाेडाफार बदल होऊ
सागर सानिध्य असलले ्या प्रदेशात भकू ंप शकतो. भरती-ओहोटीबरोबरच एखाद्या ठिकाणची
झाल्यास, किनारी भागात त्सुनामीचा धोका निर्णमा सागरी किनाऱ्याची रचना, उतार, खडकाळ भाग,
होतो. अशावळे ी किनारी भागापासून दरू जाणे किनाऱ्याजवळील प्रवाह यांचा विचार करून व
किवं ा समदु ्रसपाटीपासनू उंचावर जाण्याची काळजी स्थानिकांशी चर्चा करून मगच समुद्रात खेळण्याचा
घ्यावी. त्यामुळे जीवित हानी टाळता यते े. आनंद घेतला पाहिजे.

मी आणखी कोठे ? अष्टमीच्या दिवशी येणाऱ्या भरती-ओहोटीच्या
F इयत्ता सहावी-सामान्य विज्ञान-ऊर्जासाधने. वेळा सांगा.
F इयत्ता नववी-भूगोल-अतं र्गत हालचाली.
F इयत्ता सहावी-सामान्य विज्ञान-ऊर्चेज ी रूपे हा

भाग.

आकृती ३.१२ ः पुळण

14

प्रश्न १. जोड्या लावून साखळी बनवा. स्वाध्याय

‘अ’ गट ‘ब’ गट ‘क’ गट

लाटा अष्टमी वस्ूत बाहरे च्या दिशने े फके ली जात.े

कदें ्रोत्सारी प्रेरणा अमावास्या सर्वतंा मोठी भरती त्या दिवशी असत.े

गरु ुत्वीय बल पथृ ्वीचे परिवलन भकू पं व ज्वालामखु ीमळु हे ी निर्माण होतात.

उधाणाची भरती चदं ्र, सरू ्य व पथृ ्वी चदं ्र व सर्ू ्य याचं ्या प्रेरणा वगे ळ्या दिशने े कार्य करतात.

भागं ाची भरती वारा पथृ ्वीच्या मध्याच्या दिशने े कार्य करत.े

प्रश्न २. भौगाेलिक कारणे सागं ा. प्रश्न ५. भागं ाची भरती-ओहोटी या आकतृ ी ३.८
(१) भरती-ओहोटीवर सूर्यापके ्षा चदं ्राचा जास्त चे निरीक्षण करा व खालील प्रश्नांची उत्तरे
लिहा.
परिणाम होतो.
(२) काही ठिकाणी किनाऱ्याजवळील सखल (१) आकृती कोणत्या तिथीची आह?े
(२) चदं ्र, सरू ्य व पृथ्वी यांची सापके ्ष स्थिती कशी
प्रदशे खाजणाचा किंवा दलदलीचा बनतो.
आह?े
(३) ओहोटीच्या ठिकाणाच्या विरुद्ध (३) या स्थितीचा भरती-ओहोटीवर नमे का काय
रेखावृत्तावरदखे ील अोहोटीच यते .े
परिणाम होईल?
प्रश्न ३. थोडक्यात उत्तरे लिहा. प्रश्न ६. फरक स्पष्ट करा.
(१) जर सकाळी ७.०० वाजता भरती आली, (१) भरती व ओहोटी
(२) लाट व त्सुनामी लाट
तर त्या दिवसातील पुढील ओहोटी व प्रश्न ७. भरती-ओहोटीचे चागं ले व वाईट परिणाम
भरतीच्या वळे ा कोणत्या, ते लिहा.
(२) ज्या वळे ी मबंु ई (७३° पूर्व रेखावतृ ्त) यथे े कोणते, ते लिहा.
गुरुवारी दपु ारी १.०० वाजता भरती असेल, उपक्रम ः
त्या वेळी दुसऱ्या कोणत्या रखे ावतृ ्तावर (१) सागरी किनारा असलेल्या भागास भेट
भरती असेल ते सकारण लिहा.
(३) लाटानिर्मितीची कारणे स्पष्ट करा. द्या. किनाऱ्याकडे येणाऱ्या लाटांचे थोड्या
उंचीवरून निरीक्षण करा. येणाऱ्या लाटा
प्रश्न ४. पढु ील बाबींचा भरती-ओहोटीशी कसा त्यांची दिशा बदलतात का ते पहा आणि असा
सबं ंध असले ते लिहा. बदल कशामुळे होत असावा, याचे उत्तर
(१) पोहण े (२) जहाज चालविणे शिक्षकांच्या मदतीने शोधा.
(२) सागरी लाटांपासून वीजनिर्मिती कशी केली
(३) मासेमारी (४) मीठ निर्मिती जाते याची आंतरजालाद्व‌ ारे माहिती मिळवा.
अशा प्रकारे वीजनिर्मिती कोणकोणत्या
(५) सागरी किनारी सहलीला जाणे. ठिकाणी होते ते शोधा?

***

15

४. हवेचा दाब

थोडे आठवूया. v काही वळे ाने आकाशकंदिलाला बाधं लले ्या दोऱ्याने
आकाशकदं ील खाली उतरवून घ्या व त्यातील
सामान्यविज्ञानइयत्तासातवीच्यापाठ्यपसु ्तकातील मेणबत्ती विझवा.
पाठ क्रमांक ३ ‘नसै र्गिक संसाधनाचे गुणधर्म’ मधील पषृ ्ठ
१६ वरील हवेला वजन असत,े हा प्रयोग तुम्ही केला (शिक्षकांसाठी/पालकांसाठी सूचना : तुमच्या उपस्थितीत
अाह.े व मारद्ग र्शनाखाली ही कतृ ी विद्यार्थ्यकां डून काळजीपूर्वक
करून घ्यावी.)
भौगोलिक स्पष्टीकरण
या कृतीवरून तुमच्या असे लक्षात आले असेल, (कतृ ी झाल्यानतं र शिक्षकानं ी वर्तगा चर्चा घडवनू
की, फगु ्यातील हवेमुळे फुगलेल्या फुग्याची बाजू खाली आणावी. त्यासाठी पढु ीलप्रमाणे काही प्रश्न विचाराव.े )
गले ी. याचाच अर्थ असा होतो, की हवेला वजन असते.
ज्या वस्तूला वजन असत,े तिचा खालील वस्तूंवर
दाब पडतो. त्याचप्रमाणे वातावरणातील हवचे ा दाब
भूपृष्ठावर पडतो. पृथ्वीवरील या हवचे ्या दाबामळु े
वातावरणात वादळ, पर्जन्य यासं ारख्या अनेक घडामोडी
होतात. त्याची काही प्रमखु कारणे आहते .
v हवचे ा दाब पथृ ्वीपृष्ठावर सर्वत्र सारखा नसतो.
v हवेचा दाब वेळोवळे ी बदलत असतो.
v प्रदशे ाची उचं ी, हवचे े तापमान आणि बाष्पाचे प्रमाण
हे घटकही हवचे ्या दाबावर परिणाम करतात.

प्रदेशाची उंची व हवेचा दाब ः
हवते ील धलू िकण, बाष्प, जड वायू इत्यादी घटकांचे

प्रमाण भूपृष्ठालगत जास्त असते. उचं ी वाढत जात,े तसे
हे प्रमाण कमी होत.े म्हणजचे भपू षृ ्ठापासनू जसजसे उंच
जावे तसतशी हवा विरळ होत जात.े परिणामी हवचे ा दाब
उचं ीनसु ार कमी होतो.

हवचे े तापमान व हवेचा दाब :

करून पहा. आकृती ४.१ ः आकाशकदं िलाचा प्रयोग

v हवते उंच जाणारा एक आकाशकदं ील घ्या.
v आकाशकदं िलाला साधारणपणे ५ मी लाबं ीचा साधा

दोरा बांधा, जेणके रून तो पुन्हा खाली आणता यईे ल.
v आकाशकंदिलाच्या पाकिटावर लिहिलले ्या

सचू नेप्रमाणे आकाशकंदील काळजीपूर्वक उघडा व
त्यातील मेणबत्तीची वात पेटवा. काय होते त्याचे
निरीक्षण करा.

16

¾ 0%G .š&@ ,!G 7¨1>72 >8 Ļ(@4 4 G ‰7Cš&@1 ?7®&>2 ;> >®& :&Kƙ &2 ;7G1>

>8>1> ?(8G* G 72 G4> >Ƭ (>.> G ,! !M G 0@ Ē(Ļ @ G :&>&ƛ ņ&@ eƛc Ǹ ǹ

¾ >8 (Ļ @4 72 G¨1>72 0G%.š&@ ?7 4@ 7 Ǹ.ǹ ,;>ƛ (>ƛƙ :08@&K­% ?!.) cd°da' &G

:&@ƙ &2 >8 ?Ļ (4> G >1 >4 G :&GƬ gg°da' 1> ‰7Cš&> (2¤1>* :&>&ƛ š1>0>*>*G

/L K?4 ®,ć@ 2% ;7G1> (>.,! Më> > ‰7šC &@1 ?7®&>2 01>‚?(&

>8 Ļ?(4>&@4 ;7> 0G%.š&@ ,G!7¨1>72 :&Kƛ :7‚:>)>2%,%G &K ba° ‰7šC & & > :&Kƛ
­%&G*G 20 ;K 4> &Gƛ 20 ;7> Ð:2% ,>7&Gƙ &>,0>*>1> :0>* ?7&2%> > ,¦2%>0 ;7G 1>
;4 ½ ;K&G 7 721> ?(8G*G > 4> &Gƙ š1>0A5G (>.>72;@ ;K&Kƙ š1>05A G ,›C 7@72 ?79A77šC &>,>:*B
>8 Ļ(@4 >8>1> ?(8G*G 44> >&Kƛ (Kž;@ Ę7A > 1> (2¤1>* ?‰?& :0> &2 ?(8G& ;7G 1>
0@ 7 >®& (>.> G ,éG ?*0>%‚ ;K&>&ƛ ƕ &ņ @
?*: >‚&;@ :G #&Gƛ
&>,0>* 7 ;7G > (>. 1> > 75 > : .) ;Gƛ eƛc Ǹ.ǹ ,;>ƛƖ
'G G &>,0>* >®& :&Gƙ &'G G ;7 G > (>. 0@ :&Kƛ ņ&@ eƛc Ǹ ǹ 7 Ǹ.ǹ G ?*2@‰% ē*
>®& &>,0>*>05A G ;7> 20 ;K&Gƙ Ð:2% ,>7&G ?% Ь*> @ š&2G :> >ƛ
;4 ½ ;K&ƛG ?0*@4 & @ 8@ ;7> >8> # G 72 ¾ ­% ?!.) @1 Ð(8G > 01 G K%&> (>.,!! M >
Ð>0AŒ1>*G $5&KƬ
>&ƙG š1>0A5G :(2 Ð(G8>&@4 ;7G > (>. 0@ ;K&Kƛ
&>,0>*> G ,!M! G >?% ;7G G (>.,éG 1> > ¾ ĘA7@1 7>Ç1> @ ?*?0‚&@ K%š1> (>.,!ëM > 8@
,2®,2> 8@ :. ) :&Kƨ ,2& A &>,0>*>1> ,!ë M > > ?* ?#& ;G 7 &G K%š1> ?!.) >& 1G&>&Ƭ
¾ ­% ?!. )@1 Ð(G8>& ;7G > (>. 0@ :™1> G

2> ?7 >2 2> Ǝ >2% K%&ƬG
¾ :08@&K­% ?!.) >&*B 7>;%>2 G 7>2G K%š1>
) ;7G G &>,0>* 0@ >4Gƙ &2 ;7G 1> (>.>72 (>.,! Më>8@ : . ?)& ;G&Ƭ

K%&> ,¦2%>0 ;K
4Ƭ >Ƭ ¾ 0@ (>.> G ,! !M G >%G K%š1> ‰7Cš&>( 2¤1>*

:> > ,>; B Ǝ ;G&Ƭ

ja0 CËVa Y«wd Ę7A @1 >®& (>.,•!>
8@& ?!.)
6603a' CËVa Ę7A @1 7>2G gf°

,Ę7A @1 0@ (>.,•!> ,§¬ 0@ 7>2G ff°

2303a'CËVa :08@&K­% ?!. ) 01 ‰7šC &@1 >®& (>.,•!> df°
cf°

­% ?!. ) ,7B »1 7>2G f°
?797A 7šC &@1 0@ (>.,•!> f°
00 {dfwdd¥ËV

,7B »1 7>2G

:08@&K­% ?!.) 01 ‰7šC &@1 >®& (>.,•!> cf°
df°
2303a' X{jU
,§¬ 0@ 7>2G
,Ę7A @1 0@ (>.,•!> ff°
8@& ?!. ) Ę7A @1 7>2G
gf°

6603a' X{jU ja0 X{jU Y«wd Ę7A @1 >®& (>.,•!>

&ņ @ eƛc ƕ Ɩ ?!. ) ƕ&>,0>*,!! M GƖ &ņ @ eƛc ƕ.Ɩ ,›C 7@72@4 ;7>(>.,•! G 7 Ë;@1 7>2G

17

भूपृष्ठावरील दाबपट्टे : प्रदशे ात पथृ ्वी पषृ ्ठाजवळ हवचे ्या जास्त दाबाचे पट्टे
सूर्यापासून पृथ्वीला मिळणारी उष्णता असमान निर्ामण होतात. त्यांना ‘ध्ुरवीय जास्त दाबाचे पट्ट’े असे
आह.े विषुववतृ ्तापासनू उत्तर ध्ुवर ाकडे आणि म्हणतात. ही स्थिती ८०° ते ९०° उत्तर व दक्षिण या
दक्षिण ध्ुवर ाकडे तापमानाचे वितरण असमान असत,े अक्षवतृ ्तांदरम्यान दिसून येते.
त्यामळु े प्रथम तापमानपट्‌टे निर्ामण होतात, हे आपण सूर्याच्या उत्तरायण व दक्षिणायन या क्रियांमुळे
मागील इयत्तेत शिकलो आहोत. तापमानपट‌्ट्यांच्या पृथ्वीवर पडणाऱ्या सूर्यप्रकाशाचा कालावधी आणि
पार्श्वभूमीवर दाबपटट्‌ ्यांची निर्मिती होत.े तीव्रता विषुववृत्तापासून उत्तर व दक्षिण गोलार्धां
विषुववृत्तीय कमी दाबाचा पट्टा : संपूर्ण पृथ्वीचा दरम्यान बदलत जाते; त्यामुळे तापमानपट्टे व त्यांवर
विचार करता फक्त करक्वृत्त ते मकरवृत्त यां दरम्यान अवलंबून असलेल्या दाबपट्‌ट्यांच्या स्थानात बदल
सूर्याची किरणे लंबरूप पडतात. त्यामुळे या भागात होतो. हा बदल सर्वसाधारणपणे उत्तरायणात ५° ते
तापमान जास्त असते. या प्रदेशातील हवा तापते, ७° उत्तरेकडे किंवा दक्षिणायनात ५° ते ७° दक्षिणेकडे
प्रसरण पावते आणि हलकी होऊन आकाशाकडे जाते. असा असतो. यालाच हवादाबपट्ट‌ ्यांचे आंदोलन
ही क्रिया सतत घडत असल्याने या प्रदेशाच्या मध्यवर्ती (Oscillation of pressure belts) म्हणून ओळखले
भागात म्हणजेच ०° ते ५° उत्तर व दक्षिण अक्षवृत्ताच्या जाते. आकृती ५.६ मोसमी वारे पहा.
दरम्यान हवेचा कमी दाबाचा पट्टा निर्ामण होतो.
मध्य अक्षवृत्तीय जास्त दाबाचे पट्टे : विषुववृत्तीय
प्रदेशातून आकाशाकडे गेलेली उष्ण व हलकी हवा
अधिक उंचीवर गेल्यानंतर ध्ुरवीय प्रदेशाकडे उत्तर व हे नहे मी लक्षात ठवे ा.
दक्षिण दिशेत वाहू लागते, उंचावरील कमी तापमानामुळे
ती थंड होऊन जड होते. जड झालेली ही हवा उत्तर व तापमानपटट्‌ े व हवादाबपट‍ट् े यांमध्ेय
दक्षिण गोलार्धांत २५° ते ३५° अक्षवृत्तांच्या दरम्यान महत्त्वाचा फरक म्हणजे तापमानपट्ेट सलग असनू
ते विषुववृत्ताकडून दोन्ही ध्वुर ाकं डे जास्त तापमान ते
जमिनीच्या दिशेने खाली येते. परिणामी, उत्तर गोलार्धात कमी तापमान असे पसरलले े असतात. हवादाबपट्ेट
आणि दक्षिण गोलार्धात २५° ते ३५° अक्षवृत्तांच्या सलग नसनू कमी व जास्त हवादाबाची क्ेतष ्ेर
दरम्यान हवेच्या जास्त दाबाचे पट्ेट निर्ामण होतात. ही विषवु वतृ ्तापासनू दोन्ही ध्रुवाकं डे जाताना वेगवगे ळ्या
हवा कोरडी असते; त्यामुळे या प्रदेशात पाऊस पडत भागातं आढळतात.
नाही. परिणामी पृथ्वीवरील बहुतेक उष्ण वाळवंटे या
प्रदेशात आढळतात. (आकृती ४.२(ब) पहा.) परिणाम :
उपध्रुवीय कमी दाबाचे पट्टे : पृथ्वीचा ध्रुवाकडे हवचे ्या दाबाचे खालील परिणाम होतात.
जाणारा भाग तौलनिक दृष्ट्या वक्राकार आह.े त्यामळु े v वाऱ्यांची निर्मिती
ध्वुर ाकडील प्रदशे ाचे क्षेत्र कमी होत जाते. या आकारामळु े v वादळे निर्णाम होतात.
वाऱ्यांना बाहरे पडण्यास जास्त वाव मिळतो. पृथ्वीच्या v आरोह पर्जन्याची निर्मिती होत.े
पृष्ठभागावरील हवचे ्या कमी घरष्णामुळे तसेच v हवचे ा दाबाचा श्वसन क्रियेवरही परिणाम होतो.
परिवलनाच्या गतीमुळे या भागातील हवा बाहरे फके ली
जाऊन तथे े कमी दाबाचा पट्‌टा निर्ाणम होतो. हा परिणाम
५५° ते ६५° अक्षवृत्तांच्या दरम्यान उत्तर व दक्षिण समदाब रषे ा :
गोलार्धात दिसनू येतो. समान हवेचा दाब असलले ी ठिकाणे ज्या रषे ने े
ध्रवु ीय जास्त दाबाचे पट्टे : दोन्ही ध्रवु ीय प्रदशे ांत वरभ्ष र
तापमान शनू ्य अशं सेल्सिअसपेक्षाही कमी असते. नकाशावर जोडलेली असतात, त्या रषे ले ा ‘समदाब रेषा’
असे म्हणतात.

त्यामळु े यथे ील हवा थडं असते. परिणामी, ध्रवु ीय 18

नकाशाशी मतै ्री

19

आकतृ ी ४.४ ः जागतिक हवादाब वितरण ः वार्िकष सरासरी (हवादाब मलू ्य मिलिबारमध्े)य

वरील नकाशाचे निरीक्षण करून हवेच्या दाबाचे Ø खंड व महासागर या भागातं ील समदाब रेषांची दिशा माहीत आहे का तुम्हंाला ?
वितरण समजून घ्या. त्यासाठी पढु ील मदु ्दे विचारात व अंतर.
घ्या. समुद्रसपाटीवर हवचे ा दाब हा १०१३.२
Ø समदाब रेषांचे स्वरूप. Ø उत्तर व दक्षिण गोलार्धतंा ील समदाब रषे ांची तलु ना. मिलिबार एवढा असतो.
Ø कमी व जास्त हवचे ्या दाबाचे प्रदशे आणि त्यांचा

अक्षवतृ ्तीय विस्तार.

जरा डोके चालवा ! माहीत आहे का तुम्हांला ?
F विषवु वतृ ्तावर हवचे ा दाब कमी असतो, तर
पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षण शक्तीमुळे पृथ्वीशी
आर्क्टिकवृत्तावर हवचे ा दाब कसा असेल? निगडित असलेल्या सर्वच गोष्टी पृथ्वीला जखडनू
राहतात. यामधून वायुरूपात असलेली हवादेखील
हे नेहमी लक्षात ठेवा. सुटत नाही. पृथ्वीच्या गुरूत्वाकर्षण शक्तीमुळे
हवचे ा दाब हा मिलिबार वातावरणातील हवा पृथ्वीपृष्ठाकडे ओढली जाते,
या एककात मोजला जातो. म्हणून समुद्रसपाटीजवळ हवेचा दाब जास्त असतो.
त्यासाठी हवादाबमापक वातावरणातील हा हवेचा दाब सर्वत्रच असल्यामुळे
हे उपकरण वापरले जाते. आपल्यावरही हा हवेचा दाब कार्य करतो, हे लक्षात
पृथ्वीपषृ ्ठाजवळ हवेच्या ठेवा. असे म्हटले जाते, की सर्वसाधारणपणे प्रत्ेयक
दाबाची नोंद या उपकरणाद्वारे व्यक्तीच्या डोक्यावर असलेल्या हवेच्या स्तंभाचे
माेजली जाते. आकृती ४.५ ः हवादाबमापक वजन १००० किग्रॅ असते.

पहा बरे जमते का ? मी आणखी कोठे ?
F इयत्ता तिसरी परिसर अभ्यास.
इयत्ता सहावीमधील तापमान वितरण नकाशा F इयत्ता सातवी सामान्य विज्ञान.
व या पाठातील हवादाबाचा वितरण नकाशा यांचा
एकत्रित अभ्यास करून तापमान व हवादाब यांतील
सहसंबंध शोधा.

प्रश्न १. कारणे द्या. स्वाध्याय
(३) पथृ ्वीवर हवचे ा दाब ............ आह.े
(१) हवचे ा दाब उचं ीनुसार कमी होतो. (समान, असमान, जास्त, कमी)
(२) हवादाब पट्‌ट्यांचे आंदोलन होत.े
प्रश्न २. खालील प्रश्नचंा ी थोडक्यात उत्तर े लिहा. (४) ५..°....उ.त.्.त.र. .वद ाब५ाच°ा दक्षिण अक्षवतृ ्तंदा रम्यान
पट्‍टा आह.े
(१) हवेच्या दाबावर तापमानाचा कोणता परिणाम (विषुववृत्तीय कमी, धवु ्रीय जास्त, उपधुव्रीय
होतो ?
(२) उपध्रुवीय भागात कमी दाबाचा पट्‍टा का निर्माण कमी, मध्य अक्षवृत्तीय जास्त)
होतो ? प्रश्न ५. ३०° अक्षवतृ ्तापाशी जास्त दाबाचा पट्‍टा कसा
तयार होतो? तो भाग वाळवंटी का असतो?
प्रश्न ३. टिपा लिहा. प्रश्न ६. हवेचे दाबपट्टे दरवश् णारी सबु क आकतृ ी काढनू
(१) मध्य अक्षवतृ ्तीय जास्त दाबाचे पट्ेट
(२) हवेच्या दाबाचे क्षितिजसमांतर वितरण नावे द्या.
***
प्रश्न ४. हगवाळा लउंचले ्गयाले ज्ायगावीर क..ंस..ा.त.ी.ल.. .य.ो.ग्हय ोपतरे.्याय लिहा.
(१)
(हदवाचे ट,ा दवािबरळ..,..उ.ष.्.ण.,..द.म. टय)ा
(२) परिमाणात सागं तात.
(मिलिबार, मिलीमीटर, मिलिलिटर, मिलिग्रॅम)

20

fƛ 7>2G

:> > ,>; B Ǝ ¾ > (>1> /|#>5G @4> 7 !G.4>4> ? .>& ®,8 ‚ *
2&> /#| K5@ !G.4>1> (:à Ç1> .> 4B > ,K 7™1>:

™ 7 >‚1> § # ½&B* .>;2G ,;>ƛ K%š1> 7®&B >1 2>7 G 4> G4Ƭ
¾ K%> @ > (> @ /|#>G5@ !.G 4>1> (Ã:Ç1>
;4&>*> ?(:& ;&G Ƭ K%š1> 7®&B §®'2 ;&G Ƭ !K >4> Ð'0 ,>;G K &GƬ
™ ;4%>Ç1> 7®&B, H ½ K%š1> 7®&B ®7& œ* ;4&
¾ > (> @ /|#>G5@ ,K;K ™1>: 8@2 8>05A G >4>
;G&Ƭ :4G Ƭ
™ ®7& œ* * ;4%>Ç1> 7®&B K%š1>Ƭ š1> 8>0A5G
¾ % @ 7 G >* G ;@ /|#>G5@ (:Ã Ç1> !K >: ,K;K 7% G
;4& *:>«1>&Ƭ : G 8‹1 ;K
4Ƭ

ƕ72@4 Ь*> &*B ?7ü>›1>ƒ*> 7>2> 1> : .>G)> #G ¾ ,>™1>*G /24G4@ .>!4@ 8> Ð >2G !G.4>1>
G * >7GƛƖ (:Ã Ç1> .> B4> *G&> 1G
4 > Ƭ .>!4@ (Ã:Ç1>

7>Ç1> > ®,8 ‚ ,¨1>4> :; >%7&Kƨ ,2& A .> B #G *G™1>:>"@ 72 7>,244G @ ,÷& 7>,2&>
,% 7>2> ,>œ 8 & *>;@ƛ ,¨1> :/K7&@1> * G 1
G 4 >Ƭ

7®& B «G ;> ;4&>&ƙ &«G ;> ,¨1>4> 7>2> */A 7&> /L K?4 ®,ć@ 2%
1&G Kƛ ¤;% G ;7G 1> 7>;™1> >ƙ 7>Ç1>8@ :. ) :&Kƛ

0 ;7> > 7>;&ƙG :> ,¨1>4> Ь* ,#&Kƛ ,›C 7@72 ;7 G > (>. :0>* *:&Kƙ ; G ,%

ē* ,;>ƛ ?8 4K ;K&ƛ >®& (>.>1> ,! ëM > #*Ŋ 0@

ja°

ƕ;@ &ņ @ (K*ƚ(K* ?7ü>›1>ƒ 1> K#@* G 2>7@ƛƖ ga°
da°
¾ :0>* >2> @ > (> @ (K* /#| >G5@ .*7>ƛ a°
¾ !.G 4>1> > .> :B (Kž;@ /|#>5G @ "G7>ƛ
¾ &¤A ;@ 7 &A0 > ?0ÎƜ0H?Î%@* G > (> @ К1 G ½

/|#>G5@ Ž1>ƛ

ņ&@ fƛb 7>2>?*?0‚&@ da°

ga°

ja°

7>Ç1> @ 0B5 ?(8>
ƕ >®& (>.> #*Ŋ 0@ (>.> #ƖG

,¦274*>05A G 7>Ç1> @
.(4G4@ ?(8>

&ņ @ fƛc 7>Ç1> 1> ?(8G& ;K%>2> .(4

21

(>.>1> ,! ëM > # G ;7 G @ ;>4 >4 ?‰?& :0>& 2 ¾ (?‰% K4>)>‚& 7>Ç1> G K% K%&G Ð >2
?(8&G ;K&ƛG 1> ;>4 >4@05A G 7>Ç1> @ ?*?0&‚ @ ;K&ƛG $5&>&Ƭ

;7G 1> (>.>1> -2 >&@4 &@Õ&G > ,¦2%>0 ¾ ,B7»1 7>2 G š&2 7 (?‰% K4>)>&ƒ K% K%š1>
7>Ç1>1> &@72 ;K&Kƛ ;7G 1> (>.>&@4 -2 G'G ?(8*G G 7>;&>&Ƭ
0@ :4G ƙ &'G G 7>2 G 0( &@* G 7>;&>&ƛ :7:‚ >)>2%,% G
> ?& ,>&5@& ;7G 1> (>.>&@4 -2 G'G ?) Ę7A @1 >®& (>.,•!>
:G4ƙ &G' G 7>2 G 7 G >*G 7>;&>&ƛ 7>Ç1> > 7G (G @4
?/þ ?/þ ®7ē,>& >$5&Kƛ 7>Ç1> > 7 G ? 4K0@!2 ja° ƛ ia°
Ð?& &>: ? 7Ļ > *I! :M 1> ,¦20>%>& 0K 4> >&Kƛ Ę7A @1 7>2G
gf°
,Ę7A @1 0@ (>.,•!>
,§¬ 0@ 7>2G ff°

01 ‰7šC &@1 >®& (>.,•!> df°
cf°

,7B »1 7>2G

,;> .2 G 0&G > Ƭ ?797A 7šC &@1 0@ (>.,•!> f°
f°
>4@4 &‹š1>& 7>Ç1> @ .(444G @ ?(8> ?4;>ƛ
,7B »1 7>2G
;7G 1> (>.> G ,!! M G š&2 K4>)‚ (?‰% K4>)‚ 01 ‰7šC &@1 >®& (>.,•!> cf°
01 ‰7Cš& df°

ĘA7 ,§¬ 0@ 7>2G ff°

,Ę7A @1 0@ (>.,•!>
Ę7A @1 7>2G gf°

:, %B ‚ ,›C 7@1> :( />&‚ ?7 >2 2&>ƙ ,›C 7@1> ja° ƛ ia°
,¦274*> > ,¦2%>0 7>Ç1>1> 7>;™1>1> ?(87G 2 ;K&Kƛ Ę7A @1 >®& (>.,•!>
š&2 K4>)>&‚ 7>2 G ,¨1> 05B ?(8,G >:*B 7@ # G
75&>&ƙ &2 (?‰% K4>)>&‚ & G 05B ?(8G 1> #>7@ # G ņ&@ fƛd ,C›7@72@4 7>1A(>.,•!G 7 Ë;@1 7>2G
75&>&ƛ ņ&@ fƛc ,;>ƛ &ņ @01 G ;@ ?(8> 7É
.>%>* G (> 74@ ;ƛG ,§¬ 0 G #Ŋ* ,7B } # G ;K%>Ç1> 7>2 G ’1> ?(8G #*Ŋ 7>;& 1&G >&ƙ š1> ?(8G 1>
,›C 7@1> ,¦274*>05A G š1> 1> 05B ?(8&G .(4 ;K&Kƛ *>7>* G &G 5 4 G >&>&ƛ (>ƛƙ ,§¬ 0@ 7>2G ¤;% G
,§¬ 0 G #*Ŋ 1%G >2G 7>2Gƛ 7>Ç1> @ 7>;™1> @ ?(8>ƙ
>4>7)@ƙ «1>,4G4> Ð(8G ƙ ;7 G @ §®'&@ 1>7 ē*
7>Ç1> G ,$A @4 Ð >2 ,#&>&ƛ

:> > ,>;B Ǝ Ë;@1 7>2 G Ƨ

ņ&@ fƛd G ?*2@‰% ē* Ь*> @ š&2G ,›C 7@72 >®& (>.>1> ,!M ë> #*Ŋ 0@
:> >ƛ (>.>1> ,!Më > #G 79‚/2 ?*1?0&,% G 7>2 G 7>;&>&ƛ
¾ š&2 K4>)>‚& 01 ‰7šC &@1 >®& (>.> #Ŋ* ; G 7>2 G ,C›7@ G ?7®&@% ‚ ‰GÎ «1>,&>&ƛ š1>0A5G š1> *>
Ë;@1 7>2 G ¤;%&>&ƛ (>ƛƙ ,7B »1 7>2ƙG ,§¬ 0@ 7>2ƙG
?79A77šC &@1 0@ (>.>1> ,! ëM > #G 7>;%>2G 7>2 G ĘA7@1 7>2Gƛ
K%&ƬG
¾ ,§¬ 0@ 7>Ç1> @ (?‰% K4>)>&‚ @4 ?(8> K%&@Ƭ (Kž;@ K4>)>&ƒ cf° & G df° ‰7šC &> 1> (2¤1>*
¾ 01 ‰7Cš&@1 >®& (>.>1> ,!M ë> #*Ŋ :4¨G 1> >®& (>.> #*Ŋ ?797A 7šC &@1 0@ (>.>1>
,Ę7A @1 0@ (>.>1> ,! ëM > # G K%&G Ë;@1 ,!ë M > # G 7>2 G 7>;&>&ƛ ƕ &ņ @ fƛd ,;>ƛƖ ,›C 7@1>
7>2G š&2 K4>)>‚& 7>;&>&Ƭ ,¦274*> > 1> 7>Ç1>7 2 ,¦2%>0 ;K * š1> @ 05B ?(8>
¾ Ę7A @1 7>Ç1> @ ?(8> (Kž;@ K4>)>&ƒ :>2 @ > .(4&ƛG š&2 K4>)>&‚ ; G 7>2 G
8>ž1 G #Ŋ* *[H š1 G #ƙG
*:&ƬG &2 (?‰% >4G >)>&‚ Ý1G G #*Ŋ 7>1«1 G # G 7>;&>&ƛ ; G

22

दोन्ही वारे विषवु वतृ ्ताजवळील हवचे ्या शातं पटट‌् ्याजवळ हे स्थानिक वारे असतात. हे वारे ज्या प्रदेशात वाहतात
यऊे न मिळतात. या वाऱ्यांना परू ्वीय वारे असे म्हणतात. तथे ील हवामानावर त्यांचा परिणाम झालेला दिसून
येतो. हे वारे निरनिराळ्या प्रदशे ांत वगे वेगळ्या नावानं ी
दोन्ही गोलार्धंात मध्य अक्षवतृ ्तीय जास्त दाबाच्या ओळखले जातात.
पट्‌ट्याकडनू ६०°अक्षवृत्ताच्या जवळ असलले ्या
हवचे ्या कमी दाबाच्या पटट‌् ्याकडे वारे वाहतात. (आकृती करून पहा.
५.३) पृथ्वीच्या परिवलनाचा परिणाम होऊन त्यांची मूळ
दिशा बदलत.े दक्षिण गोलार्धात हे वारे वायव्कये डनू भूपृष्ठाची उचं ी, जमिनीचे व पाण्याचे तापण,े तसेच
आग्नेयके डे, तर उत्तर गोलार्धात नॠै त्केय डून ईशान्कये डे थडं होण,े हवचे ा दाब इत्यादी बाबी लक्षात घेऊन खालील
वाहतात. या वाऱ्यांना पश्चिमी वारे असे म्हणतात. कृती करावी.

दोन्ही गोलार्धतां ध्वरु ीय जास्त दाबाच्या पटट‌् ्याकडून (अ) दिलले ्या चित्राचे निरीक्षण करा. दरीय वाऱ्यांची
उपध्वरु ीय (५५° ते ६५°) कमी दाबाच्या पटट‌् ्याकडे जे वारे माहिती चित्रावरून लिहा.
वाहतात, त्यांना ध्वुर ीय वारे असे म्हणतात. या वाऱ्यांची
दिशा सर्वसाधारणपणे परू ्वेकडून पश्चिमके डे असत.े

माहीत आहे का तुम्हालं ा ?

दक्षिण गोलार्धात वारे अतिशय वेगाने वाहतात. आकृती ५.४ (अ) ः दरीय वारे
दक्षिण गोलार्धात जलभाग जास्त आहे. या गोलार्धात
भूपृष्ठाच्या उचं सखलपणाचा अडथळा नाही. दरीय वार-े वशै िष्ट्ेय ः
कोणत्याही प्रकारचे नियतं ्रण नसल्यामळु े दक्षिण
गोलार्धात वारे उत्तर गोलार्धापेक्षा जास्त वगे ाने v
वाहतात. त्यांचे स्वरूप पुढीलप्रमाणे असते. v
v
F ४०° दक्षिण अक्षांशापलीकडे हे वारे अतिशय

वेगाने वाहतात. या भागात या वाऱ्यांना ‘गरजणारे
चाळीस’ (Roaring Forties) असे म्हणतात.

F ५०° दक्षिण अक्षांशाच्या भागात हे वारे वादळाच्या

वगे ाने वाहत असतात. या भागात त्यांना ‘खवळलले े
पन्‍नास’ (Furious Fifties) म्हणतात.

F ६०° दक्षिण अक्षांशाभोवती वारे वादळाच्या

वगे ाबरोबरच प्रचडं अावाजाने वाहतात. त्यांना
‘किचं ाळणारे साठ’ (Screeching Sixties) म्हणतात.
उत्तर गोलार्धात ४०°, ५०° किंवा ६०°
अक्षांशाच्या भागात वाऱ्याचे स्वरूप असे का
आढळत नाही?

स्थानिक वारे : v
काही वारे कमी कालावधीत व विशिष्ट प्रदशे ात v
v
निर्माण होतात आणि तुलनेने मर्यादित क्षेत्रात वाहतात,

23

(ब) खालील दिलले ्या माहितीचे लक्षपरू ्वक वाचन
करून त्या आधारे पर्वतीय वारा दर्शवणारी आकृती काढा.
पर्वतीय वार-े वशै िष्ट्ेय ः
v रात्री पर्वतशिखर लवकर थडं होत.े
v दरीचा भाग तलु नने े उष्ण असतो.
v पर्वतावर हवचे ा दाब जास्त असतो.
v पर्वताकडून दरीकडे थडं वारे वाहतात.
v दरीतील उष्ण व हलकी हवा वर ढकलली जात,े त्यामळु े

थडं हवा दरीकडे वगे ाने खाली यते .े
v पर्वतीय वारे सरू ्यास्तानतं र वाहतात.

आकतृ ी ५.४ (ब) ः पर्वतीय वारे

माहीत आहे का तमु ्हलां ा ? कर्कवतृ ्त व मकरवतृ ्ताजवळच्या २५° ते ३५°
उत्तर व दक्षिण अक्षवतृ ्तांदरम्यान जास्त दाबाचा पट्‌टा
विषुववृत्ताच्या उत्तर व दक्षिणसे सुमारे ५° असतो. हा पट्‍टा शांत पट्‍टा आहे, याला अश्व अक्षांश
अक्षवतृ ्तापर्तंय वर्षातील बराच काळ हवा शातं (Horse Latitude) असे म्हणतात.
असल्याने तथे े वारे वाहत नाहीत; म्हणनू या पट्‌ट्याला
विषवु वृत्तीय शांत पट्टा (Doldrums) असे म्हणतात.

सांगा पाहू ! पुढे दिलले ्या आकृत्यांचे निरीक्षण करा. खारे (सागरीय) वारे व मतलई (भमू ीय)
वारे यावं िषयी विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे सागं ा.

जमिनीवरील हवा तापते खारे वारे गरम हवा थंड होते व
व वर जाते. सागरावरील थंड हवा जमिनीकडे वाहते. खाली यते े.
कमी जास्त
दाब दाब

आकृती ५.५ (अ) ः खारे (सागरीय) वारे

24

20 ;7> ' # ;K& G 7 ,>™1>72@4 20 ;7>
>4@ 1G&Gƛ 72 >&Gƛ

>®& 0&4
7>2G 0@
(>. ?0*@72@4 ' # ;7> :> 2> # G 7>;&Gƛ (>.

&ņ @ fƛf ƕ.Ɩ 0&4
ƕ/B0@1Ɩ 7>2G

¾ ?(7:> /B,ĈC >4 & 7>2 G :0AÏ> #*Ŋ ?0*@ # G > 7;* 4( &@*G 7 >®& Ð0>%>& ;K&ƙG ¤;%B* 0@*
?) 47 2 &>,&ƛG š1>0>*>* G ,>™1> @ *&> 0@
7>;&>&Ƭ
:&Gƛ ,>%@ §®'2 7 ,>2(8‚ :&ƙG š1>0A5G ,>%@
¾ /B,CĈ>4 & ?0*@ #*Ŋ :0AÏ> #G 7>2 G ij«;> 47 2 &>,& *>;@ƛ ,¦2%>0@ƙ 0@* 7 :> 2@ /> >&@4
7>;&>&Ƭ ;7G 1> (>.>& -2 ,#&Kƛ

¾ &ņ @ Ǹ ǹ7ē* 7>Ç1> 1> : (/>&‚ 7%*‚ 2>ƛ ?(7:> :0ÏA >1> ,>™1>,‰G > ? *>2@ /> >&@4

¾ &ņ @ Ǹ.ǹ G ņ&@ Ǹ ǹ8@ &4A *>š0 7%‚* 0@* 47 2 7 >®& Ð0>%>& &>,&ƙG &G'@4 ;7>;@
2>ƛ 1>& ;7G > (>.ƙ &>,0>* 7 7>Ç1> > ?7 >2 >®& &>,& G 7 ;7 G > (>. 0@ 2>;&Kƛ :0ÏA > G ,>%@
2>ƛ ?82> &>,&ƙG š1>05A G :0ÏA >72@4 ;7> 0@ &>,&G 7

¾ :> 2@1 ƕ >2ƖG 7>2G 7 /0B @1 ƕ0&4
Ɩ 7>2 G 8>4> ;7G > (>. >®& :&Kƛ ?(7:> :0ÏA > #Ŋ* ?0*@ #G

¤;%&>&Ƭ 7>;%>2 G 7>2 G :> 2@ ƕ >2ƖG 7>2 G ;K&ƛ 2>Î@ :0ÏA >,G‰>

¾ />2&>&@4 K%š1> Ð(8G >& >2 G 7 0&4
7>2G 0@* 47 2 '# ;K&ƛG &'G G ;7 G > (>. >®& :&Kƛ
&G«;> /B0@1 ƕ0&4
Ɩ 7>2G ?0*@7ē* :0ÏA > #G
*A/7&> 1G&>&Ƭ
¾ &A01> >7>& :> 2@1 7 /B0@1 7>2G */A 7&> 7>;&>&ƛ
1>?87>1 7G 7G ž> Ð(G8> & ?7?8ć
1&G >& >Ƭ
,¦2§®'&@& 7>2G 7>;&>&ƛ ;G 7>2G:A(M )> ®'>?* 7>2 G

/L K?4 ®,ć@ 2% ¤;%B* 5 4G >&>&ƛ (>ƛƙ -I*ƙ ? *B ƙ .K2>ƙ

0@* >®& *&G1> ,(>'>*ƒ @ .*4G4@ :&ƛG 4Bƙ š1>(@ƛ ,A$@4 ,CĈ>72@4 &Ú> ,;>ƛ

0@* §®'2 7 ,>2(8 ‚ :&Gƙ š1>0A5G ­%& G G

25

जगातील प्रमखु स्थानिक वारे

वाऱ्याचे नाव वाऱ्याचे स्वरूप वैशिष्ट्ेय आणि प्रभावक्तषे ्र
लू (Loo)
उष्ण व कोरडे उत्तर भारतीय मैदानी प्रदशे ात उन्हाळ्यात बहुधा दुपारी वाहतात.
सिममू (Simoom) हे वारे थरच्या वाळवंटी प्रदशे ाकडून येतात.

चिनूक (chinook) उष्ण, कोरडे आणि सहारा आणि अरबे ियन वाळवटं ातं नू अतिशय वगे ाने वाहतात. हे
विनाशकारी वारे शक्तिशाली असल्याने विध्वंसक असतात.
(which means
snow eater) उबदार आणि कोरडे उत्तर अमेरिकेतील रॉकी पर्वताच्या परू ्व उतारावरून खाली
वाहतात, परिणामी तेथील बर्फ वितळत,े त्यामुळे दऱ्यांमधील
मिस्ट्रल (Mistral) तापमानात वाढ होते.

बोरा (Bora) थडं आणि कोरडे स्पेन, फ्रान्स आणि भूमध्य सागराच्या किनाऱ्यालगतच्या प्रदेशात
वाहतात. हे वारे आल्प्स पर्वतावरून यते ात. या थंड वाऱ्यांमळु े
पांपरे ो (Pampero) किनाऱ्यालगतच्या तापमानात घट होते.
फॉन (Fohn)
थंड आणि कोरडे आल्प्स पर्वताच्या उतारावरून इटली देशाच्या किनारी भागाकडे
वाहतात.

थडं आणि कोरडे दक्षिण अमरे िकते ील पपं ास गवताळ प्रदेशात वाहतात.

उष्ण व कोरडे आल्प्स पर्वताच्या उत्तर भागात वाहतात.

हंगामी वारे (मासे मी) ः वाऱ्यांचा विशेष परिणाम हाेताना आढळतो. (आकृती
जमीन व पाणी यांच्या ॠतूनुसार कमी-अधिक ५.६ पहा.) भारतीय उपखंडात उन्हाळा व हिवाळा
ॠतंूवर मोसमी वाऱ्यांचा प्रभाव होतो. या वाऱ्यांच्या
तापण्यामुळे माेसमी वारे निर्माण होतात. उन्हाळ्यात प्रभावामुळे भारतीय उपखंडात उन्हाळा व हिवाळा
मोसमी वारे समुद्रावरून जमिनीकडे आणि हिवाळ्यात यांशिवाय पावसाळा व मान्सून परतीचा काळ असे ॠतू
जमिनीकडून समुद्राकडे वाहतात. अाग्नेय आशिया, पूर्व होतात.
आफ्रिका, उत्तर ऑस्टर् ेलिया या प्रदेशांवर मोसमी

कमी दाब जास्त दाब

मवनोासरॠै े मती्य विषुववृत्त मवईोासशरे मानी्य
आग्नेय वारे
विषवु वृत्त
आग्नेय वारे

कमी दाबाचा विषुववतृ ्तीय शातं पट्‌टा आकतृ ी ५.६ ः मोसमी वारे
जास्त दाबाचा मध्य अक्षवतृ ्तीय पट्ट‌ ा

26

मोसमी वारे हे मोठ्या प्रमाणावरील खारे व हवेची स्थिती दर्शवणाऱ्या नकाशात आवर्ताचा
मतलई वारेच असतात. केंद्रभाग हा ‘L’ (Low) या अक्षराने दाखवतात. आवर्त
प्रणाली एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी सरकते.
भारतीय उपखंडावर होणारी बहुतांश वृष्टी ही अावर्तांना ‘चक्रीवादळ’ असेही म्हणतात.
मोसमी वाऱ्यांच्या प्रभावाने होते. हे वारे विषुववृत्त चक्रीवादळे :
ओलांडल्यावर नैॠत्य दिशेकडनू भारतीय उपखंडाकडे
जून ते सप्टंेबर या कालावधीत वाहतात. यांना नैॠत्य पॅसिफिक महासागराच्या पश्चिम भागात, जपान,
मोसमी वारे म्हणतात. हे वारे बाष्पयुक्त असतात. चीन, फिलिपाइन्स इत्यादी देशांच्या किनाऱ्यालगत
निर्माण होणारी वादळे ‘टायफनू ’ नावाने ओळखली
सप्टंेबर ते डिसंेबरपर्यंत विषुववृत्तालगत हवेच्या जातात. ही वादळे जून ते आॅक्टोबर या महिन्यांत निर्ामण
कमी दाबाचे क्ेषत्र निर्माण झाल्यामुळे भारतीय होतात. वेगाने वाहणारे वारे आणि मुसळधार पाऊस
उपखंडाकडनू विषुववृत्ताकडे वारे वाहू लागतात. यांना यांमुळे ती विनाशकारी असतात.
‘ईशान्य मोसमी वारे’ म्हणतात. हे वारे कोरडे असतात.
कॅरेबियन समुद्रात निर्माण होणारी चक्रीवादळे
वाऱ्यांच्या स्थिर व अतिवादळी स्थितीचा विचार म्हणजे ‘हरिकेन्स’ होय. ही वादळेसुद्धा विनाशकारी
करता, आपल्याला अावर्ताचा अभ्यास करणे आवश्यक असतात. वादळाच्या वेळी वाऱ्याचा वेग दर ताशी
असते. कमीत कमी ६० किमी असतो. याशिवाय समशीतोष्ण
आवर्त ः कटिबंधातही आवर्त तयार होतात. त्यांची तीव्रता कमी
असते. ती विनाशकारी नसतात.
एखाद्या ठिकाणी हवेचा दाब कमी असतो व
सभोवताली हवेचा दाब जास्त असतो, तेव्हा आवर्त आकृती ५.८ ः चक्रीवादळ
वाऱ्यांची परिस्थिती निर्माण होते. कमी हवेच्या दाबाकडे
सभोवतालच्या प्रदेशातील जास्त हवेच्या दाबाकडून प्रत्यावरत् ः
वेगाने वारे वाहतात. (आकृती ५.७ पहा.) पृथ्वीच्या एखाद्या क्षेत्रात विशिष्ट वातावरणीय परिस्थितीत
परिवलनामुळे उत्तर गोलार्धात आवर्त वारे घड्याळाच्या
काट्याच्या विरुद्ध दिशेत, तर दक्षिण गोलार्धात हे वारे कदंे ्रभागी हवेचा अधिक दाब निर्ाणम होतो. कदंे ्रभागाकडनू
घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने वाहतात. आवर्ताच्या वारे सभोवतालच्या प्रदशे ाकडे चक्राकार दिशते वाहत
वेळी आकाश ढगाळ असते. वारे वेगाने वाहतात आणि असतात. उत्तर गोलार्धात हे वारे घड्याळाच्या
भरपूर पाऊस पडतो. आवर्त वाऱ्यांचे प्रभावक्ेषत्र मर्यादित काट्याच्या दिशेने वाहतात, तर दक्षिण गोलार्धात ते
असते. या वाऱ्यांचा कालावधी, वेग, दिशा आणि क्ेषत्र घड्याळाच्या काट्याच्या विरुद्ध दिशेने वाहतात.
अतिशय अनिश्चित असते. उपग्रहाने घेतलेले प्रत्यावर्ताच्या कालावधीत निरभ्र आकाश, कमी वगे ाने
चक्रीवादळाचे छायाचित्र आकतृ ी ५.८ मध्ेय पहा. वाहणारे वारे आणि अतिशय उत्साहवर्धक हवामान

आकृती ५.७ ः आवर्त

27

:&Gƛ К1>7&> ‚ @ §®'&@ .Œ)> >;@ ?(7: '7> 0>;@& ;G > &¤A ;>4 > Ƭ
"7ñ> @ : B 8 &Gƛ : G К1>7&‚ :08@&K­%
?!.) >& ?*0>%‚ ;K&>&ƛ 7>(5> *> *>7 (G™1> @ Ð'> /2 1G%>Ç1>
?7?7) ɽ7>(5> *> *>7G (G™1>& 1G&>&ƛ 1>
;7G @ §®'&@ (8‚7%>Ç1> * >8>& К1>7&>‚ > *>7> @ 1>(@ К1G 0;>:> 2>:>"@ &1>2 2™1>&
ĵÏ/> ǸƵǹ ƕHighƖ 1> ‰2>*G (> 7&>&ƛ К1>7&‚ 1G&Gƛ 0;>:> 2>1> 7&@/K7&@ :%>Ç1> (G8> *@
;G >®& (>.>1> ,!Më >& Ð 9>‚*G >%7&>&ƛ 1> :A 74G¨1> *>7> *A:>2 ;@ 1>(@ &1>2 2&>&ƛ
Ð(G8> &B* 7>2G .>;G2 >& :&>&ƙ š1>0A5G &G'G 7>Ç1> > 7G dd *>E!M : ƕ:A0>2G ga ? 0@ Ð?&&>:Ɩ
,>7:> G Ð0>% 0@ :&Gƛ ƕ &ņ @ fƛj ,;>ƛƖ ? Ļ7> š1>œ* ?) :¨1>: š1> 7>(5>4>
*>7 (G™1>& 1G&Gƛ :>0>ž1,%G 4‰>& 2>;>7Gƙ ¤;%B*
7>(5> *> *>7 (G™1> @ ,÷& ;Gƛ

ņ&@ fƛj К1>7&‚ 0@ % @ K"G Ƭ

) 1š&> :;>7@ƚ ,>" fƚ &>,0>*ƛ
) 1š&> :>&7@ƚ :>0>ž1 ?7Š>*ƛ

®7>1>1

Ь* bƛ 1K1 ,1>‚1 ?*7#Ŋ* 7>‹1 ,B%‚ 2>ƛ ƕeƖ />2&@1 , #>7ē* 7>;%>Ç1> ; >0@
7>Ç1> @ ?(8> ?;7>ž>& ƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƕbƖ ;7> Ð:2% ,>74@ƙ ½ ƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƕ Ɩ ÝG1 G #Ŋ* 7>1«1 G # G :&ƛG
ƕ Ɩ * ;K&ƛG ƕ Ɩ ?725 ;K&ƛG ƕ Ɩ *H[š1G #Ŋ*
8>ž1G #G :&ƛG
ƕ Ɩ
8>ž1G #*Ŋ *H[š1 G #G :&Gƛ
ƕ >Ɩ *>;@8@ ;K&ƛG ƕ
Ɩ (0! ;K&ƛG ƕ
Ɩ 7>1«1 G #Ŋ* ÝG1 G # G :&ƛG
ƕfƖ Ǹ 2 %>2G >5@:ǹ 7>2G (?‰% K4>)>‚&ƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƕcƖ 7>2G ;7G 1> >®& (>.> #*Ŋ ƛƛƛƛƛƛƛƛƛ ƕ Ɩ ?79A77Cš&> # G 7>;&>&ƛ
ƕ >Ɩ ea° (?‰% ‰> 8>1> /> >&
ƕ Ɩ % @ >®& ;7G1> (>.> # G 7>;&>&ƛ
7>;&>&ƛ
ƕ >Ɩ '# ;7G1> (>.> #G 7>;&>&ƛ ƕ Ɩ Ę7A @1 0@ (>.>1> Ð(8G > #Ŋ* 7>;&>&ƛ
ƕ
Ɩ ea° š&2 ‰>8 >1> /> >& 7>;&>&ƛ
ƕ Ɩ ;7G 1> 0@ (>.> # G 7>;&>&ƛ Ь* cƛ >4@4 7%‚*>7ē* 7>Ç1> > Ð >2 5 >ƛ
ƕ
Ɩ ; G &'G G 2>;&>&ƛ ƕbƖ *[H š1 G #Ŋ* 1G%>2G 7>2 G />2&@1 , # >72
ƕdƖ š&2 K4>)>&‚ ?797A 7šC &> #G 1G%>2G 7>2 G
,> : %&>&ƛ *B &G : !.| 2 1> >5>&
,›C 7@1> ,¦274*>0A5G ƛƛƛƛƛƛƛƛƛ
ƕ Ɩ (?‰%G # G 75&>&ƛ
ƕ >Ɩ ,B7} #G 75&>&ƛ
ƕ Ɩ ,§¬ 0G #G 75&>&ƛ
ƕ
Ɩ š&2G # G 75&>&ƛ

28

भारतात पाऊस पडतो. या कालावधीनंतर हे वारे प्रश्न ६. थोडक्यात उत्तरे लिहा.
परत फिरतात. (१) ध्वरु ीय भागात दोन्ही गोलार्धंात हवचे ा दाब जास्त
(२) उत्तर ध्वरु ीय प्रदेशाकं डून ६०° उत्तरके डे
येणाऱ्या या वाऱ्यांमळु े उत्तर अमरे िका, यरु ोप व का असतो?
रशिया एवढ्या विस्तीर्ण प्रदेशात थडं ीची तीव्रता (२) पथृ ्वीच्या परिवलनाचा वाऱ्यांवर कोणता
वाढत.े
(३) डोंगरमाथे दिवसा लवकर तापतात. तेथील हवा परिणाम होतो?
तापनू हलकी हाेते व वर जाते. त्यामळु े या (३) आवर्त वारे चक्राकार दिशने ेच का वाहतात?
भागात कमी दाब निर्माण होतो. त्याच वेळी (४) आवर्त वाऱ्यांची कारणे व परिणाम लिहा.
डोंगरपायथ्याशी दरीखोऱ्यांत हवा थडं असल्याने उपक्रम ः
जास्त दाब असतो. तथे ील हवा कमी दाबाकडे संकते स्थळाचा वापर करून भारताच्या परू ्व
वाहत.े
प्रश्न ३. पढु े हवेचा दाब क्रमवार मिलिबारमध्ये दिलेला किनारपटट‌् ीवर आलेल्या अलिकडच्या
आहे. त्यावरून आवर्त व प्रत्यावर्ताची आकतृ ी वादळाविषयीची माहिती, छायाचित्रे व नकाशे
काढा. मिळवा. या वादळाचा जीवित, आर्थिक बाबींवर
— ९९०, ९९४, ९९६, १०००. झालले ा परिणाम थोडक्यात लिहा.
— १०३०, १०२०, १०१०, १०००. ICT चा वापर ः
प्रश्न ४. एकच भौगोलिक कारण लिहा. ‘Windyty’ या मोबाइल ॲपचा वापर करून जगातील
(१) विषुववतृ ्ताजवळ हवेचा पट‌्टा शांत असतो. वाऱ्यांची दिशा व दाबप्रवण क्षेत्र इत्यादी जाणनू घ्या.
(२) उत्तर गोलार्धातील नैॠत्य वाऱ्यांपके ्षा दक्षिण
गोलार्धात वायव्येकडून येणारे वारे जास्त वेगाने ***
वाहतात.
(३) उन्हाळ्यातील मोसमी वारे समुद्राकडनू , तर
हिवाळ्यातील परतीचे मोसमी वारे जमिनीकडून
यते ात.
(४) वारे वाहण्यासाठी हवचे ्या दाबामध्ये फरक
असावा लागतो.

प्रश्न ५. पढु ील ओघतक्ता परू ्ण करा.

वाऱ्यांचे प्रकार

ग्रहीय वारे

ईशान्य मोसमी वारे

मतलई वारे
29

६. नसै र्गकि प्रदेश

सागं ा पाहू ! चित्रांजवळील चौकटींत साबे तच्या सचू ीनुसार खुणा करा.

निवारा

वस्त्रे

वनस्पती व प्राणी

अन्न

तुम्ही केलेल्या निवडीच्या व खालील प्रश्नचां ्या Ø चित्रंात दाखवलेल्या सर्व वनस्पती आपल्या परिसरात
आधारे वर्गात चर्चा करा. आढळतात का? नसल्यास त्या कोठे आढळत
Ø चित्रंात दाखवलले ी सरव् घरे आपल्या परिसरात का असाव्यात?
आपल्या सभोवतालच्या परिसरात आपण पाहतो,
आढळत नाहीत?
Ø अशा प्रकारची घरे असलेले प्रदेश कोणते? अनभु वतो त्यापेक्षा काही भिन्न गोष्टी जगात इतरत्र
Ø बर्फाच्या घरात राहणे तुम्हांला आवडेल का? मग ही आढळतात. विविध वन्य जीवाचं ्या सदं र्भातील शकै ्षणिक
व माहितीपर होणारे कार्यक्रम आपण दरू चित्रवाणीवर
घरे आपण का बांधत नाही? पाहत असतो. त्यंा वन्यजीवांविषयी जाणनू घणे ्याचे
Ø लोकाचं ्या पोशाखात कशामुळे फरक पडला कुतहू ल आपणासं वाटत.े आपल्याकडे ते का उपलब्ध
नाहीत? ते आपल्याकडील वन्य प्राण्यपां ्रमाणे का नाहीत?
असावा? त्यचंा ्यात हा फरक का निर्माण झाला? याविषयीच्या
Ø अन्न म्हणून खबूस, किडे, मुगं ्या यांचाही वापर कोठे कारणांचा आपण शोध घऊे या.

होत असेल?
Ø आपल्याकडील प्राणिसंग्रहालयांमध्ेय ध्ुवर ीय

अस्वल, पेंग्विन हे प्राणी ठवे ता येतील का?

30

: B @ bƛ 0@ 7>,2&KƜ */A 7&Kƛ 9 cƛ 0@ ,>?;4G ;Gƛ  dƛ 04> 0>;@& *>;@ƛ 8

/L K?4 ®,ć@ 2% (2¤1>* ;7>0>*ƙ 7*®,&@ 7 Ð>?% @7* 1> & :>)¤1‚
$5&Gƛ £1>:>1> đć@*G ;7>0>*ƙ 7*®,&@ 7 Ð>%@
,›C 7@72 7 G 7 G ž> /> >& /®B 7ē,ƙG ;7>0>*ƙ 0(C > 1> 01 G $5%>Ç1> :>)¤1>‚05A G >;@ Ð(G8> > 7G 5G,%>
1> 1>& ?/þ&> $5&ƛG ;@ ?/þ&> Ð>0ŒA 1>* G š1>ƚš1> Ð 9>*‚ G 4‰>& 1&G Kƛ ;G Ð(8G *H:? ‚ ! > 72 74. B*
/> >& ,4¢) :1B Ђ >8 ?% ,>%@ 1> 1>72 74. *B :¨1>*G š1> *> *H:? ‚ Ð(G8 ¤;%&>&ƛ 8> Ð(8G >& @4
:&ƛG :1B Ђ >8 7 ,>%@ 1> @ ,4¢)&> ?797A 7šC & &G *H:? ‚ ,1>‚72%> > 0>*7>:; :7 ‚ : @7 :Cć@72 ,¦2%>0
Ę7A >,1&ƒ .(4& >&ƛG 1>.>.& > £1>: 0> @4 >44G > $5&Kƛ ,›C 7@72@4 /ÐB (G8 1> *:H ? ‚ Ð(8G >&
1š&>0 1 G 4ij > ;ƛG /®B 7ē,ƙG ;7>0>*ƙ 0(C > 1> &@* ?7/> 4> >&Kƛ ,>">&@4 &‹š1> 1> 7 * >8>1> )>2G
! >& @4 .(4> > Ð/>7 7*®,&@ƙ Ð>%@ 7 0>*7@ @7* š1> @ 0>?;&@ ē* G 1>ƛ
1> 1>72 ,#& :¨1>05A G 7H ?7?7)&&G .(4 ;K&Kƛ

,›C 7@72 7G 7 G ž> # > & ?7?8ć ‰7Cš&> 1>

31

Ð(8G ®'>* 7 Ð(G8 ;7>0>*
!#ʼn ō> Ð(G8 z :A0>2 G gfa & G jaa š&2 ‰7šC &> 1> z ž;>ž>& :2>:2@ baa :Gƛ &>,0>*ƛ
z ?;7>ž>&@4 &>,0>* :0A >2G ƚcaa & G
&H > Ð(8G (2¤1>*ƛ
Ë@*4 #ƙ ƛ ľ*#>ƙ ƛ 1A2K,ƙ ƛ ?81>ƛ ƚdaa :ƛG :&ƛG z :2>:2@ , ž‚ 1 cf &G
7&>5 Ð(G8 ƕ®! G : 7
Ð G 2@Ɩ z :A0>2G ffa š&2 &G gfa š&2 daa ?00@ƛ z ?&81 '# ;7>0>*ƛ
‰7Cš&> 1> (2¤1>*ƛ 4>® >,>:*B z ž;>ž>&@4 &>,0>* :A0>2G bfa & G
!4>? ! 0;>:> 2>,1ƒ& > /> ƙ caa :Gƛ :&Gƛ z ?;7>ž>&@4 &>,0>*
aa :Gƛ ,G‰> 0@ƛ z , ‚ž1> @ 7>?9‚

1A2?G 81> > /> ƛ :2>:2@ daa &G faa ?00@ :&Gƛ

z ž;>ž>& ,> :ƙ ?;7>ž>&

z daa &G ffa š&2 7 (?‰% ?;07Cć@ƛ
‰7Cš&> 1> (2¤1>* #> 1> &@4 z ž;>ž>&@4 &>,0>* :0A >2G cha :ƛG
z ?;7>ž>&@4 &>,0>* aa :Gƛ ,‰G >

/> >&ƛ z ®!G : ƕ1A2G?81>Ɩƙ «;G¨# ƕ(?‰% 0@ƛ z ,> : :2>:2@ eaa & G gaa

?Ñ >Ɩƙ , ,>: ƕ(?‰% 0G¦2 >Ɩƙ ?00@ 7$>ƛ z .Œ&G ,> : ž;>ž>&

ÐG 2@ ƕ š&2 0G¦2 >Ɩƙ #> ž: ,#&Kƛ

ƕ ®!ōG?41>Ɩƙ š1>(@ƛ

­% 7>57! @ Ð(G8 z ?797A 7Cš&>,>:B* caa & G daa z ž;>ž>& :2>:2@ &>,0>* daa & G
7&>5 Ð(8G ƕ:(A >*Ɩ ‰7šC &> 1> (2¤1>*ƛ z # >1> ,§¬ 0 efa :Gƛ
/> >& $5&>&ƛ :;>2> ƕ ƛ ?Ñ >Ɩƙ z ?;7>ž>& caa &G cfa :Gƛ :&Gƛ
K4K2#E K ƕ ƛ 0¦G 2 >Ɩƙ !> >0> ƕ(ƛ z ?& ­%&> 7 š1¨, , ‚ž1ƛ
0G¦2 >Ɩƙ '2 G 7>57! ƕ ?81>Ɩƙ z 2>Î@ B, '# @ :&Gƛ
4;>2@ ƕ(ƛ >?Ñ >Ɩ š1>(@ƛ
z ž;>ž>&@4 &>,0>* :0A >2G dfa :ƛG
z ?797A 7Cš&>1> š&2G: 7 (?‰%:G fa &G z ?;7>ž>&@4 &>,0>* cea :ƛG
caa ‰7Cš&> 01Gƛ z :A0>2G cfa ?00@ & G baaa ?00@ ,> :
z :E«;>*> ƕ ?Ñ >Ɩƙ Ü@ž:4 # ,#&Kƛ
ƕ ®!ōG?41>Ɩƙ (ƛ ,> 4ļ # ƕ ?Ñ >Ɩƙ z ž;>5> ­% 7 (0!ƛ ?;7>5> .(>2 7
4*E K 7 ľ¤,K ƕ(ƛ 0¦G 2 >Ɩƙ &2 K2#>ƛ
7&>5 Ð(G8ƛ

?79A77Cš&@1 Ð(G8 z ?797A 7Cš&>1> š&2G: 7 (?‰%:G fa z ž;>ž>&@4 &>,0>* :A0>2 G daa :Gƛ
‰7Cš&>1> (2¤1>*ƛ z :2>:2@ &>,0>* cha :ƛG z :2>:2@
z 04?G 81>ƙ #K*G?81>ƙ ?: >,2B ƙ ? *@ 7 cfaa &G daaa ?00@ ,> :ƛ z ­% 7
> K ? *>2>ƙ p0 G I* *(@ G K2Gƛ (0! ;7>0>*>0A5G >#,>4> Ł &K 7
;7> 2K ! .*&Gƛ z >®& ­%&>ƙ 79‚/2
,> :ƛ

32

*H:? ‚ 7*®,&@ Ð>?% @7* 0>*7@ @7*

z ¨, >5 ?! %>Ç1> 7*®,&@ z ľ¦2.Bƙ 2G*?# 2ƙ ĘA7@1 ®74ƙ z ?8 >2 7 0>:0G >2@ƛ z >&ñ> G &. B

z K!@ #A ,Gƙ A2!G 7&ƙ -4Ł ƙG K¨;>ƙ :@4 0>:G 7 7I42: 0>: G ƕë?B , Ɩ 7 4B 2G z ®4G >#@ >

8G7>5ƙ ( #-ł4 š1>(@ƛ š1>(@ƛ 7>,2ƛ

z 0 7 (>! ij: :44G G Ð>%@ƙ z 4K :Œ 1> ?&?725ƛ (>ƛƙ §® 0K

4K ƛ

z :?B ,%» 7*ƛG z >#> @ ,>* G z >72 (>! 7 0 :ij :&>&ƛ z 4K : Œ1> 0@ ;ƛG z ?8 >2 7

Ē(Ļ 7 !K (>2 ?% ->ü > (>ƛƙ ľ¦2.ƙB ¨ ƙ ?0*‚ ƙ .@«;2ƙ 4> #ł &K# ;G Ð0 A «17:>1ƛ z 8G&@

?0*@ #G A 4¨G 1>ƛ z 4> ł# ?:¨«;2 -I‹:ƙ ?0 ƙ ®74 G š1>(@ƛ 0@ ;K&Gƛ

0 7 ;4 ij :&Gƛ (>ƛƙ ®Ð:B ƙ

-2ƙ ,>
*ƙ 2#G 7#A š1>(@ƛ

z 7&> @ ?7®&@% ‚ Ł2% G z ;2%Gƙ K#ƙG ŁÎGƙ 4># Gƙ 2>* 7Gƙ z A2G >2%G ƕ,8A,>4*Ɩ ;> «17:>1ƛ

?(:&>&ƛ z 7& 0@ 7 ::Gƙ > >ēƙ ?# K š1>(@ Ð>%@ƛ z ,7B » > ?" >%>œ* (Ã:2@ # G /! &

A,‹1>* @ 7>$&Gƛ z ,>5@7 Ð>%@ƚ 8žG >ƙ 0|ó>ƙ >
ƙ :&ƛ z >&ñ>1> & .B& ƕ1B!Ɩ‚

z ?;7>ž>& 7& *ć ;K&Gƛ .H4ƙ K#Gƙ >$7 š1>(@ƛ 2>;&>&ƛ z ? 2 @ 4K &> /! &

z (>ƛƙ ¨#2ƙ ,I,42 š1>(@ *>;@& 7 ,‹‹1> 2>& 2>;&>&ƛ

># G $5&>&ƛ z «;> @ 8&G @ 2&>&ƛ

z 0@& 0@ ,>*G :4G¨1> 7 z ! þ,>™1>?87>1 * G ?(7: z .(> * ƕ:;>2>Ɩƙ .8A 0*G ƕ 4;>2@Ɩƙ

>!G2@ 7*®,&@ƛ z ># :>4ƙ 2>;&>Gƛ z ?0*@72 Ð>™1> @ : Œ1> p.I¦2? * ƕ ®!G?ō 41>Ɩ š1>(@ 4K

Ē(Ļ 7 0G% ! ,>*Gƛz ?0*@&@4 0@ƛ z Ð>%@ ?(7:> ?0*@ >4@ 2>;&>&ƛ z *G 2 > *>72> ,>:B*

4>7> :, 4>ƙ ½ 7*®,&@ *ć 2>;&>&ƛ (>ƛƙ :>,ƙ (@2ƙ :2#ƙG ?7 Bƛ ,B%‚ 2&>&ƛ z 0ēü>* G 7 *ü> @

;K&>&ƛ (>ƛƙ ?*7# ʼn ƙ >1,>&ƙ z K#Gƙ .H4ƙ >$7ƙ 0ó| >ƙ &2 K2@ 1G' G 8&G @ ij4@ >&Gƛ

,>0ƙ 2B š1>(@ƛ ,>5@7 Ð>%@ƛ

z 7 (>! 7&ƛ z &%C @7@ Ð>%@ 7 0>: /‰ Ð>%@ z 0>&@1> ?/& @ 7 7&> G  ,2

z 7& :0A >2G :;> 0@!2 ?7,A4 ;&G ƛ z Ð>™1>* > ?*: >‚* G :44G @ :>)@ 2 G :&>&ƛ

ƕ;š&@ 7&Ɩƛ ,5 ,>1 ?(4 G ;&G ƛ z 2>* > § #‹1> *:&>&ƛ

z &2A 5 7C‰ 7 ># G 8ñ| > #G z >72 2 @& ,é G 7 ?", ij z "| ™1> 7 K4> >2 K,ñ> &

Î@:>2Œ1> >2> G :&>&ƛ :&>&ƛ z (>ƛƙ ?:; ƙ ? š&>ƙ &2:ƙ 2>;&>&ƛ 1> *> ÉI4 ¤;%&>&ƛ z ?8 >2

(>ƛƙ .4G ƙ .K2ƙ >1,>&ƙ 4># >ƙ ? 2>-ƙ ÒG >ƙ ;š&@ƙ #| ƙG 7 ,8A,>4* ;G Ð0 A «17:>1ƛ z (>ƛƙ

**:ƙ ?*7# ʼn š1>(@ƛ 2>*.4H ƙ 2#G ƙG > >ēƙ 0 B š1>(@ƛ A4ƙB ;L:>ƙ 0:>
š1>(@ 0>&@ƛ

z *(>! :(>;¦2& 7*Gƛ z Ð>™1>0 1 G ,B ?7?7)&> $5&ƛG z 4K 7®&@ 0@ ;Gƛ z 4K > G
@7* ?*: >7‚ 2 74 .B* :&ƛG
z 7*®,&º01G /2,2B ?7?7)&>ƛ z (4(4@1> Ð(G8>& :A:2ƙ z ?(7>:@ 0>&@ G 4K ƛ z ;@

z (4(41ÚA Ð(8G ƛ ,>% K#>ƙ p*> Ĝ#> š1>(@ƛ

z "@% 4> #> G 7‰C ƛ z >#>7 2 2>;%>2 G K¦24>ƙ ? , > @ƙ 4K 2 G >#>72 .> )&>&ƛ z (>ƛƙ
z (>ƛ 0;K *@ƙ Ë@*ƚ;>!ƙ‚ ;I*?‚ .4 š1>(@ƛ ? ! ƚ?79>2@ ?,0@ƙ .K2K ? #1*ƙ :0G > š1>(@

2K 7B#ƙ .*@ š1>(@ƛ š:ƚG š: G 0>8@ƛ 0>&@ƛ

4> 5G Ŋ1> Ƨ ,ĈC dcƙ dd 7 de 72@4 *H:? ‚ Ð(8G >1> &‹š1> &@4 К1 G 2 >ž1> G >#‚ &1>2 2>ƛ ;@ >#‚

?7ü>›1>ƒ01 G 7>!Ŋ* К1 G >* G Ǹ*:H ? ‚ Ð(G8> G Ł! ʼn.ǹ 8K)™1> > G5 5G >ƛ

33

0> @4 &‹š1>01 G ?(4G4G *:H ? ‚ Ð(8G 7 ,§¬ 0 12A >G,@1 ;7>0>*>1> Ð(G8> > :0>78G ;K&Kƛ
?79A77šC &>,>:*B ĘA7>,1&ƒ ?7?8ć ‰7Cš&@1 /> >& ,§¬ 0 12A K,@1 7 0K:0@ ; G ?7?8ć 7>Ç1> 1>
$5&>&ƛ ­% &>,0>* 7 ,>™1> @ ,4¢)&> Ð/>7>05A G 4‰>& 1G&>&ƙ &2 /0B 1 :> 2@ Ð(G8 ;>
1> 7ē* 1> *:H ? ‚ Ð(G8> G ®'>* 7 ?7®&>2 ?*)>¦‚ 2& &G'@4 ,>7:>ž>1> ?7?8ć >4>7)@05A G 4‰>&
;K&Gƛ 1> Ð(8G > ?87>1 ®'>?* ,¦2§®'&@0A5 G >;@ 1G&Kƛ 1G' G ?;7>ž>& ,> : ,#&Kƙ ¤;%B* &K &2
Ð(G8 7G 5 G ?(:B* 1&G >&ƛ 1> & Ð>0AŒ1>*G 0>:G 0@ƙ /B01 Ð(G8>, G‰> 7 G 5> ?(:*B 1G&Kƛ >4@4 &Ú> ,;>ƛ

0K:0@ Ð(8G /B01 :> 2@ Ð(8G ,§¬ 0 1A2K,@1 Ð(8G
z?797A 7šC &>1> š&24G > 7 (?‰%4G > z daa & G eaa ‰7šC &> 1> z #> 1> ,§¬ 0 /> >& efa &G
baa &G daa ‰7šC &> 1> (2¤1>*ƛ (2¤1>* (Kž;@ K4>)>ƒ& #> 1> gfa š&2 7 (?‰% ‰7šC &> 1>
®'>* 7 Ð G(8
z />2&ƙ ?-?4,> ž:ƙ 7®G ! ?# ƙ ,§¬ 0 /> >& $5&>&ƛ (2¤1>*ƛ z *I7}ƙ #žG 0> ƙļ

š&2 ®!ō?G 41>ƙ ,7B ‚ ?Ñ >ƙ z ,>&G ‚A >4ƙ ®,G*ƙ ¨ G¦21>ƙ ! ¿ƙ 14ƒ#ƙ ?Ò?!8 K4 ?.1>ƙ

01 0G¦2 > š1>(@ƛ ľ?4-K?*1‚ >ƙ 01 ? 4@ƙ *
H š1 7 (?‰% ? 4@ƙ ž1B @4 #ƙ š1>(@ƛ

>Ý1G ®!Gō?41> š1>(@ƛ
z ž;>ž>&@4 &>,0>* cha :Gƛ &G z K2# G ž;>5 G 7 ?;7>5@ ,> :ƛ z ž;>ž>&@4 &>,0>* :2>:2@
dca :ƛG z ?;7>ž>&@4 &>,0>* z ž;>ž>& cba & G cha :ƛG caa :ƛG z ?;7>ž>&@4
bfa :Gƛ & G cea :ƛG z ,> : cfa &>,0>* &>,0>* :2>:2@ fa :ƛG z ,>7:> G
&G cfaa ?00@ ;K&Kƛ z *H
š1 z ?;7>ž>& &G baa & G bea :ƛG :2>:2@ Ð0>% faa ?00@ & G cfaa
;7>0>*
0>žE :*B 7>Ç1>, >:B* "2>7@
&& B &>,0>* ?00@ :&ƛG

,> : ,#&Kƛ z ,>7:> G ?7&2% z ,>7:> @ :2>:2@ faa & G baaa z ,§¬ 0@ 7>Ç1> 1> >7&>,‚ >:*B

:0>* 7 ?*§¬ & :&ƛG ?00@ƛ , ž‚ 1ƛ z 79/‚ 2 ,> : ,#&Kƛ

z ,> : ?;7>ž>& ,#&Kƛ z ;7>0>* :L¤1 ;ƛG

0>*7@ @7* Ð>?% @7* H*:? ‚ 7*®,&@ z ,>* #@ 7 ?*0:(>;¦2& 7*ƛG z ,>* G >#ƙ 4;>* 7 0G% !ƛ z 79/‚ 2 ?;27 G >2 7&ƛ z >#> @

,>7:>1> ?7&2%>*:A >2 7*®,&@ z >#> @ :>4 ->2 ># :&ƛG ,>* G ?;7>ž>& 5&>&ƛ z

Ð >2ƛ z (>ƛƙ 7#ƙ ?, ,5ƙ :> ƙ (>ƛƙ ?4«;ƙ K ƙ ®G !*! :B? ,%» 7‰C 7 0@ @ G 7&ƛ

?8:7ƙ ( *ƙ 2H ƙ ?: K*>ƙ .>. ƙB š1>(@ƛ 0@ ,>7:>1> /> >& 7&ƛ z (>ƛƙ ƙ .@ ƙ 0,G 4ƙ ¨0ƙ

.>/B5ƙ >!2G @ >#ƙG #A ,ʼn G 7 7&ƛ z ,7&‚ @1 /> >& :B @,%» 7*®,&@ƛ ,>
*ƙ ®ÐB:ƙ ,I,42 š1>(@ƛ

z 7> ƙ ?:; ƙ ?..ë>ƙ ;š&@ƙ 4># ƙG z ,8B,>4*>05A G ,>5@7 Ð>%@ >®& z ,8B ,>4*>0A5G Ð>0AŒ1>*G

2>*# ʼn 2ƙG 0> #ƙG :>,ƙ 0K2 K ½5ƙ ;G&ƛ (>ƛƙ 8žG >ƙ 0|ó>ƙ >
ƙ ,>5@7 Ð>%@ B, ;&G ƛ

š1>(@ 7ž1 Ð>%@ 7 ,‰@ƛ z >
ƙ G 2ƙG K#ƙG š1>(@ƛ z ®74ƙG 4> # Gƙ K¨;G š1>(@

¤;8@ƙ 8žG >ƙ K# G ; G ,>5@7 Ð>%@ƛ 7ž1 Ð>%@ $5&>&ƛ

z 4;>*ƚ4;>* :Œ 1 #G @ ;&G ƛ z Ë@ 7 2>G0* : ® &ņ º > ?7 >:ƛ z š:>;@ 7 üK @ 4K ƛ

z þ 7 ,>8G > >& .2@ ?7?7)&>ƛ z 8&G @ ;> 0B5 «17:>1ƛ z -5 G 7 z (1>7‚ (» 4K >®& ;&G ƛ

z 4K : Œ1> Ð>0AŒ1>*G Ð>'?0 -4Ł > @ 8G&@ >®&ƛ z «;> G ,(>' ‚ ; G z 4K 2@ G ,#G 7>,2&>&ƛ

«17:>1>& $5&Gƛ 0ŒA 1 þƛ z 2 @.G2 @ ,#Gƛ z ?87>1 (?M 7?&1 7 &C&@1

z 8&G @ ;> Ð0A «17:>1 ;ƛG «17:>1 7>$& ;ƛG

&‹š1> & ?(4G¨1> %ł * Ð(G8> ?87>1 >;@ 1G&>&ƛ (>ƛƙ ? *@ Ð(8G ƙ :|! 4I2žG : Ð(G8 š1>(@ƛ 1>
Ð(G8 š1> 1> ?7?8ć #@1 ®'>*>05A G 7G 5G ?(:B* :7 ‚ Ð(G8> G ?7®&>2 ņ&@ gƛb 01 G ,;>ƛ

34

नकाशाशी मतै ्री

35

आकतृ ी ६.१ चा वापर करून खालील प्रश्नांची आकतृ ी ६.१ ः जगातील नैसर्गिक प्रदशे जास्त आहे?
Ø अटं ार्क्टिका खडं ासारखी परिस्थिती आणखी
उत्तरे द्या. खडं ात आह?े
Ø भारतात कोणकोणते नैसर्गिक प्रदशे आढळतात? Ø उत्तर गोलार्धचा ्या तलु नते दक्षिण गोलार्धता कोठे आढळत?े
Ø उष्ण वाळवटं ी प्रदशे ाचा जास्त भभू ाग कोणत्या खडं ात नैसर्गिक प्रदेश कमी असल्याचे कारण कोणते Ø मूळ रेखावृत्त ज्या भूभागावरून जात,े त्या
यते ो? असेल?
Ø नैसर्गिक प्रदशे ातं सर्वतां जास्त विविधता कोणत्या Ø जगाच्या संदर्भात कोणत्या नसै र्गिक प्रदशे ाचे क्षेत्र भूभागात कोणकोणते नसै र्गिक प्रदशे
आढळतात?

>4@4 Ь*> @ š&2G ü>ƛ ) ­% 7>57! @ Ð(G8> & ,8A,>4* 2&>&ƛ
¾ ¨, >4@* 7*®,&@ @7* :44G > Ð(G8 ) 7>57! @ Ð(8G >&@4 4K > G @7* /!‹1>

K%&>Ƭ ®7ē,> G :&Gƛ
¾ ÉI4 :%>2> *H:? ‚ Ð(G8 K%&> >;ƬG
¾ ?;7>5@ ,>7:> > Ð(G8 K%&>Ƭ ) 7&>5 Ð(G8> & 0> :/‰ Ð>%@ $5&>&ƛ
¾ K¦24>ƙ ? , > @ K%š1> *:H ? ‚ Ð(G8>&
;G *;G 0@ 4‰>& "G7>ƛ
$5&>&Ƭ
¾ K%š1> *H:? ‚ Ð(G8>&@4 2™1>0 1G *:H ? ‚ :>)*: ,š&@72 ij75 0>*7> G
@7* 74 .B* *:&Gƙ &2 ,›C 7@72@4 :7 ‚ : @7
?0*@4 & > /> 7*®,?&;@* :&KƬ š1>72 74 .*B :&>&ƛ *H:? ‚ Ð(G8>&@4
¾ (Ã )«17:>1>: ,2B Ð(8G K%&ƬG :>)*:, š&@ > 7>,2 2&>*> ,%
¾ -4Kš,>(*>: * A 4ł *:H ? ‚ Ð(G8 K%&>Ƭ ,¨1>.2K.2 &2 : @7> >( G @4 ?7 >2 2%G
7¬1 ;ƙG &2 Ǹ7:)A 7H !Ł ʼn. 0 Mǹ ;@ ¨,*>
2> ?7 >2 2> Ǝ К1‰>& 1G 8 4ij ƛ

) 7> ƙ ?:; >:>2 G Ð>%@ ?797A 7šC &@1 7*> 1> 0>;@& ; G > &A¤;> 4> Ƭ

Ð(8G >& > $5& *>;@&Ƭ ,C›7@72@4 %ł 7>57 !>,H ½ :>)>2%
, 7@: !Ùij 7>57 !G 7>5Ŋ @ :&>&ƛ 24G4@
?797A 7Cš&>,>:*B ĘA7@1 Ð(G8> # G >&>*> 7>57 !G 0>52>*> :>2 @ >&5> *@ƙ Kë> >Gë>
7H ?7?7)&G&@4 .(4 š&2Kš&2 0@ ;K& >&>&ƛ ( #> *@ ? Ļ7> Kë> *@ «1>,4G4@ :&>&ƛ >;@
š1>0A5G :>)*:, š&@1> ,4¢)&.G >.& 01>(‚ > 1&G >&ƛ 7>57 !> 01G #Ĝ 2 ? Ļ7> ? Î?7? Î
š1> > ,¦2%>0 0>*7@ «17:>1> 72;@ ;K&Kƛ 0>Ež:B* >2> 1> >&5> G :A5 ij :&>&ƛ ,¨1>
Ð(8G >& 8&G @ 7 8&G @ ,B2 «17:>1 4ij G >&>&ƛ (G8>&@4 4#> ? Ļ7> 0G¦2 ij&@4 p¦2 K*>
?79A77Cš&@1 Ð(G8>& 7*Kš,>(*>72 )>¦2& 4> ł# 1G'@4 7>57 !G 1> Ð >2 @ ;G&ƛ
!>
ƙ ?# ƙ 0)ƙ 2.2ƙ 4> K5> 2%G š1>(@
«17:>1 >4&>&ƛ & H > Ð(G8>&@4 7*>01G 0 7>57 !>7ē* 7>;%>2 G 7G 7>* 7>2G &G'@4 7>5Ŋ
4> #ł $5&Gƛ š1>0A5 G &G'G Ð>0AŒ1>* G 4> #ł &K# 4*B š1> 1> !G ñ> &1>2 2&>&ƛ 1> *>
«17:>1 >4&Kƙ &2 !ʼn# >ō Ð(8G >& -Ú ?8 >2 7 Ë @& ǸñBž:ǹ ƕDunesƖ ¤;%&>&ƛ >;@ ñžB :
0>:0G >2@ 2>7@ 4> &Gƛ 7&>5 Ð(8G >& 4@ # G caa 0@!2 @ ;@ >"&>&ƛ 1> ! G ñ> > > @
?7®&@% ‚ 8G&@ ij4@ >&Gƛ §®'2 * 2>;&> 7>Ç1>05A G ;5Ŋ;5 Ŋ :2 & 2>;&>&ƛ
>;@ 75G G: 1> ! G ñ> >4@ >7;G @ >#4@ >&>&ƛ
7 G 7G ž> *H:? ‚ Ð(G8>& ,1>7‚ 2% ?%
,4¢) :>)*:, š&@01 G B, -2 :&Kƛ 0@ % @ K" G Ƭ
:>)*:, š&@ > 7>,2 ;> š1> š1> Ð(8G >& @4 ?7Š>*
?% & Ί>*>1> Ð &@72 74. B* :&Kƛ
š1> Ð0>% G š1> Ð(G8> > ?&;>: 7 :> ® ņ?&
#% #% 1> >;@ 4K @7*>72 Ð/>7 :&Kƛ

2> ?7 >2 2> Ǝ ) 1š&> :;>7@ƚ / B K4ƚ ,ĈC eiƛ
) ­% 7>57 !@ Ð(8G .Œ)> #>1> ,§¬ 0 ) 1š&> :;>7@ƚ :>0>ž1 ?7Š>*ƚ : @7>0 )@4

/> > & $5&>&ƛ *A 4ł * 7 7 » 2%

36

स्वाध्याय

प्रश्न १. खालील विधाने लक्षपरू वक् वाचा. चूक (२) विषवु वतृ ्तीय वनातील वृक्ष उचं वाढतात.
असल्यास विधाने दुरुस्त करून पुन्हा लिहा. (३) टुंडर् ा प्रदशे ात वनस्पती जीवन अल्पकाळ

(१) पश्चिम यरु ोपीय प्रदेशातं ील लोक सौम्य व टिकणारे असत.े
उबदार हवामानामळु े उत्साही नसतात. प्रश्न ३. पुढील प्रश्नांची उत्तर े लिहा.
(१) तैगा प्रदशे ाचा विस्तार कोणत्या अक्षवतृ ्तांदरम्यान
(२) प्रेअरी प्रदशे ाला ‘जगातील गव्हाचे कोठार’ असे
म्हणतात. आहे?
(२) सुदान प्रदशे ातील कोणतेही तीन तृणभक्षक प्राणी
(३) भमू ध्य सागरी प्रदेशातील झाडांची पाने मेणचट
असतात आणि झाडांची साल फार जाड असत.े सागं ा. त्यांच्या स्वसंरक्षणासाठी निसर्गाने
झाडांतील पाण्याचे बाष्पीभवन जास्त होत.े कोणती व्यवस्था कले ी आह?े
(३) मोसमी प्रदेशांखाली दिलले ी वशै िष्ट्ये कोणती?
(४) उष्ण वाळवंटी प्रदशे ात ‘उटं ’ हा महत्त्वाचा प्राणी प्रश्न ४. जगाच्या नकाशा आराखड्यात पुढील नसै र्गिक
आह,े कारण तो अन्नपाण्याशिवाय दीरघ्काळ प्रदेश दाखवा. सूची तयार करा.
राहतो, तसेच वाहतुकीसाठी उपयोगी आह.े l कोलोरॅडो वाळवंट l डाऊन्स गवताळ प्रदशे
l भूमध्य सागरी हवामान l ब्रिटिश कोलंबिया
(५) वाघ, सिंहासारखे मासं भक्षक प्राणी विषुववतृ ्तीय l ग्रीनलँडचा लोकवस्ती असलेला भाग
प्रदेशांत जास्त अाढळतात.

प्रश्न २. भौगोलिक कारणे द्या.
(१) मोसमी प्रदेशात प्रामखु ्याने शेतीव्यवसाय

करतात.

उपक्रम : व लोकजीवन याचं ी चित्रे जमा करा. जगाच्या नकाशावर ती
आंतरजालाचा वापर करून या प्रकरणातील माहिती चिकटवनू कोलाज तयार करा.

पडताळनू पहा. विविध नसै र्गिक प्रदेशांतील वनस्पती, प्राणी

37

प्रकल्प : आतं रजालाचा तसचे इतर स्रोताचं ा वापर
आतापर्यंत आपण अनके भौगोलिक बाबी अभ्यासल्या करून कोणत्याही दोन नसै र्गिक प्रदशे ातून प्रत्केय ी
एका दशे ाची माहिती, छायाचित्रे इत्यादी मिळवा.
आहेत. उदा., अक्षांश, रेखाशं , वृत्तजाळी, एखाद्या प्रदेशाचे तसचे खालील मुद‌् द्यांचा वापर करून या देशांसाठी
हवामान, प्राकतृ िक रचना, वनस्पती व प्राणीजीवनातील विविधता कोलाज तयार करा. त्यांचे वर्गात प्रदर्शन भरवा
इत्यादी. आता आपण यासदं र्भाने एक उपक्रम करूया. आपल्या कोलाजच्या साहाय्याने सादरीकरण करा.

.द.ेश..ा.च..े .न.ा.व...:........................................................................................ द..शे ..ा.च..ी..व.ैश.ि..ष.्ट..्.ये.:.............................................................................
स..्..था.न.-..व.ि..स.्.ता.र..:................................................................................. .........................................................
ह..व..ाम..ा.न..:............................................................................................... .........................................................
......................................................... .........................................................
......................................................... .........................................................
......................................................... .........................................................
व..न..स.्.प.त.ी..:............................................................................................. .........................................................
......................................................... .........................................................
......................................................... .........................................................
......................................................... .........................................................
प.्.रा.ण..ी..:.................................................................................................... .........................................................
......................................................... .........................................................
......................................................... .........................................................
.म.ा.न..व.ी..ज..ी.व..न..:................................................................................... .........................................................
......................................................... .........................................................
......................................................... .........................................................
.प.ो.श..ा.ख...:............................................................................................... .........................................................
......................................................... .........................................................
......................................................... .........................................................
.म.ा.न..व.ी..व.्.य.व..स..ाय...:............................................................................. .........................................................
......................................................... .........................................................
......................................................... .........................................................
.........................................................
.........................................................
.........................................................
.........................................................
.........................................................
........................................................
संबधं ित नकाशा :

***
38

७. मृदा

थोडे आठवयू ा. भगु ा तयार होतो; परंतु हा भगु ा म्हणजे मदृ ा नव्हे. मदृ मे ध्ये
खडकाच्या भुग्याशिवाय जैविक पदार्थ मिसळले जाणे
Ø मृदते असणारे विविध घटक कोणते? आवश्यक असत.े हे जैविक पदार्थ प्रदशे ातील वनस्पती व
Ø मृदानिर्मितीसाठी अजवै िक घटक कोठनू यते ात? प्राणी यांच्या विघटनातून मदृ ते मिसळतात. वनस्पतींची
Ø मदृ मे धील विविधता कशामळु े निर्ामण होत?े मळु े, पालापाचोळा, प्राण्यांचे मतृ ावशषे इत्यादी घटक
पाण्यामळु े कुजतात, तसेच त्यांचे विविध जीवांमार्फत
वरील प्रश्नांच्या आधारे मृदबे द्दलची काही माहिती विघटन होत.े उदा., गाडं ळू , सहस्रपाद (पैसा किडा)
व वैशिष्ट्ये लक्षात आली असतील. आता आपण मदृ चे ी वाळवी, गोम, मगंु ्या इत्यादी. अशा विघटित झालले ्या
सविस्तर ओळख करून घेऊया. जैविक पदार्थास ‘ह्मुय स’ (Humus) असे म्हणतात.
मदृ ेमध्ये ह्मुय सचे प्रमाण अधिक असले , तर मृदा सुपीक
मदृ ेच्या निर्मितीमध्ये मळू खडक, प्रादेशिक असते.
हवामान, जैविक घटक, जमिनीचा उतार व कालावधी
हे घटक विचारात घते ले जातात. या सर्व घटकाचं ्या अनके जीवांमार्फत विघटनाची प्रक्रिया होत असत.े
एकत्रित परिणामातून मदृ ानिर्मिती होते. त्यामुळचे अलीकडे गांडळू खतनिर्मितीचे प्रयोग मोठ्या
मदृ ानिर्मितीसाठी आवश्यक घटक ः प्रमाणात केले जात आहते . गाडं ळू खत किवं ा कपं ोस्ट
खतनिर्मितीची प्रक्रिया समजून घ्या. खतनिर्मितीच्या
मूळ खडक : प्रदेशातील मळू खडक हा प्रक्रियेला काही कालावधी लागतो व त्याला काही
मदृ ानिर्मितीचा महत्त्वाचा घटक असतो. प्रदशे ाच्या आवश्यक घटकही लागतात. उदा., ओला कचरा,
हवामानानसु ार आणि खडकाच्या काठिण्यानुसार मळू पाणी, उष्णता इत्यादी.
खडकाचे विदारण होते. त्यामळु े मळू खडकाचा भगु ा
होऊन मृदा तयार होत.े उदा., महाराष्ट्रातील दख्खनच्या कालावधी : मृदानिर्मिती ही एक नसै र्गिक प्रक्रिया
पठारावर असलले ्या बसे ाल्ट या मूळ खडकाचे विदारण आह.े या प्रक्रियमे ध्ेय मूळ खडकाचे विदारण, हवामान व
होऊन काळी मदृ ा तयार होत.े या मृदेला ‘रेगूर मदृ ा’ असे जवै िक घटक या सर्व बाबींचा समावेश होतो. ही प्रक्रिया मदं
म्हणतात. दक्षिण भारतातील ग्रेनाईट व नीस या मूळ गतीने होत असल्यामुळे मदृ ानिर्मितीचा कालावधी मोठा
खडकांपासून ‘तांबडी मदृ ा’ तयार होत.े असतो. उच्च दर्जाच्या मृदेचा २.५ सेमं ीचा थर निर्ाणम
होण्यासाठी हजारो वर्षांचा कालावधी लागतो. यावरून
प्रादेशिक हवामान : मदृ ानिर्मितीसाठीचा आवश्यक मदृ ा अनमोल असते, हे लक्षात घ्या. जास्त तापमान व
असणारा हा एक महत्त्वाचा घटक आहे. मूळ खडकाचे जास्त पाऊस असलेल्या प्रदशे ात मदृ ानिर्मितीची प्रक्रिया
विदारण (अपक्षय) होण,े हा मदृ ानिर्मितीतील पहिला जलद होत असते. त्यामानाने कमी तापमान व कमी
टप्पा असतो. विदारण प्रक्रिया ही प्रदेशाच्या हवामानावर पाऊस असलेल्या प्रदशे ात मृदानिर्मितीसाठीचा प्रक्रिया
ठरत.े प्रदशे ाचे हवामान विदारण प्रक्रियेची तीव्रता कालावधी जास्त लागतो.
ठरवते. एकाच मूळ खडकापासून वगे वगे ळ्या प्रकारची
मदृ ा हवामानातील फरकामुळे तयार झालेली पाहायला निसर्गाकडनू मिळालले ी ‘मदृ ा’ एक साधन म्हणून
मिळत.े उदा., सह्याद्रीच्या पश्चिम भागात हवामान दमट मनुष्य वापरतो. याचा प्रामखु ्याने शते ीसाठी वापर कले ा
आहे. तथे े बेसाल्ट या खडकाचे अपक्षालन (Leaching) जातो. कित्कये दा जास्त उत्पादन मिळवण्यासाठी शते ात
होऊन जाभं ी मृदा तयार होत.े हा मदृ चे ा प्रकार दख्खनच्या अनके प्रकारची रासायनिक खते, कीटकनाशके यांचा
पठारावर कोरड्या हवामानामुळे निर्ाणम होणाऱ्या रगे ूर वापर कले ा जातो, त्यामुळे मदृ चे ी गणु वत्ता कमी होत.े
मृदेपके ्षा वगे ळा आहे.

जैविक घटक : खडकांचे विदारण होऊन त्याचा

39

हे नहे मी लक्षात ठेवा. खालील प्रश्नांची उत्तरे द्या.
Ø रिकाम्या कंडु ीतील व फक्त पाणी असलेल्या
मृदा म्हणजे माती नव्हे : अपक्षय झालेल्या
खडकाचं ा भगु ा, अर्धवट किवं ा पूर्णपणे कुजलेले कडुं ीतील बियांचे काय झाल?े
सेंद्रिय पदार्थ व असंख्य सकू ्ष्मजीव मृदेमध्ेय असतात. Ø मृदा असलेल्या कुंडीतील बियाचं े काय झाल?े
मृदते जैविक आणि अजैविक घटकांमध्ेय सातत्याने Ø यावरून तमु ्ही काय अनुमान काढाल?
आतं रक्रिया घडत असतात. वनस्पतींच्या वाढीस
आवश्यक असणारी पोषक द्रव्ेय त्यांना मृदमे धून भौगोलिक स्पष्टीकरण
मिळतात. मृदा ही एक परिपूर्ण परिसंस्था आहे. याउलट
माती हा एक पदार्थ आह.े पृथ्वीवरील सजीव सृष्टीतील महत्त्वाचा घटक
म्हणजे ‘वनस्पती’ होय. या वनस्पतींची निर्मिती, वाढ
थोडक्यात काय, तर कभुं ार वापरतो ती माती आणि आधार म्हणनू , मृदेचे असाधारण महत्त्व आह.े ज्या
आणि शेतकरी वापरतो ती मृदा. शेतकरी मृदा प्रदेशात सुपीक मदृ ा आहे, तेथे वनस्पती जीवन मोठ्या
परिससं ्थेचा वापर करतो, तर कुभं ार माती या पदार्थाचा प्रमाणात समदृ ्ध झालेले असत.े उदा., विषवु वत्तीय
वापर करतो, हे लक्षात घ्या. प्रदशे . ज्या प्रदेशात सपु ीक मदृ ा नसते, तथे े वनस्पतीची
वाढ कमी होत.े उदा., वाळवटं ी प्रदशे . मदृ चे ी कमतरता
करून पहा. असते, तेथे वनस्पती जीवनाचा अभाव आढळतो. उदा.,
ध्रवु ीय प्रदशे .

कवे ळ योग्य हवामान, भरपरू पाणी आणि सरू ्यप्रकाश
असल्याने वनस्पती जीवन समदृ ्ध होऊ शकत नाही.
वनस्पतींच्या योग्य वाढीसाठी सपु ीक मदृ ा महत्त्वाची असत.े

जरा विचार करा !

F विषुववतृ ्तीय प्रदेशातं सपु ीक मृदा का आढळते?
F वाळवंटी प्रदशे ात वनस्पती तरु ळक का

आढळतात?

आकृती ७.१ ः मृदचे ा प्रयागे जमिनीत बी टाकल्याने पीक येत,े हे मानवाला
समजल्याने त्याने मृदचे ा वापर करायला सरु ुवात केली.
v सारख्या आकाराच्या तीन कडुं ्या घ्या. हळहू ळू त्याच्या हे लक्षात आले, की नदीकाठच्या
v एक कडुं ी रिकामी घ्या. दुसऱ्या कुंडीच्या तळाचे सपु ीक मदृ ते पीक जास्त चागं ले यते .े मग मानव
नदीकाठच्या प्रदेशात समूहाने राहू लागला. त्यामुळे
छिद्र बंद करून त्यात फक्त पाणी भरा आणि तिसऱ्या नदीकाठी मानवाच्या प्राचीन संस्कृतींचा उदय झाला.
कडुं ीत मदृ ा भरा. उदा., सिंध-ू हडप्‍पा ससं ्कृती.
v तीनही कडुं ्यांत कोणत्याही ‘बिया’ टाका. (उदा.,
हळीव, वाटाण,े चवळी, मूग, मेथी, गहू, धणे, मोठ्या प्रमाणात वाढणाऱ्या लोकसखं ्सेय ाठी मानव
इत्यादी.) शते ीमधनू अन्नधान्य मिळवू लागला. शते ी व त्यातील
v तीनही कुडं ्या उन्हात ठवे ा आणि त्यांतील रिकाम्या पिकाचं े उत्पादन हे मखु ्यत्वेकरून पाण्याची उपलब्धता
व मदृ ा भरलले ्या कुडं ्यांत चार-पाच दिवस थोडे थोडे व प्रदशे ातील मदृ वे र आधारित असत,े हे त्याच्या लक्षात
पाणी टाका. निरीक्षण करा.

40