bhugol

आल.े सपु ीक मदृ चे ्या शोधात व तथे े स्थायिक होण्यास ज्या प्रदशे ातं शेतीयोग्य मदृ ा नाही, त्यानं ा
मानवी समहू ातं स्पर्धा होऊ लागली. त्यानंतर पीक भरघोस आजूबाजचू ्या प्रदेशातून धान्य आयात करून त्यचां ी गरज
येण्यासाठी मदृ ेची प्रत वाढवण्याचे विविध प्रयत्न मानव भागवावी लागत.े उदा., सौदी अरेबिया, कतार, ओमान,
करू लागला. त्यासाठी विविध प्रकारची खते तो वापरू इत्यादी देश त्यांच्या गरजा चीन, भारत, अमेरिका या
लागला. त्यामळु े शते ीच्या उत्पादनात विक्रमी वाढ झाली. देशातं नू माल आयात करून भागवतात.

मृदचे ्या प्रकारानसु ार अन्नधान्य, फलु े, फळे इत्यादी ज्या प्रदशे ात सुपीक मृदा असत,े त्या प्रदेशात
उत्पादनेघते लीजातात.महाराष््टरातीलदख्खनपठारावरील अन्नधान्याची स्वयंपूर्णता दिसत,े त्यामळु ेच अशा प्रदशे ात
रगे ूर मदृ ते प्रामुख्याने ज्वारी, बाजरीसारख्या धान्य पिकांचे लोकवस्ती कंेद्रित झालले ी आढळत.े अशा प्रदशे ात शेती
उत्पादन होत,े तर कोकण, केरळ, तमिळनाडू, कर्नाटक उत्पादनावर आधारित उद्योगधंदे विकसित होतात.
या प्रदशे ातं ील मदृ ेत तादं ळाचे (धान) उत्पादन होत.े उदा., ऊस उत्पादन क्ेषत्रात साखर कारखाने, फलोत्पादन
मध्यप्रदशे ातील पाण्याचा निचरा होणाऱ्या मदृ ते ‘बटाटा’ क्षेत्रात फळे प्रक्रिया उद्योग, इत्यादी. अशा प्रदेशांचा पढु े
या पिकाचे उत्पादन होते. स्थानिक उत्पादनांनुसार तेथील विकास झालेला दिसून येतो.
मानवाचा आहार निश्चित होतो.

नकाशाशी मैत्री

आकृती ७.२ ः महाराष्र्-ट मृदचे े प्रकार व सर्वसाधारण वितरण

41

आकतृ ी ७.२ मधील नकाशाचे निरीक्षण करून पश्चिम किनाऱ्यावर नद्यांच्या मखु ाशी ही मदृ ा निर्णाम
पढु ील प्रश्नांची उत्तरे सांगा. झाली आह.े उदा., धरमतर, पनवले इत्यादी परिसर.
Ø कोणत्या प्रकारच्या मदृ ेने महाराष्ट्रातील सर्वांत जास्त पिवळसर तपकिरी मृदा ः अतिरिक्त पावसाच्या प्रदशे ात
ही मदृ ा आढळत.े ही मदृ ा फारशी सुपिक नसते. त्यामुळे
भूभाग व्यापला आह?े शेतीसाठी या मृदेचा उपयोग कमी होतो. चदं ्रपूर,
Ø जाभं ी मृदा कोणकोणत्या भागातं आढळते? भडं ाऱ्याचा पूर्वभाग व सह्याद्रि पर्वतीय भागात ही मदृ ा
Ø महाराष्ट्रातील नदीखोऱ्यांत कोणती मृदा आढळते? प्रामुख्याने आढळत.े
Ø सह्याद्री पर्वताच्या भागात असलले ी मृदा कोणती?
Ø गाळाची मदृ ा कोणत्या प्रदेशात आढळते? मदृ ा प्रकार व त्यांचे वितरण पहाता, असे लक्षात
यते े की राज्यातील हवामान, मळू खडक व कालावधी
भौगोलिक स्पष्टीकरण यांचा प्रभाव मदृ ा निर्मितीवर होताना दिसतो.

तुम्ही महाराष्ट्रातील मदृ ेचे प्रमखु प्रकार अभ्यासल.े करून पहा.
मृदचे ा रगं , पोत, घडण प्रक्रिया, थराचं ी जाडी इत्यादींच्या
आधारे राज्यातील मृदचे े पाच प्रमखु प्रकार करता यते ात.
जाडी भरडी मदृ ा ः विदारण क्रिया व कमी पाऊस याच्या v मातीच्या दोन टेकड्या तयार करा.
परिणामातून हा मदृ ा प्रकार तयार होतो. पठाराच्या v त्यांतील एका टेकडीवर गहू किंवा कोणतेही रोपे
पश्चिम भागात घाट माथ्यावर ही मृदा आढळत.े उदा., उगवेल असे ‘बी’ टाका.
अजंठा, बालाघाट व महादवे डोंगर या मदृ ेत ह्मुय सचे v चार-पाच दिवस त्या टके डीवर थोड-े थोडे पाणी टाका.
प्रमाण नगण्य असते. v रोपे उगवल्यानंतर पाच-सहा दिवसानं ी दोन्ही
काळी मदृ ा ः रगे रू किवं ा काळी कापसाची मृदा या नावाने
दखे ील ही मृदा प्रसिदध‌् आहे. मध्यम पावसाच्या प्रदशे ात टेकड्यांवर झारीने पाणी टाका व निरीक्षण करा.
ही मदृ ा आढळते. नद्यांच्या खोऱ्यांमधील गाळाची (आकृती ७.३ पहा.)
मैदाने व दऱ्यांच्या भागात ही मदृ ा आढळत.े दख्खन (शिक्षकांसाठी सचू ना : पाठ सरु ू होण्यापूर्वी किमान दहा
पठारावर पश्चिम भागात अति काळी तर परू ्वभागात दिवस अगोदर ही कतृ ी सुरू करावी. रोपे परु शे ी उगवल्यावर
(विदर्भ) मध्यम काळी अशा दोन प्रकारात ही मदृ ा पाठाचा हा भाग सुरू करावा.)

आढळते. दिसायला काळी असली तरीही
या मृदते जैविक घटकाचं े प्रमाण कमी असत.े
जाभं ी मृदा ः सह्याद्रीच्या पश्चिमसे कोकण
किनारपट‌्टीत व पूर्व विदर्भात या मदृ ेचा
विस्तार आढळतो. अति पावसाच्या प्रदशे ात
खडकाचं े झालले े विदारण मोठ्या प्रमाणात
वाहून जाते. त्यामळु े मळू खडक उघडा
पडतो. खडकातील लोहाचे वातावरणातील
प्राणवायूशी सयं ोग घडनू रासायनिक क्रिया
घडत.े त्यातून ही मृदा निर्णाम होते. या मृदचे ा
रंग ताबं डा असतो.
किनारपटट‌् ीवरील गाळाची मदृ ा ः
कोकणातील बहुताशं नद्या लाबं ीला कमी
परतं ु अतिवगे ाने वाहतात. त्यामळु े त्यांनी वाहून
आणलले ा गाळ नदीच्या मखु ाशी साचतो.
आकतृ ी ७.३ ः टके डीचा प्रयोग
42

0(C >ƚ),B 7 7*&@ :&Gƛ 8> ?, > *> > ?& /L K?4 0>*> *
7>2> 7 ,>%@ 1>0 A5 G 0C( G > '2 7>œ* >&Kƙ ¤;% G ?(4G >&ƛG (>ƛƙ ?: )(A à ‚ ? ¨Č>&@4 ;>,B:
.>ƙ .@# ? ¨Č>&@4 :@&>-5ƙ *> ,B2 @
0C( G @ )B, ;K&ƛG 7>;&G ,>%@ƙ ;7>0>* ?% Ð> ?ņ & :Î @ š1>(@ƛ
2 *G&@4 ?7?7)&> 1> 0A5 G 0C( G @ )B, ;K&ƛG 0(C G @ 8@
)B, ;K& G &:G >;@ >2%> *@ 0(C G G 2K1 ?. #&ƛG ņ&@ hƛe ƕ.Ɩ 0C(G @ ),B
1>: Ǹ0C(G @ 7*&@ ;K%ǹG :G ¤;%&>&ƛ 8&G @&B*
?) š,>(* ?057™1>:>"@ 2>:>1?* &ƙG
& A*>8 ijƙ &%*>8 ij š1>(º > 7>,2 ij4> >&Kƛ
2:>1*G ?% &> 1> 8> ?&2G ½ 7>,2>0A5G;@
0(C G @ 7*&@ #*Ŋ 1&G ƛG

?&¦2Ú 4?: *>05A G ?0*@&@4 ‰>2 72
1&G >& 7 0@* >2,! .*&Gƛ 2>:>1?* Ï«1> 1>
?&7>,2> 05A G &@ Ï«1 G 0(C &G 79>*‚ A79 } &8@ 2>;&>&ƨ
,% š1>0A5 G 0(C &G @4 :B¸0 @7 *>;@:G ;K™1> > )K >
:&Kƛ 0C(G&@4 ČA0: G Ð0>%( G @4 0@ ;K& >& G
7 7*®,&º*> 7¬1 ,K9 Ï«1 G 0C(G&B* ?05*G >8@
;K&>&ƛ 0C(G > :>0 B ƕpH ValueƖ ?. #4> :¨1>:
0(C G G 2K1 ?. #4Gƙ :G :0 &>&ƛ

&ņ @ hƛe ƕ Ɩ 0C( G @ ),B

0(C > : )>2%

0(C G G 0;·7 4‰>& &G >ƙ ?& G : )>2% 2%G

ņ&@ hƛe ƕ Ɩ 0(C G @ 7*&@ 0;·7> G ;Gƛ 8&G >&@4 :,A @ 0(C > ,>7:>1>

,>™1>:K.& 7>œ* > *1Gƙ ¤;%*B 8&G >* > .> ). ?(®&@

2&>&ƛ .> )>72 1K1 Ð0>%>& #A ,> @ 4> 7# 2%ƙG

0>;@& ; G > &A¤;>4 > Ƭ 8G&>& >®& &>2>1> /> >72 ( #> 1> :>;>¥1>*G
.> ) >4%ƙG 8@ >0G 0C(> : )>2% ?7/> >&- Ķ 4ij @
/L K?4 0>*> * ƕƴǒǜǔǟǎǝǕǖǐ ƶǛǑǖǐǎǡǖǜǛƖ >&>&ƛ
K%š1>;@ 0C(0G 1 G ?7?8ć ,@ š&0 Ð&@ G
1&G Gƛ š1>05A G &G š,>(* š1> Ð(8G > G >: 7?H 8­ë 7‰C 4> 7# ij¨1>*G 7>Ç1>1> 7G >72;@ ?*1Î %
%&> 1&G Gƛ 7>Ç1>0A5G ;K%>2@ 0(C G @ ),B š1>05A G

43

'> .&Gƛ 7*®,&º @ 05A G 0>&@ )ē* "G7&>&ƙ š1>05A G;@ 7C‰>2K,%
0(C G @ )B, '>. &Gƛ 0(C > : )>2%>01 G &>2 :4G¨1> :0&4 2
?0*@72 :4 :0&4 2 K(4G >&>&ƛ : G 2
7G 7G ž> @72 %¨1>05A G &>2>7ē* 1G%>Ç1> .) >2>
,>™1> > 7 G 0@ ;K&>Gƙ š1>05A G ;K%>2@ @ '> .&ƛG
&:G 1> 2>0 5A G '> .4G4 G ,>%@ ?0*@& 0A2™1>: 0(&
;K&Gƛ &ņ @ hƛf 0)@4 ?7?7) ,>1> @ ? ÎG ,;>ƛ

0;>2>ćō 8>:*>* G ,>%4K! ‰GÎ ?7 >: & ‚&
Ë>0@% /> >& 8&G >& &>2>1> ?(8G* G .>) . ?(®&@
2%ƙG ;> >1‚É0 2>.74> ;Gƨ š1>0A5 G ,>%@ #7>ƚ
,>%@ ? 27> ;@ 1>G *> 18®7@ >4@ƛ ,1>‚1>*G /B 4
,>&5@ 7>$7™1>1> Ð1š*>.2K.2 0C(G @ ),B ;K%G;@
0@ >4 G ;Gƛ 8>:*>* G 41ÚA ?87>2 ;@ 1K *>
4@ # G :ēA ij4@ƨ š1>05A G ;@ 8G&>* > .> ) >4%Gƙ
4;>* 4;>* *>¨1> G ,>%@ #7%Gƙ *>4G K#%@ 2%G
1> :>2 @ >0G 0Kî> Ð0>%>& ;K& ;&G ƛ

0C(G @ 7*&@ '> .7™1>:>"@ 2>:>1?* &> >
7 ½! *>8 > > ?&2G !>5>7>ƛ :|?Ï1 &> >
¤;% G 8G% &ƙ > #ŊM5 &ƙ Ļ,>®G ! & 1> > 7>,2
¨ij 1>: 0(C G&@4 :>0B > &K4 2> 4> >&Kƛ š1>05A G

.>) .? (®&@

&ņ @ hƛf 0C(> :) >2%

0(C G&@4 ČA0: G Ð0>% 7>$™1>: 0(& ;K& G 7 0C(G @
:A,@ &> ?! *ł 2>;&ƛG

8G& 0@* >;@ >4>7)@:>"@ ,#@ "G7% G &:G
4!Ŋ*ƚ,>4!Ŋ* ,@ G%G 0;·7> G :&Gƙ %G G ē*
0C( G @ :,A @ &> ?! ł* 2>;@4ƛ

2> ?7 >2 2> Ǝ 0@ % @ K" G Ƭ

) 2K?;& ?% Ð&@‰> 1> 1> : G 4‰>& 4ƙG ½ ) 1š&> :>&7@ƚ :>0>ž1 ?7Š>*ƚ ,>" ?&:2>ƛ
) 1š&> :;>7@ƚ / B K4ƚ ,>" :>& * >8> hƛfƛ
š1> 1> 8&G >& ?&81 K0(>2 ,@ 4 G ;ƨG ) 1š&> L'@ƚ ,¦2:2 £1>:ƚ :7>ƒ:>"@ þƛ
,% >;@ /> >& & G ->2 2A ! G >4 G ;ƛG š1> G
>2% 8K)™1>:>"@ &¤A ;@ š1>* > >1 : A 7>4Ƭ

44

स्वाध्याय

प्रश्न १. पुढील तक्ता परू ्ण करा. प्रश्न ४. मदृ चे ्या सदं र्भात तक्ता परू ्ण करा.

घटक मृदानिर्मितीमधील भमू िका क्रिया परिणाम सपु ीकता वाढत.े
मळू खडक कमी होते.
प्रादेशिक हवामान बांधबंदिस्ती करण.े
सदें ्रिय खत वाऱ्याचा वगे
सूक्ष्म जीवाणू कमी झाला.

प्रश्न २. कशामुळे असे घडते? काही काळ जमीन
(१) सह्याद्रीच्या पश्चिम भागात बसे ाल्ट पडीक ठवे ण.े

खडकापासनू जांभी मृदा तयार होत.े ह्युमसचे प्रमाण
(२) मदृ ते ह्युमसचे प्रमाण वाढत.े वाढले.
(३) विषवु वृत्तीय हवामान प्रदशे ात मृदानिर्मितीची उताराच्या दिशेने
आडवे चर खोदण.े
प्रक्रिया जलद घडत.े शते ात पालापाचोळा
(४) मदृ ते क्षारतचे े प्रमाण वाढत.े जाळणे.
(५) कोकणातील लोकाचं ्या आहारात तांदळू सूक्ष्मजीवांना
पोषक ठरल.े
(धान) जास्त असतो. क्षारतेचे प्रमाण
(६) मदृ चे ी धूप होते. वाढले.
(७) मदृ चे ी अवनती होत.े रासायनिक खतांचा
प्रश्न ३. माहिती लिहा. अतिवापर करणे.
(१) मृदा सधं ारणाचे उपाय.
(२) सेंद्रिय पदार्थ उपक्रम :
(३) विशिष्ट पिके घणे ्यासाठी शते ातील मदृ ा सक्षम (१) मृदा परीक्षण कदें ्रास भटे द्या व तेथील कामाचं ी

आहे का, याची माहिती मिळण्याचे ठिकाण. माहिती घऊे न नोंद घ्या.
(४) वनस्पती जीवनातील मदृ ेचे महत्त्व. (२) घरच्या घरी किवं ा सोसायटीत कंपोस्ट खत

तयार करा.
(३) आपल्या परिसरात असलेल्या ‘पाणी अडवा,

पाणी जिरवा’ प्रकल्पास भेट द्या. माहिती
मिळवा व नोंद करा.

***

45

iƛ [&A?*?0‚&@ ƕ/> ƚcƖ

:> > ,>;B Ǝ ?(:*B 1G&Gƛ К1‰>& 0>Î :1B ‚ K"G;@ ;4& *>;@ƛ

&>,1ƒ& >4G¨1> &ņ @72 ? Ļ7> ?*2@‰%>72 :B1 ‚ 7™1> G ®'>* cb B* & G cc ?#:|.2 1>
)>¦2& >‚ 2>ƛ š1>:>"@ >4@4 Ь*> > >4>7)@& ?) >?) (?‰%G # G :2 &Gƛ ;> >5
7>,2 2>ƛ B*ƙ : !|.2 ?% ?#:|.2 0?;ž1>&@4 (?‰%>1* 0>*4> >&Kƛ 1> 4! cc ?#:.| 2 &G cb
B* 1> >4>7)@& š&2>1% ;K&Gƛ 1> >4>7)@& :1B ‚
?(*0>*>1> *Ĝ(@ > &Ú> 7>,2>ƛ
¾ >G%š1> 0?;ž1>& ?(*0>* :>)>2%,%G bc ?) >?) š&2G # G :2 &Kƛ :B1>‚1> ®'>*.(4> G
&>:> G ;K&GƬ >2% ,C›7@ :1B >‚/K7&@ ?-2% G 7 ,C›7@ > 444G >

¾ : G #™1>0> G >2% >1 :>7 G Ƭ : ;G ;Gƛ К1‰>& :1B ‚ ?-2& *>;@ƨ ,2 &Aƙ

¾ B*ƙ : !|.2 7 ?#:|.2 1> 0?;ž1> &@4 ?(*0>*> &@4 ,›C 7@7ē* ,>;&>*> ,¨1>4> &K ?-2¨1>:>2 >
-2 ®,ć 2>ƛ ?(:&Kƙ ¤;%*B :B1>‚1> 1> Ó0%>4> Ǹ/>:0>* Ó0%ǹ

¾ >"@1> :>74@ @ > > 8>0A5G .(4& : G ¤;%&>&ƛ ,›C 7@72 ;K%>2G [&B ;G 7ij 5 š&2 7
:G4 Ƭ (?‰% K4>)>ƒ 1> : (/>&‚ #&>&ƛ

¾ :1B ĝ(1>1> 7 :1B >®‚ &>1>7G5@ ?‰?& >72@4
,¦2§®'&@.>.& >1 :> &> 1G
4 Ƭ
2> ?7 >2 2> Ǝ
¾ >4@4, H ½ K%š1> ! > 8@ :>74@1>
®'>*>&@4 ;K%>2> -2 7 ?(*0>*>&@4 -2 1> ) :1B ĝ(1 7 :1B >®‚ &> G ®'>* cc ?#:|.2*& 2

.>.@ K#&> 1G&@4Ƭ K%š1> ?(84G > :2 ¨1>:>2 G 7>!4G Ƭ

z ,C›7@ G ,¦274* z :1B ‚ 7 ,C›7@0)@4 & 2

z ,C›7@ G ,¦2Ó0% z ,›C 7@ > : ;G *;G 0@ 4‰>& "G7>ƛ

:>)>2%,% G *B ƙ : !.| 2 7 ?#:.| 2 0?;ž1>&@4 ?7Š>*>01 G ( G @4 ,% />:0>* Ó0%> >
?(*0>*>1> *Ĝ(@7ē* :7>&‚ 0K"> ?(7:ƙ :7>&‚ 4;>* £1>: 2& ;K&ƛ :1B ‚ 7™1>,>:*B 0>75™1>,1&ƒ
?(7: &: G ?(*0>* 7 2>Î0>* :0>* :%>Ç1> &>2 > ƕ,7B } #*Ŋ ƚ,§¬ 0 G #ƖG (?H * />:0>* Ó0%>.ö4
&A01> 4‰>& ¨1> :&@4ƛ (279» :>)>2%,%G &'G G ?7 >2 4ij 4G > ;ƛG / B K4>01 G ,% :1B >‚ 1>
1> &>2 > *> 1> §®'&@ 1&G :&>&ƛ :>74@1> 7>?9 ‚ ƕ š&2ƚ(?‰%Ɩ />:0>* Ó0%> > ?7 >2 2&
Ð1K >7ē* :1B ĝ(1>1> ®'>*>& .(4 >¨1> G

,>?;4&G ƛ ?(*0>*>& ;K%>2> .(4 &:G :B1ĝ(1>1> ;K&ƛ 1> (Kž;@ !*>0 1 G 2@ :1B ‚ :2 & :¨1> G

®'>*>& ;K%>2 G .(4 8>0A5 G ;K&>& 1> @ 0>?;&@ 7>!& :4ƙG &2@ &K 7ij 5 />: :&Kƛ (?H *

?057B1>ƛ />:0>* Ó0% ; G ,¦274*>8@ ?* ?#& ;ƛG 7>?9 ‚

/L K?4 ®,ć@ 2% />:0>* Ó0% ; G ,¦2Ó0% 7 ,›C 7@1> 44¨G 1>
:1B > ‚ G />:0>* Ó0% Ƨ :>8@ :. ? )& ;ƛG

?*2@‰%>&B* :G 4‰>& 4 G :4G ƙ ½ ņ&@ iƛb G >5 @,7B ‚ ?*2@‰% 2> 7 š&2G

:B1ĝ(1> G ®'>* ?(7:> ?% .(4& >&ƛG ,›C 7@7ē* ?4;>ƛ

G«;> ,% :1B ĝ(1 ,>;&Kƙ &«G ;> :B1 ‚ 79/‚ 2>& ¾ &ņ @&@4 &>2 >* A:>2 &¤A ;@ 2>;& :4¨G 1>
š&2 G # G ? 7Ļ > (?‰%G #G :2 & :¨1>:>2 G š&2 K4>)>‚ @ :B1:‚ >,G‰ §®'&@ 8@ :4G Ƭ

46

7: & : ,>& ƛ ĘA7 cd°da' š&2 G #@4 !K :1B > ‚ # G :&Gƛ &ņ @1> 0(&@* G
cb 0> ‚ :1B ‚
ž;>ž>&@4 ?;7>ž>&@4 :1B ‚:>,‰G §®'&@*:A >2 K%&> [& B K%š1> K4>)>&‚
1*§®'&@ cc ?#:.| 2
1*§®'&@ ƛ ĘA7

cb *B (ƛ Ę7A :ēA ;ƙG ;G 4‰>& 1G
4ƛ ƕ &ņ @ iƛc ,;>ƛƖ
ƛ Ę7A
(ƛ Ę7A ,C›7@ > 4 .7&‚A5> >2 ,¦2Ó0% 0> ‚ ?% ,C›7@ >
ƛ ĘA7 444G > : 1> 1> ?Î& ,¦2%>0>05A G ,›C 7@72

(ƛ ĘA7 [&A?*?0&‚ @ ;K&Gƛ

82( :, >& 0>;@& ; G > &¤A ;>4 > Ƭ
cd : !|.2
:B1‚ 7 ,›C 7@1> ĒA š7@1 .4>0A5G ,C›7@1>
(ƛ ĘA7 ,¦2Ó0% ‰7G 2@4 7 G ,:B1‚ §®'&@& 0@ ;K&K
7 ,:1B ‚ §®'&@& 7>$&Kƛ 1> (Kž;@ §®'&º&@4
ņ&@ iƛb [& A Éƙ 1*?(*ƙ : ,>&?(* &2>0 1G ->2:> -2 *:¨1>*G ,C›7@1>
;7>0>*>72 š1> > ,¦2%>0 >%7& *>;@ƛ
¾ š&2 K4>)>&‚ cc ?#:.| 21> :A0>2>: K%&>
[&B &A¤;@ */A 7&>Ƭ

¾ š&2 K4>)>‚& cb B* 2K @ K%&> [& B :G4Ƭ
¾ š&2 K4>)>&‚ ?;7>5> :4G ƙ &2 ?7Ē÷

K4>)>&‚ š1> 75G @ K%&> [& B :4G Ƭ

¾ š&2 7 (?‰% K4>)>‚& K%š1>;@ > 7G5@ /L K?4 ®,ć@ 2%

7 G 7G 5G [&B :™1> G >2% >1 :G4Ƭ ,¦2Ó0% ‰&G 79>&‚ *B (K* ?(7: ?797A 7šC &>72

,›C 7@ @ ,:B1 ‚ 7 ,:B1‚ §®'&@ Ƨ ,›C 7@ > :1B > ‚ @ ? 2% G 4. ē, ,#&>&ƛ ;@ §®'&@ :>)>2%,%G
:B1>‚/K7&@ > ,¦2Ó0% 0> ‚ 4 .7&5‚A > >2 >;ƛG cb 0> ‚ 7 cd : !.| 2 2K @ :&ƛG 8> 75G @ ,›C 7@ G
4 .7&5‚A >1> > Ïĵ ®'>*@ :1B ‚ :&Kƛ :1B ‚ ,4G š&2 7 (?‰% ; G (Kž;@ Ę7A :1B >,‚ >:*B :0>* & 2>72
®'>* .(4& *>;@ƛ ,C›7@ 4 .7&5‚A > >2 0> >*‚ G :&>&ƙ ¤;% G ,›C 7@ :, >& §®'&@& :&ƛG ƕ &ņ @
?-2& :¨1>* G ?& G :B1>‚,>:B* G & 2 :>2 G *:&ƛG iƛd ,;>ƛƖ
,¦2Ó0%>(2¤1>* >*7G >2@1> ,?;¨1> "7ñ>&

,C›7@ :B1>‚,>:B* 0@& 0@ & 2>72 :&Gƙ ;@ ,:1B ‚

§®'&@ ;K1ƛ 1> 75G :G ,C›7@1> :> G (?‰% !K

:B1>‚ #G :&Gƛ 1> 4! 4A H 1> ,?;¨1> "7ñ>&

,›C 7@ :B1>,‚ >:B* >®&@& >®& &2>72 ¤;% G

,:1B ‚ §®'&@& :&ƛG 1> 75G :G ,›C 7@1> :> G

š&2>1% (?‰%>1*
ƕ A4ƖH ƕ >*G7>2@Ɩ
š&2 K4>)‚ š&2 K4>)‚
ž;>5>
?;7>5>

(?‰% K4>)‚ (?‰% K4>)‚ ņ&@ iƛd : ,>& ?(*
?;7>5> ž;>5>
Ð >87šC &>05A G ?79A77Cš&>:; :7‚ ‰7šC &> G
ņ&@ iƛc ,:B1‚ 7 ,:B1 ‚ §®'&@ ;K%>2G Ð >?8& 7 Ð >?8& /> ņ&@ iƛd 01G
(> 74 G ;&G ƛ š&2 Ę7A >,>:*B (?‰% ĘA7>,1&ƒ
Ð >?8& 7 Ð >?8& /> :0>* :¨1> G &A01>
4‰>& 1
G 4ƛ 8@ §®'&@ :G4ƙ š1> ?(78@

47

पृथ्वीवर सर्वत्र दिनमान व रात्रमान सारखचे असते. ही Ø चित्र ‘अ’मध्ेय कोणत्या ध्वुर ावर प्रकाश पडलले ा आह?े
सपं ात स्थिती होय. संपात स्थिती म्हणजे विषवु वृत्तावर Ø चित्र ‘ब’मध्ये कोणत्या ध्वुर ावर प्रकाश पडलले ा नाही?
सूर्यकिरण लबं रूप असण्याची स्थिती. यालाच विषुवदिन Ø कोणत्या गोलार्धातील दिनमान २१ जून रोजी मोठे
असेही म्हणतात. या स्थितीत तयार हाेणारे प्रकाशवतृ ्त
रखे ावतृ ्तीय बहृ दवृत्‍तांशी तंतोतंत जुळते. उत्तर गोलार्धात असेल?
२१ मार्च ते २१ जून या कालावधीत वसंत ॠतू, तर २३ Ø कोणत्या गोलार्धातील रात्रमान २२ डिसेबं र रोजी मोठे
सप्टेंबर ते २२ डिसेंबर या कालावधीत शरद ॠतू असतो.
उत्तर गोलार्धात २१ मार्च हा दिवस वसतं संपात असतो असले ?
व २३ सप्टेंबर हा दिवस शरद संपात असतो. दक्षिण Ø करक्वृत्तावर कोणत्या दिवशी सूर्यकिरणे लबं रूप
गोलार्धात या कालावधीत याउलट ॠतू असतात.
पडतात?
अयनदिन व विषवु दिनाचं ्या तारखामं ध्ेय एखाद्या Ø उत्तर ध्वरु ाच्या स्थितीचा विचार करता, २२ मार्च ते
दिवसाचा फरक होऊ शकतो. असा फरक पथृ ्वीच्या
वार्षिक गतीत होणाऱ्या तफावतीमळु े होतो, हे तमु ्ही इयत्ता २३ सप्टंेबर या कालावधीत उत्‍तर गोलार्धात कोणता
पाचवी मध्ेय लीप वर्षाच्या सदं र्भात अभ्यासले आह.े ॠतू असले ?
Ø ऑस्टर् ेलियात क्रिकेटचे सामने उन्हाळ्यात असतात.
जरा डोके चालवा ! तेथील उन्हाळ्याचा कालावधी सांगा.
F सपं ातदिनाच्या दिवशी दाने ्ही ध्ुरवावर सूर्योदय व Ø नॉर्वले ा मध्यरात्री सरू ्यदर्शन कोणत्या कालावधीत
होत असत?े त्या वळे ी तेथे कोणता ॠतू असतो?
सरू ्यास्त होत असतो. २१ मार्च रोजी सूर्योदय Ø अटं ार्क्टिकावरील आपल्या दशे ाच्या भारती या
कोणत्या ध्ुरवावर होईल? सशं ोधन स्थानकावर मध्यरात्रीचे सरू ्यदर्शन कोणत्या
कालावधीत होत असेल? त्या काळात तथे े कोणता
आकृती ८.४ मध्ेय कललले ्या अक्षासह पथृ ्वीची ॠतू असतो?
२१ जनू व २२ डिसबंे रची स्थिती दाखवली आहे. तिचा
प्रकाशित व अप्रकाशित भागही दिसत आह.े आकतृ ीचे भौगोलिक स्पष्टीकरण
निरीक्षण करा व प्रश्नांची उत्तरे सांगा. पथृ ्वीचा कोणताही एक ध्वरु जेव्हा सूर्याकडे
जास्तीत जास्त कललेला असतो, तेव्हा त्या ध्रुवाच्या
सागं ा पाहू ! २१ जनू गोलार्धातील २३°३०' अक्षवतृ ्‍तांवर सरू ्यकिरणे लबं रूप
पडतात. (आकतृ ी ८.४ पहा.) विषुववृत्तावर २१ मार्च
व २३ सप्टबें र या सपं ातदिनी सूर्याकिरण लंबरूप पडतात.
त्यानतं र विषवु वतृ ्त ते करक्वृत्त किंवा विषवु वृत्त ते
मकरवतृ ्त या दरम्यानच्या अक्षवृत्तांवर सरू ्यकिरणे लबं रूप

२२ डिसबंे र

सू र्य कि र ण

चित्र ‘अ’ चित्र ‘ब’

आकतृ ी ८.४ ः कललेल्या अक्षासह पृथ्वीची २१ जून व २२ डिसबंे रची सूर्यसापके ्ष स्थिती

48

पडत जाण्याची क्रिया सरु ू राहत.े फक्त २१ जून किंवा ॠतुचक्राचा सजीवावं र होणारा परिणाम ः
२२ डिसेबं र या तारखांना अनुक्रमे करकव् तृ ्तावर आणि पृथ्वीचा अक्ष कललेला नसता, तर पृथ्वीवर
मकरवतृ ्तावर सरू ्यकिरण लंबरूप पडतात. या दिवसांना सगळीकडे आहे तीच स्थिती वरष्भर राहिली असती,
‘अयनदिन’ असे म्हणतात. म्हणजेच ॠतू निर्ामण झाले नसते. अर्थात वेगवेगळ्या
अक्षवृत्तांवर एकाच तऱ्हेचे हवामान वर्षभर जाणवले
करवक् तृ ्तापासनू उत्तर ध्वरु ापर्तंय किवं ा असते; परंतु पृथ्वीच्या कललेल्या अक्षामुळे पृथ्वीवर
मकरवतृ ्तापासनू दक्षिण ध्वुर ापर्तंय सरू ्यकिरणे कोणत्याही ॠतू, विविधता, बदल या बाबी घडतात. पृथ्वीवरील
अक्षवतृ ्तावर कधीही लबं रूप पडत नाहीत. उत्‍तर गोलार्धात ॠगोलतुचार्कध्ांरताचा६६ज°ीव३स०ृष'्तटीवे र९०प°रिणयामा होतो. उदा., दोन्ही
२१ जनू हा सर्वांत मोठा दिवस (म्हणजचे रात्र सर्वांत दरम्यानच्या भागात
लहान) असतो, तर दक्षिण गोलार्धात तो सर्वांत लहान सहा महिन्यांच्या कालावधीपूरता पडणाऱ्या सौम्य
दिवस असतो. तसचे दक्षिण गोलार्धात २२ डिसबंे र हा सूर्यकिरणांमुळेदेखील या प्रदेशात जैवविविधता निर्ामण
सर्वांत मोठा दिवस (म्हणजचे रात्र सर्वांत लहान) असतो, झालेली आढळते. दक्षिणेस अंटार्क्टिक प्रदेशात पेंग्विन
तर उत्‍तर गोलार्धात तो सर्वांत लहान दिवस असतो. पक्षी, वाॅलरस, सील यांसारखे सजीव आढळतात. उत्‍तर
ध्रुवीय प्रदेशात रेनडिअर, ध्ुरवीय अस्वले, ध्ुरवीय कोल्हे
आर्क्टिकवतृ ्तापासनू ते उत्‍तर ध्वरु ापर्यंतच्या भागात यांसारखे सजीव आढळतात. या भागातील मानवानेही
२४ तास किंवा त्याहून अधिक काळ सरू ्यदर्शन होत राहत.े येथील नैसर्गिक परिस्थितीशी जुळवून घेतले आहे.
उत्‍तर ध्वुर ावर तर २२ मार्चपासनू २३ सप्टेबं र पर्यतं म्हणजे अतिशीत हवामानात अन्‍नपुरवठा कमी झाला, की
सहा महिन्यांपर्यंत आकाशात सूर्य सतत दिसतो. याउलट अन्नाच्या शोधासाठी तसेच थंडीपासून संरक्षण व्हावे,
२३ सप्टंबे र ते २१ मार्चपर्ंयत अशीच स्थिती दक्षिण म्हणून अनेक पक्षी व प्राणी आपले निवासस्थान तात्पुरते
गोलार्धात अंटार्क्टिकवतृ ्‍त ते दक्षिण ध्वरु ापर्यंत राहते. बदलतात. तथापी हवामानातील फरकाशी ठरावीक
विषवु वृत्तावर या दिवशी सुद्धा दिनमान व रात्रमान मर्यादेपर्ंयतच अनुकूलन करता येते. त्यामुळे सजीव
सारखेच (म्हणजे १२-१२ तासाचं )े असते. ठरावीक प्रदेशातच जीवनक्रम करताना आढळतात.
म्हणजेच ते स्थलांतर करतात. धृवीय भागात ॠतुनुसार
सूर्यदर्शन काळ, अयनस्थिती, सपं ातस्थिती यांचा बर्फाच्छादनाची सीमा उत्‍तरेकडे किंवा दक्षिणेकडे
विचार करून आपण हे ॠतू ठरवले आहेत. विषुववतृ ्तीय सरकते. त्‍या अनुषंगाने पक्षी किंवा प्राणी स्‍थलांतर
प्रदेशात ॠतबु दल जाणवत नाहीत, त्यामुळे तथे े करतात. विशिष्ट कालावधीतच झाडांना फळे येतात,
हवामानाच्या स्थितीत वर्भष रात फारसा फरक होत नाही; त्यामुळे स्थानिक ॠतुमानानुसारच शेतीचे हंगामसुद्ध‌ ा
मात्र दोन्ही गोलार्धांत इतरत्र विशिष्ट काळात दर वर्षी ठरतात.
उन्हाळा व हिवाळा हे ॠतू होतात. वर्भष राच्या काळात
ते एकामागून एक येत असतात, त्यामुळे ॠतुचक्र निर्णाम जरा डोके चालवा !
होत.े याचाच अर्थ असा, की पथृ ्वीवर सर्वसाधारणपणे F एकाच गाले ार्धात असनू ही भारत व इगं ्लंड यथे े
हिवाळा व उन्हाळा हे दोन ॠतू असतात; परतं ु काही
ठिकाणी चार ॠतू मानले जातात. क्रिकटे चे सामने वगे वगे ळ्या महिन्यांत का होतात?

वातावरणातील बदल, हवते ील बाष्प व वाऱ्यामळु े F पृथ्वीवर २१ मार्च व २३ सप्टंबे र रोजी दिनमान
होणारी वषृ ्टी ॠतवूं र परिणाम करत.े काही काळ सातत्याने
पडणारा पाऊस हा हिवाळा व उन्हाळ्याशिवाय आणखी व रात्रमान समान कालावधीचे असत.े तरीही या
काही ॠतचूं ी भर घालता;े स्थानिक परिस्थितीनसु ार दिवशी पृथ्वीच्या काही भागातं उन्हाळा, तर
वगे वगे ळ्या भागातं उन्हाळा व हिवाळ्याशिवाय इतर ॠतू काही भागातं हिवाळा असतो. यामागचे कारण
मानले जातात. काही दशे ातं पावसाळा हा स्वततं ्र ॠतू काय असावे?
मानला जातो. उदा., भारतात विशिष्ट काळात पाऊस
पडतो, त्यामळु े उन्हाळा, पावसाळा, परतीचा मानॅ ्सून F मे महिन्यात लोकरीचे कपडे घालण्याची
व हिवाळा असे चार ॠतू मानले जातात. यरु ोप व उत्‍तर
अमरे िकते उन्हाळा (Summer), शरद (Autumn), हिवाळा आवश्यकता असणारे कोणतहे ी दोन दशे त्यांच्या
(Winter) आणि वसतं (Spring) असे चार ॠतू मानतात. अक्षवतृ ्तीय स्थानासं ह सांगा.

49

माहीत आहे का तमु ्हांला ? एकणू प्रवास समु ारे ७०,००० किमी होतो. जगातील
बहुतके ही एकमवे पक्षी प्रजाती असावी, जी वर्षातनू
आर्क्टिक टर्न (Arctic tern) दोन वळे ा उन्हाळा अनभु वते.
सैबरे ियन क्रेन (Siberian Crane)

उत्तर ध्रुवावर थंडी वाढत,े तेव्हा अार्क्टिक टर्न हिवाळ्यातील थंडी आणि अन्नाची उणीव
हा पक्षी दक्षिण ध्वुर ाकडे प्रवास करताे. जवे ्हा उत्तर यामं ुळे उत्तर ध्रुवीय प्रदशे ातून क्रौंच पक्षी भारतात येत
ध्वरु ावर उन्हाळा सरु ू होतो, तेव्हा हा पक्षी पुन्हा उत्तर असतात. त्यांचे हे स्थलांतर समु ारे अाठ ते दहा हजार
ध्रुवाकडे प्रवास करताे. अन्नाचा शोध घेण्यासाठी किमीचे असत.े भारतात उन्हाळा सुरू झाला, की हे
त्याला हा प्रवास करावा लागतो. त्याचा वर्षभरातील पक्षी पनु ्हा उत्तर ध्ुवर ाकडे स्थलांतर करतात.

जरा विचार करा ! जरा डोके चालवा !
F भारताच्या बाबतीत ॠतूचक्राचा सजिवावं र F जम्मू-काश्मीरची उन्हाळ्यातील राजधानी

कोणता परिणाम होतो ते शोधा. व त्यावर दोन श्रीनगर, तर हिवाळ्यातील राजधानी जम्मू असते.
परिच्देछ लिहा. यामागे कोणते कारण असावे?

पहा बरे जमते का ? मी आणखी कोठे ?

पथृ ्वीचा अक्ष जर कललेला नसता, तर F इयत्ता सातवी सामान्य विज्ञान-‘अनकु ूलन’, दनै िक
पुढील ठिकाणी दिनमान व ॠतुमानाविषयी काय
स्थिती असती ? (पथृ ्वीगोलाचा वापर करा.) भासमान भ्रमण.
(कनॅ डा, टास्मानिया बटे , नायजेरिया, वेस्टइंडिज बेटे,
पेरू, बोर्नियो बेट) F इयत्ता सातवी भूगोल - नैसर्गिक प्रदशे .
F इयत्ता सहावी भगू ोल पाठ्यपुस्तकातील पाचवे

प्रकरण.

F इयत्ता पाचवी परिसर अभ्यासमधील प्रकरण दुसर.े
F इयत्ता तिसरी परिसर अभ्यास- प्रकरण २४.

50

स्वाध्याय

प्रश्न १. अचकू पर्याय निवडनू उत्तरे लिहा. विधाने परू ्ण करा. प्रश्न ३. खालील विधानातं ील चकु ा दरु ुस्त करून विधाने
(१) सूर्याचे भासमान भ्रमण होत,े म्हणजेच ...... पुन्हा लिहा.
(अ) सरू ्य वरषभ् रात पृथ्वीभोवती फिरतो.
(आ) सूर्य वरभ्ष रात उत्तरके डे व दक्षिणेकडे (१) पृथ्वीच्या परिभ्रमण कालानुसार गती कमी-
अधिक होत असत.े
सरकत असल्याचा भास होतो.
(इ) पृथ्वी सतत जागा बदलत.े (२) आपण उत्तर गोलार्धातून पाहिले असता आपणासं
(२) पथृ ्वीचा आस कललले ा नसता, तर...... सरू ्याचे भासमान भ्रमण झालले े दिसत.े
(अ) पृथ्वी स्वतःभोवती फिरलीच नसती.
(आ) पथृ ्वी सूर्याभोवती जास्त वेगाने फिरली (३) विषुवदिनाच्या तारखा प्रत्यके वर्षी बदलत
असतात.
असती.
(इ) पृथ्वीवर वगे वगे ळ्या अक्षवृत्तांच्या भागात (४) उत्तर कॅनडामध्ये सप्टंबे र ते मारच् हा उन्हाळ्याचा
कालावधी असतो.
वर्षभर हवामान तचे राहिले असत.े
(३) २१ जनू व २२ डिसेबं र हे अयनदिन आहेत, (५) दक्षिण आफ्रिकेत जवे ्हा उन्हाळा असतो, तेव्हा
ऑस्ट्रेलियात हिवाळा असतो.
कारण ......
(अ) २१ जनू या दिवशी सूर्य करक्वृत्तावरून (६) वसतं सपं ात व शरद सपं ात स्थितीत दिनमान
लहान असते.
दक्षिणेकडे, तर २२ डिसेबं रला
मकरवृत्तावरून उत्तरेकडे मार्गस्थ होतो. प्रश्न ४. खालील आकतृ ीतील चकु ा सांगा.
(आ) सरू ्याचे दक्षिणायन २१ जून ते २२ डिसेबं र
या काळात होते. उ. ध्वरु
(इ) पथृ ्वीचे उत्तरायण २१ जनू ते २२ डिसबें र २१ मारच् वसंत संपात
या काळात होत.े
(४) पृथ्वीचे सरू ्याभोवती परिभ्रमण व कललले ा आस २२ डिसंबे र उ. ध्वरु द. ध्रुव २१ जनू
याचं ्या एकत्रित परिणामामळु े पुढील ॠतूंची उ. ध्ुवर
निर्मिती होते ......
(अ) उन्हाळा, पावसाळा, परतीचा माॅन्सून, द. ध्वरु उ. ध्रुव द. ध्ुवर
हिवाळा. उन्हाळ्यातील शरद सपं ात हिवाळ्यातील
(आ) उन्हाळा, हिवाळा, वसतं ॠत.ू अयनस्थिती अयनस्थिती
(इ) उन्हाळा, हिवाळा. द. ध्रुव २३ सप्टबें र
प्रश्न २. पढु ील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.
(१) उत्तर गोलार्धात ॠतंचू ी निर्मिती कशामळु े होत?े प्रश्न ५. दक्षिण गोलार्धातील ॠतचु क्र दर्शवणारी आकतृ ी
(२) संपात स्थितीत पृथ्वीवरील दिनमान कसे असत?े काढा.
(३) विषुववतृ ्तीय भागात ॠतचंू ा प्रभाव का जाणवत
नाही? ICT चा वापर :
(४) दक्षिणायनात अटं ार्क्टिकवृत्तापासनू दक्षिण (१) आतं रजालावरील सकं ेतस्थळाचं ा किवं ा
ध्वरु ाच्यादरम्यान सूर्य २४ तासांपेक्षा अधिक काळ
का पाहता येतो? दिनदर्शिकेचा वापर करून २२ मारच् ते २३ सप्टबें र
(५) पंेग्विन ही प्रजाती उत्तर ध्ुरवावर नसण्याचे कारण या कालावधीतील प्रत्ेयक महिन्यात निश्चित
काय असेल? तारखानं ा दिनमानाच्या नोंदी घ्या. त्यावरून
रात्रमान काढा. उपलब्ध माहितीवरून जोड
स्तभं ालखे तयार करा.
(२) सगं णकावर पृथ्वीची उपसरू ्यस्थिती व
अपसरू ्यस्थिती दर्शवणारी आकतृ ी काढा.
उपक्रम ः
आतं रजालाचा वापर करून कोणत्याही चार स्थलांतरित
पक्ष्यांची/प्राण्यांची सचित्र माहिती मिळवा.

***

51

jƛ ņ9@

:> > ,>; B Ǝ

&ņ @ jƛb Ë>0@% /> >&@4 2

ņ&@ jƛb ,;> >4@4 Ь*> 1> )>2 G 7 >&‚ Ĝ.ñ> ,>5&Kƛ 1> Kć@( G @4 ? Î>& ?(:& ;G&ƛ

> ‚ 2>ƛ 1>& B* š1>4> (Ä)ƙ #@ (@ š,>(* G ?05&>&ƛ

¾ ? Î>& >1 >1 ?(:& ;G& & G :> >ƛ Ĝ.ñ>ƙ 8Gž> ?7 *ł š1>4> ,H:> ?05&Kƛ 1> :7‚
¾ 8Gž> 7 Ĝ.ñ> > ,>5¨1> >& :&@4Ƭ &ņ @ &K (2?*7>‚;>:>"@ 2& :&Kƛ 1> :7‚ &ņ @
¾ ? Î>& K% K%&@ 7 >2 G ?(:& ;&G Ƭ *H:? ‚ ! >7 2 74. B* :&>&ƛ 1> ņ&@ ņ9@ 1>
¾ 1> 7 >2> > ,1K 8>:>"@ 2& :&@4Ƭ :(2>& 0K#&>&ƛ ;G «17:>1 8&G @4> ,B2 :&>&ƛ
¾ ? Î>& (> 74G¨1> ņ&@ K%š1> «17:>1ƚ
?ņ 9«17:>1> @ «1>ÿ@ .2@ 0K"@ ;Gƛ
Ð >2> & 1&G @4Ƭ þ)>ž1ƙ 7®Î (@ 2 >: >"@ 7*®,&@ 7 Ð>%@

¾ 1> 4K > > 0AŒ1 «17:>1 K%&> :G4Ƭ 1> > ,1K ;K&Kƛ 8G&>&@4 ?, > 1> š,þ>.2K.2

¾ ? Î>&@4 2 K%> G :4G Ƭ 2A Gƙ 8žG >ƙ 0ó| >ƙ Ĝ.ñ> ,>5%ƨG š1> .2K.2

¾ &A01> 2K 1> @7*>& &A¤;@ 72@4,H ½ K%&@ 2G80> G ? #G 7 0)0>¬1> ,>4*ƙ -4Ł .> ƙ -5.> ƙ

š,>(*G 7>,2&>Ƭ 0š®1,>4* ƕ0š®18G&@Ɩƙ 72>;,>4*ƙ 0B,>4*ƙ

/L K?4 ®,ć@ 2% š1>(@ «17:>1> >;@ :0>7G8 9ņ @01 G ;>G&Kƛ
?ņ 9«17:>1>01G 0*­A 1.5ƙ Ð>%@ƙ 7 >2Gƙ

72@4 ? Î>& 8G&>&@4 ?, ijƙ &: G 2> 75@4 &:G &2 ?7?7) :>)* G 7>,24@ >&>&ƛ )?A *

*> 2> > ->5 1> .>.@ ;G&ƛ 1>7ē* &G 8G& Ç1> G &Î Š>*> > ,1K ij4> >&Kƛ ?ņ 9«17:>1>01 G 8G&@

2 ;Gƙ ; G :; 5&ƛG 8G& 2@ƙ 8Gž>ƙ >
ƚ¤;8@ƙ ;> :7>ƒ& 0;·7> > 7 Ð0A «17:>1 0>*4> >&Kƛ

52

,;> .2 G 0& G > Ƭ

ņ&@ jƛc ,>2, ¦2 & G )A?* ņ9@ : .? )& ņ&@

¾ ? Î> G ?*2@‰% 2>ƛ ? Î>01 G K%& G .(4 ?7?7) «17:>1> @ 5 ē* G 1>ƛ 1>

?(:&>& 1>.>.& >‚ 2>ƛ «17:>1> &@4 ?7?7) š,>(* G ,% ,¨1> 2K 1>

¾ ,>2 ,¦2 ņ9@ ,÷& 7 )A?* 9ņ @ ,÷&@& 7 @7*>& 7>,2& :&Kƛ 1> «17:>1> ,H ½ ,>2 ,¦2

&Î >& >1 -2 ;ƬG «17:>1> *> 8G&@,B2 «17:>1 ¤;%*B 5 4 G >&ƛG

/L K?4 ®,ć@ 2% ,8A,>4* Ƨ 7 G 7 G ž> ,8 B G ,>4* ē* š1> ,>:*B

72@4 ? Î> G ?*2@‰% ¨ij 1>72 ņ?9«17:>1>& ?7?7) š,>(* G G%ƙG š1> > ?7?7) >0> :>"@ 7>,2
>4>*ēA , >44G G ?7?7) .(4 ,¨1> 4‰>& 1&G >&ƛ 2%G 7 ,4> ?*7>;‚ >47%Gƙ ;> ,8,A >4*> > 0AŒ1
,7B » >?(0>*7>4> 4>& /! >7 G 4> & ;K&ƛG š1>&*B ( (M 8G ;ƛG

?0574¨G 1> š,>(*>& *B &K ,4> (2?*7>;‚ 2& 2A ,G >4* Ƨ >1ƙ .4H ƙ ¤;:H ƙ 2#G > š1>(@ *>72> G
:ƛG *& 2 š1>4> 8&G @ @ ¨,*> : A ¨1>05A G 8&G @&*B 8&G @:>"@ ,>4* 4ij G >&ƛG 8&G @1> >0>& 7>,2&>
>®&@& >®& š,>(* &G > 1 G 4> 4ƛG š1>&*B 1%G >2@ 7 (/à &@ *>72 G ,>5%ƙG ;> «17:>1 ;ƛG
79/‚ 2>:>"@1> þ)>ž1> @ &2&(B 0>*7 ē 4> 4>ƛ ?0†8&G @ > &K ?7/>’1 /> :*B ƙ š1> G ®7ē,

8&G >&@4 ?, >. 2K.2 0>*7 ,8,A >4*ƙ 0š®1,>4*ƙ )?A * «1>,>2> G ;ƛG />2&>& 1> «17:>1> G ®7ē,

0)0>8@,>4*ƙ -Ł48&G @ƙ -58&G @ 1>ý >2 G š,>(* G G ?4 # G .(44 G ;ƛG «1>,>2@ &·7>72@4 ,8,A >4*

4> 4>ƛ ,7B » G /! ij @7* :K#Ŋ* &K > ?" >%@ 2>œ* «17:>1 0ŒA 1š7 G ()Ä 7 0>: 1>: >"@ 4ij > >&Kƛ
ņ9@:. ) @ ?7?7) «17:>1 ē 4> 4>ƛ
85G @ 7 0$| @,>4* Ƨ ;>:÷A > ,>2 ,¦2 «17:>1

72@4 ? Î> & ,% 9ņ @& #*Ŋ >44G G ?7?7) ;Gƛ 85G @,>4* 7 0|$@,>4* ; G #Ĝ 2>5 &: G

.(4 ,>?;4ƛG &> ,% ņ9@ 1> :(2> >4@ 1%G >Ç1> ?*0 :>#ƙ K2ñ> ;7>0>* Ð(G8>& 4ij G >%>2G

53

«17:>1 ;&G ƛ *> 2@ 7®š1> ,>:B* (2Ä ƙ Ë>0@% 7 28G @08&G @ Ƨ
#Ĝ 2>5 /> >& @4 ,¦2:2>& :4G4 G 2A !G 7&ƙ A#,ƙG 28G @0 ? ñ> 1> K8> ,>:B* 28G @0)> G ?0574 G
.>/5@ 1>7 2 8Gž> 7 0ó| > ,>G:¨1> >&>&ƛ />2&>&
0> : ;> 0AŒ1 ö8G "7G *B ;> «17:>1 4ij > >&Kƛ >&>&ƛ ;G )> G š1& :B¸0 7 ? 7! :&>&ƛ š1>, >:*B
4K 2@:>"@;@ 0|$@,>4* 4ij G >&Gƛ 04A >10 2G8@0 7®Î?*?0‚&@ 2&> 1&G Gƛ >8G >,>:*B
ŁÙŁ!,>4* Ƨ ņ9@ «17:>1>& >& :7΂ Ĝ.#@ 7> )> >?*?0‚&@ 7 )>1> ,>:B* 7®Î?*?0&‚ @ ; G ®7&Î
1> 7 >&‚ @4 ,¸1> G ,>4* 0@ƚ ?) Ð0>%>72 «17:>1 ;G&ƛ 1> > :0>78G ņ9@ 1> :Š &G ;K&
$5&ƛG ,2:(>2@ 7> 8&G >& Ĝ.ñ> ,>5%ƙG ;> *>;@ƛ 8&G Ç1>* > 28G @0 ? ñ> G .@ 7 G 7 G ž>
,>2, ¦2 «17:>1 >;ƛG ;> «17:>1 2 &A @ &: G : ®'> 0>-&ļ ,2A 74 G >&ƛG &A&@1> >#> > ,>4> ;G
«1>,>2@ &·7>72;@ 4ij > >&Kƨ «1>,>2@ &·7>72 ;> 2G8@0 ? ñ> G 0AŒ1 >ü ;ƛG &&A @ G ># 0@&
«17:>1 2&>*> ?789G .2(>2@ &G 4@ >&ƛG 1>:>"@ 0@ ,) 2> 79} &2@ ? 7& 2>;&ƙG š1>05A G (2 79»
8>®Î@1 ,÷&@ 7>,2&>&ƛ />2&>& ;> «17:>1 8;2> 1> 4> 7#@ > ‚ 7> &Kƛ
75 0Kî> Ð0>%>72 >4&Kƙ >2% 1> «17:>1>4> 2K,7>?! > «17:>1 Ƨ
8;2>&*B 1&@ .> >2,"G ,4¢) ;K&ƛG
G¨1> >;@ 79>ƒ& -Ł4Kš,>(*ƙ 9)@ 7 :A )@
>;@ /> >& ::G,>4*ƙ 0,B >4* 7 72>;,>4* ; G 7*®,&@ ?% &2 7C‰8G&@ :G 8G&@8@ ?* ?#&ƙ
«17:>1 ij4G >&>&ƛ ,2 &A 7G ž> ®7ē,>1> š,>(*> >4@4 ‰GÎ 7>$&
0)0>8@,>4* Ƨ ;Gƛ 1> Ð >21> š,>(*> *> > ¨1> ( }(>2
2K,> @ƙ 40> @ƙ Ļ(> @ 7 ?.1>™1> @ 7¬1 &>
0) 7 0%G 1>: >2 @ š,>(*G ?05&>&ƙ ¤;%*B :&Gƛ 1>&B* 2K,7>?! > ;> «17:>1 (1>:
0)0>8@,>4* «17:>1 ij4> >&Kƛ 0) K5> 4>ƛ 1> «17:>1>&B* ?05%>2G ?'‚ š,þ
2™1>:>"@ 0)0>¬1> -4Ł K2> 4G¨1> >#>7 2 (G @4 > 4G :&Gƛ
?-2&>&ƛ š1>0A5G ,2> @/7* > 4G ;K * >#> @
-4)>2%> 7>$& G 7 ,¦2%>0@ ?, > G š,>(* 7>$&ƛG ņ&@ jƛd 2K,7>?! >
0)0>8@,>4*> > «17:>1 ;> 8&G @1> đć@*G
0;·7,B% ‚ ;ƛG 0>;@& ;G > &¤A ;>4 > Ƭ
0š®1,>4* Ƨ
;¦2& C;>&@4 8G&@ Ƨ 0@ ‰GÎ>&B* >®&@& >®&
0š®18G&@ 2™1>:>"@ 8G&&5@ &1>2 4ij @ š,>(* >$%G >?% 0@*ƙ ;7>0>*ƙ ­%&>ƙ
>&>&ƛ š1>& ,>%@ :>"7&>&ƛ 1> &ž>& 0š®1.@ ς&>ƙ 4>7> š1>(º:>2Œ1> *H:? ‚ ! > 72
%B* :K#&>&ƛ š1>:>"@ Kñ> ,>™1>& 7>$ Ŋ ,B%‚ ?*1 Î% "G7B*ƙ >®& ?'‚ ->1(> ?057B*
8 %>Ç1> 0>8> 1> Ð >&º > 7>,2 2™1>& 1G&Kƛ (G%>Ç1> * (@ ?, > G š,>(* G™1>:>"@
0>8> 1> š&0 7>$@:>"@ 8>®Î@1 ,÷&@* G š1> G ;¦2& C;> > 7>,2 ij4> >&Kƛ ;¦2& C;>&@4 8G&@
: K,* ij4G >&ƛG ;> 8G&@ > 4@ #1> >5>&@4 ?78G9 Ð >2
;Gƛ ;¦2& C; />2%@:>"@ 4K #@ ,> , >
¨A 1> :0AÏ>&@4 0>:0G >2@01G *G )K ij
:&>&ƛ >ž>& * G Ð >2 G 0>: G 1&G >&ƛ š1> G
7 » 2% 2™1> G >0 7>$&ƛG :7‚ 0>8>* > :>2 >
/>7 ?05& *>;@ƙ ¤;%B* >ü> ?7?8ć Ð >21>
0>8> @ ®7& Î ,H(>: 2™1>: :AĒ7>& >4@ƛ š1>&*B
0š®18&G @ > ?7 >: >4>ƛ 7>0ƙ 2œƙ 2>7:ƙ K5. @
š1>(@ š,>(* 0š®18&G @& &G 4 G >&ƛG

54

:> >#> >?% ĀE§®! > > ( 1> > 7>,2 ij4> : K4 8&G @ Ƨ
>&Kƛ ,>%@ƙ G# 7 &>,0>* 1> G ?*1 Î%ƙ &:G 0@& 0@ ‰ÎG >01 G >®&@& >®& š,>(*
. ?(®& 7>&>72%>0A5G 2K 2>
G ?*1 Î% 2%Gƙ ; G
1>0> G 0AŒ1 öG8 :&>&ƛ ?44@ƙ 2.G2> >$™1> > 8G&@Ð >2 ¤;% G : K4 8&G @ƛ
8> >®& ?'‚ ->1(> (G%>Ç1> -4Ł > 1> ™ >®& 4K :Œ 10G 5A G ? 7Ļ > ?0*@ G ‰ÎG 05A >&
8G&@:>"@ «1>,>2@ &·7>72 ;¦2& C;> > 7>,2
0Kî> Ð0>%>& ;K&Kƛ 0@ :¨1>* G (2#K
8&G ?0*@ G Ð0>% 0@ :&ƛG
™ 1> Ð >2 @ 8&G @ Ð>0ŒA 1>* G ?7 :*8@4 Ð(8G >&

$5&Gƛ
™ 1> 8G&@,>:*B ?05%>2G .Œ& G š,þ Ł!ʼn. > @

þ)>ž1> @ 2 /> 7™1>: ,2A G4 & ij :&Gƛ
™ 1> Ð >2>&@4 8G& 2@ 7 š1> G !Ł ʼn . ,B%,‚ %G 8G&@72

74. B* :&ƛG 8G&@ G š,>(* 0@ :¨1>0A5 G
?' ‚ §®'&@ .&G > @ :&ƛG

ņ&@ jƛe ;¦2& ;C 8G&@ &ņ @ jƛf ,>1Ç1> @ : K4 8&G @

8&G @ G Ð >2 Ƨ >ü> Ð(G8>&@4 /L K?4 ?7?7)&> «1>,>2@ 8G&@
7 :> ® ņ?& ?/þ&>ƙ & Î>&@4 ?7?7)&> 1> > ?7 >2
2&> 8G&@1> ?7?7) ,÷&@ (1>: 4G¨1>
;G&ƛ 8&G @ 2™1> > ö8G ƙ &G 4@ >%>2@ ?, ƙij
8G&@ 2™1> @ ,÷&@ƙ 7>,2>& 1G%>2G &Î ƙ /0B @ G
,1K * š1>(º72 8G&@ > Ð >2 "2&Kƛ :7‚:>)>2%,%G
8G&@ G ,A$@4 Ð >2 2&> 1G&@4ƛ

8G&@ G Ð >2

?*7>;‚ 8&G @

®'4> &¦2& : K4 ?7®&C& 0ž> @ 0 #
.> >1&@ -4Kü>*
8&G @ 8G&@ 8G&@ 8&G @ 8&G @ 8G&@

?*7>;‚ 8G&@ Ƨ ™ 8G&@01G Ð>?% } > 7>,2 >®& ;K&Kƛ
,>2 ,¦2 8G&@01 G : K4 8&G @ 7 ®'4>& ¦2& ™ ž*)>ž1>?87>1 /> @,>4>;@ ?, 74> >&Kƛ
®'4> &¦2& 8&G @ Ƨ
8G&@ :G (K* Ð0 A Ð >2 ;K&>&ƛ : K4 8&G @ ;@
> ?0*@& * G 79>ƒ,1&ƒ ij4@ >&ƛG ®'4> &¦2& /! ½ 8G&@ ;@ Ð>'?0 7®'&G @4 8G&@ ;ƛG
8&G @01G К1G 7G5@ *«1> ?0*@& 8&G @ ij4@ >&G ­% ?!.) >&@4 (>! 2™1> 1> ƕ7*Ɩ Ð(8G >& &: G
? 7Ļ > "2>7@ >5>*& 2 š1> ?0*@& ,Až;> 8&G @ #Ĝ 2>5 /> >& 1> Ð >2 @ 8&G @ 4ij @ >&ƛG 8&G @
ij4@ >&Gƛ 2™1>:>"@ 8G& 2@ Ð'0 7*>&@4 ?0*@1>

55

& A ñ> @ ?*7# 2&Kƛ &K ?0*@ > &A #> 8G&@1K1

2™1>:>"@ >#G A#,Gƙ 7& >,&Kƛ 0@* 0K 5@

2&Kƛ >,4G4@ >#G 7>5¨1>* &2 &@ >5&Kƛ

š1>* &2 ?8Ă 2>;%>2@ 2> & ¤;%B* 0C(G&

?0:54@ >&Gƛ ,>7:>ž>,B7» ,G2%@ 2&>G 7

š,>(* G&>Gƛ ƕ ņ&@ jƛg ,;>ƛƖ 1>&B* ?05%>2 G

š,>(* þ> @ 2 /> 7™1>: ,A2G:G *:&Gƙ š1>0A5G

?8 >2ƙ 0>:G0>2@ 7 4>&@4 -5Gƙ Ļ(0A5G K5>

2%G 8> Kć@;@ 2>«1> 4> &>&ƛ 1> Ð >2>& ņ&@ jƛh ?7®&&C 8&G @&@4 1> ?Î? 2%

?0*@ > ?, > >4@4 >4>7)@ ¨, :B* ,#@ ™ 1> 8&G @:>"@ 0K"@ /># 74 A&7%B 2>7@ 4> &ƛG
>4>7)@ (@ ‚ :&Kƛ ?0*@ @ š,>(*‰0&> 0@ (>ƛƙ 1 Î 2(G @ƙ &Gƙ ½! *>8 > @ 2(G @ƙ
>¨1>* &2ƙ (K*ƚ&@* 79>ƒ* &2ƙ 8G&@:>"@ (Ã:2@ K(>0Gƙ 7>;&B ‚ 1>: >"@ 0Kî> Ð0>%>&
/># 74 4> &Gƛ
> > ?*7#4@ >&Gƛ ™ 79‚%ƙ ? ! > > Ð>(/à >‚7 : G !K5)># &:G

.> >2/>7>&@4 $ &>2 8> Ð >21> :0®1>

?7®&&C 8&G @8@ :. ?)& ;&G ƛ

™ :08@&K­% 7&>5 Ð(8G >& 1> Ð >2 @ 8&G @ ;K&Gƛ

0ž> @ 8G&@

™ 8G&@ G ‰ÎG ea ;G‹!2 ? 7Ļ > ?) :&Gƛ

™ 8G&@ G ‰GÎ #Ĝ 2 &>2>72 :¨1>*G 1Î > > 7>,2

->2:> 2&> 1&G *>;@ƛ š1>05A G 1> 8G&@& ®'>?*

0*A­1.5> G 0;·7 ?) :&Gƛ

™ Ð(G8>&@4 /L K?4 §®'&@ ’1> ?, >: ,K9

&ņ @ jƛg /! ½ ? Ļ7> ®'4>& ¦2& 8G&@ :&ƙG š1> ?, > @ 4> 7# 4ij @ >&Gƛ ;@ :÷A >

«1>,>2@ 8G&@ Ƨ ,@ ,÷&@ @ 8G&@ ;Gƛ

™ 1> Ð >21> 8G&@01 G þ)>ž1> G š,>(* ;K&
«1>,>2@ 8G&@01G ?7®&C& )>ž18&G @ 7 0ž> @ *>;@ƙ 7ij 5 «1>,>2@ ?, > G š,>(* G&4G >&Gƛ

8G&@ ; G (K* Ð0 A Ð >2 ;G&ƛ 1> Ð >21> 8&G @01G (>ƛƙ ;>ƙ 2.2ƙ I-½ƙ *>25ƙ K Kƙ 0:>¨1> G
,(>'‚ š1>(@ƛ
š,>(* 0ŒA 1š7 G «1>,>2@&·7>72 G&4 G >&ƛG ™ 1> Ð >21> 8G&@ @ :ēA 7>& 7 ?7®&>2 ?78G9&
?7®&&C 8G&@
™ 8G&> G ‰GÎ caa ;‹G !2 ? Ļ7> ?) :&Gƛ 7:>;& >5>& ƕưǜǙǜǛǖǎǙ ƽǒǟǖǜǑƖ >4>ƛ .Œ&>8 @
™ 0K" G 8&G @ ‰ÎG 7 ?725 4K : Œ1> 1> 05A G ;@ 8G&@ 0ž> @ 8&G @ ;@ ­% ?!.) >& 4ij @ >&ƛG
™ (@ ‚ >?4 ?, ijƙ 8>®Î8A÷ ,÷&@ > 74. ƙ
1 Î> 1> :>;>¥1>*G 4ij @ >&ƛG (>ƛƙ *> 2%@:>"@ ?*1>&‚ ‰0 š,>(*Gƙ Ð?É1> 2%ƙG š1>(º0A5 G 1>
!ōE‹!2ƙ )>ž1 >$™1>:>"@ 05%@ 1 Îƙ & *A >8 ij 8G&@:>"@;@ 0K"@ /> #74 A &7% B 2>7@ 4> &ƛG
-7>2%@:>"@ ;G?4 I !2 ? Ļ7> ?70>*> > 7>,2 ™ 0ž>1> 8&G @.>.& ;7>0>*ƙ 0*­A 1.5ƙ ,1>7‚ 2%
4ij > >&Kƛ Ç;>:ƙ ?' ‚ 7 «17®'>,* š1>(@ :0®1> ;&G ƛ
™ ,@ ,÷&@ ;G 1> 8&G @ G "5 7?H 8­ë ;Gƛ ™ 1> Ð >2 @ 8&G @ />2&>:; (?‰% ?81>&@4 (G8ƙ
(>ƛƙ œ ? 7Ļ > 0 >ƛ 1>?87>1 .>4»ƙ !:M ƙ ?Ñ >ƙ (?‰% 7 01 0¦G 2 > š1>(@ Ð(8G >&
:K1>.@* ;@ ?, ;ij @ >;@ Ð0>%>& &G 4@ >&>&ƛ 4ij @ >&ƛG

56

2> #K ij >47> Ǝ 7 -Ł4> @ 8&G @ƛ 1> 8G&@&@4 -5 G 7 -4Ł G ;@ 0ŒA 1
š,>(*G ;K&ƛ ;@ 8G&@ ,>2 ,¦2 &: G )?A * 8>
) «1>,>2@ ?7®&C& 8G&@:>"@ >®& /># 74 > (K*;@ ,÷&@* G ij4@ >&ƛG 8G&@ > >2 4;>*
:&Kƛ К1 G 2K,> @ «17§®'& >5 @ &G 4@ >&ƛG
4> &GƬ
&ņ @ jƛj -4ł 8G&@
) 0ž>1> 8G&@:>"@ 8Ł 4 7 */A 7@ 0 2A > @
4@ #1> >5>& >®& *-> ?057™1>:>"@
2 > :&GƬ 4?: *>1> :K
ƙ 2>:>1?* &> > 7>,2ƙ ;¦2& C; G
š1>(º > 74 . 1> 8&G @& ;K&>*> ?(:&Kƛ ƕ &ņ @
0 #
.> >1&@ 8&G @ Ƨ jƛj ,;>ƛƖ -ł48G&>&@4 Ð0 A š,>(*G ¤;% G ?44@ƙ
0#
.> >1&@ 8&G @ ;> 8&G @ > % @ 2.2G >ƙ ëA?4,ƙ #G?41>ƙ 87G &@ƙ |#ƙŊ ?*?8 ) ƙ
š1>(@ -Ł4Gƛ 1>* > .> >2>& > 4@ ? 0Ļ & ?05&Gƛ
)A?* Ð >2 ;ƛG ;> 8&G @Ð >2 *> 2@ 2% 7
š1>05A G &1>2 :4G¨1> .> >2,G"0G A5G ?*0>‚% >4> .>ƙ :@&>-5ƙ Ï>‰ƙ ij5@ƙ #>?5 .ƙ #ōE *
;Gƛ 8;2@ 4K > 1> 0> %@05A G ?*0>‚% >4G4@ Ñ!ł ƙ G2@ƙ : Î@ƙ 2>:.G2@ƙ ®!ōI.2G @ƙ 04.G2@ š1>(@
.> >2,"G 5 *B &@ 0> %@ ,B%‚ 2™1>:>"@ 8&G 2@ (8G @ƚ?7(G8@ -5> G š,>(* -5 8&G @& G™1>& 1&G Gƛ
8;2> 751> /> >& /> @,>4> 7 &2 ,(>' ‚ ƕ &ņ @ jƛba ,;>ƛƖ 0;>.5¬G 72ƙ ,> %@ƙ ,A%ƙG
?, 7&>&ƛ 0> %@ &:> ,2A 7"> 1> '‚8>®Î>1> *> ,2B ƙ 5 >7ƙ *>?8 š1>(@ ?" >%@ ;@ š,>(*G
?*10>*A:>2 ;> .> >1&@ Ð >2 8;2>&@4 /> @,>¨1> @ ;K&>&ƛ /0B 1 :> 2@ ;7>0>*> > Ð(G8ƙ &:G Ñ>ž: 7
0> %@ ,%B ‚ 2&Kƛ 1> 8&G @ > >2 4;>* :&Kƛ !4@ ;G (8G -5 G 7 -4Ł > 1> 8&G @:>"@ Ð?:÷ ;G&ƛ
4?: *> > 7>,2ƙ :|?Ï1 7 2>:>1?* &> > 7>,2ƙ
0@ /> #74ƙ 0*A­1.5> > 7>,2ƙ .> >2,"G G @

&ņ @ jƛi 0#
.> >1&@ 8G&@ ņ&@ jƛba -58G&@

0> %@ƙ ?7Š>* 7 &Î Š>*> > 7>,2ƙ š1>(@ .>.º >
:0>78G 1>& ;K& :&Kƛ ;@ 8G&@ 7>;&A ½1>
:K
:?A 7)>7 2 74. *B :&Gƛ 4( 7>;&A ½72 1>
8G&@&@4 š,>(*> > ( > ‚ 7 ? 0Ļ & "2&Gƙ ¤;%B* 1>
8G&@4> Ǹ! ō 8G&@ǹ ƕǁǟǢǐǘ ƳǎǟǚǖǛǔƖ :G;@ ¤;%&>&ƛ

-4Kü>*Ɯ-ł48&G @ Ƨ

0#
.> >1&@ 8&G @ > ,Ð >2 ¤;% G -5
57

0>;@& ; G > &¤A ;>4 > Ƭ ½#?*1 Î%>:>"@ 7*®,?& ž1 2K *>8 ij
:G #?ʼn * . 7 ½! *>8 ij 7>,ē*;@ 2
:|?Ï1 8G&@ Ƨ /> 7&> 1G&Gƛ :|?Ï1 8G&@&B* š,>?(& ;K%>Ç1>
?, > @ ,K9 Ï«1> @ 2 0C(&G B* /> 74@ )>ž1> @ Ð& ä ( >‚ @ :&Gƛ 1> 8G&@&
2>:>1?* &G ½! *>8 ij 7 2K *>8 > >
>&Gƙ š1>0A5 G 7>,2¨1> G4G¨1> ,K9 Ï«1> G 0(C &G @4 7>,2 ij4> >& *>;@ƛ
,A*/‚2% ;K%G 2 G G :&Gƛ š,>(*7>$@ G ( ?M (ć
:>1 2&>*> ,K9 Ï«1> > 7>,2;@ 0Kî> Ð0>%>& ņ&@ jƛbb :?| Ï1 & ?*?0&‚ @
;K&Kƛ š1>:>"@ :?| Ï1 & G &1>2 4ij @ >&>&ƛ
™ ,>4>,> K5> ?0*@& Ł 7%Gƛ
™ &> ? 7Ļ > )  > 1> :>2 @ ?;275@ @ ?, ij ?0*@&

>#Ŋ* ( G @4 & &1>2 ij4 G >&ƛG
™ 8%G & 7 Ļ,K®! 1> &> > 7>,2 4ij > >&Kƛ
™ ¨1> Ç1>,>:B* > #5Ŋ &?*?0&‚ @ 2&>&ƛ

:7 ‚ Ð >2 G 7*®,?& ž1 ,(>'‚ ?0*@& ?0:5Ŋ*
7 Ł 7*B «G ;> ?, ij G&4@ >&>&ƨ š1>4> Ǹ:?| Ï1
8G&@ ,÷&@ǹ :G : .K)™1>& 1&G Gƛ

:> > ,>; B Ǝ >4@4 &ņ @ jƛbc 0)@4 >1>? Î> G ?*2@‰% 2> ?% š1> >4@4
> &G 8G&@ > Ð >2 ?4œ* š1> G 'K#‹1>& 7%*‚ 2>ƛ

------------------------ &ņ @ jƛbc ------------------------
------------------------ ------------------------ ------------------------ ------------------------
------------------------ ------------------------ ------------------------ ------------------------
------------------------ ------------------------ ------------------------ ------------------------
------------------------- ------------------------ ------------------------ -------------------------
------------------------ ------------------------- ------------------------- ------------------------
------------------------- ------------------------ ------------------------ -------------------------
------------------------ ------------------------- ------------------------- ------------------------
------------------------- ------------------------ ------------------------ -------------------------
------------------------- -------------------------

58

कृषिपरटय् न : आकतृ ी ९.१३ ः कृषिपरयट् न
कषृ ि पर्यटन हे पर्यटनव्यवसायातील एक नवे क्षेत्र

आहे. उष्ण कटिबधं ीय दशे ांमध्ये विविध प्रकारची कृषी
उत्पादने होतात, त्यामळु े कृषिपर्यटनास मोठा वाव आहे.
कृषिप्रधान देशांमध्ेय ग्रामीण भागातील संस्कृती,
चालीरीती व जीवन यांचा उपयोग कृषिपर्यटनासाठी
करून घेतला जातो. (अाकृती ९.१३ पहा)

शेतकरी, त्याचे घर, आहारविहार, शेती, परिसर या
सर्वंचा े कुतहू ल व नावीन्य शहरातील लोकांना असते. ते
पाहण्यासाठी अनके जण ग्रामीण भागात जातात.
कृषिपर्यटनामळु े शेतकरी व त्याचं ्या गावालाही आर्िकथ
लाभ होतो.

जरा डोके चालवा !

आकृती ९.१४ ः योग्‍य निवड करा.

आकतृ ी ९.१४ मध्ये काही फळे व भाज्यचां ्या (शिक्षकांसाठी सचू ना : या चर्ेचनतं र विद्यार्थ्यंना ा
जोड्या दाखवल्या आहते . प्रत्ेकय जोडीतील एक फळ नैसर्िगक व कृत्रिमरित्या पिकवलेल्या उत्पादनाचं ी माहिती
किंवा भाजी तमु च्या आवडीनसु ार निवडा. द्यावी.)
त्यचंा ्याजवळील चौकटीत ‘ü’ अशी खूण करा. तुम्ही
भौगोलिक स्पष्टीकरण

कले ले ्या निवडीबाबत चर्चा करा. चर्ेचनंतर तमु च्या असे लक्षात आले असेल, की

दिसायला आकरकष् असणारी फळे व भाज्या नेहमी योग्य

59

,÷&@*G ?, 74¨G 1> :&@4 ƙ : G *>;@ƛ 47 2>& 8&G 2@ : !*>ƙ Ë>; ,"G ƙ :; >2@ :® '> š1>(º @
47 2 ?% >®&@& >®& š,>(* ?05>7ƙG 1>:>"@ 0(& ;K&ƛG 1>05A G (4>4ƙ 01®' š1>(º #Ŋ*
-5G 7 />’1> 72 ?ņ Î0 2:>1* G 7 9)> > 7>,2 ij4> 8&G Ç1> @ ;K%>2@ ?,57% B !>5&> 1&G ƛG
>&Kƛ š1>& *B š,>(* &2 47 2 ?05& G ƙ ?87>1 &G >;@ Ð >2 > ?ņ 90>4 ;> 'G! üK ) ü>: >"@
9 ‚ ;@ ?(:&ƛG 8@ š,>(* G 2K1>4> 0>Î ä> 0>4 ¤;%B* 7>,2&> 1G&Kƛ > ?& ½ 2%>05A G
;>?* >2 :&>&ƛ .> >2>&B* ?7 & %¨1>* &2 ņ?90>4>4> &> &22>ć@ō 1 .> >2,"G ;@ :;
8@ -5G ? 7Ļ > />’1> 0@ >5 ?! &>&ƛ ,4¢) ;K 4> 4@ ;Gƛ * G Ð &8@4 8&G 2@
š1> 1> 8G&>& š1>)?A * & Ί>* 7>,2&>& ƙ
,;> .2G 0& G > Ƭ š1>?87>1 8G&>& &1>2 ;K%>Ç1> 0>4> @ :A1K1 .> )%@
ƕƽǎǐǘǎǔǖǛǔƖ ē* ?7 &>&ƛ ;I!G4ƙ 0I4 1> 1>:>"@
>4@4 Ь*> > ?7 >2 ē* ,¦2 G( :÷A > :> 8&G 0>4 0Kî> Ð0>%>72 7¬1
?4;>ƛ :&Kƛ & 2 >4>1> 0(&@*G >?;2>&@ ( G * (G8@
¾ 0>%:>1> ;«1>:>,K!@ 8G&@ «17:>1>& &: G &22>ć@ō 1 ®&2>72 ;> 0>4 ?7 4> >&Kƛ

$5%>Ç1> 1K1 ,÷&@ K%š1>Ƭ 0>;@& ; G > &A¤;> 4> Ƭ
¾ &0A 1> ,¦2:2>& 8&G @:>"@ 4?: *>1>

K%š1> :K
,4¢) ;&G Ƭ
¾ 8G&@:>"@ ,>™1> > ,«11Ɯ(Ēà ,1K ;K&>*>

?(:&K >Ƭ :>Ƭ
¾ 8&G @0)@4 1K1 ,÷&@ !>5™1>:>"@

:; ,% G K%& G ,>1 2&> 1G&@4Ƭ

?7,%* «17®'>

8G& Ç1> *@ ?, 74G4> 0>4 1K1 (2>& 7 1K1

7G5&G Ë>; > ,1&ƒ ,K;K 7™1>:>"@ ?7,%* «17®'>

7¬1 :&ƛG />2&>:>2Œ1> (8G >01G 1> «17®' G G &ņ @ jƛbf Ö>
40)@4 8G&@Ð >2
0;·7 >4@4 0>?;&@1> )>2G ®,ć ;K
4ƛ
Ö>
4 ;> ?7?7) 8&G @ š,>(*> > Ð0 A
™ />2&>&@4 8G&@ ;@ 0Kî> Ð(8G >& ?7 2A 44G @ ;ƛG ?*1>‚&(>2 (G8 ;Gƛ ;> (G8 8&G @ &Î Š>*>& >&
,A$>244G > ;Gƛ &'G @4 Ð?& ł4 ;7>0>*ƙ 1>‚œ*
™ :7‚ 8&G 2@ : ?!& *>;@&ƛ ?) ‰GÎ>72 ,:24G4G 7>57 !ƙ ,>™1> G (?à /‚‰
™ *G 8&G 2@ ?' ‚ đ­ë> (Ã.‚4 :¨1>*G 8> Ð?& 4ł ,¦2§®'&@72 0>& ē* Ö>
4*G
)?A * 8G&@ @ >: )ē* 8&G @‰GÎ>& Ē# G,
8&G @0>4> G ?7,%* ®7& ē 8 & *>;@&ƙ 1>05A G G&4@ ;ƛG
8&G Ç1> G š,>(* Ë>; > ,1&ƒ ,4¢) ē*
(™G 1>:>"@ &>4 A > ,>&5@72 ņ9@ š,þ .> >2
:?0š1> @ 1 Î%> /@ ij4@ ;ƛG 1> ?" >%@

8&G 2@ ,4> 0>4 %&>& 7 «1>,>Ç1>* >

?7 &>&ƛ 2> #K ij >47> Ǝ
™ 8&G @&@4 .Œ&>8 0>4 ;> *>87 & :¨1>* G š1> @
) 8G&@:>"@ /B 4 K% K%š1> Ð >2G ?0574G
1K1 75G G& «17®'> 4>7>7@ 4> &Gƛ 1>:>"@
>&ƬG

60

मी आणखी कोठे ? F इयत्ता पाचवी- परिसर अभ्यास- सर्वांसाठी
F इयत्ता चौथी- भाग १- परिसर अभ्यास-
अन्न हा पाठ.
मोलाचे अन्न हा पाठ.

स्वाध्याय

प्रश्न १. खालील विधानांसाठी योग्य पर्याय निवडा. प्रश्न २. खालील प्रश्नांची थोडक्यात उत्तरे लिहा.
(१) या शेतीप्रकारात पीक बदल कले ा जातो. (१) शेतीसाठी जलसिचं नाचे महत्त्व विशद करा.
(अ) सखोल शेती (इ) व्यापारी शते ी (२) जलसिंचनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या कोणत्याही
(आ) मळ्याची शेती (ई) फलोद्यान शते ी
(२) शते ीसाठी खालीलपैकी योग्य पर्याय द्या. दोन पद्धतींची तुलनात्मक माहिती लिहा.
(अ) फक्त नागं रणे. (३) शेतीचे प्रमुख प्रकार सांगा आणि सखोल व
(आ) प्राणी, अवजार,े यंत्र व मनषु ्यबळाचा
विस्तृत धान्यशते ीची माहिती लिहा.
वापर. (४) मळ्याच्या शते ीची वैशिष्ट्ये लिहा.
(इ) फक्त मनुष्यबळ वापरणे. (५) तमु च्या जवळच्या भागात कोणकोणती पिके
(ई) फक्त पीक काढणे.
(३) भारतात शते ीचा विकास झाला आह,े कारण... होतात? त्याची भौगोलिक कारणे कोणती?
(अ) भारतात शेतीचे दोन हंगाम आहते . (६) भारतातील शेतीचे स्वरूप हंगामी असण्याचे
(आ) बहुसखं ्य लोक शेतीवर अवलबं नू अाहते .
(इ) भारतात पारपं रिक शेती कले ी जात.े कारण काय? बारमाही शते ी करण्यात कोणत्या
(ई) भारतात हवामान, मदृ ा, पाणी इत्यादी अडचणी आहते ?
उपक्रम :
अनकु लू घटकांची उपलब्धता आह.े (१) परिसरातील आधुनिक ततं ्रज्ञानाचा वापर करून
(४) भारतात शेतीमध्ेय आधुनिक पद्धती व केल्या जाणाऱ्या शते ाला भटे द्या व माहिती
मिळवा.
ततं ्रज्ञानाचा वापर करणे गरजचे े आहे, कारण ... ICT चा वापर :
(अ) सधु ारित बी-बियाण्यांचे कारखाने (१) सधु ारित बी-बियाणे आणि जलसिचं नाच्या
साधनाचं ी चित्रे आतं रजालाच्या माध्यमातून
आहते . मिळवा.
(आ) रासायनिक खतनिर्मिती उद्योग आहते . (२) आंतरजालाचा वापर करून इस्त्राईल या देशातील
(इ) लोकसखं ्यावाढ व शते ीवर आधारित शते ीची माहिती मिळवा व सादरीकरण करा.

उद्योग आहते . ***
(ई) आधनु िक साधने व यंत्रे उपलब्ध आहेत.

61

ē* ,;>ƛ baƛ 0>*7@ 7®&@

>4@4 ? Î>1> L !@& 0>*7@ 7®&@ K"G ;K 8 Ź4Ƽ 1> > (> 2>
7 š1> ?" >%@ 7®&@ (> 7>ƾ ƕ?8‰ > :>"@ : B *> Ƨ 0A4>* @ 4G4G (> ƙ >$44G G
?*­ 9‚ 7 ? Î> >4@4 Ь* 1> 1> )>2G 7 >&‚ > ‚ #7B* %>7@ƛƖ

&ņ @ baƛb Ƨ ,¦2:2>& 7®š1> (> 7>

? Î>& (> 74¨G 1> 7®š1> š1> ?" >%@ > (> 7¨1>Ǐ š1> &'G G :™1> G >2% >1Ǐ &2 ?" >%@ *
(> 7™1> G >2% >1 :>7ǏG

:> > ,>;B Ǝ

ņ&@ baƛc ƕ Ɩ &ņ @ baƛc ƕ.Ɩ

62

आकृती १०.२ (क) ः आकतृ ी १०.२ (ड) ः

आकृती १०.२ (अ,ब,क,ड) मधील चित्रांचे आदिवासींची वस्ती म्हणजे आदिवासी पाडा. सपु ीक
निरीक्षण करा. त्यावर विचार करा आणि खालील जमीन असलले ्या ठिकाणी शते ीव्यवसाय कले ा जातो.
प्रश्नांची उत्तरे द्या. शते करी कटु ंबु े आपल्या व्यवसायाच्या सोईच्या दृष्टीने
Ø चित्रांमध्ये काय काय दिसत आह?े आपल्या शते ामध्ेय घरे बाधं नू राहतात. यालाच वस्ती या
Ø कोणकोणत्या बाबी तुमच्या परिचयाच्या आहते ? नावाने सबं ोधले जात.े कालातं राने वस्तीचा विस्तार झाला,
Ø कोणत्या चित्रांत वस्ती विरळ आहे ? म्हणजे त्यांना वाडी म्हणतात. ज्या मानवी वस्तीमधील
Ø कोणत्या चित्रामध्ेय शते ी दिसत आहे? बहुसखं ्य लोकाचं े मळू व्यवसाय स्थानिक नसै र्गिक
Ø कोणत्या चित्रामध्ेय दाट लोकवस्ती दिसत?े साधनसपं त्तीशी निगडित असतात, उदा., शते ी, मासमे ारी,
Ø कोणत्या चित्रात गगनचुबं ी इमारती दिसतात? खाणकाम, इत्यादी अशा वस्तीला ग्रामीण वस्ती म्हणतात.
Ø वरील चित्रांना खालीलपकै ी योग्य नाव द्या.
ग्रामीण वस्तीमध्ये मूळ व्यवसायाच्या अनुषगं ाने
ग्रामीण वस्ती, आदिवासी पाडा, नगर, शहर. हळहू ळू इतरही परू क व्यवसायांची वाढ होत जाते;
Ø वस्त्यांमधील दिसणाऱ्या विकासानसु ार चित्रांचे क्रम त्यामुळे कामधंद्यानिमित्त आजूबाजूच्या प्रदेशातं ील
लोक तथे े यऊे न स्थायिक होऊ लागतात; आणि मळू
लावा. ग्रामीण वस्तीच्या लोकसंख्यते वाढ होत जाते. वाढत्या
भौगोलिक स्पष्टीकरण लोकसंख्येला राहण्यासाठी घरे, तसेच विविध सुविधा
विकसित कले ्या जातात. अशा वस्तीत द‌् वितीयक व
पाण्याची उपलब्धता, ससु ह्य हवामान, सपु ीक तृतीयक व्यवसायांचे महत्त्व व प्रमाण वाढते, तुलनेत
जमीन इत्यादी अनकु लू भौगोलिक परिस्थिती असलले ्या परू ्वीच्या प्राथमिक व्यवसायांचे प्रमाण कमी होत जाते.
ठिकाणी मानवी वस्त्या विकसित झाल्या. यातूनच ग्रामीण वस्तीचे रूपातं र नागरी वस्तीत होते.
धार्मिक, ऐतिहासिक, व्यापारी, शैक्षणिक, पर्यटन व
वस्त्यांच्या सरु ुवातीच्या काळात प्रदशे ात उपलब्ध प्रशासकीय कारणामं ुळे देखील हळहू ळू या वस्तीचे
असणाऱ्या साधनसपं त्तीवरून लोकाचं े व्यवसाय ठरत रूपातं र शहरात होत.े मोठ्या प्रमाणात लोकसंख्या व इतर
गले .े त्यावरून विशिष्ट काम करणाऱ्या समहू ाचं ्या स्वततं ्र सोईसवु िधांमध्ये वाढ होत गेल्यास पुढे या शहराचे रूपांतर
वस्त्या निर्णमा होत गले ्या. उदा., समदु ्रकिनाऱ्यावरील महानगरात होत.े
लोकाचं ा व्यवसाय मासमे ारी. त्यांची वस्ती म्हणजे
कोळीवाडा. वनप्रदशे ातील लोकाचं े व्यवसाय
वनाते ्पादनावर अवलबं नू असतात. यथे े राहणाऱ्या

63

:> > ,>; B Ǝ .

&ƌ @ baƾd G ?*2@‰% ē* >4@4
Ь*> 1> )>2 G > ‚ 2>ƾ &ņ @ baƛd 7®&@ Ð >2
¾ ? Î ț Ȝ 0)@4 0>*7@ 7®&@ ?% ? Î ț.Ȝ
:B @
0)@4 0>*7@ 7®&@ 1> 01G K%&> -2 7®&@
;ǏG 2®&>
¾ ? Î ț.Ȝ ?% ț Ȝ 0)@4 0>*7@ 7®&@& 4K;0> ‚
K%&> -2 $5&KǏ :0Kä 2G9>
¾ (K* ,G‰> 0@ 2G :%>2@ 7®&@ K" G *(@
$5&ǏG
¾ &¤A ;@ 2>;& :4G4@ 7®&@ 1> ,H ½ K%š1> Ð >2>& 1&G ǏG

* >8>8@ 0ÎH @

ƛ

ņ&@ baƛe ®'4 (8 ‚ * >8> > />

ƌ&@ baƾe G ?*2@‰% ē* Ь*> @ š&2G :> >ƾ 0># %@ 8@ ;GƬ
¾ * >8>&@4 7®š1> @ *>7G :> >ƛ
¾ 7!44G @ 7®&@ K" G ;GƬ &@ 7®&@ &G' G
¾ * >8>01 G K%š1> ?" >%@ 7®š1> ?7 2A 4¨G 1> 7!™1>0> G >2% >1 :4G Ƭ
®7ē,>& ;G&Ƭ
¾ 7®š1> G 7 » 2% 2>ƛ
¾ 2®š1> 1> #G4> :4¨G 1> 7®š1> 0)@4 2> @

64

?7?7) 7®š1> > ?7 >2 Ź4> :&> : G 4‰>& ?7 2A 4G4@ 7®&@ Ƨ

1&G GƼ ½ 0>*7 7G 7G ơ> *:H ? ‚ ,¦2§®'&º01G ?7 A24G¨1> 7®&@& 2G (Ä2 (Ä2 ?% : Œ1G*G 0@
7®&@ ē* 2>;&K 7 &G'@4 ?*: >8‚ @ 5A 7*B G&Kƾ :&>&ƾ :>0>ž1,%G 1> Ð >2 @ 7®&@ : 4
?*: >0‚ 1 G :4G¨1> §®'&@*:A >2 0>*7@ 7®&º G Ð(G8Ƽ *(>! 4Ƽ 7&>5 Ð(G8Ƽ 7>57 !Ƽ &:G
ƌ?&.) ?*0>%‚ ;K&>&ƾ 1> ,>">01G ,% 0>*7@ ?7®&C& ?ƌ 9‰GÎ :4G¨1> ?" >%@ $5&Gƾ
7®&º G Ð0 A ?ƌ &.) 7 š1>0> @ >2%G ƕ ņ&@ baƛf ,;>ƛƖ
£1>:%>2 ;K&ƾ

/L K?4 ®,ć@ 2%

,¦2:2>&@4 :>)*:>0Ë@ > 7>,2 ē*ƙ 2G

.> )*B 0>*7 2>œ 4> 4>ƛ ?7Š>*1 A >& &2 0>*7>* G

?*7>Ç1>1> :>)*>& 0K"@ Ð &@ ij4@ƛ ,¦2§®'&@*Aē,

&K š& A 0>2&@ .> )*B 2>œ 4> 4>ƛ /?7­1>& &2 Ë;

?% ,Ë;>7 2 7:>;&@ />2™1> > ?7 >2 &>

0>*7 2& ;Gƛ

7®&@0A5G 0>*7>4> ®'H1 ‚ ?05>4ƛG Ë>0@% 7®&@ &ņ @ baƛf ?7 2A 4G4@ 7®&@
;@ 0>*7@ : ® ņ&@&@4 ®'H1> ‚ @ ,?;4@ ,>12@ ;ƛG
Ë>0@% 7®&@ > ?7 >: 7 7>$@&B* *> 2@ 7®&@ 7?H 8­ëG Ƨ
?*0>%‚ ;K& G¨1>ƛ Ë>0@% 7®š1> :® &ņ @ G &* ™ ?7 A24G¨1> 7®š1> 0)@4 & 2 ®,ć,% G ,>;>14>
2&>&ƛ Ë>0@% 4K : Œ1G @ 7>$ ;@ *> 2@ 2%> @
:ĒA 7>& ;ƛG *> 2@ 7®š1> 0>*7@ @7*> @ ?&0>*&> ?05&Gƾ
7>$7&>&ƛ *> 2@ 7 Ë>0@% 4K 7®&º& ?'‚ ™ 1> 7®š1> @ 4K :Œ 1> 01>?‚ (& :&Gƾ (>ƾƼ
:;: . );@ 0Kî> Ð0>%>& :&Kƛ *> 2@ 4K :Œ 1G1>
,>#>Ƽ 7>#@ š1>(@ƾ
™ 1> 7®š1>0 1 G ,2A 8G > :K
:?A 7)>Ƽ :G7> ,4¢)

*:&>&ƾ

(*H ? (* þ?791 2 > @ ,&B » Ë>0@% 7®š1> 2& ™ 1> 7®š1> *:H ? ‚ ,1>7‚ 2%>1> ?) 75

:&>&ƛ Ë>0@% 7 *> 2@ 7®š1> > >1>,>4! :&>&Ƽ š1>05A G Ð(Ä9%0ÚA :&>&ƾ

)?A * &> 7 ?7Š>* &Î Š>*>1> )>2G ;K& :&Kƛ ™ (H* ?(* 2 > 1> ,&B ‚&G:>"@ 017&» ñG >7 2

74. B* :&>&ƾ

ĵ?Ï& 7®&@ Ƨ

2> ?7 >2 2> Ǝ $GƼ *>4GƼ *ü>Ƽ &5@Ƽ :2K72 8>

) 7®š1> 1> ?7 >:> (2¤1>* K% K%š1> ,>%7î> 75 1> Ð >2 @ 7®&@ :&Gƾ 2> ®'>*
:>2Œ1> 7>57 !@ Ð(8G >& ,>%7î>1> ‰GÎ>&
Ð?É1> :ēA ;K& :&@4 š1> > ?7 >2 2> 4K 7®&@ ÏŻ @& >4G4@ $5&ƾG :>0>ž1& :,>! 7
:A,@ 0@*Ƽ 7>;& B ŻÏƼ >% >0Ƽ «1>,>2@ ÏŻ
7 š1> @ 1>(@ &1>2 2>ƛ

š1>(@ >2%> 05A G( G @4 1> Ð >21> 7®š1> ?*0>‚%

7®&@ G Ð >2 7 š1> 1> ?7&2%> @ 7?H 8­ëG ;K&>&ƾ 1>?87>1 :2 ‰%Ƽ 2K1Ƽ ?8‰% &: G &2
,$A @4Ð0>% G :> &> 1G&@4ƾ :>0>? 7 )>?0‚ >2%> 0A5G ?Ż Ï& 7®š1> @
?*?0&‚ @ ;K 8 &ƾG Ƹ ņ&@ baƛg ,;>ƛƖ

65

आकतृ ी १०.६ ः केदं ्रित वस्ती वस्त्या आढळतात. या प्रकारची वस्ती अरंुद आकाराची
व सरळ रेषते असत.े (आकृती १०.७ पहा.)
वशै िष्ट्ेय :
v या वस्तीमधील घरे एका रांगते असतात. कालांतराने

वस्ती वाढत गेल्याने त्यांच्या अनके रागं ा होतात.
v रस्ते एकमके ानं ा समांतर असतात.
v घरांशिवाय वस्तीमध्ये काही दुकाने असतात.
v भविष्यकाळात रस्त्यांच्या दिशने े या वस्त्यांची वाढ

होत राहते. उदा., भारतातील किनारपट्टीचे प्रदेश,
प्रमुख नद्या, राज्य व राष्र्ट ीय महामार्गालगत अशा
प्रकारच्या वस्त्या आढळतात.

वैशिष्ट्ेय : हे नहे मी लक्षात ठेवा.
v वस्तीमधील घरे जवळजवळ असतात.
v वस्तीमध्ये सामाजिक सेवा उपलब्ध असतात. मानवी वस्तीच्या स्थानावर परिणाम करणारे घटक
v वस्त्यांना स्थल व कालसापेक्ष वितरणामुळे विशिष्ट
प्राकृतिक सांस्कृतिक आर्थिक घटक
आकार प्राप्त होतो. (१) भूरचना (१) संरक्षण (१) जलसिंचन
v या वस्तीतील जुन्या परिसरात रस्ते अरदंु असतात. (२) जमीन/मृदा (२) आरोग्य (२) व्यवसाय
v या वस्तीमध्ये विविध जाती, धर्म, पथं , वशं व (३) हवामान (३) शिक्षण (३) वाहतकू व
(४) शषु ्क भूमी (४) परयट् न सदं शे वहन
विचार- प्रणालीचे लोक एकत्र राहतात, त्यामुळे (५) पाणीपुरवठा (५) ऐतिहासिक (४) उद्योगधंदे
अशा वस्तीत सामाजिक जीवन चागं ले असत.े (६) नदीकिनारा सदं र्भ (५) व्यापार
रेषाकृती वस्ती : (६) शासकीय
कार्यालये
रस्ता, लोहमार्ग, नदी, कालवा, समदु ्रकिनारा,
पर्वतीय प्रदशे ाचा पायथा इत्यादी प्रदेशांलगत रेषाकृती

पहा बरे जमते का ?

Ø भारतातील महानगरे कोणती?
Ø तमु ्ही रहात असलले ी वस्ती वरीलपैकी कोणत्या

वस्ती प्रकारात येते ते सागं ा.

आकृती १०.७ ः रेषाकृती वस्ती मी आणखी कोठे ?
F इयत्ता तिसरी- परिसर अभ्यास- आपले शहर

व आपले गाव.

F इयत्ता पाचवी- परिसर अभ्यास भाग-१-

पषृ ्ठ क्र. ४२
66

,;> .2G 0& G > Ƭ

>4@4 >1>? Î> G ?*2@‰% 2>ƛ š1> &@4 0>*7@ 7®š1> G Ð >2 5 > 7 š1>?791@ 0>?;&@ ?4;>ƛ

®7>1>1

Ь* bƛ 'K#‹1>& š&2G ?4;>ƛ Ь* cƛ ,A$@4 ?7)>*> 7ē* 0>*7@ 7®š1> G Ð >2

Ƹbƹ 0>*7@ 7®&@ G ?7?7) Ð >2 ®,ć 2>ƾ 5 B* ?4;>ƛ

Ƹcƹ Ż?Ï& 7 ?7 2A 4G¨1> 7®š1> 0)@4 -2 Ƹbƹ 8G&>& 2>?;¨1>0A5G š1> 1> 75G G @ 7

?4;>ƾ ,H8> @ . & ;K&Gƾ

Ƹdƹ 0>*7@ 7®&@1> ®'>*>72 ,¦2%>0 2%>Ç1> Ƹcƹ 7®&@& :>0>? @7* > 4G :&Gƾ

Ð> ?ƌ & ! > G ®,ć@ 2% 2>ƾ Ƹdƹ 2®š1> 1> (Kž;@ .> :B (à >* G :&>&ƾ

Ƹeƹ 0>*7@ 7®&@ > 2/ :> >4> :4G Ƹeƹ ;@ 7®&@ :0ÏA ? *>Ç1>72 ? 7Ɓ > #Ĝ 2>1>

1>?791@ 0>?;&@ ?4;>ƾ ,>1›1>8@ $5&Gƾ

Ƹfƹ 7>#@ 7 Ë>0@%7®&@ 1> (K* 0>*7@ Ƹfƹ К1G !Ƈ Ə. > @ 2G 0 G >, >:B* 4> .

7®&º0)@4 -2 ®,ć 2>ƾ :&>&ƾ

67

(६) ही वस्ती सरं क्षणाच्या दृष्टीने चागं ली असत.े (आ) ‘B’ वस्तीमध्ये माध्यमिक शाळा, मोठी
(७) घरे दरू दूर असल्याने आरोग्याच्या दृष्टीने बाजारपेठ व लहान चित्रपटगहृ आह.े

चागं ले असत.े (इ) ‘C’ वस्ती मध्ेय घर,े शते ी, अनके दकु ाने व
(८) घरे एकमके ांस लागून असतात. छोटे उद्योगधदं े आहेत.
प्रश्न २. आराखड्याचे निरीक्षण करून खालील
(ई) ‘D’ वस्ती हे नैसर्गिक बदं र आह.े तसेच तेथे
माहितीच्या आधारे वस्त्यांचे प्रकार सागं ा. अनेक उद्योगधंदे वसलेले आहेत.
(अ) ‘A’ वस्तीमध्ेय पाच ते सहा घरे असून गावात
* C ही रेखाकृती वस्ती आह.े ती तेथे विकसित
इतर सवु िधा नाहीत. होण्याची दोन कारणे सांगा.

C
B

A सूची
D नदी -
मखु ्य रस्ता -
ICT उपक्रम : रले ्वे -
मोबाईल आतं रजालावरील गुगल मपॅ वरून तमु च्या समोच्च रषे ा -
वस्ती -
गाव/शहर परिसराचा फोटो मिळवा. त्यावरून तुमच्या
वस्तीची माहिती, प्रकार व वैशिष्ट्ये लिहा.

***
68

bbƛ :0Kä 2G9> * >8> ?% /ēB ,G

@ 7 Ð(8G >&@4 : 4,%> * >8>& :>
(> 74> >&Kƙ 1> @ 'K#@ 0>?;&@ &¤A ;@ 1š&> ,> 7@&
G&4@ ;ƛG 1>72 )>¦2& ,$A @4 &ņ @ ?8‰ > 1>
0> (‚ 8*‚ > >4@ 2>ƛ

ē* ,;>ƛ

ƕ?8‰ >: >"@ : B *> Ƨƚ 0Kî> >2> G >2ƚ,> .!>! G
7 >&‚ G * >7Gƛ 7 >&‚ @4 04A > G ! ē* š1> 1>& .!>!G
7>!>7ƛG Ɩ

™ 72@4 &ņ @& (> 7¨1>Ð0>% G 4> .! K4 >2> >

0K"> .!>!> 7 &2 :>?;š1 Ž1>ƛ ™ &ņ @& (> 7¨1>Ð0>%ƙG :,>! &5 ?(:G4 8>

,÷&@*G > .!>ë> G (K* /> 2>ƛ

™ .!>ë> > :,>! /> !G.472 "7G *B .!>ë> @ @
™ .!>!> :0Kē* ,>?;¨1>: :> ?(:&K ?% 7ē* ?00@0)G 0K >ƛ

,>?;¨1>72 :> ?(:&K 1> G ?*2@‰% 2>ƛ ,G§ž:4*G
.!>ë> G 2 G * 7;@& >$>ƛ

69

™ &> .!>ë>72 4ij G¨1> A%> 1> *A2K)>*G
?8‰ > *@ .!>ë> G >, 2™1>:>"@ :A2@1>
:>;>¥1>* G G( Ž1>7>ƛ

™ /B,CĈ>1> : 4,%>.>.& :> B* ;> Ǹ.!>!> ™ ij4G4 G >, 7 G 5G * 2&> & G Î 2>;™1>:>"@
,7‚&ǹ (> 7>ƛ .!>ë> @ ?*0A5&@ .> B ¤;% G š1> 1>01 G !Ŋ'?, ? Ļ7> !K (>2 >#@ /@
,7&‚ > G ?8 2 :4G4> /> š1>* > (> 7>ƛ 1> !K >ƛ
.!>ë> G ,¨1>4> >, 2>1 G ;G&ƛ

™ .!>ë>72 (K* ?" >%@ A%> 2>ƛ К1 G A%0G 1 G
,2A :G G & 2 "G7>ƛ .!>!> ?*05A &> :¨1>* G š1> G
>, &5> #*Ŋ 721> ?(8*G G 4;>* ;K& >&@4ƛ

™ &> !'Ŋ ?, * >$&>ƙ .!>ë> G >, > (>72
"7G >ƛ : ž> & >41> >,>1> #*G G
,§G ž:41> :>;>¥1>*G 29G >$>ƛ >$44G @ 29G
:7:‚ >)>2%& 7&‚5A > >2 :4G ƛ

70

7&‚A5> >2 2G9>* > :G 0¨B 1 ü>4Ƭ ,;> .2ƙG К1G
>,>1> 0K 4G¨1> >#@ > ,1K &A¤;>4 > 1>:>"@
;K
4 >Ƭ :7 ‚ 7&A‚5> >2 2G9> *> 0¨B 1 ?(¨1>72ƙ
,4 G .!>!> ,7&‚ > > 2> #> >$™1> G >0 ,B%‚
;K
4ƛ

™ 29G >$¨1>72 !Ŋ'?, 'K#@ 72 4>ƛ !Ŋ'?, 1>
> @ ,§G ž:4*G B% 2>ƛ ;4‹1> ;>&>*G :7>‚&
>4 > >, >$*Ŋ .> B: "G7>ƛ 24¨G 1> (K*
>,>: >"@ :(A )M > ;@ ņ&@ 2>ƛ

2> ?7 >2 2> Ǝ

™ ;@ &ņ @ ē* >¨1>72 &1>2 >4¨G 1> ņ&@ # G ) ,% 1> ņ&@& *0G ij >1 ij4ƬG ,%
*@! ,;>ƛ &A01> 4‰>& 1
G 4ƙ ½ &¤A ;@ >&
8> &@* 7&A‚5> >2 2G9> >$4G¨1> ;&G ƛ > (>72 .!>!> 1> ?Î?0&@1 7®& B G (M ?7?0&@1
1> >& :4¨G 1> 7&5A‚ > ,H ½ :7>&ƒ ? Î &1>2 4ij G ;Gƛ К1‰>& #Ĝ 2ƙ ,7&‚
1> /ēB ,> G : G G( G * ?0*@72 ? 7Ļ >
&¨1> 7&5A‚ >1> ĵÏ®'>*@ .!>ë> @ &A¤;@ > (>72 ? Î &1>2 2% G 8‹1 *:&Gƛ
:AĒ7>&@: 0K 4G4@ @ >& ?4;>ƛ .> :B "G74¨G 1> š1>:>"@ ?%&@ ,(M) &ƙ :7‰} % ,(M )& š1>(@
К1G >,> @ >#@ 0K >ƛ .>;2G @4 7&5A‚ > >2 29G G: ,÷&º > 7>,2 4ij > >&Kƛ 1> ,÷&@ &A¤;@
Ǹaǹ ƕ8Bž1Ɩ :G 0B¨1 ü>ƛ š1>*& 21> 7 G 7 G ž> /B K4 ?791> > ?789G £1>: ¨ij 1>72
?8 >4 ƛ

71

ƛ

bbƛb ƕ Ɩ Ƨ /,B ĈC > @ Ð?& ņ&@ bbƛb ƕ.Ɩ Ƨ :0Kä 29G > > * >8> @ 0@!201G

72@4 ņ&@ bbƛb ƕ Ɩ 01 G /,B ĈC > @ /L K?4 ®,ć@ 2%

Ð?& ņ&@ (> 74@ ;ƛG &@ G >5 @,7B ‚ ?*2@‰% /,B CĈ>72@4 ?7?7) /ēB ,> > £1>: 2&>*>
1> /Bē,> @ :0ÏA :,>!@ ,>:*B @ @ƙ : 4,%>ƙ
2> 7 >4@4 Ь*> @ š&2 G ü>ƛ &>2ƙ &>2> @ ?(8>ƙ š1>72@4 4Ð7>; 1> >
£1>: 2>7> 4> &Kƛ 1>:>"@ ?7?8ć Ð >2G &1>2
¾ :(2 Ð?& ņ&@& K% K%&@ /Bē, G ?(:& ;G&Ƭ 4ij G4G * >8 G 7>,2&>&ƛ ; G * >8G ¤;% G :0Kä&>
¾ 1> К1 G /ēB ,>:>"@ 7>,24G4 G 2 K%&GƬ (8‚ * >8ƛG 1> * >8>& *B ,¨1>4> /Bē,> @

&> ņ&@ bbƛb ƕ.Ɩ 0)@4 * >8> G

?*2@‰% 2> 7 >4@4 Ь*> @ š&2G ü>ƛ

¾ * >8>01G >1 >1 ?(:& ;GƬ 72@4 Ð >2 @ 7?H 8­ëG :0 &>&ƛ ,1‚! ƙ ? 1>‚2K; ƙ

¾ * >8>& ?(:& :4¨G 1> #Ĝ 22> > @ :7‚:>)>2% /! Ļ&@ 2%>2Gƙ :2 ‰% (4>&@4 ?) >2@ƙ :?H * ƙ
?(8> 8@ ;ƬG
š1>(º*> &: G K%š1>;@ Ð(8G > G ?*1K * 2&>*>
¾ * >8>&@4 K%š1> ?(8:G :,>! Ð(8G ;ƬG 1> * >8> > B, ,1K ;K&Kƛ
¾ * >8>&@4 2G9> G 0@& 0@ 7 >®&@& >®&

0B¨1 ? &@ ;GƬ

¾ ;@ 0¨B 1 G >1 (> 7& :>7@&Ƭ 2> #K ij >47> Ǝ

¾ 1> * >8>& 7 &A¤;@ K(2 ,>?;4G¨1> Ð?& ņ&@01 G &A¤;@ >( G /ēB , :0Kä 29G > 1> )>2G

>;@ :>¤1 ;G >Ƭ :¨1>: & G K%&ƬG ,>;&>ƙ &«G ;> š1> /Bē,> #G &A¤;@ K"Ŋ* ,>;&>Ƭ

¾ K%&@ ņ&@ ?) 0>?;&@ (&G G 7 &@ 0>?;&@ ƕ (>ƛƙ * >8>& :0Kä29G > 1> :>;>¥1>* G

K%&@Ƭ !G #@ (> 74@ ;ƛG 1> ! G #@ # G &A¤;@

¾ &A¤;@ &1>2 ij4G4> Ǹ.!>!> ,7‚&>ǹ > 2> #> 7 K"*Ŋ ,>;&> ;>&ƬƖ

1> * >8>& >;@ :>2 ,G %> ;G >Ƭ

72

परु दं र वरील प्रश्नांची उत्तरे शोधताना समोच्च
रषे ाशं ी तुमची मतै ्री होईल आणि समोच्च रेषांनी
कऱ्हा नदीचे खोरे काढलले ी प्रमखु भूरूपे तुम्ही ओळखू शकाल.
l तुमच्या गावाची/शहराची
मळु ा-मठु ा खोरे समदु ्रसपाटीपासूनची उचं ी (मीटरमध्ेय) शोधा.
समदु ्रसपाटीपासून तमु च्या गावाची/शहराची
११.३ (अ) : सासवड कऱ्हाखोरे प्रतिकतृ ि उंची दाखवणाऱ्या समोच्च रषे ा काढायच्या
आहते . प्रत्केय समोच्च रेषते ील अंतर जास्तीत
जेजरु ी पुरंदर जास्त ५० मीटर घ्यावे. तमु च्या गावाच्या/
नारायणपूर शहराच्या उचं ी पर्तंय साधारणपणे किती
समोच्च रषे ा काढाव्या लागतील?
सासवड कऱ्हा नदी l विद्‌यार्थी मित्रानों अशी कल्पना करा, की
तुम्ही गिर्यरा ोहणासाठी गले ा आहात. तमु ्हांला
दिवे घाट ‘अ’ या डोंगराच्या किल्ल्यावर पोहोचायचे
आह.े या डोंगराचा नकाशा आकतृ ी ११.४
कात्रज दिवे घाट डोंगर रागं ा मध्ये दिला आह.े या नकाशातील समोच्चरषे ांचे
निरीक्षण करून तुम्ही या डोंगराच्या शिखरावर
उंची मीटरमध्ेय कोणत्या बाजनू े सहज व सरु क्षितपणे पोहोचू
शकाल, तो मार्ग पने ्सिलच्या साहाय्याने चित्रात
११.३ (ब) : सासवड कऱ्हाखोरे नकाशा दाखवा.

आकतृ ी ११.३ (अ) मध्ये एक प्रतिकृती दिली अ
आह.े प्रतिकृतीमधील उत्तर भाग मळु ा-मठु ा नद्यांच्या
खोऱ्याचा आह.े त्यानतं र कात्रज-दिवघे ाट ही डोंगररांग उचं ी मीटरमध्ेय
पश्चिमेकडनू परू ्ेवकडे विस्तारलेली दिसत आह.े त्या
पलीकडे कऱ्हा नदीच्या खोऱ्याचा काही भाग दिसत ११.४ : समोच्च रेषा (डोंगर)
आहे.

(वरील प्रतिकतृ ी व त्या खाली दिलेल्या समोच्चरेषा
नकाशाचे (आकतृ ी ११.३ (ब)) काळजीपूर्कव निरीक्षण
करा. व खालील प्रश्नांची उत्तरे द्या.)
Ø नकाशात परु दं र किल्ला कोणत्या दिशेला आह?े
Ø नकाशातील कऱ्हा नदीच्या वाहण्याची दिशा कोठनू

कोठे आहे?
Ø नकाशात कोणत्या बाजूला डोंगर रागं नाहीत?
Ø नकाशातील कोणता भाग आपल्याला प्रतिकतृ ीत

दिसत नाही? तो का दिसत नसावा?
Ø कात्रज-दिवेघाट या डोंगररागं चे ी उचं ी कोणत्या

दिशेने वाढत गेली आहे?
Ø उचं डोंगररांगा कोणत्या दिशेला आहते ?

73

हे नहे मी लक्षात ठेवा. मी आणखी कोठे ?
F इयत्ता पाचवी- परिसर अभ्यास भाग-१- पषृ ्ठ
समोच्च रेषा म्हणजे नकाशात समान उंचीची
ठिकाणे जोडणारी रषे ा, त्यामळु े सहसा या रेषा ३९ ते ४१
एकमेकांना छेदत नाहीत.

स्वाध्याय

प्रश्न १. खालील प्रश्नचां ी उत्तरे लिहा. प्रश्न २. रिकाम्या जागी योग्य शब्द लिहा.
(१) समोच्चता दर्शक नकाशाचा वापर (१) तनसकरमतोाचशथे ्ाचीवलररषे उसातएमाकोरचम्..चेक.र.ी.ेषंच.ा्...य.ा. ज....व....ळ.....अअ..सस..तत.ी.ोल.च,े
कोणाकोणाला होतो? (२)
(३) प.्.रत.ि.न.ि.ध.ि..त.्.व. .क..रतताीतल. अंतरावरून उताराची
(२) समोच्च रषे ाचं ्या निरीक्षणावरून काय
लक्षात येत?े
(३) शते कऱ्यांना समोच्च रेषा नकाशांचा उपयोग कल्पना करता यते .े
कसा होईल?
(४) प्रदशे ातील भूरूपाचे व उचं ीचे वितरण (४) दोन .स..म..ो.च.्.च..र.ेष..ा.तं .ीलतीव्अर अतं रसतको.मी असते
कशाच्या साहाय्याने दाखवता यते ?े तेथे

प्रश्न ३. खालील नकाशातील भरू ूपे ओळखा.

उंची मीटरमध्ये

***

74

परिशिष्ट

भौगोलिक शब्दांचे विस्तारित अर्थ

— अपभू (Apogee) ः चदं ्राच्या प्रदक्षिणामार्गावरील पथृ ्वीसापेक्ष Pattern) हा कालसदृश आकृतिबंध आह.े
विशिष्ट स्थिती. या स्थितीत चदं ्र पृथ्वीपासून जास्तीत जास्त — आवर्त (Cyclone) ः एखाद्या ठिकाणी सभोवतालच्या
अंतरावर असतो प्रदेशापेक्षा हवेचा दाब कमी होण्याची स्थिती. असा हवेचा

— अपसूरय् (Aphelion) ः पथृ ्वीची प्रदक्षिणा मार्गावरील दाब कमी झाल्याने सभोवतालच्या प्रदेशाकडून कमी
सूर्यापासनू जास्तीत जास्त अतं रावरील स्थिती. ही स्थिती जुलै दाबाच्या प्रदेशाकडे हवा चक्राकार रीतीने वाहू लागते.
महिन्यात यते .े त्यामुळे चक्राकार फिरणाऱ्या हवेची संरचना तयार होते व
अशाच स्थितीत ही संरचना एका भागाकडनू दुसऱ्या
— अपक्षालन (Leaching) ः अपक्षयाची एक प्रक्रिया. जास्त भागाकडे सरकते.
पाऊस असलले ्या दमट हवामानाच्या प्रदशे ात ही प्रक्रिया
जास्त कार्यरत असत.े खडकातं ील क्षार व इतर विद्राव्य खनिजे — उपखडं (Sub Continent) ः खडं ाचा असा विभाग, की जो
पाण्यात विरघळतात आणि पाण्याबरोबर वाहून नले ी जातात. भौगोलिक व सांस्कृतिक स्तरावर खडं ाच्या इतर भागापं के ्षा
वगे ळा असतो. दक्षिण आशियातील हिमालय पर्वताच्या
— अयनदिन (solstice day) ः पृथ्वीच्या परिभ्रमण मार्गावरील दक्षिणेस असलेल्या भूभागास भारतीय उपखंड असे म्हणतात.
तिची एक सूर्यसापके ्ष स्थिती. अशी स्थिती पथृ ्वीवर दोन यात भारत, पाकिस्तान, बागं ्लादेश, नपे ाळ, भूतान व श्रीलंका
दिवशी येते. २१ जनू व २२ डिसबंे र हे दोन अयनदिन आहेत; या देशाचं ा समावशे होतो.
परंतु या दोनही दिवशी पथृ ्वीची सरू ्यसापके ्ष स्थिती काहीशी
वेगळी असते. २१ जून रोजी पथृ ्वीचा उत्तर ध्वरु सरू ्याकडे — उपभू (Perigee) ः चंद्राच्या प्रदक्षिणामार्गावरील पथृ ्वीसापेक्ष
जास्तीत जास्त म्हणजे २३०३०' ने कललेला असतो. या विशिष्ट स्थिती. या स्थितीत चंद्र पृथ्वीपासून कमीत कमी
अतं रावर असतो.
दिवशी करवक् ृत्तावर सूर्यकिरणे लंबरूप पडतात. २२ डिसेबं र
या दिवशी पथृ ्वीचा दक्षिण ध्ुरव सूर्याकडे जास्तीत जास्त — उपसूर्य (Perihelion) ः पृथ्वीची प्रदक्षिणा मार्गावरील

म्हणजे २३०३०' ने कललेला असतो. या दिवशी मकरवृत्तावर सूर्यापासून कमीत कमी अतं रावरील स्थिती. ही स्थिती
सूर्यकिरणे लबं रूप पडतात. २१ जून व २२ डिसबें रला अनकु ्रमे जानवे ारी महिन्यात यते े.
‘उन्हाळ्यातील अयनदिन’ व ‘हिवाळ्यातील अयनदिन’ असे — उत्तरायण (Northward march of the Sun) ः सरू ्याचे
सबं ोधतात. २१ जून हा उत्तर गोलार्धातील सर्वंात मोठा दिवस उत्तरके डे सरकणे. याची सुरूवात २३ डिसंेबरपासून होते व
असतो, तर २२ डिसबंे र हा दक्षिण गोलार्धातील सर्वतां मोठा सरू ्य दररोज थोडाथोडा उत्तरके डे सरकत असल्याचे जाणवते.
दिवस असतो. २१ जूननतं र सूर्य दक्षिणके डे सरकू लागतो. वास्तविक सूर्य

— अर्थशास्त्र (Economics) ः आर्थिक व्यवस्थापनचे े शास्त्र प्रवास करत नाही; परंतु पथृ ्वीचे परिभ्रमण आणि कललले ा
याच्या अभ्यासाची गरज व्यक्तींपासनू राष्ट्रांपर्यंत सर्वानं ाच आस याचं ्या परिणामातनू सरू ्य सरकत असल्याचे आपल्याला
असते. भासते.
— उधाणाची भरती-ओहोटी (Spring Tide) ः पौर्णिमा व
— अ२५श०्व तअे ३क्०षां०श (Horse Latitudes) ः दोनही गोलार्धंता ील अमावसस्ेलय ा यणे ारी भरती किंवा ओहोटी.
प्रदशे ात जास्त दाबाचा
अक्षवतृ ्तीय प्रदशे . या
पट्‌टा असल्याने हवा बाहरे जाते व प्रदशे सर्वसाधारणतः शातं अमावास्ेयला सूर्य व चंद्र पथृ ्वीच्या एकाच बाजूस असल्याने
असतो, म्हणून या पटट्‌ ्याला अश्व अक्षांश असे म्हणतात. या दिवशी भरती-ओहोटीची कक्षा सर्वातं जास्त असत.े
पौर्णिमसे ह ही कक्षा जास्त असते; परंतु अमावास्यापके ्षा थोडी
— आकृतिबधं (Pattern) ः मांडणी, ठेवण, इत्यादी. अभिक्षेत्रात कमी असत.े अशा भरती ओहोटीस उधाणाची भरती-ओहोटी
किवं ा कालानुरूप वेगवेगळ्या घटकाचं ी एकत्रित केलले ी असे म्हणतात.
मांडणी. अशी मांडणी तयार होताना त्या त्या घटकांवर — कालगणना (Measurement of Time) ः दिवस, महिना व
स्वतंत्रपणे तसेच एकत्रितपणे भौगोलिक स्थितीचा परिणाम
होत असतो. जलप्रवाह आकतृ िबधं (Drainge Pattern) हा वरष् ही कालगणनेची मूळ एकके आहते . दिवस व वर्ष ही
अभिक्षेत्रीय आकतृ िबधं आहे, तर पीक आकतृ िबंध (Crop एकके अनुक्रमे पथृ ्वीच्या अक्षीय व कक्षीय गतीचे परिणाम
75

भौगोलिक शब्दांचे विस्तारित अर्थ

आहते , तर महिना हे एकक चंद्राच्या कक्षीय गतीचा परिणाम थोड्या भागातनू च दिसते. ही प्रकाशमान कडा एखाद्या
आह.े बागं डीप्रमाणे दिसत,े म्हणून अशा सूर्यग्रहणास कंकणाकृती
— कृष्ण पक्ष (Wanning Period) ः पौर्णिमने तं र प्रतिपदपे ासून सूर्यग्रहण असे म्हणतात.
अमावास्ेपय र्यतं चा पंधरवडा. या काळात चंद्राचा पृथ्वीवरून — खग्रास ग्रहण (Total Eclipse) ः ज्या ग्रहणाच्या वेळी
दिसणारा प्रकाशित भाग दररोज कमी कमी होत जातो. या सूर्यबिबं किवं ा चदं ्रबिंब परू ्णतः झाकले जाते आणि सरू ्य किंवा
पधं रवड्यास ‘वद्य पक्ष’ असेही म्हणतात. चदं ्र दिसेनासे होतात, त्याला खग्रास ग्रहण असे म्हणतात.

— कषृ ी (Agriculture) ः कृषी ही बहुल समावेशक सकं ल्पना — खबूस (Kuboos) ः अरब देशांतील एक भाजून तयार कले ेला
आह.े शते ी व तिला परू क अशा अनके व्यवसायाचं ा यात खाद्यपदार्थ. हा पदार्थ भाकरी किंवा रोटी सारखा असतो.
समावेश होतो. पशपु ालन, दुग्धोत्पादन, मत्स्यपालन,
रशे ीमकोश उत्पादन, रोपवाटिका अशा सर्वांना मिळनू कषृ ी — खंडग्रास ग्रहण (Partial Eclipse) ः ज्या ग्रहणाच्या वळे ी
असे सबं ोधले जात.े सरू ्यबिबं अंशतः झाकले जाते किवं ा चंद्रबिबं अंशतः दिसने ासे
होते, त्याला खडं ग्रास ग्रहण असे म्हणतात.
— कृषिपर्यटन (Agro tourism) ः कृषिपर्यटनात कृषिसदं र्भातील
वगे वगे ळ्या कामाचं ी माहिती, प्रत्यक्षात शते ावर किवं ा करु णावं र — गुरुत्वाकर्षण बल (Gravitational Force) ः कोणत्याही दोन
जाऊन घणे े हा महत्त्वाचा भाग असतो. लोकानं ा आपण खातो पदार्थांमध्ेय परस्पर आकरणष् असते या आकर्षणास
त्या अन्नाचे उत्पादन कसे होत,े ते कोण करते याबद्दल गुरुत्वाकर्णष असे म्हणतात. या बलाची शक्ती वस्तूंचे
असलले ्या उत्सुकतते नू कषृ िपर्यटनास सरु ुवात झाली. शते ास वस्तुमान व त्या वस्तूंमधील अतं र याचं ्यावर अवलंबून असत.े
किवं ा कुरणास भटे दणे ्याऱ्या पाहुण्यांपकै ी अनके ाचं ा, विशषे तः सरू ्यमालते ील ग्रह त्यांच्या विशिष्ट कक्तषे नू सरू ्याभोवती
लहान मलु ाचं ा हा पहिला अनभु व असतो. भारतात कृषिपर्यटन प्रदक्षिणा करतात हा देखील गरु ुत्वाकरषण् ाचा परिणाम आह.े
अलीकडच्या दशकात वाढू लागले आह.े कषृ िपर्यटन विकास तसेच प्रत्ेकय ग्रहामध्ये अंतर राखले जात.े त्यांना एकत्र
मडं ळातर्ेफ हे काम कले े जात.े २०१४ सालापर्तयं महाराष्ट्रात राखण्याची प्रेरणा ही देखील गरु ूत्वाकरष्णामुळे मिळते. हे
एकणू २१४ ग्रामीण वस्त्यांमध्ेय अशी कदंे्रे उघडली आहते . सदु ध‌् ा गुरुत्वाकर्णष बलाचे उदाहरण आह.े गरु ुत्वाकर्षणाचे
मूल्य M१ M२/D२ असे काढले जाते. यात M१ व M२
— कदें ्रित वस्ती (Nucleated Settlement) ः वस्त्यांचा अनुक्रमे दोन वस्तूंचे वस्तुमान (Mass) दर्शवतात, तर D
आकतृ िबंध. हा बहुधा भौगोलिक घटकावं र अवलंबून असतो. त्यातील अतं राचे (Distance) प्रतिनिधित्व करतो.
जंवे ्हा एखाद्या वस्तीतील इमारती विशिष्ट स्थानाजवळ
एकत्रित झालले ्या असतात अशा वस्त्यांना कदें ्रित वस्ती असे — ग्रहण (Eclipse) ः सूर्यबिबं किवं ा चदं ्रबिंब झाकले जाणे
मानले जाते. इमारतींच्या केंद्रीकरणामागे अनेक कारणे असू म्हणजे अनकु ्रमे सूर्यग्रहण किंवा चदं ्रग्रहण होय. सरू ्य व पृथ्वी
शकतात. त्यात जलस्रोत हे एक महत्त्वाचे कारण आहे. याचं ्यामध्ेय चंद्र आल्याने सरू ्यबिबं झाकले जात.े चदं ्र ज्यावेळी
संरक्षण हेही वस्ती केंद्रित बनण्याचे कारण असू शकते. पथृ ्वीच्या सावलीतून प्रवास करतो, त्या वळे ी चंद्रबिंब झाकले
जात.े अशी स्थिती केवळ सरू ्य, चदं ्र व पथृ ्वी हे तीनही खगोल
— कंदे ्रोत्सारी बल (Centrifugal Force) ः केंद्रापासून दूर जेव्हा एकाच सरळ रेषते येतात, तेव्हाच होते; परंतु सर्वच
जाण्याचे बल. स्वतःभोवती फिरणाऱ्या–परिवलन करणाऱ्या– अमावास्या किंवा पौर्णिमांना ग्रहणे होत नसतात, कारण पृथ्वी
वस्तूंमधील कणांत केदं ्रापासनू दूर जाण्याची प्रवृत्ती निर्माण व चदं ्राच्या कक्षा एकमके ांशी समु ारे ५° चा कोन करतात.
होत असते. अशा केंद्रापासनू दूर जाण्याच्या बलास केंद्रोत्सारी — चदं ्रकला (Phases of the Moon) ः पृथ्वीवरून दिसणाऱ्या
बल असे सबं ोधतात. चदं ्राच्या प्रकाशित भागाचा रोज बदलणारा आकार.

— कंकणाकतृ ी ग्रहण (Annular Eclipse) ः सूर्यग्रहणाच्या वेळी — जलसिंचन (Irrigation) ः पिकासं ाठी पावसाशिवाय
चंद्र जर पृथ्वीपासनू खूप लांब असेल, म्हणजचे तो जवळजवळ स्वततं ्ररीत्या पाणी उपलब्ध करून दणे े म्हणजे जलसिंचन.
अपभू स्थितीत असले , तर चदं ्राची सावली अवकाशातच पिकासं ाठी पाणी हे अत्यतं आवश्यक असते. केवळ
सपं त.े त्यामळु े सरू ्यबिबं परू ्णपणे झाकले जात नाही. अशा वेळी पावसाच्या पाण्यावर पीक घणे े अनेकदा अवघड बनत.े
सूर्यबिंबाची केवळ प्रकाशमान कडाच पथृ ्वीवरून अगदी अशावेळी कालवे, विहीर, तळी, जलाशय, इत्यादींमधून

76

भौगोलिक शब्दांचे विस्तारित अर्थ

पिकास पाणी पुरवले जात.े त्यास जलसिचं न असे म्हणतात. पिकास खूप मोठा कालावधी लागतो, तर भाजीपाल्यास कमी
— त्सुनामी (Tsunami) ः सागरी तळावर भकू पं झाल्यामळु े कालावधी लागतो.
— परू ्वीय वारे (Easterlies) ः परू ्वेकडून यणे ारे वारे. मध्य
निर्मणा होणाऱ्या प्रचंड सागरी लाटा. त्सुनामी लाटा ज्या अक्षवृत्तीय जास्त दाबाच्या पट‌् ट्याकडून विषुववृत्तीय कमी
किनारी भागात पोहोचतात, तेथे मोठ्या प्रमाणात जीवित व दाबाच्या पट्‌ट्याकडे वाहणारे ग्रहीय वार.े
वित्तहानी होते. — प्रकाशवृत्त (Circles of Illumination) ः सूर्यप्रकाशामुळे
— दलाल (Agent) ः उत्पादक व ग्राहक यांमधील दवु ा. पृथ्वीचे प्रकाशित व अप्रकाशित असे दोन भाग होतात. या
कोणत्याही उत्पादित मालाचे ग्राहक हे एका ठिकाणी कदें ्रित दोन भागांना वगे ळी करणारी रेषा म्हणजे प्रकाशवतृ ्त होय.
नसतात, तर ते दरू वर विखरु लले े असतात. अशा स्थितीत प्रकाशवतृ ्त हे एक बहृ तव्‌ तृ ्त आह.े हे वृत्त काल्पनिक नसनू ते
उत्पादकाला आपला माल ग्राहकापं र्तंय पोहोचवणे अवघड सदैव पृथ्वीच्या पषृ ्ठभागावर प्रत्यक्षात अस्तित्वात असते.
बनते, त्यामळु े उत्पादक व ग्राहक यांच्या दरम्यान सबं ंध पृथ्वीच्या परिवलनामुळे त्याचे स्थान सारखे बदलत असत.े
प्रस्थापित करण्याची गरज निर्णाम होत.े दलाल ही भूमिका पार — प्रतिपादी बिंदू (Anti podal) ः कोणत्याही एका ठिकाणाच्या
पाडतात. नेमक्या विरूद्ध बाजसू असलले ा बिंद.ू हा बिदं ू पथृ ्वीतून
— दक्षिणायन (Southward march of the Sun) ः सूर्याचे जाणाऱ्या काल्पनिक व्यास रेषेच्या अनुरोधाने निश्चित कले ा
दक्षिणेकडे सरकणे. याची सुरुवात २१ जूनपासनू होते व सरू ्य जातो.
दररोज थोडाथोडा दक्षिणके डे सरकत असल्याचे जाणवते. २३ — प्रत्यावर्त (Anti-cyclone) ः एखाद्या प्रदेशात हवचे ा दाब
डिसबंे रनतं र सूर्य उत्तरके डे सरकू लागतो. वास्तविक सूर्य आसपासच्या प्रदशे ापेक्षा जास्त वाढतो. अशा वेळी कंेद्रीय
प्रवास करत नाही; परतं ु पथृ ्वीचे परिभ्रमण आणि कललेला जास्त दाबाच्या प्रदशे ाकडून सभोवतालच्या कमी दाबाच्या
आस याचं ्या परिणामातनू सरू ्य सरकत असल्याचे आपल्याला प्रदशे ाकडे वारे वाहू लागतात. (हवचे ी हालचाल सुरू होत.े )
भासत.े अशा कदें ्राकडनू बाह्य भागाकडे चक्राकार गतीने वाहणाऱ्या
— नॉट्स‌ (Knots) ः वाऱ्याचा वेग सागं णारे एकक जेव्हा वाऱ्यांना प्रत्यावर्त म्हणतात.
वाऱ्याचा वगे एकसागरी मैल (१.८५२ किमी) प्रतितास असतो — बदाऊन (Bedaun) ः अरबस्थानातील एक भटकी जमात.
तवे ्हा त्यास एक नॉट असे म्हणतात. ( १ साधा मैल= १.६०९ — बार्ली (Barley) ः हे एक तणृ धान्य असून समशीतोष्ण
किमी) प्रदशे ातील महत्त्वाचे खाद्यान्न आहे. हे अगदी सरु ुवातीपासनू
— पर्यटन (Tourism) ः एक सेवा व्यवसाय. यात पर्यटकांना पिकवल्या गले ेल्या धान्यांपकै ी एक असून, विशषे तः
आवश्यक असणाऱ्या विविध सवे ा पुरवल्या जातात. जस.े , यरु शे ियामध्ये सुमारे १३००० वर्षांपासून याचे उत्पादन घेतले
निवास, खान-पान, वाहतकू , सदं ेशवहन इत्यादी, तसचे जात आहे. याचा उपयोग जनावरांचे खाद्य म्हणनू कले ा
पर्यटन स्थळाची दखे भाल याचं ा समावशे होतो. जातो. हे सहज आबं वता येत,े त्यामुळे याचा उपयोग मद्यार्क
— पश्चिमी वारे (Westerlies) ः पश्चिमेकडून यणे ारे वार.े मध्य तयार करण्यासाठी कले ा जातो.
अक्षवतृ ्तीय जास्त दाबाच्या पटट्‌ ्यांकडून उपध्रुवीय कमी — भरती-ओहोटी (High tide and Low Tide) ः सरू ्य व चदं ्राचे
दाबाच्या पटट‌् ्यांकडे वाहणारे ग्रहीय वार.े गुरुत्वाकरषण् व पृथ्वीवर कार्यरत असलेल्या कदंे ्रोत्सारी प्रेरणा
— पाणलोट क्तेष ्र (Catchment Area) ः नदीच्या खोऱ्याचा याचं ्या एकत्रित प्रभावामळु े सागरी जलाच्या पातळीत होणारी
भाग. ज्या ज्या क्तेष ्रातनू नदीला पाण्याचा परु वठा होतो ते सर्व वाढ म्हणजे भरती, तर घट म्हणजे ओहोटी.
क्षेत्र म्हणजे नदीचे पाणलोट क्षेत्र होय. पाणलोट क्षेत्र हे अनके दा — भारती (Bharati) ः भारत सरकारचे अटं ार्क्टिका खडं ावरील
धरण/बंधारा यासाठीही सागं ितले जात.े संशोधन कदंे ्र. हवामान व सागर सशं ोधनाच्या अंगाने भारत
— पिकाखालील कालावधी (Cropped Period) ः एखाद्या सरकारच्या शोध मोहीम प्रकल्पांतर्गत अलीकडील स्थापन
पिकासाठी पेरणीपासनू कापणीपर्ंयतचा काल. वेगवेगळ्या कले ेले सशं ोधन कदंे ्र.
पिकासं ाठी हा कालावधी कमी-जास्त असू शकतो. ऊस या

77

भौगोलिक शब्दांचे विस्तारित अर्थ

— भूमीचे उपयोजन (Land use) ः जमीन या नसै र्गिक एखाद्या रेषात्मक घटकाच्या अनुरोधाने झाला असेल तर
संसाधनाचा उपयोग अनके गोष्टींकरिता कले ा जातो. एखाद्या घरांची माडं णीदेखील रेषात्मक बनते. वस्तींच्या अशा
प्रदेशातील जमीन कशाकशासाठी वापरली आहे, याचे आकतृ िबधं ास रेषात्मक वस्ती असे सबं ोधतात. रस्ता,
विश्लेषण भूमी उपयोजनात केले जात.े वन,े शते ी, वसाहती कालवा, नदी किंवा समदु ्रकिनाऱ्या लगत अशा वस्ती आढळनू
इत्यादींसाठी किती जमीन वापरली, हे भूमी उपयोजन यते ात.

विश्लेषणात अभ्यासले जाते. भूमी उपयोजनाचा आकृतिबंध — लोकसंख्या (Population) ः एखाद्या प्रदशे ातील विशिष्ट
तयार होत असतो. वळे ी असलले ी एकूण लोकांची सखं ्या.

— भांगाची भरती-ओहोटी ( Neap Tide) ः शुक्ल व कषृ ्ण — वसाहत काळ (Colonian Period) ः पश्चिम युरोपीय दशे ांनी
पक्षातील अष्टमीस यणे ाऱ्या भरती-ओहोटीची कक्षा कमीत १४ व्या शतकानंतर इतर सर्व खंडात स्थलांतरातनू किंवा
कमी असते, या दिवशी चंद्र, सरू ्य व पथृ ्वी काटकोन स्थितीत व्यापाराच्या उदि्‌दष्टाने सबं धं प्रस्थापित कले े. नंतर त्या त्या
असतात, त्यामुळे त्यांची गुरुत्वाकर्षण बले एकमेकांस पूरक प्रदेशात राजकीय सत्ता काबीज केली. हे प्रदशे वसाहती
राहत नाहीत. म्हणून समजल्या जाऊ लागल्या. या वसाहती युरोपातील

— मळू खडक (Parent Rock) ः एखाद्या प्रदशे ातील प्रमुख वेगवेगळ्या दशे ाचं ्या अधिपत्त्याखाली होत्या. पश्चिम
खडक. मृदानिर्मितीत खडकाचं े विदारण होऊन त्यांचा भगु ा युरोपियन देशातून मध्ययुगीन काळानतं र मोठ्या प्रमाणावर
होतो. कोणत्याही मदृ ते विदारित खडकाचा भाग, वजनाच्या स्थलांतर घडून आले. हे स्थलांतरित लोक उत्तर अमेरिकेच्या
दृष्टीने मोठा असतो. वगे वेगळ्या भागात स्थायिक झाले. या काळास वसाहत
काळ असे सबं ोधतात.
— मृदचे ी धूप (Soil Erosion) ः मदृ ेचे अपक्षरण किवं ा झीज. — वसतं संपात (Spring Equinox) ः पृथ्वीच्या परिभ्रमण
तयार मृदचे े वरचे थर वाहत्या पाण्याने वाहून जाण्यास मृदेची मार्गावरील तिची एक सूर्यसापके ्ष स्थिती. ही स्थिती २३ मारच्
धूप असे म्हणतात. या वरच्या थरांमध्ेय ह्युमसचे प्रमाण रोजी होत.े या स्थितीत पृथ्वीचे दोनही ध्रुव सरू ्यापासून समान
अधिक असते. असे थर वाहून गेल्याने जमिनीची सपु ीकता अतं रावर असतात व विषुववृत्तावर सूर्याची किरणे लंबरूप
कमी होते. पडतात. या दिवशी पृथ्वीवर सर्वत्र दिनमान व रात्रीमान सारखे
म्हणजे १२–१२ तासांचे असते.
— मदृ ा अवनती (Soil Degradation) ः मृदचे ा गणु ात्मक ऱ्हास. — विषुव दिन (Equinox Day) ः (पहा सपं ात स्थिती)
मृदते ील ह्युमसचे प्रमाण कमी झाल्याने किंवा मदृ ते — विषवु वतृ ्तीय शातं पट‌्टा (Doldrum) ः विषुववतृ ्तापासून ५०
अनावश्यक रासायनिक पदार्थ मिसळल्याने मदृ चे ी गुणवत्ता उत्तर व दक्षिण असा प्रदशे . या प्रदेशात तापमान अधिक
कमी होते. रासायनिक खताचं ा अतिरिक्त वापर, तसचे
रासायनिक कीटकनाशके व तृणनाशके जास्त प्रमाणात
वापरल्याने मदृ ेची अवनती घडून येत.े
असल्याने हवा तापून ऊर्ध्व दिशने े जात.े यथे े पषृ ्ठभागावर वारे
फारसे परिणामकारक नसतात, त्यामुळे या प्रदशे ास शातं पट‌ट् ा
— मनुष्यबळ (Manpower) ः एखाद्या कार्यासाठी आवश्यक असे संबोधले जाते.
असलेले मानवी बळ. शेती, उद्योगधदं ,े व्यापार अशा सर्व
व्यवसायांसाठी मनुष्यबळ लागत.े मनषु ्यबळाचे कुशल व — विपणन व्यवस्थापन (Marketing Management) ः
अकुशल असे प्रकार केले जातात. उत्पादकांनी तयार केलले ा माल उपभोक्त्यांना, ग्राहकानं ा,

— मिश्र शते ी (Mixed Farming) ः शेतीचा एक प्रकार. या भागीदारानं ा, तसेच सर्व समाजाला उपलब्ध होण्यासाठी तो
प्रकारात शते ी व कुकटु पालन, गुरेपालन इत्यादी परू क बाजारात यावा लागतो. उत्पादन क्षेत्रापासून बाजारापर्यंत माल
व्यवसायाचं ा समावेश होतो. शते ाच्या वेगवेगळ्या भागात उपलब्ध करण्यातील सर्व प्रक्रियांचा समावशे विपणन
भिन्न पिके घणे ्यास ही मिश्र शेती सबं ोधतात. एकाच शते ात व्यवस्थापनात कले ा जातो. ग्राहक निर्माण करण,े ते राखण,े
वेगवेगळी पिके आंतरपीक पदध‌् तीने घणे े हा दखे ील मिश्र शते ी त्यांचे समाधान करणे यासं ाठी विपणनाचा उपयोग होतो.
प्रकाराचा भाग आह.े शते ीमालाच्या विक्रीसाठी कृषी उत्पन्न बाजार समित्या
विपणनव्यवस्थापनाचे कार्य करत असतात.
— रेषाकृती वस्ती (Linear Settlement) ः वस्तीचा विकास

78

/L K?4 8¢(> G ?7®&>¦2& '‚

y 82( : ,>& ƕǃǒǟǛǖǎǙ ƲǞǢǖǛǜǥƖ ,C›7@1> ,¦2Ó0% &1>2 ij44G @ :: >)*G 1> *> :>)*:, š&@ :G ¤;%&>&ƛ
0> >7‚ 2@4 ?& @ :1B :‚ >,G‰ §®'&@ƛ ;@ §®'&@ cd ?*: >&‚ §®&š7>& :44G G : G :7 ‚ ! G 0>*7@

: !.| 2 2K @ ;K&ƛG 1> §®'&@& ,›C 7@ G (K*;@ Ę7A :1B >,‚ >:*B @7*>& 7>,24 G >&>&ƛ

:0>* &2>72 :&>&ƛ ?79A77šC &>72 :B1>‚ @ ? 2%G y :>0 B ƕ ǝƵ ǣǎǙǢǒƖ K%&>;@ ,(>'‚ ¤4 ; G ? 7Ļ >
4 .ē, ,#&>&ƛ 1> ?(78@ ,›C 7@72 :7΂ ?(*0>* 7 2>Î@0>* ¨ 4@ ;G ;G :>0B1> 0B¨1>7ē* "274G >&Gƛ ;G Ð0>%
:>2 G ¤;% G bcǽbc &>:> G :&ƛG
8žB 1 & G L(> 1> (2¤1>* :&ƛG (>:@* ,(>'> ƒ G :>0B 0¨B 1

y 8AÛ ,‰ ƕDŽǎǥǖǛǔ ƽǒǟǖǜǑƖ 0>7>®1*G &2 Ð?&,(,G >:B* h & ij :&Gƛ ¤4 ,(>'> ƒ G 0B¨1 h ,‰G > 0@ :&ƙG &2

,L?%‚0G,1&ƒ > ,) 27#>ƛ 1> >5>& Ï> > ,C›7@7ē* ¨ 4@ ,(>'>ƒ G :>0 B 0B¨1 h ,‰G > >®& :&Gƛ (>ƛƙ

?(:%>2> Ð >?8& /> (22K 7>$& >&Kƛ ?4. > > 2:ƙ ’1>& :>1?! ō ¤4 :&ƙG š1> G :>0 B 0¨B 1

y :0&4 2 ƕƹǒǣǒǙǙǒǑ ǁǟǒǛǐǕǒǠƖ ?0*@ @ @ 0@ c & ij :&ƛG :> 2@ 4 G ‰>21ÚA :¨1>*G 7@:
2™1>:>"@ &>2>1> ?(84G > 4. ē, : G 2 %*B š1> >2! 4> &Gƙ š1> G :2>:2@ :>0 B 0B¨1 i & ij :&ƛG ËG!
*A2K)>* G ?*2?*2>5 G 7‰C 4>74G >&>&ƛ : G 2 &1>2 :I¨! 4G 1> ,>™1> G :>0B 0B¨1 ba & ij ;ƛG

2&>*> š1> @ ,>&5@ :7΂ :>2 @ 2> % G 7¬1 y :1B ‚Ë;% ƕǀǜǙǎǟ ƲǐǙǖǝǠǒƖ :1B ‚ 7 ,›C 7@ 1> 1> (2¤1>* Ï

:&ƛG 2> @ ,>&5@ :>2 @ :¨1>*G š1>: :0&4 2 ¨1>: 7 ; G &@*;@ > :25 29G G& :¨1>: Ï> @

¤;%&>&ƛ :>74@ ,C›7@72 ,#&ƨG ?% š1>05A G :>74@1> ‰GÎ>&B*

y :0(>. 2G9> ƕƶǠǜǕǦǒǡƖ * >8>72@4 :0>* (>. :B1‚ ,B%‚,% G ? Ļ7> 8 & > 4> >&Kƛ 1>4> :B1‚Ë;%
:4¨G 1> ?" >%>* > K#%>Ç1> 2G9>* > :0(>. 29G > ¤;%&>&ƛ

¤;%&>&ƛ 7>&>72%>&@4 ;7G1> (>.> G ?7&2% :0(>. y : ,>& ?(* ƕƲǞǢǖǛǜǥǖǎǙ ǑǎǦƖ ,C›7@72 ?(*0>* ?%

2G9*G G (> 7&> 1G&ƛG 2>Î@0>* :0>* :%>2 G ?(7:ƛ Ð >87šC & 1> ?(78@

y :0AÏ:,>!@ ƕǀǒǎ ƹǒǣǒǙƖ /2&@ƚ ;K!@0A5 G :> 2@ 2 G >7Cš&@1 .C;& M 7Cš&>72 §®'2>7&Gƛ 1> ?(78@ ?79A77šC &>72
4> @ ,>&5@ :&& .(4& :&Gƛ /2&@ @ :2>:2@ ,>&5@ :1B ?‚ 2% 4. ē, :&>&ƛ 79‚/2>& 8@ §®'&@ (K* 75G >
7 ;K!@ @ :2>:2@ ,>&5@ 1> @ :2>:2@ >$Ŋ*ƙ :2>:2@ ¤;% G cb 0> ‚ 7 cd : !.| 2 2K @ 1G&ƛG

:0AÏ:,>!@ ?*§¬ & ij4@ >&Gƛ 7G 7 G ž> ? *>Ç1> 72 y :, >& §®'&@ ƕƲǞǢǖǛǜǥƖ 7 : ,>& ?(* ƕƲǞǢǖǛǜǥǖǎǙ ǑǎǦƖ

/2&@ƚ ;K!@ @ ‰> 7 G 7 G 5@ : B 8 &ƙG ¤;%B* Ð(?‰%> 0> >7‚ 2@4 ,›C 7@ @ :B1‚:>,G‰ ?7?8ć §®'&@ƛ 1>

?*7# 8> > ?" >% @ :2>:2@ :0ÏA :,>!@ @ @ §®'&@& ,C›7@1> :> @ (K*;@ !K ij :1B >:‚ 0K2 7 :0>*

?7 >2>& &G 4@ >&ƛG />2&@1 :7‰} %>:>"@ Gþ
1> & 2>72 :&>&ƛ ;@ §®'&@ 79>‚&B* (K* ?(78@ :&Gƛ

?" >% @ :2>:2@ :0ÏA :,>!@ @ @ Ð0>% 0>*4@ >&ƛG 8> (K*;@ ?(78@ Ð >87Cš&> > Ð&4 7 2G >7šC &> >

y :0ÏA :,>!@,>:*B @ @ ƕƵǒǖǔǕǡ ƮǏǜǣǒ ǀǒǎ ƹǒǣǒǙƖ Ð&4 :0,>&5@& :&>&ƙ ¤;%*B 1> §®'&@: :, >& §®'&@
:2>:2@ :0AÏ:,>!@,>:B* @ @ 8žB 1 0>**B š1>,>:B* &2 ¤;%&>&ƛ š&2 K4>)>&‚ cb 0> ‚ 1> :, >& ?(*>: 7:&
?" >%> @ :>,G‰ @ƛ : ,>&ƙ &2 cd : !|.21> :, >& ?(*>: 82( :, >&
¤;%&>&ƛ : ,>& ?(*>: ?797A ?(* :;G @ ¤;%&>&ƛ
y :0Kä 29G > ƕưǜǛǡǜǢǟ ƹǖǛǒƖ 1> @1> :00¨B 1 29G >
;K&ƛ * >8>72 :>2 @ @ :44G @ ?" >% G K#Ŋ* 1> 29G > y ;7>(>.0>, ƕƯǎǟǜǚǒǡǒǟƖ 7>1(A >. 0K %>2G , 2%ƛ
>$¨1> >&>&ƛ :0Kä 29G > > ,1K /ēB ,> G ®7ē,ƙ 7>1A(>. ?0?4.>201 G 0K 4> >&Kƛ 7>1(A >. 0K ™1>:>"@
&>2 0K ™1>:>"@ƙ &>2> @ ?(8> :0 ™1>:>"@ƙ &: G (K* 7 G 7G ž> Ð >2 G 7>1(A >.0>, 7>,2&>&ƛ ?*ς7 7>1(A >.
?.( 0 Ä )@4 & 2(8?‚ *1&> ƕIntervisibilityƖ ?*§¬ & 0>, >& ?*7>&‚ 8> #¢1> 7>,2&>&ƛ ;7 G > (>. 1>
2™1>:>"@ 4ij > >&Kƛ #¢1> 72 ,#&K 7 &K (8 ‚ >ë>0>-ļ& , 2%>1>
&. #@72 7> &> 1&G Kƛ
y :>)*: ,š&@ ƕƿǒǠǜǢǟǐǒǠƖ 0>*7>*G ,4 G @7* : A 2
7 : A 2 .*7™1>:>"@ 7>,24G4@ *H:? ‚ :: >)* G ? 7Ļ > y ;¦2& C; ƕƴǟǒǒǛǕǜǢǠǒƖ />’1> 7 -Ł4> 1> š,>(*>:>"@

79

/L K?4 8¢(> G ?7®&>¦2& '‚

;G ä &Î Š>*>1> :>;>¥1>*G &1>2 ij4G4 G 2 ;K1ƛ 1> : (/‚ :>?;š1
2>1> ?/ &@ 7  ,2 ,>2(8‚ ,(>'>,ƒ >:B* ǽ .Œ)> y ƽǕǦǠǖǐǎǙ ƴǒǜǔǟǎǝǕǦƚ Ʈƛ ƻƛ ǀǡǟǎǕǙǒǟ
> ,G >:B* &1>2 2&>&ƛ 1>& 7*®,&º1> 7>$@: ,K9 y ƹǖǣǖǛǔ ǖǛ ǡǕǒ ƲǛǣǖǟǜǛǚǒǛǡƚ ƴƛ ǁƛ ƺǖǙǙǒǟ
8@ §®'&@ ?*1? Î& 2&> 1G&Gƛ :1B Ђ >8>& ;¦2& ;C > > y Ʈ ƱǖǐǡǖǜǛǎǟǦ ǜǓ ƴǒǜǔǟǎǝǕǦƚ ƺǜǛǘǕǜǢǠǒ
&@4 /> .>;2G @4 :/K7&>41> &>,0>*>,G‰> .2> y ƽǕǦǠǖǐǎǙ ƴǒǜǔǟǎǝǕǦ ǖǛ ƱǖǎǔǟǎǚǠƚ
20 2>;&Kƛ 1>& 7 G 7 G ž> , 2%>ý >2 G &>,0>*ƙ :>,G‰ ƿƛƯƛ ƯǢǛǛǒǡǡ
Ï&‚ >ƙ .>­,(>. š1>(º G ?*1Î % 2™1>& 1&G Gƛ y ƲǛǐǦǐǙǜǝǎǒǑǖǎ ƯǟǖǡǎǛǛǖǐǎ ǃǜǙƛƚ Ƣ ǎǛǑ Ɵƞ
y 02>"@ ?7¬7 K8 #ƚ bƙeƙjƙbh 7 bi
y ;7 G > (>. ƕƮǖǟ ƽǟǒǠǠǢǟǒƖ ;7G4> 7 * :&G 7 y Ð> ņ?& /B K4ƚ Ð>ƛ (>& G 7 :Lƛ (>&ƛG
K%š1>;@ 7 * :4¨G 1> ! > >Ɯ7®& B > (>. y Ë @ 02>"@ 8¢( K8ƚ Ʒƛ ǁƛ ƺǜǙǒǠǤǜǟǡǕ
š1> >41> 7®&ƜB ! >72 ,#&Kƛ ;7G > (>. >41> ǎǛǑ ǁƛ ưǎǛǑǦ
'2>7 2 &:G /B,ĈC >72 ,#&Kƛ ;7G > (>. ?0?4.>201 G
0K 4> >&Kƛ :0AÏ:,>!@ 75 ;> (>. babdƛc ?0?4.>2 : (/>:‚ >"@ : ij& ®'5G Ƨ
& > :&Kƛ
y ǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǘǖǑǠǔǒǜǔƛǐǜǚ
y Č0A : ƕƵǢǚǢǠƖ 0C(&G @4 :?| Ï1 ,(>'ƛ‚ Ð>%@ 7 7*®,&º G
78G9ƙ ,>4>,> K5>ƙ 0A5 G š1>(@ Ł *B 0(C &G ?0:5&>&ƛ y ǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǤǖǘǖǕǜǤƛǐǜǚ
8> : ?Ï1 ,(>'>ƒ*@ 0(C G& :A,@ &> 7>$&Gƛ y ǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǤǖǘǖǝǒǑǖǎƛǜǟǔ
y ǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǙǎǡǜǛǔƛǐǜǚ
y ?;7>5> ƕDŽǖǛǡǒǟƖ 79‚/2>&@4 0@ &>,0>*> > >5ƛ y ǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǒǐǜǘǖǑǠƛǐǎ
?(*0>* 0@ ;K™1>05A G 7 :B1‚? 2% ?&2,G ,#& :¨1>*G y ǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǢǐǎǟƛǒǑǢ
1> >5>& Ð(G8>&@4 &>,0>* 0@ ;K&ƛG š&2 K4>)>&‚ y ǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǏǏǐƛǐǜƛǢǘƜǠǐǕǜǜǙǠ
cd : !.| 2 & G cb 0> ,‚ 1&ƒ ?;7>5>
& B :&Kƙ &2 (?‰% y ǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǔǙǜǏǎǙǠǒǐǢǟǖǡǦƛǜǟǔ
K4>)>‚& cc 0> ‚ & G cd : !.| 2,1&ƒ ?;7>5>
&B :&Kƛ y ǕǡǡǝƧƜƜǤǤǤƛǛǎǘǒǑǒǦǒǠǝǙǎǛǒǡǠƛǐǜǚ
y ǕǡǡǝƧƜƜǠǐǖǒǛǐǒƛǛǎǡǖǜǛǎǙǔǒǜǔǟǎǝǕǖǐƛǐǜǚ
y ; >0@ 7>2 G ƕǀǒǎǠǜǛǎǙ DŽǖǛǑǠƖ "2>7@
&B01G ?% y ǕǡǡǝƧƜƜǒǛƛǤǖǘǖǝǒǑǖǎƛǜǟǔ
?7?8ć Ð(8G >& 7>;%>2 G 7>2ƛG (>ƛƙ 0K:0@ 7>2ƛG y ǕǡǡǝƧƜƜǔǒǜǔǟǎǝǕǦƛǎǏǜǢǡƛǐǜǚ
y ǕǡǡǝƧƜƜǒǎǟǡǕǔǢǖǑǒƛǢǐǒǑƛǒǑǢ
y ?‰?& :0> &2 ?7&2% ƕƵǜǟǖǧǜǛǡǎǙ ƱǖǠǡǟǖǏǢǡǖǜǛƖ
;7>0>*>1> ?7?7) > G 0B¨1 7 G 7 G ž> ?" >%@
:>2 G *:&ƙG š1>0A5 G ,C›7@1> ,CĈ/> >4 & &>,0>*ƙ
7>1A(>.ƙ , ‚ž1 š1>(º01 G -2 ,#&Kƛ 8> ,›C 7@1>
,ĈC /> >4 & #«1> ?(8&G ;K& :4¨G 1> ;7>0>*
>1> ?7&2%>: ?‰?& :0> &2 ?7&2% :G ¤;%&>&ƛ

80