แนวทางการปฏิบัติงานสำหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด

สำนกั งานปลดั กระทรวงสาธารณสขุ



ทป่ี รึกษา
๑. นายแพทย์ธีรพงศ ์ ตนุ าค ผ้อู า� นวยการกองบริหารการสาธารณสุข สา� นกั งานปลดั กระทรวงสาธารณสุข
๒. ผู้ช่วยศาสตราจารย์อญั มณ ี บูรณกานนท์ คณะสังคมสงเคราะหศ์ าสตร ์ มหาวทิ ยาลัยธรรมศาสตร์
๓. นายแพทย์อัครพล ครุ ศุ าสตรา ผชู้ ว่ ยผอู้ า� นวยการศนู ยอ์ า� นวยการปอ้ งกนั และปราบปรามยาเสพตดิ กระทรวงสาธารณสขุ
และผ้อู า� นวยการกองแผนงาน กรมสนบั สนนุ บรกิ ารสขุ ภาพ
๔. นายแพทยช์ ลอวฒั น ์ อินปา ผชู้ ว่ ยผอู้ า� นวยการศนู ยอ์ า� นวยการปอ้ งกนั และปราบปรามยาเสพตดิ กระทรวงสาธารณสขุ
และนายแพทยช์ า� นาญการ โรงพยาบาลสมเดจ็ พระเจา้ ตากสนิ มหาราช จงั หวดั ตาก
ที่ปรกึ ษาคำณะท�งานำ
๑. ผู้ชว่ ยศาสตราจารยอ์ ัญมณี บูรณกานนท์ คณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์
กองบรรณาธิการ
๑. นางเยาวเรศ คา� มะนาด โรงพยาบาลขอนแกน่
๒. นางอัจฉรา วไิ ลสกุลยง กองบริหารการสาธารณสขุ ส�านักปลดั กระทรวงสาธารณสุข
๓. นายณัฐพงษ์ คณุ ฟอง โรงพยาบาลสริ ินธร จังหวดั ขอนแก่น
คำณะท�งานำคำู่มือ
๑. ผชู้ ่วยศาสตราจารย์สิรพิ รรณ ศรมี ีชยั คณะสงั คมสงเคราะห์ศาสตร ์ มหาวทิ ยาลัยธรรมศาสตร์
๒. อ.ดร.นชุ นาฎ ยฮู ันเงาะ คณะสงั คมสงเคราะหศ์ าสตรแ์ ละสวสั ดกิ ารสงั คม มหาวทิ ยาลยั หวั เฉยี วเฉลมิ พระเกยี รติ
๓. อาจารย์สงั วรณ์ สมบัตใิ หม่ คณะสงั คมศาสตร ์ สาขาสงั คมสงเคราะหศ์ าสตร ์ มหาวทิ ยาลยั มหาจฬุ าลงกรณราชวทิ ยาลยั
๔. อาจารย์ทัศนีย ์ นิลสงู เนนิ วิทยาเขตเชยี งใหม่ จงั หวดั เชียงใหม่
๕. นางปทั มา ชาญเช่ียว คณะสงั คมสงเคราะหศ์ าสตรแ์ ละสวสั ดกิ ารสงั คม มหาวทิ ยาลยั หวั เฉยี วเฉลมิ พระเกยี รติ
๖. นางสาวอชมิ า เกิดกล้า ผอู้ า� นวยการกองสวสั ดกิ ารสงั คม เทศบาลเมอื งหนองปรอื อา� เภอบางละมงุ จงั หวดั ชลบรุ ี
๗. นางสาวจฑุ ามาศ มหานนั ทโพธ ์ิ กองบริหารการสาธารณสขุ ส�านักปลดั กระทรวงสาธารณสขุ
๘. นางสาวอพชา ชยั มงคล กองบริหารการสาธารณสขุ ส�านักปลัดกระทรวงสาธารณสุข
๙. นางสาวเกศรา สุขทรพั ย์สนิ ส�านักงานพัฒนาระบบสาธารณสขุ สา� นักอนามยั กรุงเทพมหานคร
๑๐. นางสุจิรา เนาวรัตน์ สา� นกั งานปอ้ งกันและบ�าบัดการตดิ ยาเสพติด สา� นกั อนามัย กรุงเทพมหานคร
๑๑. นางสาวบุหงา ดลุ ยสิทธิ์ สถาบันจติ เวชศาสตรส์ มเด็จเจา้ พระยา
๑๒. นางสาวกาญจนา ภยู าธร สถาบันบ�าบดั รักษาและฟ้ืนฟูผู้ตดิ ยาเสพตดิ แหง่ ชาตบิ รมราชชนนี
๑๓. นางมัจฉรยี ์ คูว่ วิ ฒั น์ชยั สถาบนั บ�าบดั รักษาและฟืน้ ฟูผ้ตู ิดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี
๑๔. นางสาวจรรยา เจตนสมบูรณ์ โรงพยาบาลธัญญารกั ษเ์ ชยี งใหม่
๑๕. นางสาวสุคนทิพย ์ บญุ ทา โรงพยาบาลธัญญารกั ษ์สงขลา
๑๖. นางสาวสุรีย์ บญุ เฉย โรงพยาบาลธัญญารักษข์ อนแกน่
๑๗. นางสาววริษฐา ใจแจง้ โรงพยาบาลศรธี ัญญา จังหวัดนนทบรุ ี
๑๘. นางสมศรี สงิ ห์สุวรรณ โรงพยาบาลสวนปรงุ จงั หวัดเชยี งใหม่
๑๙. นางอายีสาห ์ หะยีนิอาลี โรงพยาบาลอดุ รธานี
๒๐. นางชนานชุ พนั ธ์เพียง โรงพยาบาลยะลา
๒๑. นางสาวมลฤด ี จนิ ดาอนนั ต์ยศ โรงพยาบาลสกลนคร
๒๒. นางทญั ญา บวั สิน โรงพยาบาลสมทุ รสาคร
๒๓. นางนฤมล คณุ ธร โรงพยาบาลปัตตานี
๒๔. นางสาวอรุณ ี ศรจี �านอง โรงพยาบาลโพธาราม จังหวดั ราชบรุ ี
๒๕. นายบุญม ี ทบั สรุ ิ โรงพยาบาลสงขลา
๒๖. นางวรภทั ร แสงแกว้ โรงพยาบาลสมเดจ็ พระเจ้าตากสนิ มหาราช จงั หวัดตาก
๒๗. นายพลกฤษณ ์ เพช็ รหาญ โรงพยาบาลปทมุ ธานี
๒๘. นางสาวณัฐณิชา บุญอ้าย โรงพยาบาลลา� ปาง
๒๙. นางสาวพรพไิ ล อาลยั สขุ โรงพยาบาลขอนแกน่
๓๐. นางสุดาจนั ทร์ สคุ ะตะ โรงพยาบาลสระบุรี
๓๑. นางอรณุ ลักษณ์ เหลก็ เพชร โรงพยาบาลมหาสารคาม
โรงพยาบาลมหาราชนครเชยี งใหม่
จัดพมิ พ์โดย กองบรหิ ารการสาธารณสขุ สา� นกั งานปลดั กระทรวงสาธารณสขุ อาคาร ๕ ชน้ั ๖ ตกึ สา� นกั งานปลดั กระทรวงสาธารณสขุ
ถนนตวิ านนท์ ต�าบลตลาดขวัญ อ�าเภอเมอื ง จงั หวัดนนทบรุ ี ๑๑๐๐๐

พมิ พท์ ี่ บรษิ ทั บอร์น ทู บ ี พับลิชช่ิง จา� กัด โทร ๐ ๒๘๑๓ ๗๓๗๘

ปีทพ่ี มิ พ์ ๒๕๖๒ คร้งั ทพ่ี มิ พ์ ครัง้ ท ี่ ๑ จ�านวน ๑,๐๐๐ เล่ม

คำ�นำ�

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด เกิดขึ้นเพ่ือรองรับนโยบายพัฒนา
ระบบบ�าบัดฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติด โดยมีหนังสือด่วนท่ีสุด ท่ี สธ ๐๒๔๐/ว๗๕๖ ลงวันท่ี ๒๙ พฤศจิกายน ๒๕๖๑
กา� หนดใหโ้ รงพยาบาลศนู ย/์ โรงพยาบาลทวั่ ไป ใหก้ ารบา� บดั บดั รกั ษาและจดั ระบบใหค้ า� ปรกึ ษาแกผ่ ปู้ ว่ ยยาเสพตดิ
และครอบครวั ในโรงพยาบาล และรบั ผปู้ ว่ ยยาเสพตดิ ทส่ี ง่ ตอ่ มาจากโรงพยาบาลชมุ ชน หนว่ ยงานอนื่ ในชมุ ชน/พน้ื ท่ี
รวมถึงการประสาน ส่งต่อผู้ป่วยยาเสพติดที่เสพติดรุนแรง/มีภาวะแทรกซ้อน/มีโรคร่วม/ต้องการการดูแลเฉพาะ
ในด้านต่าง ๆ ฯลฯ ไปยังโรงพยาบาลเฉพาะทาง เช่น โรงพยาบาลในสังกัดกรมสุขภาพจิต โรงพยาบาลในสังกัด
กรมการแพทย์ โรงพยาบาลในสังกัดคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยต่าง ๆ หรือหน่วยงานอ่ืน ๆ ท่ีเกี่ยวข้อง
ทงั้ ในและนอกกระทรวงสาธารณสขุ เพอ่ื ใหก้ ารบา� บดั รกั ษา ฟน้ื ฟ ู และใหก้ ารชว่ ยเหลอื ตามสภาพปญั หาของผปู้ ว่ ย
ยาเสพตดิ โดยเนน้ การดแู ลสขุ ภาพและสงั คมเปน็ แนวปฏบิ ตั ใิ นการลดผลกระทบจากปญั หายาเสพตดิ ภายใตห้ ลกั การ
สาธารณสุขและสิทธิมนุษยชน และปรับมุมมองผู้เสพ/ผู้ติดยาเสพติด คือ “ผู้ป่วย” ท่ีต้องได้รับการรักษา ภายใต้
หลกั การ “เขา้ ใจ เขา้ ถงึ พง่ึ ได”้
การปฏิบัติงานเพื่อการบ�าบัดฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติด เป็นการด�าเนินงานที่เน้นการฟื้นฟูสภาวะจิตสังคม
ซ่ึงองค์การอนามัยโลก (World Health Organization.๑๙๙๗) ให้ความหมายของการฟื้นฟูสภาวะจิตสังคมว่า
เปน็ กระบวนการทใี่ หโ้ อกาสแกผ่ ทู้ ดี่ อ้ ยโอกาสทมี่ คี วามบกพรอ่ ง พกิ ารจากการเจบ็ ปว่ ยทางจติ ใหส้ ามารถพงึ่ ตนเอง
และทา� หนา้ ทข่ี องตนเองในชมุ ชนได ้ และเพอ่ื ใหร้ ะบบการบา� บดั ฟน้ื ฟผู ปู้ ว่ ยยาเสพตดิ บรรลไุ ดต้ ามนยิ ามขา้ งตน้ นน้ั
การพัฒนาสมรรถนะของบุคคลและการแนะน�าในการเปล่ียนส่ิงแวดล้อมเพ่ือให้คุณภาพชีวิตของผู้ป่วยยาเสพติด
ดขี น้ึ จงึ เปน็ แนวการปฏบิ ตั ทิ พ่ี งึ ใหค้ วามสา� คญั ดงั นน้ั กระทรวงยตุ ธิ รรม ไดม้ ปี ระกาศเมอ่ื วนั ท ่ี ๒๖ มถิ นุ ายน ๒๕๖๐
ให้แต่งต้ังพนักงานเจ้าหน้าท่ี ตามพระราชบัญญัติฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาเสพติด พ.ศ. ๒๕๔๕ (ฉบับท่ี ๑)
พ.ศ. ๒๕๖๐ รวมทั้ง กระทรวงสาธารณสุข ก�าหนดให้บุคลากรส�านักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข เป็นพนักงาน
เจ้าหน้าที่ปฏิบัติการตามพระราชบัญญัติฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาเสพติด พ.ศ. ๒๕๔๕ ได้แก่ แพทย์ พยาบาล
นักวิชาการสาธารณสุข นักจิตวิทยาคลินิก นักจิตวิทยา นักกิจกรรมบ�าบัด และนักสังคมสงเคราะห์ จึงได้จัดท�า
แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด อันจะน�าไปสู่การท�างานท่ีเป็นมาตรฐาน
เดียวกันทั่วประเทศ ของนักสังคมสงเคราะห์ในโรงพยาบาล

ท้ายนี้ขอขอบคุณ ผู้ช่วยศาสตราจารย์อัญมณี บูรณกานนท์ และผู้ช่วยศาสตราจารย์ ศิริพรรณ ศรีมีชัย
คณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ อาจารย์สังวรณ์ สมบัติใหม่ คณะสังคมศาสตร์ สาขา
สังคมสงเคราะห์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาเขตเชียงใหม่ จังหวัดเชียงใหม่ ผู้น�าทีม
จุดประกายให้เกิดการจัดท�าคู่มือฯ ขอขอบคุณนายแพทย์ธีรพงศ์ ตุนาค ผู้อ�านวยการกองบริหารการสาธารณสุข
สา� นกั งานปลดั กระทรวงสาธารณสขุ นายแพทยอ์ คั รพล ครุ ศุ าสตรา ผชู้ ว่ ยผอู้ า� นวยการศนู ยอ์ า� นวยการปอ้ งกนั และ
ปราบปรามยาเสพตดิ กระทรวงสาธารณสขุ และผอู้ า� นวยการกองแผนงาน กรมสนบั สนนุ บรกิ ารสขุ ภาพ นายแพทย์
ชลอวัฒน์ อินปา ผู้ช่วยผู้อ�านวยการศูนย์อ�านวยการป้องกันและปราบปรามยาเสพติด กระทรวงสาธารณสุข
และนายแพทย์ช�านาญการ โรงพยาบาลสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช จังหวัดตาก และนางอัจฉรา วิไลสกุลยง
กองบริหารการสาธารณสุข ส�านักงานปลัดกระทรวงสาธารณสุข ที่ให้การสนับสนุนด้านวิชาการและงบประมาณ
หวงั วา่ คมู่ อื ฯ ฉบบั นจ้ี ะเปน็ ประโยชน์ สา� หรบั นกั สงั คมสงเคราะหแ์ ละผทู้ เ่ี กย่ี วขอ้ ง โดยเฉพาะอยา่ งยงิ่ เปน็ ประโยชน์
ต่อผูป้ ว่ ยและประชาชน ซง่ึ เป็นศูนยก์ ลางการท�างานของพวกเราทกุ คน

คณะท�ำงำน

สารบญั

ค�ำน�ำ ................................................................................................................................................................ ๓
สำรบัญ ............................................................................................................................................................. ๕
บทที่ ๑ งำนสังคมสงเครำะห์ในกำรบ�ำบัด ฟื้นฟูสมรรถภำพและกำรติดตำมผู้ป่วยยำเสพติด ..................... ๗
บทน�า ......................................................................................................................................................... ๙
ประวัติงานสังคมสงเคราะห์กับยาเสพติด ..................................................................................................๑๑
คุณสมบัติของนักสังคมสงเคราะห์ท่ีปฏิบัติงานด้านยาเสพติดในสถานบ�าบัดฯ ..........................................๑๒
หลักการดูแลผู้ป่วยยเสพติดในก�ากับของกระทรวงสาธารณสุข .................................................................๑๔
บทที่ ๒ แนวทำงกำรปฎิบัติงำนสังคมสงเครำะห์กับผู้ป่วยยำเสพติด ..........................................................๑๕
มาตรฐานการบังคับบ�าบัดรักษาผู้ติดสารเสพติด .......................................................................................๑๗
ผังการปฎิบัติงานสังคมสงเคราะห์กับขั้นตอนการบ�าบัดรักษาผู้ติดยาและสารเสพติดแบบบรูณาการ ........๒๑
๑. บทบาทนักสังคมสงเคราะห์ในข้ันตอนการเตรียมการ ..............................................................๒๑
๒. บทบาทนักสังคมสงเคราะห์ในข้ันถอนพิษยาเสพติด ................................................................๒๓
๓. บทบาทนักสังคมสงเคราะห์ในข้ันฟื้นฟูสมรรถภาพ ..................................................................๒๖
๔. บทบาทนักสังคมสงเคราะห์ในข้ันติดตามผลหลังการรักษา ......................................................๒๙
บทท่ี ๓ กำรท�ำงำนสังคมสงเครำะห์ กับผู้ป่วยยำเสพติดกลุ่มเปรำะบำง ...................................................๓๑
การปฏิบัติงานสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาสพติด (ผู้ใช้ ผู้เสพ ผู้ติดยาเสพติด) ภาพรวม .........................๓๓
แผนภูมิการปฏิบัติงาน(flow chart) แบบภาพรวม : งานสังคมสงเคราะห์ กับผู้ป่วยยาเสพติด ...............๓๕
การจัดการทรัพยากรทางสังคม (Social Resources Management) .....................................................๔๒
การจัดบริการทางสังคมและสร้างเครือข่ายทางสังคม (Social Network) ................................................๔๓
การพิทักษ์และคุ้มครองสิทธิ (Advocacy) ...............................................................................................๔๔
การฟื้นฟูสมรรถภาพทางสังคม .................................................................................................................๔๕
การท�างานสังคมสงเคราะห์ชุมชนกับการฟื้นฟูผู้ใช้สารเสพติด ..................................................................๔๖
ภำคผนวก ......................................................................................................................................................๔๙
มาตรฐานการปฎิบัติงานสังคมสงเคราะห์ด้านยาเสพติด ...........................................................................๕๐
การปฏิบัติงาน (flow chart) สังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด: ..........................................................๕๒
ผู้ป่วยเด็กและวัยรุ่น ที่มีอายุ ไม่เกิน ๑๘ ปี
แผนภูมิการปฏิบัติงาน (flow chart) สังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด: ผู้ป่วยท่ีมีภาวะความพิการ ....๕๓
แผนภูมิการปฎิบัติงาน (แยกตาม พรบ.ที่เก่ียวข้อง กรณีผู้ป่วยหญิง) ........................................................๕๔
นโยบายการป้องกันและแก้ไขปัญหายาเสพติดแนวใหม่ ...........................................................................๕๕

มาตรฐานพื้นฐานการจัดบริการด้านยาเสพติดในสถานบริการระดับต่าง ๆ ......................................................๕๖
(Minimum Requirement) กระทรวงสาธารณสุข
สรุปมาตรการด้านยาเสพติด กระทรวงสาธารณสุข .........................................................................................๕๘
คสช.๑๐๘ / ประกาศ คสช คณะรกั ษาความสงบแหง่ ชาต ิ ................................................................................๖๐
ฉบบั ท ่ี ๑๐๘/๒๕๕๗ ลงวนั ท ี่ ๒๑ กรกฎาคม ๒๕๕๗
แนวคิดการพัฒนารูปแบบการค้นหา และติดตาม ...........................................................................................๖๐
โดยกลไกคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตอ�าเภอ (พชอ.) และการพัฒนารูปแบบบ�าบัดในชุมชน
(Community based therapy)
ชุมชนบ�าบัด - T.C. หรือ Therapeutic Community ...................................................................................๖๑
แนวคิดการฟื้นสภาพ ( Recovery) กับการบ�าบัดรักษาโดยมีส่วนร่วมของชุมชน ...........................................๖๒
ส�าหรับผู้ใช้ยาเสพติดและติดยาเสพติด
สรุปพระราชบัญญัติสุขภาพจิต (พ.ศ. ๒๕๕๑) .................................................................................................๖๔
การดูแลผู้ป่วยจิตเวชท่ีมีความเส่ียงสูงต่อการก่อความรุนแรง SMI-V ..............................................................๖๔
CBR: COMMUNITY BASED SOCIAL REHABILITATION .............................................................................๖๖
ชุมชนเป็นฐานเพื่อการฟื้นฟูดูแลทางสังคมผู้ใช้ยาเสพติด โดยชุมชนมีส่วนร่วม
เอกสารชุดเครื่องมือประเมิน วินิจฉัย และจัดการทางสังคม (Social Diagnosis and Assessment) ............๗๒
ตัวย่อ S.D.M.A.
ค�าอธิบายเคร่ืองมือประเมินความพร้อมของครอบครัว (Family Readinees Assessment) ตัวย่อ F.A. ......๙๖
เครื่องมือการส�ารวจชุมชน ...........................................................................................................................๑๐๕
แบบบันทึกการส่งปรึกษานักสังคมสงเคราะห์ ...............................................................................................๑๐๗
หลักสูตร การอบรมการปฎิบัติงานบ�าบัดและฟื้นฟูสรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติด ...................................๑๐๘
ส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์
เอกสำรอ้ำงอิง .............................................................................................................................................๑๑๐

๑บทท่ี

งานำสงั คำมสงเคำราะห์ในำการบ�บัด
ฟน้ื ำฟสู มรรถภาพ

และการติดตามผูป้ ่วยยาเสพติด

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 7
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

8 ๑บทที่ งานสังคมสงเคราะห์ในการบ�าบัด
ฟื้นฟูสมรรถภาพและการติดตามผู้ป่วยยาเสพติด

๑บทที่ งานำสังคำมสงเคำราะห์ในำการบ�บัด
ฟนื้ ำฟูสมรรถภาพ และการติดตามผู้ป่วยยาเสพตดิ

บทนำ�

ปญั หายาเสพตดิ เปน็ ปญั หาอนั ตรายรา้ ยแรงของทกุ ประเทศในโลก เพราะปญั หายาเสพตดิ มใิ ชจ่ ะเกดิ เฉพาะ
ผู้ใช้/ผู้เสพ/ผู้ติดยาเสพติดเท่าน้ัน แต่ยังเป็นภัยอันตรายยิ่งต่อความสงบสุขของครอบครัว ชุมชน และสังคม
ประเทศไทยไดด้ า� เนนิ มาตรการปราบปรามและบา� บดั รกั ษาควบคกู่ นั ไป รฐั บาลใหค้ วามสา� คญั เรอ่ื งการปราบปราม
และหยุดยั้งการแพร่ระบาดของยาเสพตดิ ถอื เปน็ นโยบายเรง่ ดว่ นและใหค้ วามสา� คญั ทต่ี อ้ งดา� เนนิ การอยา่ งเขม้ แขง็
จริงจัง โดยในส่วนของกระทรวงสาธารณสุข มีบทบาทตามค�าสั่งข้อที่ ๓ คือ ให้หน่วยงานท่ีรับผิดชอบ น�าผู้เสพ
ยาเสพติดเข้ารับการบ�าบัดรักษาโดยทันที และติดตามดูแลให้ความช่วยเหลือผู้ผ่านการบ�าบัด ให้สามารถกลับมา
ด�ารงชีวิตได้ตามปกติ ทั้งในด้านการศึกษาและการประกอบอาชีพ โดยประสานงานกับทุกองค์กรท่ีเกี่ยวข้อง
รวมท้ังภาคประชาชนและองค์กรชุมชน ได้เข้ามามีส่วนร่วมในการด�าเนินงานดังกล่าวอย่างจริงจัง โดยในส่วนของ
การทา� งานของนกั สงั คมสงเคราะหจ์ ะมสี ว่ นในการบา� บดั ฟน้ื ฟสู มรรถภาพทางสงั คม การพฒั นาศกั ยภาพของผปู้ ว่ ย
และครอบครัว การติดตามดูแลช่วยเหลือพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้ผ่านการบ�าบัดให้ด�ารงชีวิตได้ตามศักยภาพ ลดการ
กลับไปเสพซ้�า ตลอดท้ังการรณรงค์ป้องกันการเกิดปัญหายาเสพติด
กระทรวงสาธารณสุข จึงได้ก�าหนดนโยบายพัฒนาระบบบ�าบัดฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติด โดยได้มีหนังสือ
ด่วนที่สุด ที่ สธ ๐๒๔๐/ว๗๕๖ ลงวันท่ี ๒๙ พฤศจิกายน ๒๕๖๑ เรื่อง เร่งรัดการขับเคล่ือนการป้องกันและ
ปราบปรามยาเสพตดิ ใหเ้ ปน็ รูปธรรมตามข้อส่ังการนายกรัฐมนตรี ก�าหนดให้โรงพยาบาลศูนย์/โรงพยาบาลทั่วไป
ใหก้ ารบา� บดั รกั ษาและจดั ระบบปรกึ ษาผปู้ ว่ ยยาเสพตดิ ในโรงพยาบาล รบั ผปู้ ว่ ยยาเสพตดิ ทส่ี ง่ ตอ่ มาจากโรงพยาบาล
ชมุ ชนและประสานสนบั สนนุ การสง่ ตอ่ ผตู้ ดิ ยาเสพตดิ รนุ แรง/มภี าวะแทรกซอ้ นไปโรงพยาบาลอนื่ ในเขตสขุ ภาพหรอื
โรงพยาบาลของกรมสขุ ภาพจติ และกรมการแพทยใ์ นพนื้ ท ่ี กรณเี กนิ ศกั ยภาพการบา� บดั รกั ษาตามหลกั การสาธารณสขุ
และสิทธิมนุษยชน รวมถึงเน้นการดูแลสุขภาพและสังคมเป็นแนวปฏิบัติในการลดผลกระทบจากปัญหายาเสพติด
ปรับมุมมอง ผู้เสพผู้ติดยาเสพติด คือ “ผู้ป่วย” ท่ีต้องได้รับการรักษา ภายใต้หลักการ “เข้าใจ เข้าถึง พ่ึงได้”
นอกจากนั้น งานบ�าบัดยาเสพติด ระบบพัฒนาบริการส�าหรับวิชาชีพสังคมสงเคราะห์ วันที่ ๒๖ มิถุนายน
๒๕๖๐ ได้มีประกาศกระทรวงยุติธรรม แต่งต้ังพนักงานเจ้าหน้าท่ี ตามพระราชบัญญัติฟื้นฟูสมรรถภาพ
ผู ้ ติ ด ย า เ ส พ ติ ด พ . ศ . ๒ ๕ ๔ ๕ ( ฉ บั บ ท่ี ๑ ) พ . ศ . ๒ ๕ ๖ ๐ ก� า ห น ด ใ ห ้ ข ้ า ร า ช ก า ร แ ล ะ เ จ ้ า ห น ้ า ท่ี ใ น ส� า นั ก ง า น
ปลัดกระทรวงสาธารณสุข เป็นพนักงานเจ้าหน้าที่ปฏิบัติการ ตามพระราชบัญญัติฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาเสพติด
พ.ศ.๒๕๔๕ ได้แก่ แพทย์ พยาบาล นักวิชาการสาธารณสุข นักจิตวิทยาคลินิก นักกิจกรรมบ�าบัด และ
นักสังคมสงเคราะห์

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 9
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

ในประเทศไทยมผี ปู้ ว่ ยตดิ ยาเสพตดิ ๑.๓ ลา้ นคน และในป ี ๒๕๖๑ ตาม service plan ของกระทรวงสาธารณสขุ
ได้ก�าหนดมาตรฐานข้ันต�่าในการด�าเนินงานด้านยาเสพติดของหน่วยบริการสาธารณสุข แบ่งตามระดับช้ัน
หน่วยบริการ และท�าการส�ารวจความพร้อมและความต้องการของบุคลากรสาธารณสุขใน ๑๓ เขตสุขภาพ
เพ่ือวางแผนการด�าเนินการ ดังนี้ การเตรียมความพร้อมด้านบุคลากรตามกรอบขั้นต�่าท่ีสามารถด�าเนินงาน
ด้านบ�าบัดฟื้นฟูผู้ป่วยยาเสพติดที่ได้คุณภาพในหน่วยบริการสาธารณสุข จ�านวน ๑๓ เขตสุขภาพ ๗๗ จังหวัด
มคี วามตอ้ งการบคุ ลากรเพม่ิ เพอ่ื รองรบั การพฒั นางานยาเสพตดิ ๕ สาขาวชิ าชพี ไดแ้ ก ่ พยาบาล นกั วชิ าการสาธารณสขุ
นักจิตวิทยา นักกิจกรรมบ�าบัด และนักสังคมสงเคราะห์ จ�านวน ๓,๔๘๐ คน
หากพิจารณาจากผลการด�าเนินงานของศูนย์อ�านวยการป้องกันและปราบปรามยาเสพติด กระทรวง
สาธารณสุข พบว่ามีผู้เข้ารับการบ�าบัดรักษายาเสพติด ตั้งแต่ ๑ ตุลาคม ๒๕๖๑ - ๑๘ มิถุนายน ๒๕๖๒
ในโรงพยาบาลสังกัดท่ัวประเทศกว่า ๘๐๐ แห่ง จ�านวน ๑๓๓,๙๖๒ คน คิดเป็นร้อยละ ๖๑.๐๙ แบ่งเป็น
ระบบสมัครใจ ๖๑,๓๖๐ คน ระบบบังคับบ�าบัด ๕๘,๘๖๔ คน และระบบต้องโทษ ๑๓,๗๓๘ คน แม้สถิติ
การเขา้ รบั การบา� บดั รกั ษาจะมแี นวโนม้ ลดลง แตก่ ลบั พบวา่ ปญั หาสงั คมทส่ี บื เนอื่ งมาจากการใชย้ าและสารเสพตดิ
มีเพ่ิมข้ึนเรื่อย ๆ การบ�าบัดรักษาผู้เสพยาเสพติด จึงเป็นมาตรการหน่ึงในการแก้ไขปัญหายาเสพติดของชาติ
แต่จากการด�าเนินการท่ีผ่านมา พบว่า ผลการบ�าบัดรักษาผู้เสพ/ผู้ติดยาเสพติดยังคงมีสถิติผู้ท่ีประสบความส�าเร็จ
ในการรักษาค่อนข้างต่�า โดยพบว่า ผู้ที่ครบก�าหนดการบ�าบัดฟื้นฟูท่ีได้รับการติดตาม ๑ ปี และไม่กลับไปเสพซ�้า
มีเพียงร้อยละ ๓๓.๖๔
ในปี พ.ศ. ๒๕๕๘ ระบบการบ�าบัดรักษาและฟื้นฟูสมรรถภาพผู้เสพ/ผู้ติดยาเสพติด/บสต.
https://antidrugnew.moph.go.th/ สืบค้น เมื่อวันที่ ๒๐ กรกฎาคม ๒๕๖๐ และการบ�าบัดรักษาผู้ป่วย
ยาเสพติดในปัจจบุ นั พบวา่ มปี ญั หาซับซอ้ นมากขน้ึ เรือ่ ย ๆ เชน่ ปัญหาทางจิตเวชที่เกดิ จาการใช้ยาเสพตดิ การใช้
ความรุนแรงในครอบครัว การถูกล่วงละเมิดทางเพศ การขายบริการทางเพศ เป็นต้น นอกจากนี้ ยังพบว่าผู้ป่วย
ยาเสพติดท่ีเข้าสู่การบ�าบัดรักษา ส่วนใหญ่ครอบครัวยังขาดความพร้อมและการยอมรับผู้ป่วยกลับคืนสู่ครอบครัว
เนื่องจากยังขาดความไว้วางใจในพฤติกรรมการใช้ยาเสพติดของผู้ป่วย ประกอบกับบางครอบครัวมีฐานะยากจน
ไม่สามารถให้การดูแลช่วยเหลือผู้ป่วยอย่างต่อเน่ืองได้
สถานการณ์ผู้ติดยาเสพติด ด้านการใช้ยาเสพติด (Demand) ประเทศไทยยังคงประสบปัญหาส�าคัญ คือ
ปัญหาการเสพและการใช้ยาเสพติดในกลุ่มเด็กและเยาวชน กลุ่มผู้ใช้แรงงานในสถานประกอบการที่ยังไม่มี
มาตรฐานระบบการป้องกันและควบคุมท่ีดี การแพร่ระบาดในหมู่บ้านชุมชน ซึ่งน�ามาสู่ปัญหาความเดือดร้อน
ให้แก่ประชาชนทั่วไป จะเห็นได้จาก
๑) ผลการบ�าบัดรักษาในปีที่ผ่านมา มีผู้เข้ารับการบ�าบัดรักษาทุกระบบ รวม ๑๗๗,๗๓๑ คน ซ่ึงผู้เข้ารับ
การบ�าบัดรักษามีแนวโน้มลดลง ส่วนใหญ่ยังคงเป็นกลุ่มเด็กและเยาวชน อายุ ๑๕ - ๒๔ ปี แต่ก็จะมีสัดส่วน
ท่ีลดลงอยู่ท่ีร้อยละ ๔๑.๕ (จากเดิมร้อยละ ๔๒.๓)
๒) ผลการส�ารวจความคิดเห็นของประชาชน แม้ว่าประชาชนจะพึงพอใจต่อการแก้ไขปัญหายาเสพติด
ของรัฐบาล แต่ปัญหายาเสพติดก็ยังคงเป็นปัญหาท่ีประชาชนต้องการให้แก้ไขเป็นเรื่องเร่งด่วน (อ้างอิงจาก
แผนปฏิบัติการป้องกันและแก้ไขปัญหายาเสพติด ปี ๒๕๖๐ ส�านักงาน ปปส., กระทรวงยุติธรรม)

๑10 บทท่ี งานสังคมสงเคราะห์ในการบ�าบัด
ฟื้นฟูสมรรถภาพและการติดตามผู้ป่วยยาเสพติด

นโยบายรัฐบาลด้านยาเสพติด ได้ปรับนโยบายและกฎหมายในส่วนการกระท�าความผิดบางอย่างเกี่ยวกับ
ยาเสพติดให้ไม่เป็นความผิดอาญา โดยใช้มาตรการทางปกครองและมาตรการทางสาธารณสุขเข้ามาแทนที่ หรือ
ที่เรียกว่า “decriminalization” อันเป็นการปรับนโยบายให้เหมาะสมกับบริบทของสังคม ด้วยเหตุน้ี กระทรวง
สาธารณสขุ จงึ ไดจ้ ดั ตง้ั ศนู ยค์ ดั กรองผปู้ ว่ ยยาเสพตดิ และสารเสพตดิ ใหม้ หี นว่ ยบรกิ ารในสงั กดั โรงพยาบาลศนู ย ์ (รพศ.)
โรงพยาบาลทวั่ ไป (รพท.) โรงพยาบาลชมุ ชน (รพช.) สถาบันบา� บดั และฟ้ืนฟูผตู้ ิดยาเสพติดแหง่ ชาตบิ รมราชชนนี
(สถาบันธัญญารักษ์) สังกัดกรมการแพทย์ และโรงพยาบาลในสังกัดกรมสุขภาพจิต เพื่อด�าเนินการคัดกรองผู้ป่วย
ยาเสพติดและสารเสพติด มีการประเมินทางคลินิกในผู้ท่ีมีปัญหาการใช้ยาเสพติดและสารเสพติด ประกอบด้วย
การสัมภาษณ์ประวัติการใช้ยาและสารเสพติด ประวัติการเข้ารับการรักษาการตรวจร่างกาย การตรวจทาง
ห้องปฏิบัติการ การประเมินสภาพจิต การประเมินแรงจูงใจ และการประเมินครอบครัวและสังคม เป็นต้น
ประวัตงิ านำสังคำมสงเคำราะหก์ บั ยาเสพติด
ประเทศไทยไดม้ ปี ระกาศของคณะปฏวิ ตั ิ ฉบบั ท ี่ ๓๗ ลงวนั ท ่ี ๙ ธนั วาคม ๒๕๐๑ หา้ มการขายฝน่ิ และสบู ฝน่ิ
โดยเด็ดขาด ถือเป็นสิ่งผิดกฎหมาย ผลอันเกิดจากประกาศคณะปฏิวัติ ได้มีค�าส่ังให้กระทรวงมหาดไทยและ
กระทรวงสาธารณสขุ จดั ตงั้ สถานพยาบาล และสถานพกั ฟน้ื ใหก้ ารรกั ษาแกผ่ ตู้ ดิ ฝน่ิ ขนึ้ เปน็ ครง้ั แรกในประเทศไทย
ทคี่ ลอง ๕ ตา� บลรงั สติ อา� เภอธญั บรุ ี จงั หวดั ปทมุ ธาน ี มชี อ่ื วา่ “สถานสงเคราะหค์ นตดิ ฝน่ิ ” ของกระทรวงมหาดไทย
และกระทรวงสาธารณสขุ (The Government Opium Treatment Centre) เมอื่ วนั ท ี่ ๑ มกราคม ๒๕๐๒ ระยะ
เร่ิมแรกด�าเนินงานโดยกรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข มีหน้าท่ีรับผิดชอบให้การรักษาผู้ติดฝิ่นข้ันถอนยา
รับผู้ป่วยได้ ๑,๐๐๐ คน ส่วนกรมประชาสงเคราะห์ กระทรวงมหาดไทย มีหน้าท่ีรักษาข้ันฟื้นฟู รับผู้ป่วยได้
๓,๐๐๐ คน เนอ่ื งจากการปฏบิ ตั งิ านโดยแบง่ ความรบั ผดิ ชอบออกเปน็ ๒ ฝา่ ยนน้ั ทา� ใหก้ ารดา� เนนิ งานบา� บดั รกั ษา
ไม่ได้ผลดี การบังคับบัญชารับผิดชอบงานควรจะขึ้นอยู่กับหน่วยฝ่ายหนึ่งฝ่ายใด กรมการแพทย์จึงได้โอนกิจการ
ความรบั ผดิ ชอบการรกั ษาขน้ั ถอนพษิ ยาใหแ้ กก่ รมประชาสงเคราะห ์ รบั ไปดา� เนนิ งาน เมอ่ื วนั ท ี่ ๑ มกราคม ๒๕๐๓
ตอ่ มากรมประชาสงเคราะห ์ ไดพ้ จิ ารณาเหน็ วา่ การรกั ษาขนั้ ถอนยาของสถานพยาบาลเปน็ การบา� บดั รกั ษา
ท่ีต้องใช้เทคนิคทางการแพทย์ กรมประชาสงเคราะห์ จึงได้มอบการรักษาขั้นถอนพิษยาของสถานพยาบาลให้
กรมการแพทยด์ า� เนนิ การรับผิดชอบ พร้อมงบประมาณ เม่ือวันที่ ๑๒ เมษายน ๒๕๐๕ โดยตั้งช่ือสถานพยาบาล
น้ีว่า “โรงพยาบาลยาเสพติด” และเพื่อให้ถูกต้องตามหลักวิชาการอันได้ผลตามที่ต่างประเทศปฏิบัติกัน
กรมประชาสงเคราะห์ จึงได้โอนการด�าเนินงาน การบ�าบัดรักษาผู้ติดยาเสพติดขั้นฟื้นฟูมาอยู่ในความรับผิดชอบ
ของกรมการแพทย์ เมื่อวันท่ี ๑ เมษายน ๒๕๐๗ และใน พ.ศ. ๒๕๑๔ เปลี่ยนการบ�าบัดรักษายาเสพติดจาก
๓ ขั้นตอน เป็น ๔ ขั้นตอน ได้แก่ ข้ันเตรียมการก่อนรักษา ข้ันถอนพิษยาขั้นฟื้นฟูสมรรถภาพ และขั้นติดตาม
หลังรักษา มีการท�างานแบบสหวิชาสาขาโดยมีสาขาสังคมสงเคราะห์เป็นสาขาหน่ึงท�าหน้าที่บ�าบัดทางจิตสังคม
นอกจากการดา� เนนิ งานดา้ นการบา� บดั รกั ษาผตู้ ดิ ยาและสารเสพตดิ แลว้ สถาบนั บา� บดั รกั ษาและฟน้ื ฟผู ตู้ ดิ ยาเสพตดิ
แห่งชาติบรมราชชนนี (สบยช. เดิม คือ สถาบันธัญญารักษ์ จังหวัดปทุมธานี) ได้มุ่งเน้นพัฒนางานด้านวิชาการ
ศึกษา วิเคราะห์ วิจัยและพัฒนาองค์ความรู้และเทคโนโลยี ทางการแพทย์เฉพาะทางเวชศาสตร์การเสพติด
ศกึ ษาและพฒั นารปู แบบการบา� บดั รกั ษา จงึ ไดจ้ ดั ทา� หลกั สตู รการอบรมการใชร้ ปู แบบ Matrix Program ซงึ่ เปน็ การบา� บดั
เพ่ือปรบั เปล่ียนความคิด (Cognitive Behavior Therapy: CBT) เป็นรูปแบบสา� คญั ในการบา� บดั ผ้ปู ว่ ยยาเสพติด
ของโรงพยาบาลท่ัวประเทศ

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 11
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

ในปพี .ศ. ๒๕๓๐ สา� นกั งานอนามยั กรงุ เทพมหานคร ไดเ้ ปดิ คลนิ คิ ยาเสพตดิ จา� นวน ๑๕ แหง่ และกา� หนด
ให้นักสังคมสงเคราะห์เป็นหน่ึงในสหสาขาในการดูแลหลัก ขั้นแรกรับ การประเมินผู้ป่วย การฟื้นฟูสภาพ
และการติดตาม ตลอดจนท�าหน้าที่หน้าที่ช่วยเหลือผู้ป่วย ป้องกัน ส่งเสริม และพัฒนาสุขภาพอนามัย
ปีพ.ศ. ๒๕๓๒ - ๒๕๓๙ นักสังคมสงเคราะห์ ในสังกัดกลุ่มงานเวชกรรมสังคม โรงพยาบาลประจ�าจังหวัด
ทั่วประเทศได้อบรมการใช้รูปแบบ Matrix Program และน�ามาด�าเนินการเปิดบริการบ�าบัดผู้ติดยาเสพติด
ตอ่ มามกี ารจดั ตง้ั กลมุ่ งานจติ เวช งานบา� บดั ยาเสพตดิ จงึ ไดย้ า้ ยมารวมกบั กลมุ่ งานจติ เวช รปู แบบการบรกิ ารฟน้ื ฟู
ส ม ร ร ถ ภ า พ ท า ง สั ง ค ม จึ ง มี บ า ง โ ร ง พ ย า บ า ล เ ท ่ า นั้ น ที่ น� า ไ ป เ ช่ื อ ม ต ่ อ ร ะ ห ว ่ า ง ก ลุ ่ ม ง า น จิ ต เ ว ช กั บ ก ลุ ่ ม ง า น
สังคมสงเคราะห์ในโรงพยาบาล จึงขาดความต่อเนื่อง
ต่อมาปีพ.ศ. ๒๕๓๓ กรมการแพทย์ ได้จัดตั้งศูนย์บ�าบัดรักษายาเสพติดภาคเหนือ จังหวัดเชียงใหม่
ศูนย์บ�าบัดรักษายาเสพติดภาคใต้ จังหวัดสงขลา ศูนย์บ�าบัดรักษายาเสพติดภาคตะวันออกเฉียงเหนือ จังหวัด
ขอนแก่น ศูนย์บ�าบัดรักษายาเสพติด จังหวัดปัตตานี และศูนย์บ�าบัดรักษายาเสพติด จังหวัดแม่ฮ่องสอน
โดยในปีพ.ศ. ๒๕๓๘ เปล่ียนชื่อเป็นโรงพยาบาลธัญญารักษ์ และมีการยกระดับโรงพยาบาลธัญญารักษ์ปทุมธานี
เป็นสถาบันบ�าบัดและฟื้นฟูผู้ติดยาเสพติดแห่งชาติบรมราชชนนี
ส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์ทางจิตเวช กรมสุขภาพจิต เร่ิมข้ึนท่ีสถาบันจิตเวชศาสตร์สมเด็จเจ้าพระยา
เป็นแห่งแรกในปพี .ศ. ๒๔๙๖ ในขณะนนั้ เรยี กตา� แหนง่ นวี้ า่ “สงั คมกร” เปน็ หนง่ึ ในทมี รกั ษา ทา� หนา้ ทรี่ วบรวมขอ้ มลู
ปญั หาดา้ นอารมณส์ งั คมและพฤตกิ รรม ในกลมุ่ ผปู้ ว่ ยจติ เวช ทไ่ี ดร้ บั ผลกระทบจากการใชย้ าเสพตดิ ทง้ั เดก็ และผใู้ หญ่
โรงพยาบาลในสงั กดั กรมสขุ ภาพจติ ปัจจุบันมีรวมท้ังหมด ๑๙ แห่ง
คำุณสมบตั ิของนำักสังคำมสงเคำราะห์ท่ีปฏบิ ัตงิ านำดา้ นำยาเสพตดิ ในำสถานำบ�บดั ฯ
เนอ่ื งจากผตู้ ดิ ยาและสารเสพตดิ เปน็ ผทู้ มี่ ปี ญั หายงุ่ ยากซบั ซอ้ น ทงั้ ดา้ นรา่ งกาย จติ ใจ สงั คม เศรษฐกจิ และ
สงิ่ แวดลอ้ มอยู่ในตัวผู้ป่วยเอง นักสังคมสงเคราะห์ที่จะปฏิบัติงานกับผู้ป่วยจึงจ�าเป็นจะต้องมีคุณสมบัติท่ีแตกต่าง
ไปจากนกั สงั คมสงเคราะหโ์ ดยท่ัว ๆ ไป คือ

ด้านองค์ความรู้
๑. ต้องมีความรู้ทางด้านสังคมสงเคราะห์ ทฤษฎี หลักคิดทางสังคมสงเคราะห์ กระบวนการท�างาน
สังคมสงเคราะห์
๒. มคี วามรใู้ นศาสตรอ์ นื่ ทเ่ี กยี่ วขอ้ ง เชน่ จติ วทิ ยา การใหค้ า� ปรกึ ษา ครอบครวั บา� บดั การประเมนิ แรงจงู ใจ
สงั คมวทิ ยามานุษยวิทยา การบริหารจัดการ นโยบายต่าง ๆ การวิจัย เทคโนโลยีสารสนเทศ ฯลฯ
๓. มีความรู้ด้านวิทยาศาสตร์ด้านสารและยาเสพติด เช่น ยาและสารเสพติด โทษพิษภัย กลไกการติดยา
การเลกิ ยา การบ�าบัดรักษา กฎหมายยาเสพติด ธรรมชาติของผู้ติดยา ฯลฯ
๔. การบรู ณาการความร ู้ แนวคดิ หลกั การ ทฤษฎตี า่ ง ๆ ยดึ หลกั ในนโยบาย และกฎหมาย ระเบยี บ ขอ้ บงั คบั ตา่ ง ๆ
รวมถึงการรู้แหล่งทรัพยากรท้ังภายในและภายนอกที่เป็นประโยชน์ในการจัดบริการผู้ใช้บริการ

๑12 บทท่ี งานสังคมสงเคราะห์ในการบ�าบัด
ฟื้นฟูสมรรถภาพและการติดตามผู้ป่วยยาเสพติด

ด้านทัศนคติและทักษะเฉพาะ
๑. ตอ้ งเปน็ ผทู้ มี่ ที ศั นคตทิ ด่ี ตี อ่ ผปู้ ว่ ย มที กั ษะเฉพาะดา้ น ผา่ นหลกั สตู รการอบรมและฝกึ ภาคปฎบิ ตั ใิ นการ
ท�างานกับผู้ป่วยยาเสพติด กลุ่มเปราะบางและผู้ประสบปัญหาทางสังคม มีความอดทน และความยืดหยุ่น
๒. มีใจรักงานด้วยความจริงใจ และยอมรับความไม่ปกติของผู้ป่วยติดยาและสารเสพติด

ด้านการบริหารจัดการ
๑. ต้องมีความสามารถและมนุษยสัมพันธ์ที่ดี ในการท�างานเป็นทีมสหวิชาชีพ ร่วมกับ แพทย์ พยาบาล
และนกั วชิ าการสาขาวิชาชีพอ่ืน ๆ ได้
๒. มคี วามสามารถในการคน้ ควา้ ขอ้ มลู ทางสงั คมของผปู้ ว่ ย และวนิ จิ ฉยั ปญั หาของผปู้ ว่ ยไดอ้ ยา่ งเปน็ ระบบ
๓. ตอ้ งมคี วามรเู้ กยี่ วกบั แหลง่ ทรพั ยากรภายในและภายนอกหนว่ ยงาน ทง้ั ทเ่ี ปน็ ทางการและไมเ่ ปน็ ทางการ
ท่ีเป็นประโยชน์ในการให้บริการ และด�าเนินการในระบบส่งต่อ อย่างมีความรับผิดชอบและมีประสิทธิภาพ
เพ่อื ประโยชนข์ องผใู้ ชบ้ รกิ าร
กลุ่มผใู้ ช้ กลุ่มผ้เู สพ กลุ่มผู้ติดสารและยาเสพตดิ
การแบ่งกลุ่มผู้ใช้ กลุ่มผู้เสพ กลุ่มผู้ติดสารและยาเสพติด ได้จากการคัดกรอง ตามแบบคัดกรองและส่งต่อ
ผู้ป่วยท่ีใช้ยาและสารเสพตดิ เพอ่ื รบั การบา� บดั รกั ษา กระทรวงสาธารณสขุ (บคก.กสธ.) V.๒ จากขอ้ คา� ถาม ๖ ขอ้
จากประวัติการเร่ืองการใช้ยาเสพติด ความต้องการ ผลกระทบท่ีท�าให้เกิดปัญหา สุขภาพ ครอบครัว สังคม
และกฎหมาย ตลอดจนการใช้ชีวิตประจ�าวัน และความพยายามท่ีจะลดหรือเลิกใช้ยาและสารเสพติด

อนุมานจาก ระดับผลกระทบจากการใช้าและสารเสพติด แบ่งเป็น ๓ ระดับ
กลุ่มผู้ใช้ ระดับผลกระทบจากการใช้ ต่�ำ (แปลผล จากคะแนน ระดับ ๒ - ๓ คะแนน)
กลุ่มผู้เสพ ระดับผลกระทบจากการใช้ ปำนกลำง (แปลผล จากคะแนน ๔ - ๒๖ คะแนน)
กลุ่มผู้ติด ระดับผลกระทบจากการใช้ สูง (แปลผล จากคะแนน มากกว่าหรือเท่ากับ ๒๗ ขึ้นไป)
อ้างจาก คู่มือการพัฒนาระบบบริการสุขภาพ (Service plan) สาขายาเสพติด

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 13
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

ลักษณะการรบั บ�บดั มี ๒ แบบ ดังนำ้ี
๑) แบบสมัครใจ ผู้รับการบ�าบัดกลุ่มนี้มีความพร้อมและร่วมมือในการเข้ารับการบ�าบัด

จึงเหมาะสมกับโปรแกรมจิตสังคมบ�าบัดแบบผู้ป่วยนอก หรือค่ายบ�าบัด
๒) แบบบังคับรักษำ เป็นกรณีท่ีผู้ติดยาเสพติด/สารเสพติด มีคดีจากการเสพหรือเป็นผู้จ�าหน่าย

ในปริมาณที่ไม่มากนักผู้ติดยาเสพติด/สารเสพติด จะต้องถูกบังคับรักษาในรูปแบบการรักษาที่ใช้ได้ท้ังโปรแกรม
จิตสังคมบ�าบัด แบบผู้ป่วยนอก ผู้ป่วยใน และค่ายบ�าบัดระยะยาว ทั้งน้ี ขึ้นอยู่กับแรงจูงใจระยะทางการเดินทาง
และความจ�าเป็นในการควบคุมพฤติกรรม
หลกั การดแู ลผูป้ ่วยยาเสพติดในำก�กบั ของกระทรวงสาธารณสขุ
๑) การส่งเสริม และป้องกันไม่ให้เสพสารเสพติด โดยส่งเสริมให้ประชาชนเลือกสิ่งท่ีดีต่อสุขภาพ
การจัดหาทางเลือกที่ดีกว่าทดแทนการเสพยา และให้ความรู้ด้านยาเสพติด
๒) การบ�ารักษา และฟื้นฟูสมรรถภาพ เพิ่มการเข้าถึงในการบ�าบัดรักษา เพิ่มการเข้าถึงบริการ
สุขภาพจิต เพ่ิมความเข้มข้นท้ังการรักษาและระยะเวลาในการดูแลผู้เสพยาเสพติด/ติดยา ดูแลกลุ่มเฉพาะ เช่น
วัยรุ่น ผู้หญิง ชายรักร่วมเพศ เพ่ิมการวิจัยด้านเภสัชบ�าบัด และการบ�าบัดทดแทนให้มากขึ้น
๓) การลดอนั ตราย (Harm Reduction) เนน้ ในเรอ่ื งกลมุ่ ทใี่ ชย้ าฉดี ทเี่ สยี่ งตอ่ การแพรก่ ระจายเอดส์
ตับอักเสบบีและซี เป็นต้น โดยเปลี่ยนยาฉีดเป็นยากิน และการป้องกันโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ โดยส่งเสริม
การใช้ถุงยางอนามัย

๑14 บทท่ี งานสังคมสงเคราะห์ในการบ�าบัด
ฟื้นฟูสมรรถภาพและการติดตามผู้ป่วยยาเสพติด

๒บทที่

แนำวทางการปฎบิ ัติงานำสังคำมสงเคำราะห์
กับผู้ปว่ ยยาเสพตดิ

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 15
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

๒16 บทที่ แนวทางการปฎิบัติงานสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด

บทท่ี

๑บทท่ี แนำวทางการปฎบิ ตั งิ านำสังคำมสงเคำราะห์
๒ กับผ้ปู ว่ ยยาเสพติด

มาตรฐานำการบ�บดั รกั ษาผู้ติดสารเสพติด

ป ี พ.ศ. ๒๕๔๓ กระทรวงสาธารณสขุ ไดอ้ อกประกาศ ฉบบั ท ่ี ๑๖๔ แบง่ การบา� บดั รกั ษาผเู้ ขา้ รบั การบา� บดั
รักษาการติดสารเสพติดผิดกฎหมาย เช่น ยาบ้า เฮโรอีน ออกเป็น ๔ ข้ันตอน และก�าหนดมาตรฐาน ข้ันตอน
วิธีการและระยะเวลา ส�าหรับให้สถานพยาบาลด�าเนินการบ�าบัดรักษา ประกอบด้วย

ขั้นตอนที่ ๑ กำรเตรียมกำร เป็นการเตรียมความพร้อมก่อนให้บ�าบัดรักษาภายในระยะเวลา ๗ วัน เช่น
การตรวจวนิ จิ ฉยั การติดสารเสพติด การให้ค�าแนะน�าเกี่ยวกับสาร การสร้างแรงจูงใจให้เข้าใจภาวะของตนและ
ให้มีความตั้งใจที่จะรับการบ�าบัดรักษา และอธิบายข้ันตอนการบ�าบัดรักษาให้แก่ผู้เข้ารับการบ�าบัด

ขนั้ ตอนที่ ๒ กำรถอนพษิ ซงึ่ ควรทา� ภายในระยะเวลา ๔๕ วนั ตามวธิ กี ารถอนพษิ ทไ่ี ดย้ นื่ ตอ่ กรมการแพทย์
และผา่ นการรบั รองแลว้ เชน่ การใหค้ วามชว่ ยเหลอื ใกลช้ ดิ การใหย้ าตามอาการ การใหย้ าทดแทน การใหย้ าอนื่ ๆ เชน่
ยาระงบั อาการอยากยา รวมถึงการแพทย์ทางเลือก เช่น การฝังเข็ม การใช้สมุนไพร เป็นต้น

ขั้นตอนที่ ๓ กำรฟื้นฟูสมรรถภำพ ซึ่งมีระยะเวลาด�าเนินการภายใน ๑๘๐ วัน ประกอบด้วยกิจกรรม
หลากหลาย เชน่ จติ บา� บดั กจิ กรรมบา� บดั อาชวี บา� บดั ศาสนา นนั ทนาการ การฝกึ วนิ ยั เปน็ ตน้ เพอ่ื ฝกึ ทกั ษะตา่ ง ๆ
ทจ่ี ะชว่ ยใหผ้ เู้ ขา้ รบั การบ�าบัดไม่กลับไปใช้สารเสพติดอีกในอนาคต

ข้ันตอนท่ี ๔ กำรติดตำม มีก�าหนดระยะเวลา ๑ ปี โดยมีการให้ค�าปรึกษา การให้ค�าแนะน�า การสร้าง
ก�าลังใจ และการป้องกันการติดซ�้า มีการเย่ียมบ้านและนัดติดตามเป็นระยะ เช่น ทุกเดือนที่ ๑, ๓, ๖ และ ๑๒
เปน็ ตน้ ดงั แผนภาพที่ ๑
แผนภำพที่ ๑ การปฎบิ ตั งิ านสงั คมสงเคราะหก์ บั ขน้ั ตอนการบา� บดั รกั ษาผตู้ ดิ ยาและสารเสพตดิ แบบบรณู าการ

อา้ งจาก สมาคมนกั สงั คมสงเคราะหท์ างการแพทยไ์ ทย,๒๕๖๒ 17

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

การด�าเนินงานสังคมสงเคราะห์ด้านยาเสพติด ทั้งการป้องกัน การบ�าบัดรักษา และการฟื้นฟูสมรรถภาพ
ผู้เสพผู้ติดยาและสารเสพติด นักสังคมสงเคราะห์เป็นหนึ่งในทีมผู้บ�าบัดรักษา จ�าเป็นต้องทราบบทบาทของแต่ละ
วิชาชีพที่ต้องดูแล กาย จิต สังคม จิตวิญญาณ และสิ่งแวดล้อม ท้ังกระบวนการบ�าบัดด้วยยา บ�าบัดทางจิตและ
พฤตกิ รรม การฟน้ื ฟสู มรรถภาพ และการตดิ ตาม ทง้ั น ี้ ตอ้ งอาศยั ความรว่ มมอื จากทมี งาน เพอื่ นรว่ มวชิ าชพี และ
สหวิชาชีพ ทั้งภายในและภายนอกหน่วยงานที่เก่ียวข้อง เพื่อร่วมกันด�าเนินงานให้การดูแลรักษาผู้ป่วย โดยเน้น
ผู้ป่วยเป็นศูนย์กลาง (patient center) อย่างไรก็ตาม ทีมงานและทีมสหวิชาชีพด้านยาเสพติดจ�าเป็นต้อง
ได้รับการอบรมเกี่ยวกับการใช้เคร่ืองมือ มีความรู้ มีทักษะและความสามารถเฉพาะด้านที่แตกต่างกันมาท�างาน
ร่วมกัน ทีมงานดังกล่าว หมายถึง ทีมงานตามประกาศกระทรวงยุติธรรม หมายถึง แพทย์ พยาบาล นักจิตวิทยา
นักสังคมสงเคราะห์ นักวิชาการสาธารณสุข และนักกิจกรรมบ�าบัด (ส�าเนาค�าสั่งที่ สธ๐๒๒๘.๑๓/๑๘๐๑
เร่ือง แจ้งประกาศกระทรวงยุตธิ รรมเร่ืองแตง่ ต้ังเจ้าหนา้ ท่ ี ตาม พรบ.ฟื้นฟูสมรรถภาพผ้ตู ดิ ยาเสพติด พ.ศ.๒๕๔๕
(ฉบับที่ ๒) พ.ศ.๒๕๖๐)
ทมี สหวชิ าชพี ภายในกระทรวงสาธารณสขุ หมายถงึ แพทยท์ ผี่ า่ นการอบรมดา้ นยาเสพตดิ จติ แพทย ์ พยาบาล
นกั จติ วทิ ยา นักสังคมสงเคราะห์ นักวิชาการสาธารณสุข และนักกิจกรรมบ�าบัด
ทีมสหวิชาชีพนอกกระทรวงสาธารณสุข หมายถึง กลุ่มบุคคลจากหน่วยงานและภาคส่วนต่าง ๆ

รปู แบบกำรทำ� งำนเครอื ขำ่ ยแบบทมี สหวชิ ำชพี แบง่ ไดเ้ ปน็ ๒ รปู แบบตำมลกั ษณะกำรปฏบิ ตั งิ ำน ดงั นี้
๑. Multidisciplinary เป็นการประชุมทีมสหวิชาชีพ เพื่อปรึกษาหารือกันในการระดมความคิดเห็น
และก�าหนดแนวทางในการแก้ไขปัญหาร่วมกัน
๒. Interdisciplinary คือ การประสานความร่วมมือจากหลายสาขาวิชาชีพที่เกี่ยวข้องกับการปฏิบัติงาน
โดยใช้วิธีการส่งต่อข้อมูล และประสานขอทรัพยากรท่ีมีอยู่อย่างเป็นทางการ เพ่ือใช้ในการด�าเนินงานตาม
กระบวนการต่าง ๆ โดยไม่จ�าเป็นต้องมีการประชุมร่วมกัน

บทบำทของทีมสหวิชำชีพ ท่ีส�ำคัญ มีดังนี้
๑. แพทย์ มีบทบาทที่เกี่ยวข้องดังนี้

๑.๑ ตรวจวินิจฉัย และส่ังการรักษาในแต่ละราย
๑.๒ ให้ข้อมูลเกี่ยวกับโรค การวินิจฉัยรวมท้ังแนวทางการรักษาต่าง ๆ และแผนการจ�าหน่าย
แก่ผู้ป่วย ครอบครัว และผู้เก่ียวข้อง
๑.๓ เยี่ยมตรวจอาการผู้ป่วย
๑.๔ อภปิ รายปญั หาและวางแผนการรกั ษาพยาบาลรว่ มกบั ทมี สขุ ภาพ รวมทง้ั ผปู้ ว่ ยและครอบครวั

๒. พยำบำลวิชำชีพ มีบทบาทท่ีเกี่ยวข้องดังนี้
๒.๑ สัมภาษณ์ประวัติ ประเมินสภาพ จ�าแนกประเภทผู้ป่วย และวางแผนการดูแล
๒.๒ ปฏบิ ตั กิ ารพยาบาลแกผ่ ปู้ ว่ ย โดยใชก้ ระบวนการพยาบาล ทฤษฎที างการพยาบาล
และศาสตร ์ ตา่ ง ๆ ทเี่ กย่ี วขอ้ งมาบรู ณาการ เพอ่ื ใหก้ ารดแู ลครอบคลมุ ใน ๔ มติ ิ คอื
การสง่ เสรมิ สขุ ภาพจติ การปอ้ งกนั ปญั หาสขุ ภาพจติ การบา� บดั รกั ษา และการฟน้ื ฟสู มรรถภาพ
๒.๓ การจัดส่ิงแวดล้อมเพ่ือการบ�าบัด

๒18 บทท่ี แนวทางการปฎิบัติงานสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด

๒.๔ การช่วยเหลือสนับสนุนให้ผู้ป่วยดูแลตนเอง การสอนและให้ค�าปรึกษาปัญหาสุขภาพ
๒.๕ เป็นผู้ประสานความร่วมมือกับทีมสหวิชาชีพอื่นในการให้การบ�าบัดรักษาผู้ป่วย
๒.๖ อภิปรายปัญหาและวางแผนการรักษาร่วมกับทีมสหวิชาชีพรวมทั้งผู้ป่วยและครอบครัว

๓. นักจิตวิทยำ มีบทบาทที่เกี่ยวข้องดังนี้
๓.๑ ตรวจวนิ จิ ฉยั ทางจติ วทิ ยาคลนิ กิ โดยใชเ้ ครอ่ื งมอื ทดสอบทางจติ วทิ ยาทเี่ ปน็ มาตรฐาน เพอื่ ตรวจ
วินิจฉัยพฤติกรรม ศักยภาพ กลไกท่ีมา หรือสาเหตุของปัญหาทางจิตเวช สุขภาพจิต และ
ความผิดปกติ อันเน่ืองมาจากพยาธิสภาพทางสมอง ตลอดจนลักษณะบุคลิกภาพ และ
ระดับเชาวน์ปัญญา
๓.๒ ใหก้ ารบ�าบัดทางจติ วทิ ยา ทั้งแบบรายบุคคลและรายกลมุ่ เพอ่ื ช่วยให้ผู้ป่วยสามารถเข้าใจและ
ยอมรับปัญหาของตนเอง สามารถปรับปรุงเปล่ียนแปลงพฤติกรรม แนวความคิด วิธีการ
ปรับตัว หรือแก้ปัญหาและโครงสร้างท่ีบกพร่องบางประการทางบุคลิกภาพให้มีประสิทธิภาพ
เหมาะสมยิ่งขึ้น รวมท้ังการใช้เทคนิคทางจิตวิทยาเพื่อฟื้นฟู และพัฒนาศักยภาพของผู้ทุเลา
จากอาการทางจติ และปญั หาสขุ ภาพจติ ใหม้ กี ารปรบั ตวั ทเ่ี หมาะสม และมปี ระสทิ ธภิ าพเพมิ่ ขน้ึ

๔. นักสังคมสงเครำะห์ มีบทบาทที่เกี่ยวข้องดังน้ี
๔.๑ การประเมนิ สมรรถนะผปู้ ว่ ยยาเสพตดิ ความบกพรอ่ ง ขอ้ จา� กดั บางอยา่ งรวมถงึ การปฎสิ มั พนั ธ์
ระหว่างบุคคล
๔.๒ การประเมินปัจจัยแวดล้อม
๔.๒.๑ ปจั จยั ดา้ นแวดลอ้ ม ไดแ้ ก ่ สงิ่ แวดลอ้ มทางดา้ นกายภาพ สงั คม และทศั นคตทิ เ่ี กยี่ วขอ้ งกบั
บุคคล อทิ ธพิ ลในแงบ่ วกหรอื นแงล่ บ ตอ่ บคุ คล ไดแ้ ก ่
ปจั เจกบคุ คล - สง่ิ แวดลอ้ มใกลต้ วั เชน่ บา้ น ทท่ี า� งาน และโรงเรยี น ครอบครวั คนรจู้ กั เพอ่ื นและ
คนแปลกหนา้
ระบบสังคม - โครงสร้างทางสังคมท้ังที่เป็นทางการและไม่เป็นทางการ การบริการสวัสดิการ
สงั คม กจิ กรรมชมุ ชน หนว่ ยงานของรฐั บาล และเครอื ขา่ ยทไี่ มเ่ ปน็ ทางการในสงั คม กฎหมาย กฎเกณฑ ์ กฎตา่ ง ๆ
ท้ังท่ีเป็นทางการ และที่ไม่เป็นทางการ ทัศนคติและคตินิยม
๔.๒.๒ ปัจจัยส่วนบุคคล ประสบการณ์หรือภูมิหลังของชีวิต และการด�ารงชีวิต หรือสถานะ
สขุ ภาพ เพศ เชอื้ ชาต ิ อาย ุ ภาวะสขุ ภาพอน่ื ๆ รปู แบบการดา� เนนิ ชวี ติ อปุ นสิ ยั การเลยี้ งด ู รปู แบบการเผชญิ และ
จัดการกับปัญหา พ้ืนฐานทางสังคม การศึกษา อาชีพ เหตุการณ์ที่เกิดข้ึนในอดีตและปัจจุบัน พฤติกรรม
บุคลิกภาพ จิตวิทยาบุคคล
๔.๓ ช่วยเหลือแก้ไข บรรเทา ปัญหาทางสังคมและอารมณ์ของผู้ป่วยและครอบครัว และความ
ต้องการทางด้านสังคมอื่น ๆ
๔.๔ ให้ค�าปรึกษาแก่ผู้ป่วยและผู้ดูแลผู้ป่วย หรือสมาชิกในครอบครัวคนอื่น ๆ
ค้นหาแหล่งทรัพยากร ประสานภาคีเครือข่ายอื่น ๆ ในชุมชนเพื่อเป็นแหล่งสนับสนุนและ
ให้ความช่วยเหลือแก่ผู้ป่วย และผู้ดูแลผู้ป่วย

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 19
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

๔.๕ ติดตาม และฟื้นฟูสมรรถภาพทางสังคมหลังบ�าบัดรักษา ตามกระบวนการสังคมสงเคราะห์
ชุมชน รวมถึง การติดตามทางแพทย์และสังคม การหาแหล่งสนับสนุนทางสังคม ช่วยเหลือ
ปัจจัยพ้ืนฐานที่มีความจ�าเป็น ประกอบด้วย ๗ ด้าน ได้แก่ ๑) ด้านที่อยู่อาศัย ๒) ด้านการ
ศึกษา ๓) ด้านอาชีพและรายได้ ๔) ด้านสาธารณสุข ๕) ด้านความมั่งคงปลอดภัย ๖) ด้าน
สันทนาการ ๗) ด้านบริการสังคม

๕. นักกิจกรรมบ�ำบัด มีหน้าท่ี ๒ ระยะ
๕.๑ ระยะที่ ๑ กระตุ้นให้ผู้ป่วยมีปฏิกิริยาตอบสนอง สนใจ และรับรู้ต่อสิ่งแวดล้อม โดยประเมิน
สภาพจิตใจ อารมณ์ และความสามารถในการท�างานเบื้องต้น และเลือกใช้กิจกรรมรักษา
ทเี่ หมาะสมกับผ้ปู ่วย อาจเป็นกิจกรรมรายบคุ คลทีใ่ ชค้ วามสามารถง่าย ๆ และทา� เสรจ็ ภายใน
เวลาสั้น ๆ เช่น การฝึกกิจวัตรประจ�าวัน เพื่อฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ป่วยทางกาย และส่งเสริม
สมรรถภาพจิตใจของผู้ป่วยให้เข้มแข็งท่ีจะจัดการกับปัญหาได้

๕.๒ ระยะท ่ี ๒ มงุ่ เนน้ การสรา้ งสมั พนั ธภาพในสงั คม ฝกึ อปุ นสิ ยั พนื้ ฐานในการทา� งาน พฒั นาทกั ษะ
ขั้นพื้นฐานในการท�างาน และทักษะการปฏิบัติตัวทั้งที่บ้านและท่ีท�างาน ในกรณีที่ผู้ป่วย
ไมส่ ามารถจะกลบั ไปประกอบอาชพี เดมิ ได ้ ตอ้ งประเมนิ วา่ ผปู้ ว่ ยมคี วามเหมาะสมกบั อาชพี ใด
เพ่ือให้ทดลองท�างานในสาขาท่ีถนัด เช่น งานช่าง งานฝีมือ งานเกษตร เป็นต้น

๒20 บทท่ี แนวทางการปฎิบัติงานสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด

ผังการปฎิบัตงิ านำสังคำมสงเคำราะห์กับขัน้ ำตอนำการบ�บดั รกั ษาผู้ติดยาและสารเสพตดิ แบบบรณู าการ

๑. บทบาทนำักสังคำมสงเคำราะหใ์ นำข้ันำตอนำการเตรียมการ

ลำ� ดบั ผงั กระบวนกำร ระยะเวลำ รำยละเอยี ดงำน แบบฟอร์ม/เครอื่ งมอื ผู้
ท่ี รบั ผิดชอบ
๑ เรม่ิ ต้น ๕ นาที ๑. แรกรบั ผปู้ ว่ ยจากหนว่ ยงาน - แบบคัดกรอง v๒
แรกรบั ภายใน OPD / IPD/ ผูใ้ ช ้ ผูเ้ สพ ผ้ตู ิด คลนิ ิก
ทมี สหวชิ าชพี / D\C plan - แฟม้ ประวตั ผิ ปู้ ่วย สงั คม
๒. รับจากภายนอกหนว่ ยงาน สงเคราะห์

๒ ศกึ ษาประวตั ผิ ปู้ ว่ ย ๕-๑๐ นาที ศกึ ษาขอ้ มลู ผปู้ ว่ ยในทะเบยี น ๑. แบบรับ-สง่ ต่อ นักสงั คม
ประวตั /ิ ใบปรกึ ษานกั สงั คม ๒. แบบบันทึกสหวชิ าชีพ สงเคราะห์
เบอื้ งตน้ สงเคราะห์ ๓. รายงานการประชุม
ทมี สหวิชาชพี
๔. ขอ้ มลู ส�ารวจสุขภาพ
(แฟ้มสขุ ภาพครอบครวั
Family folder)
๕. ขอ้ มลู รายงานยาเสพตดิ
(บสต.)
๖. ขอ้ มลู ผูพ้ น้ โทษ
๗. ขอ้ มูลทุนทางสังคมในชุมชน
อืน่ ๆ เชน่ วัฒนธรรม
ภูมปิ ญั ญาทอ้ งถิน่
การรวมกลมุ่ ฯลฯ
๘. ขอ้ มูลจากภาคประชาสังคม

๓ ๕-๑๐ นาที ๑. การสรา้ งสมั พนั ธภาพกบั นักสังคม
ผปู้ ว่ ยและครอบครวั สงเคราะห์
เตรยี มผปู้ ว่ ย ๒. อธบิ ายขนั้ ตอนการบา� บดั รกั ษา
และญาติ ๓. การประเมนิ แรงจูงใจ ความ
พรอ้ ม ประเมนิ ปญั หาทางสงั คม
ประเมนิ ครอบครัว ประเมิน
ความเสย่ี ง

๔ ๑๕-๓๐ นาที - การซักประวตั ิเพิม่ เตมิ นกั สงั คม
จากญาตหิ รอื บคุ คลใกลช้ ดิ สงเคราะห์
ของผู้มารับบรกิ าร
รวบรวมขอ้ มลู ผปู้ ว่ ย - ผลกระทบ ขอ้ มลู ดา้ น
และครอบครวั ปจั จยั เสี่ยง (เสพยาซ�้า)

- ความต้องการจ�าเป็นของ
ผู้ปว่ ยและครอบครัว
A - ขอ้ มลู เครอื ขา่ ยการทางสงั คม

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 21
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

ลำ� ดบั ผงั กระบวนกำร ระยะเวลำ รำยละเอยี ดงำน แบบฟอรม์ /เครอื่ งมือ ผู้
ท่ี รับผดิ ชอบ
๕ ๕-๑๐ นาที ๑. วเิ คราะหป์ ญั หาทเี่ ผชญิ - คมู่ อื ผปู้ ฏบิ ตั งิ านดา้ นยาเสพตดิ คลินกิ
A มลี กั ษณะทเี่ ปน็ ภาวะวกิ ฤติ - แบบประเมนิ ผปู้ ว่ ย ดา้ นยา สังคม
หรอื ไม่ เสพตดิ (V๒) สงเคราะห์
๒. วเิ คราะหป์ ญั หาของผปู้ ว่ ย - แบบบนั ทกึ บสต.
และครอบครวั (เรอื่ งสขุ ภาพ - แบบประเมนิ คณุ ภาพชวี ติ
วเิ คราะห์ข้อมูล : กาย จติ ยาเสพตดิ / WHO ภาษาไทย ฉบบั ยอ่
และรนุ แรง ครอบครวั /งานอาชพี /รายได/้ - แบบประเมนิ ภาวะซมึ เศรา้
ของปัญหา ทอี่ ย)ู่ และฆา่ ตวั ตาย (๒Q, ๙Q, ๘Q)

๓. วเิ คราะหค์ วามพรอ้ มของผปู้ ว่ ย - เครอ่ื งมอื ประเมนิ วนิ จิ ฉยั
และครอบครวั ในการเผชญิ และจดั การทางสงั คม
ปญั หาของครอบครวั / - แบบประเมนิ ความพรอ้ ม
การยอมรบั /เครอื ขา่ ยของ ของครอบครวั
ครอบครวั )
๔. วเิ คราะหจ์ ดุ ออ่ น จดุ แขง็ ของ
ทรพั ยากร (หนว่ ยงานทใี่ ห้
บรกิ าร การพทิ กั ษส์ ทิ ธผิ ปู้ ว่ ย
ชมุ ชน ใหค้ วามชว่ ยเหลอื /
อยรู่ ว่ มกนั ได/้ ยอมรบั ผปู้ ว่ ย)
๕. จดั ลา� ดบั ความสา� คญั ความ
สมั พนั ธ ์ ความรนุ แรงของ
ปญั หาตามลกั ษณะการ
๖ ๕-๑๐ นาที ๑. สรปุ ปญั หาทางสงั คมทเี่ ปน็ - รายงานการประชมุ ทีม นกั สงั คม
สรุปปัญหา สาเหตสุ า� คญั ของการเจบ็ ปว่ ย สหวชิ าชพี สงเคราะห์

(การตดิ ยาเสพตดิ ) - Progess note
๒. แจง้ ใหผ้ ปู้ ว่ ย ครอบครวั
และทมี สหวชิ าชพี ทราบ
๗ ๔๕-๑๘๐ นาที วางแผนการบา� บดั ทางสงั คม ๑. เครือ่ งมอื ประเมนิ ผลก่อน นักสงั คม
วางแผน บา� บัดทางสังคม สงเคราะห์

๒. แบบประเมินความพรอ้ ม
ของครอบครัว
๓. แบบประเมนิ ทักษะสังคม

๘ ส้ินสุด

หมายเหต:ุ กรณีย่งุ ยากซับซ้อน หรือ/และเปน็ รายครอบครวั
ผปู้ ว่ ยแผนก OPD ใช้เวลา ๔๕-๖๐ นาที
ผู้ป่วยแผนก IPD ใชเ้ วลา ๖๐-๙๐ นาที
ผ้ปู ว่ ยแผนกคลนิ กิ พิเศษ ใช้เวลา ๖๐-๙๐ นาที
ผู้ป่วยในชุมชน ใชเ้ วลา ๑๘๐ นาที

๒22 บทที่ แนวทางการปฎิบัติงานสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด

๒. บทบาทนำกั สังคำมสงเคำราะห์ในำข้นั ำถอนำพษิ ยาเสพตดิ

ล�ำดบั ผังกระบวนกำร ระยะเวลำ รำยละเอยี ดงำน แบบฟอรม์ /เครื่องมือ ผู้
ที่ รับผดิ ชอบ
๑ เริ่มต้น ๑ นาท ี แรกรับ จากหนว่ ยงานภายใน - แบบสง่ ตอ่
๒ จา� แนกข้อมูล และภายนอกโรงพยาบาล คลินกิ
ชมุ ชน โรงเรยี น ฯลฯ สังคม
๓ รวบรวมข้อมลู สงเคราะห์

๕ นาท ี จ�าแนกผูป้ ว่ ย ประเภทต่าง ๆ - แบบคดั กรอง บสต หนว่ ยงาน
ผู้เสพ ผูใ้ ช้ ผตู้ ดิ กลุ่มเส่ียง บริการ
กลมุ่ เปราะบาง ฯลฯ ) ด่านหนา้
กลุ่มงาน
สังคม
สงเคราะห์
๒๐ นาที ๑. รวบรวมขอ้ มลู /การศกึ ษา - แบบสมุดประจ�าตัวผปู้ ่วย หัวหนา้ งาน
ขอ้ มลู ผปู้ ว่ ย ครอบครวั - แบบแฟม้ ประวัตผิ ูป้ ่วย สงั คม
สงิ่ แวดลอ้ ม ชมุ ชนและ - เครือ่ งมอื คัดกรอง สงเคราะห์
การประเมนิ (information - เครอ่ื งมือประเมนิ การดแู ล ชมุ ชน
gathering & Assessment ) สุขภาพจติ กลมุ่ งาน
๒. ศกึ ษาขอ้ มลู ทางสงั คมเพอ่ื สังคม
ประเมนิ สมรรถภาพทางสงั คม สงเคราะห์
ของผปู้ ว่ ย แสวงหาขอ้ เทจ็ จรงิ
ของปญั หา และสถานการณ์
ทเ่ี กดิ ขน้ึ
๓. การรวบรวมขอ้ มลู สว่ นตวั ของ
ผรู้ บั บรกิ าร ดา้ นกาย จติ สงั คม
ความสมั พนั ธท์ างสงั คมของ
ผรู้ บั บรกิ าร กบั ครอบครวั
เครอื ญาต ิ กลมุ่ สงั คม
๔. สถานการณป์ ญั หา ความ
รนุ แรง สาเหต ุ เพอ่ื นา� ไปสกู่ าร
ชว่ ยเหลอื ขน้ั อนื่ ๆ ตอ่ ไป

๔ ๒๐ นาที - วเิ คราะหข์ อ้ มลู เพอ่ื ประเมนิ - แบบ สค ๑ หวั หนา้ งาน
วิเคราะหข์ อ้ มูล ความรุนแรง ความสา� คัญ - แบบสมดุ ประจา� ตวั ผู้ปว่ ย สงั คม
ประเมิน เร่งดว่ นของปัญหา - แบบบันทึกติดตามระบบ สงเคราะห์
- ปญั หาท่เี ผชญิ มีลกั ษณะ แฟ้มประวตั ิผปู้ ่วย
ความรุนแรง ทเ่ี ป็นภาวะวกิ ฤตหรือไม ่ ชุมชน
ของปญั หา เพยี งไร กลมุ่ งาน
สงั คม
สงเคราะห์
๕ ๒๐ นาที ๑. วางแผน เนน้ การคน้ หา “พลงั ” - แบบ สค ๑ หวั หนา้ งาน
ในตัวผู้ใชบ้ รกิ าร - แบบสมดุ ประจา� ตัวผู้ป่วย สงั คม
B ๒. วางแผน เนน้ การคน้ หา “พลงั ” - แบบบันทึกติดตามระบบ สงเคราะห์

ภายนอก เนน้ การวางแผน แฟ้มประวตั ิผ้ปู ่วย ชุมชน
รว่ มกบั เจา้ ของชวี ติ (Life Plan) กลุ่มงาน
แผนชวี ติ ท่ีเกดิ จากการมี สังคม
สว่ นรว่ มของผปู้ ว่ ยและครอบครวั สงเคราะห์

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 23
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

ลำ� ดบั ผังกระบวนกำร ระยะเวลำ รำยละเอียดงำน แบบฟอรม์ /เครื่องมอื ผู้
ท่ี รบั ผดิ ชอบ
B สนงกัเคสรังาคะมห์
๖ ดา� เนนิ การตามแผนทก่ี า� หนดไว้

ดา� เนนิ ๑ เดอื น - - ๒ -๑ -ผ๓ ใู้... ชคแกสBใใคโโใ(ใชชตกFหรรหนห้วว่ลAาข่าารรุ aงคค้คค้ต้ยรยรมออะภ,เm ราบ�ใาเรา�า�เบบครBาหวห่หปปปยมีาะ�iพวIคคมlลค้ลรบนรครยyารร ทอกึืวกอืึกึมม ด ่ะัูววััCแษปาาษขษยทอพืม มงลแoญัาอาา าาสีรจเระลMuแวงคงพหอ้ว่ติแู้ชะค สsบรนมIาอื่โเลe,มญุรงัอวด บมสขระMlคอชชบยาiตว่ิสรอสnมบนตามผE้คทนิั้งง่g งค Tิป้กูผรเาต)รแสรวงัปร้วู่ะารรวัสณ ยมวย่งมิ งัแจยะคปีคงลู สมู่ว่มใะนั้อยืจ/ - เครือ่ งมอื ประเมนิ ผลการ
(Intervention) ๑ - ๒ เดือน ปกสทแรหลฎาณงะวบิ สชภิทีตั งัาาตเิี่คชปยำมพีน็นมทกกอFบซัี่ลกIบหมั่Oุ กเนซWปรอว้่ รณยนำปงทีะารบมี่นะำปีชภงมญุัายทหใมีนา บ�าบดั ทางสงั คม
๗ ผ๑ เู้.ส แคคชตพว่ลารรยมออะเบบครหะวคคลยารรอื มะววัั ปยพม แญัาสีรลวหอ้ว่ ะ นมาโญดมขรยาตว่ิอตมผทิง ิปู้ผารงป้วู่ะสยวย่ งัแยะคล สมะนั้ / - เครอ่ื งมอื แบบประเมนิ ทกั ษะ
พน้ื ฐานในการท�างานและ
C ทกั ษะการปรบั ตวั ทางสงั คม
- คูม่ อื BA, BI, MI, MET
- คมู่ อื ผปู้ ฏบิ ตั งิ านการบา� บดั
รักษาผตู้ ิดยาเสพตดิ แบบ
ผู้ปว่ ยนอกตามแนว
จิตสังคม บ�าบดั
- Flow Chart ประสานสง่ ตอ่
และแหลง่ ทรพั ยากรทางสงั คม

๔ ๓ ๒- ... จเจใใ(จใใMFหสหนหตตติิิ ค้aoพค้คต้สสสา�mdา�ตาา�ปงงงััั ปiปมดรคคคิifliกึรครหyมมมeษกึกึม ู่dบบบราCษษออืืแ าาา���oMาบ าสบบบเMuบคพงAัดดดััั sสครITอื่ใใ e,น้ัอ ไมนนRสMlตดบiสรโรIาnXแ้ราE้พมคงgกง งเคTรค.)คเแส ่มู่รวัลรรอืตยี นงีา .Bนจะ คิAง ูหย,ใ B,์จา I
คหกโปทกรลารนรซ่ี คนิรณะวบ่ั รกิบชยซวท่ีใา�งมุกมอ้ม่ีาบลททนนปีใ้ดั มีจา ภญัทกใสงนาราจหหยชณงติาวใมุสนทเทีชชิวงั แนาาเี่คชปงล ชม (สน็๑ะ(พี ถกงัภก-ก๒า้บคั ลามบั มผยม่เุ ด)ีทู้นอื มี่อนกี)
-- เปรำะบำง ปฎบิ ตั ติ ำม FIOW


๒24 บทที่ แนวทางการปฎิบัติงานสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด

ลำ� ดับ ผังกระบวนกำร ระยะเวลำ รำยละเอยี ดงำน แบบฟอรม์ /เครื่องมือ ผู้
ที่ รับผิดชอบ
๘ ๒ เดือน-๑ ปี ๑ผตู้. ชดิ ว่ ยเหลอื ปญั หามติ ทิ างสงั คม/ตาม - เครอื่ งมอื ประเมินผลการ
C บ�าบัดทางสังคม
ความพรอ้ มของผปู้ ว่ ย ครอบครวั - เครอื่ งมอื แบบประเมนิ ทกั ษะ
และญาติ พ้นื ฐานในการท�างานและ
- ประชมุ ทมี สหวชิ าชพี กบั หนว่ ยงาน ทกั ษะการปรบั ตวั ทางสงั คม
ภายในและภายนอก กรณที มี่ ปี ญั หา - คู่มือ BA, BI, MI, MET
ดา� เนนิ ทางสงั คมทซี่ บั ซอ้ น - คมู่ อื ผปู้ ฏบิ ตั งิ านการบา� บดั
(Intervention) - ใหค้ า� ปรกึ ษาแบบสน้ั ตามคมู่ อื รักษาผู้ติดยาเสพตดิ แบบ
BA,BI ผู้ป่วยนอกตามแนว
๒. ใหค้ า� ปรกึ ษาเพอื่ สรา้ งแรงจงู ใจ จิตสงั คม บา� บัด
ในตามคมู่ อื MI, MET - Flow Chart ประสานสง่ ตอ่
๓. ใหค้ า� ปรกึ ษาครอบครวั และแหลง่ ทรพั ยากรทางสงั คม
(Family Couseling)
๔. จติ สงั คมบา� บดั ไดแ้ ก ่
Modified MATRIX คลนี คิ ยา
เสพตดิ หรอื สงั คมสงเคราะห,์
จติ สงั คมบา� บดั ในโรงเรยี น
จติ สงั คมบา� บดั ในรพ.สต.
คลนิ กิ ใกลใ้ จ ในชมุ ชน (๑-๒ เดอื น)
- การบา� บดั ทางสงั คมกบั ผทู้ ม่ี ี
โรครว่ มทางจติ เวช (ถา้ ม)ี
กปรฎณบิ ตัีทติ่ีเปำ็นมกFลIOุ่มWเป รเกำนิะบศกัำยงภาพ
ของหนว่ ยงานประสานส่งตอ่
สถานบา� บัดเฉพาะทาง
๙ ๕ นาที - บันทกึ ข้อมูลทางคลนี ิค - โปรแกรมผ้ปู ่วยนอก
บนั ทกึ ขอ้ มลู - บนั ทกึ รายงานการประชุม ผูป้ ่วยใน
ทางคลนี คิ ทมี สหวชิ าชีพ - โปรแกรมสงั คมสงเคราะห์
- รายงานขอ้ มลู ออนไลน์

สิ้นสุด

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 25
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

๓. บทบาทนำกั สงั คำมสงเคำราะห์ในำขน้ั ำฟ้นื ำฟูสมรรถภาพ

ลำ� ดับ ผงั กระบวนกำร ระยะเวลำ รำยละเอียดงำน แบบฟอร์ม/เครื่องมือ ผู้
ที่ ดำ� เนนิ กำร ขณะบำ� บดั รับผดิ ชอบ
เรมิ่ ต้น และหลงั บำ� บดั
จา� แนกกลมุ่ ตามระดบั ความรนุ แรง

ดา� เนนิ การ ๑ -๑๒ เดอื น กลุ่มผใู้ ช:้ - เครอ่ื งมอื ประเมนิ วนิ จิ ฉยั สสนงหกัเแวคสิชลรังาะาคชะมีพห์
Rehabilitation การให้คา� ปรกึ ษาฟนื้ ฟูสมรรถนะ - และจดั การทางสังคม
ทางจิตสังคม ๖ ด้าน เครอ่ื งมือประเมินความ
บันทกึ ข้อมลู ๑.ให้ค�าปรึกษาเชงิ สนับสนนุ แก่ พรอ้ มของครอบครวั
ทางคลีนคิ ผู้ปว่ ยเพอ่ื เสรมิ สรา้ งศกั ยภาพ - เครอ่ื งมือคัดกรองและ
ในการรบั มอื และแก้ไขปัญหา ประเมนิ ผลการบา� บัด
D ๒.ให้ค�าปรึกษาเชงิ สนับสนนุ แก่ ทางสังคม
ครอบครวั เพอื่ เสริมสร้างศักยภาพ - เครื่องมือแบบประเมิน
ในการรบั มอื และแกไ้ ขปัญหา ทักษะพ้ืนฐานในการ
๓. ใหค้ า� ปรกึ ษาแกผ่ ปู้ ว่ ยเพอ่ื ท�างานและทกั ษะการ
ปรบั เปลย่ี นทัศนคตแิ ละ ปรับตวั ทางสังคม
ปรบั อารมณ์ความรู้สึก - เคร่อื งมอื ประเมนิ การ
๔.ให้คา� ปรึกษาแกค่ รอบครวั ดแู ลสุขภาพจิตตนเอง
เพ่อื ปรบั เปลยี่ นทศั นคตแิ ละ
ปรบั อารมณค์ วามรู้สกึ
๕. ใหค้ า� ปรกึ ษาแกผ่ ปู้ ว่ ยเพอื่
ปรบั เปลยี่ นปัญหาสภาวะแวดลอ้ ม
ทางสังคม
๖.ใหค้ �าปรกึ ษาแกค่ รอบครวั เพื่อ
ปรบั เปลย่ี นปญั หาสภาวะแวดลอ้ ม
ทางสังคม
น�ำข้อมูลประกอบกำรวำงแผน
กำรดแู ลผปู้ ว่ ยให้กบั ทมี
สหวิชำชพี
กำรจดั กำรทรพั ยำกรทำงสงั คม
กรณที ่ีเปน็ กล่มุ เปรำะบำง
ปฎิบตั ิตำม FIOW
ประชมุ ทีมสหวชิ าชีพกรณที ม่ี ี
ปญั หาทางสังคมซับซ้อน

๒26 บทท่ี แนวทางการปฎิบัติงานสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด

ล�ำดับ ผงั กระบวนกำร ระยะเวลำ รำยละเอยี ดงำน แบบฟอรม์ /เคร่ืองมือ ผู้
ท่ี รับผิดชอบ
D กล่มุ ผู้เสพ: - เครอ่ื งมอื ประเมนิ วนิ จิ ฉยั สสนงหกัเแวคสิชลรงั าะาคชะมีพห์
ดา� เนินการ ๑.จติ สงั คมบา� บดั ไดแ้ ก ่ Modified และจัดการทางสังคม
Rehabilitation MATRIX คลนี คิ ยาเสพตดิ หรือ - เครอ่ื งมอื ประเมนิ ความ
สังคมสงเคราะห์, จติ สังคมบา� บดั พรอ้ มของครอบครวั
E ในโรงเรยี น, จติ สงั คมบา� บดั ในรพ.สต., - เคร่ืองมอื คดั กรองและ
คลนิ กิ ใกลใ้ จ ในชมุ ชน (๑-๒ เดอื น) ประเมินผลการบา� บดั
• การบา� บดั ทางสงั คมกับผูท้ ี่ ทางสงั คม
มโี รครว่ มทางจิตเวช (ถ้ามี) - เคร่ืองมือแบบประเมิน
๒.ฟน้ื ฟสู มั พนั ธภาพระหวา่ งบคุ คล ทกั ษะพ้ืนฐานในการ
/ครอบครัวบา� บดั /สังคมบ�าบดั ท�างานและทักษะการ
๓.ฟน้ื ฟทู กั ษะทางสงั คม/ ฝกึ ทกั ษะ ปรบั ตวั ทางสงั คม
ทางสงั คม การดา� เนนิ ชวี ติ ประจา� วนั - เครือ่ งมือประเมนิ การ
๔.นา� ขอ้ มลู ประกอบการวางแผน ดแู ลสุขภาพจติ ตนเอง
การดูแลผปู้ ว่ ยใหก้ ับทีมสหวิชาชพี
๕. การจัดการทรัพยากรทางสังคม
๖.เตรยี มความพร้อมการจ�าหน่าย
กลับบ้าน
๗.เตรยี มความพร้อมจา� หนา่ ยเพ่ือ
ดแู ลตอ่ ทบ่ี า้ น
๘.ประเมินความสมั พันธก์ บั บุคคล
อนื่ ของผ้ปู ว่ ย
๙. เยี่ยมบ้าน การบรกิ าร
สังคมสงเคราะหช์ ุมชนและ
ครอบครัวการจัดการเชือ่ มโยง
ทรัพยากรทางสงั คมและสรา้ ง
การมสี ่วนร่วมของเครือขา่ ย
๑๐. สนบั สนนุ ทางสงั คมและปจั จยั
พนื้ ฐานท่ีมคี วามจา� เปน็ ประกอบ
ด้วย ๗ ดา้ น ไดแ้ ก ่
๑) ด้านทอ่ี ยอู่ าศยั
๒) ด้านการศกึ ษา
๓) ดา้ นอาชพี และรายได ้
๔) ด้านสาธารณสุข
๕) ดา้ นความมง่ั คงปลอดภัย
๖) ด้านสันทนาการ
๗) ดา้ นบรกิ ารสังคม

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 27
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

ล�ำดับ ผังกระบวนกำร ระยะเวลำ รำยละเอียดงำน แบบฟอร์ม/เครือ่ งมอื ผู้
ที่ รับผิดชอบ
กลุ่มผตู้ ดิ : - เครอ่ื งมอื ประเมนิ วนิ จิ ฉยั
E กรณที เี่ ป็นกลมุ่ เปรำะบำง และจดั การทางสงั คม
ดา� เนนิ การ ปฎบิ ัตติ ำม FIOW - เครอ่ื งมอื ประเมินความ
Rehabilitation ๑. ประชุมทีมสหวิชาชีพกรณีทม่ี ี พรอ้ มของครอบครวั
ปัญหาทางสังคมซบั ซ้อน - เครือ่ งมือคดั กรองและ
เยีย่ มบ้าน การบรกิ าร ประเมินผลการบ�าบัด
สงั คมสงเคราะหช์ มุ ชนและ ทางสงั คม
ครอบครวั - เคร่อื งมือแบบประเมนิ
๒. การจัดการเชื่อมโยงทรัพยากร ทกั ษะพ้ืนฐานในการ
ทางสงั คมและสรา้ งการมสี ่วนรว่ ม ท�างานและทักษะการ
ของเครือขา่ ย ปรบั ตวั ทางสังคม
๓. สนบั สนนุ ทางสังคม และ - เคร่อื งมือประเมินการ
ปัจจยั พน้ื ฐานท่ีมีความจา� เป็น ดแู ลสขุ ภาพจติ ตนเอง
ประกอบด้วย ๗ ด้าน ได้แก่
๑) ด้านทอี่ ยอู่ าศัย
๒) ดา้ นการศกึ ษา
๓) ดา้ นอาชพี และรายได้
๔) ด้านสาธารณสุข
๕) ดา้ นความมง่ั คงปลอดภยั
๖) ด้านสนั ทนาการ
๗) ด้านบรกิ ารสังคม
๔. จดั กจิ กรรมสรา้ งคณุ คา่ ในตนเอง
(SELF ESTEEM)
๕. สรา้ งทศั คตแิ ละการยอมรบั ของ
คนในชุมชน
๖. สร้างการมสี ว่ นร่วมในชมุ ชน
และทกุ ภาคส่วนแบบบูรณาการ
๗. ประเมินคณุ ภาพชีวิต

บันทกึ ขอ้ มลู บันทึกจดั เกบ็ ขอ้ มลู อย่างเป็น - โปรแกรมผปู้ ่วยนอก
ทางคลีนิค ระบบครบถว้ น ทนั สมยั ทนั ตอ่ การ ผู้ปว่ ยใน
เปลี่ยนแปลง รักษาความลับของ - โปรแกรมสงั คมสงเคราะห์
ขอ้ มลู และจา� กัดการใชง้ านของ ออนไลน์
บุคคลเฉพาะผ้ทู ีเ่ กี่ยวขอ้ ง - แบบรายงาน สค.

เพื่อป้องกันผลกระทบทอ่ี าจ
จะเกดิ ข้นึ แก่ผู้ใชบ้ รกิ ารและ
ผ้ปู ฏบิ ัติงาน

ติดตามผล รายงานขอ้ มลู ครบถว้ น
ทนั เวลาตามกา� หนด

สิน้ สดุ

๒28 บทท่ี แนวทางการปฎิบัติงานสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด

๔. บทบาทนำกั สงั คำมสงเคำราะหใ์ นำขั้นำติดตามผลหลังการรักษา

ล�ำดบั ผังกระบวนกำร ระยะเวลำ รำยละเอียดงำน แบบฟอร์ม/เครื่องมือ ผู้
ท่ี รับผิดชอบ
เริ่มตน้ ท๒๑..กี่ จก�าา�า�หแหนนนดกด กก ลรมุ่อตบาเมวลระาด ตบั าคมวโาปมรรแนุ กแรรมง
๓. ระหว่างการรักษา
๔. หลงั การรกั ษา

ดา� เนนิ การ ดแล�าเะนตินดิ กตาารม ตดิดูแตลหามล งั กกอ่ านรรจักา� หษนาา่ ย - เคร่อื งมอื แบบประเมิน สนงกัเคสรังาคะมห์
ตดิ ตามผล ๑. สงั เกตการเปลยี่ นแปลง ทักษะพืน้ ฐานในการ
หลังการรักษา สมรรถภาพทางสงั คม ทา� งานและทกั ษะการ
(follow up/ ๒. ชว่ ยเหลอื ตอเนอ่ื ง จา� นวน ๗ ครงั้ ปรับตวั ทางสังคม
after care ) ๓กในล. --จุ่ม๑ ัดกกเ ปพกาา ีื่อรรลหตตนมุ่ริดิดอชืผตตต่วูเ้ ลาายาิกมมมเพยทททาอื่โี่าาเปนงงสอตร พsแ้อรuตกงมpดิ ร มp ไกoดา�rแ้ tห กน ่ ด - เครอ่ื งมือประเมินความ
รายงานขอ้ มลู group self-help group AA - พรอ้ มของครอบครวั
- แบบ บสต. ๕
- แบบประเมนิ คณุ ภาพชวี ติ
แบบประเมนิ สขุ ภาพจติ

group NA group Recovery
ใ๕ด๔gนrแู..o ชจกลuมุดัาใpกรชพ ตลนเี่ ลดิ้ช แยี้ติดลงา ะม(cคผoณ่าaนะcเกhคร)ร รเอืปมขน็กา่ผายตรู้ ดิพตชาอม.
๖. การติดตามผ่านเทคโนโลยี
ปแ๑๓๒อ.ร.. คคอปะวัตวเพดาารลมน็มาเิพกรใคงนึ้คูาชพรกวน่ั อกาำ ใมลรจับตเขขอิดเา้สงตใผพจำปู้ ซขมว่ า�้อยง คผรปู้ อว่บยครวั
และครอบครวั ตอ่ การเจบ็ ปว่ ยและ
แผนการรักษา
๔. ภาวะสขุ ภาพ/คณุ ภาพชวี ติ ของผปู้ ว่ ย
๕๗๖ปร... สทสะจมัวกั าพ�สัษวดนัะนั ิกธชภาวี ารติ พส กกังาคบั รมคดร า�๗อเบน ดคนิ ้ารชนวั วี แติ ละผอู้ น่ื

๒๑.. รราายยงงาานนท รมี าสยหบวคุ ชิคาลชีพ รายงาน - - โโผปปปู้ รรว่ แแยกกใรรนมม สผงั ูป้คว่มยสนงเอคกรา/ะห์ หดบนา่ รว่นิกยหางนาร้าน
หน่วยงาน ออนไลน์
๓. รายงานประจา� วนั กลมุ่ งาน
๔. รายงานประจา� เดือน /ปี - แบบรายงาน สค. สังคม
๕ท่เี. กรยี่ายวงขา้อนงส ง่ ตอ่ ขอ้ มลู หน่วยงาน สงเคราะห์

สน้ิ สุด

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 29
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

ตัวชี้วดั (Out come และ process)

Purpose Process Output / Outcome

- ผู้เขา้ รบั การบา� บัดมีแรงจงู ใจ และ - ใช ้ stage of change และแนวทางของ - ผ้เู ข้ารบั บ�าบดั การบ�าบดั มารับการ
ความตั้งใจทจ่ี ะหยดุ ใชย้ าเสพติด MI ในการประเมนิ ผใู้ ชบ้ รกิ ารเครอื่ งมอื บ�าบดั ตามโปรแกรมครบกา� หนด
- ผู้เข้ารบั การบา� บัดมพี ฤติกรรม ประเมิน วนิ จิ ฉัย และจัดการทางสังคม - มกี ารเปล่ียนแปลงด้านพฤตกิ รรม
ทเี่ หมาะสม สามารถดา� เนนิ ชวี ติ ไดอ้ ยา่ ง (Social Diagnosis and Management ท่ดี ีขน้ึ และไมเ่ กย่ี วขอ้ งกับยาเสพตดิ
ปกติ โดยไม่ใชย้ าเสพตดิ Assessment) S.D.M.A. - ผเู้ ข้ารบั การบา� บัดแกไ้ ขปญั หาที่
- ผู้เข้ารบั การบ�าบดั และครอบครวั - การใหค้ �าปรกึ ษา ตามแนวทางของ เกดิ ขน้ึ กบั ตนเองและครอบครวั ไดอ้ ยา่ ง
มคี วามร้คู วามเข้าใจในการดูแลตนเอง BA/BI๒/MI/CBT/Matrix program/ เหมาะสมและตรงตามสภาพปัญหา
และครอบครวั และมีทักษะป้องกันการ Satir * ร้อยละ ๖๐ ของผ้ปู ่วยทีเ่ ข้าสู่การ
เสพยาเสพตดิ - เคร่ืองมือประเมนิ ความพรอ้ มของ ให้ความช่วยเหลอื ทางสังคมสงเคราะห ์
* การบูรณาการความเป็นธรรมทาง ครอบครวั (Family Assessment :F.A.) มาเขา้ รับบรกิ ารอย่างตอ่ เน่ืองจนจบ
สังคม (social justice) ใหก้ ับบคุ คล - การปอ้ งกันการกลับไปเสพตดิ ซ้�า กระบวนการใหค้ วามช่วยเหลอื
* การแก้ไขปญั หาทางสงั คม & การให้ (Relapse Prevention: RP) (ยตุ บิ ริการ)
ความชว่ ยเหลือบุคคลเป้าหมาย เพื่อนา� - เครอื่ งมอื แบบประเมนิ ทกั ษะพน้ื ฐาน * มคี วามเป็นธรรมทางสังคม
ไปสูก่ ารเสริมพลังอ�านาจให้บคุ คล ในการทา� งานและทกั ษะการปรบั ตวั ทาง (social justice) ให้กับบุคคล
(empower) สงั คม (Social skill Assessment : S.S.A.) * แกไ้ ขปัญหาทางสังคม & การให้ความ
* การเสรมิ สมั พนั ธภาพทางสงั คมใหก้ บั * โดยทกุ ข้นั ตอนของการให้ความ ช่วยเหลือบคุ คล เป้าหมาย เพอ่ื นา� ไปสู่
ผปู้ ว่ ย (improving social relationships) ช่วยเหลือจะยึดหลักการ และ การเสรมิ พลังอา� นาจใหบ้ คุ คล
* การสง่ เสรมิ ให้บคุ คลมชี วี ิตความ กระบวนการทางสงั คมสงเคราะห์ (empower)
เปน็ อยทู่ ี่ดี (enhance their well) * เสรมิ สัมพนั ธภาพทางสงั คมใหก้ ับ
ผู้ป่วยดีขัน้
(improving social relationships)
ผู้ปว่ ยมชี วี ิตความเปน็ อยูท่ ี่ดี
(enhance their well being)

๒30 บทท่ี แนวทางการปฎิบัติงานสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด

๓บทที่

การท�งานำสงั คำมสงเคำราะห์
กับผ้ปู ว่ ยยาเสพติดกลมุ่ เปราะบาง

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 31
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

๓32 บทที่ การทา� งานสังคมสงเคราะห์
กับผู้ปว่ ยยาเสพติดกลุม่ เปราะบาง

๓บทที่ การท�งานำสงั คำมสงเคำราะห์
กบั ผ้ปู ว่ ยยาเสพตดิ กลมุ่ เปราะบาง

การบ�าบัดรักษาผู้ป่วยยาเสพติดในปัจจุบัน พบว่ามีปัญหาซับซ้อนมากข้ึนเร่ือย ๆ เช่น ปัญหาทางจิตเวชท่ี
เกดิ จากการใชย้ าเสพตดิ การใชค้ วามรนุ แรงในครอบครวั การถกู ลว่ งละเมดิ ทางเพศ การขายบรกิ ารทางเพศ ปญั หา
การเสพยาเสพติดขณะตั้งครรภ์ ปัญหายาเสพติดกับโรคร่วมทางจิตเวช เป็นต้น นอกจากน้ียังพบว่าผู้ป่วย
ยาเสพติดที่เข้าสู่การบ�าบัดรักษาส่วนหน่ึงขาดความพร้อม และการยอมรับผู้ป่วยกลับคืนสู่ครอบครัว ประกอบกับ
บางครอบครัวมีฐานะยากจน ไม่สามารถให้การดูแลช่วยเหลือผู้ป่วยอย่างต่อเน่ืองได้ ซ่ึงการบ�าบัดรักษาผู้ป่วย
ยาเสพติดในโรงพยาบาล ยึดหลักการสาธารณสุขและสิทธิมนุษยชนเน้นการดูแลสุขภาพและสังคม เป็นแนวปฏิบัติ
ในการลดผลกระทบ จากปัญหายาเสพติด ปรับมุมมองผู้เสพ/ผู้ติดยาเสพติด คือ “ผู้ป่วย” ที่ต้องได้รับการรักษา
ภายใตห้ ลกั การ“เขา้ ใจ เข้าถึง พ่งึ ได้”
องคก์ ารอนามยั โลก (World Health Organization.๑๙๙๗) ใหค้ วามหมายของการฟน้ื ฟสู ภาวะจติ สงั คมวา่
เป็นกระบวนการท่ีให้โอกาสแก่ผู้ที่ด้อยโอกาสท่ีมีความบกพร่อง พิการจากการเจ็บป่วยทางจิต เพื่อให้สามารถ
พ่ึงตนเองได้และท�าหน้าท่ีของตนเองในชุมชนได้ โดยพัฒนาสมรรถนะของบุคคลและการแนะน�าในการเปลี่ยน
ส่ิงแวดล้อมเพื่อให้คุณภาพชีวิตของผู้ใช้ยาเสพติดให้ดีข้ึน ดังน้ัน การท�างาน การจัดบริการทางสังคม ในประเด็น
กลุ่มเปราะบางกบั ยาเสพติด จงึ เปน็ ประเดน็ ท่ีซบั ซอ้ นและมีความละเอียดออ่ น และเปน็ กลุ่มทตี่ อ้ งดแู ลเฉพาะ
การปฏบิ ตั งิ านำสังคำมสงเคำราะห์กบั ผู้ปว่ ยยาเสพตดิ (ผู้ใช้ ผูเ้ สพ ผู้ตดิ ยาเสพติด) ภาพรวม

๑. ข้ันเตรยี มกำร
ก) รับผปู้ ว่ ย (ผู้ใชส้ ารและยาเสพติด ผู้เสพยาเสพติด ผู้ตดิ ยาเสพติด) จากแผนกผูป้ ่วยนอกและหอผปู้ ว่ ย
ข) ซักประวัติ สอบข้อเท็จจริง หาข้อมูล ประเมินปัญหา วินิจฉัยปัญหาทางสังคม สืบเสาะข้อเท็จจริง
รวบรวมข้อมูลจากทีมสหวิชาชีพและจากประวัติการรักษา และการส่งต่อ จาก OPD CARD และค้นหาเพิ่มเติม
การเย่ยี มบ้าน เพอื่ ประเมินสภาพปญั หา วิเคราะหห์ าสาเหตุของปญั หาและประเมนิ สภาพปญั หาของผใู้ ช้บริการ
ค) วางแผนใหก้ ารชว่ ยเหลอื ทางสงั คมสงเคราะหส์ อดคลอ้ งกบั สภาพปญั หา และความตอ้ งการของผใู้ ชบ้ รกิ าร

๒. วิธกี ำรดำ� เนนิ กำร
ก) ประเมิน Social problem list ๑๗ ปัญหาตามแบบ สค.๑ เพื่อค้นหาปัญหาทางสังคมของผู้ป่วยและ
ครอบครวั ประเมนิ ความรนุ แรงของการตดิ ยาและความรนุ แรงของโรครว่ มทางจติ เวช Life time review สมั พนั ธภาพ
กับคนอ่ืนข้อจ�ากัดของการท�ากิจกรรมและการมีส่วนร่วม อิทธิพลของสิ่งแวดล้อมภายนอกต่อการฟื้นฟูด้านบวก
และด้านลบ บริการของรฐั /สวัสดิการทางสังคม

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 33
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

ข) บ�าบดั เยียวยา โดยมกี ระบวนการบา� บดั เยียวยา ๔ ขั้นตอนดังน้ี
๑. ข้ันตอนเตรียมการ เตรียมความพร้อมทางด้านจิตใจ สังคม และเศรษฐกิจของผู้ป่วยและครอบครัว
แนะนา� และสร้างแรงจูงใจในการรักษา
๒. ข้ันถอนพิษยา ประสานและส่งต่อข้อมูลทางสังคมให้กับทีมแพทย์ พยาบาล และนักจิตวิทยา
ในหนว่ ยงานระหว่างการบ�าบัดรักษา
๓. ข้ันฟื้นฟูสมรรถภาพ ให้การบ�าบัดและฟื้นฟูทางสังคมและให้ความช่วยเหลือตามสภาพปัญหา
เฉพาะราย ให้การบ�าบัดและฟื้นฟูทางสังคมและให้ความช่วยเหลือตามสภาพปัญหาแบบกระบวนการกลุ่ม ให้การ
บา� บดั และฟนื้ ฟทู างสังคมและใหค้ วามช่วยเหลอื ตามสภาพปัญหาสงั คมสงเคราะหช์ ุมชน
๔. ขั้นติดตามผลหลังรักษา การติดตามผู้ป่วยโดยการนัดผู้ป่วยมาพบท่ีสถานบ�าบัด ลงพื้นท่ีเย่ียมบ้าน
เพ่อื ติดตามผปู้ ่วย และโทรศัพท์ตดิ ตามผูป้ ว่ ย ดงั แผนภูมดิ ังต่อไปน้ี

๓34 บทที่ การทา� งานสังคมสงเคราะห์
กับผู้ปว่ ยยาเสพติดกลุม่ เปราะบาง

แผนำภมู ิการปฏบิ ตั ิงานำ (flow chart) แบบภาพรวม :
งานำสังคำมสงเคำราะห์ กับผูป้ ว่ ยยาเสพติด

ผ้ปู ว่ ย (ผูใ้ ช้ ผเู้ สพ ผู้ติดยาและสารเสพติด)
ประเมนิ Social problem list ๑๗
ปญั หาตามแบบ สค.๑

ประเมินความรุนแรงของการติดยาและความรนุ แรงของโรคร่วมทางจิตเวช life time review สมั พันธภาพกับคนอน่ื
ขอ้ จ�ากัดของการท�ากจิ กรรมและการมสี ่วนรว่ ม อิทธิพลของสิง่ แวดล้อมภายนอกต่อการฟนื้ ฟู ด้านบวก และด้านลบ

บริการของรฐั /สวสั ดกิ ารทางสังคม

ขน้ั เตรยี มกำร ขน้ั ถอนพษิ ยำ ขัน้ ฟืน้ ฟูสมรรถภำพ ขัน้ ตดิ ตำมผลหลงั กำรรักษำ

การบ�าบัดและฟื้นฟูทางสังคม และ การบ�าบัดและฟื้นฟูทางสังคม และ การบ�าบัดและฟื้นฟูทางสังคม และ
ให้ความช่วยเหลือ ตามสภาพปัญหา ให้ความช่วยเหลือ ตามสภาพปัญหา ให้ความช่วยเหลือ ตามสภาพปัญหา
เฉพาะราย กระบวนการกลุ่ม สังคมสงเคราะห์ชุมชน
๑. การให้คา� แนะน�าแบบสั้น ๑. กลมุ่ บ�าบัดทางสงั คม (สร้างแรง ๑. ใหค้ วามรู้ในชุมชน/ โรงเรยี น/
(Brief Advice: BA) จูงใจใหผ้ ู้ปว่ ยเขา้ รบั การบา� บัด สถานประกอบการ
๒. การบ�าบัดแบบสัน้ รกั ษา) ๒. การติดตามเยีย่ มบ้าน ลงพื้นท่ี
(Brief Intervention: BI) ๒. กลมุ่ ฟ้ืนฟูทางสงั คม (สร้างเสรมิ รณรงคป์ ระชาสมั พนั ธ ์ และปอ้ งกนั
๓. การสัมภาษณเ์ พ่อื สรา้ งแรงจูงใจ ศักยภาพและคุณคา่ ในตนเอง) ปัญหายาเสพติด
(Motivational Interviewing: MI) ๓. กลุ่ม Matrix program
๔. การบา� บัดทางความคิดและ ๔. กลมุ่ ป้องกันการเสพซา�้
พฤตกิ รรม (Cognitive Behavioral (Relapse Prevention :RP)
Therapy :CBT) ๕. กลุ่มครอบครัวบ�าบัด
๕. การบ�าบดั โดยการเพิ่มแรงจงู ใจ (Family Therapy)
(Motivational Enhancement ๖. กลมุ่ ครอบครวั สัมพนั ธ์
Therapy: MET) (รวมครอบครวั ทม่ี ปี ญั หาเหมอื นกนั )
๖. การให้ความรู้ทางสุขภาพจิตและ ๗. กลมุ่ ประชาสัมพนั ธส์ ิทธก์ ารรักษา
โรครว่ มทางจิตเวช พยาบาล และการพิทักษส์ ทิ ธ์ิ
(Co morbidity Psycho-education) ที่เกย่ี วข้อง

กล่มุ เดก็ และวัยรุ่น ผปู้ ว่ ยทมี่ ภี าวะความพกิ าร ผปู้ ว่ ยหญงิ (พรบ.การปอ้ งกนั และแก้ไขปญั หา
อายุไมเ่ กิน ๑๘ ป ี (พรบ.พัฒนาคณุ ภาพ การตงั้ ครรภ์ในวยั รนุ่ พศ.๒๕๕๙ และ
(พรบ.คุม้ ครองเดก็ พ.ศ. ๒๕๔๖) ชวี ติ คนพิการ
พ.ศ.๒๕๕๑) พรบ.สง่ เสรมิ การพัฒนาและคุม้ ครองสถาบันครอบครวั
พ.ศ.๒๕๖๒)

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 35
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

ตารางที่ ๑ แนำวทางการจัดบริการ: ประเด็นำการใช้ยาเสพติดและคำวามรุนำแรง

ล�ำดับ กระบวนกำร ระยะเวลำ รำยละเอยี ด เครอ่ื งมอื /แหลง่ สนบั สนนุ ผู้
รับผิดชอบ
๑. การเขา้ ถึงบริการ ๒๔ ชม. ด�าเนนิ การดังนี้ โรงเรียน ชุมชน กลุ่มงาน
สะดวก งา่ ย ๑.การส่งตอ่ จาก ชมุ ชน จากโรงเรียน องค์กรเครือขา่ ย สงั คม
เปน็ ส่วนตวั ภาคเี ครือข่ายท่เี กี่ยวข้อง แผน่ พับความร ู้ สงเคราะห์
รักษาความลบั ๒. การบรกิ ารเชงิ รกุ ในชมุ ชน แบบคัดกรอง, ศนู ย์พึ่งได้
(บอกบรกิ าร อสม. ผนู้ า� ชมุ ชน ฯลฯ) (OSCC)

๒. การประเมนิ ดา� เนินการดังน้ี - แบบประเมินคัดกรอง กลมุ่ งาน
คดั กรอง ๑.การคดั กรองปัญหาเบือ้ งตน้ ระดบั ความทกุ ข์ สังคม
ความรุนแรง ผใู้ ชย้ าเสพติด ผู้ถกู - แบบประเมนิ สขุ ภาพจติ สงเคราะห์
กระทา� ผไู้ ด้รบั ผลกระทบ โดยการ เบ้อื งตน้ ศูนยพ์ ึ่งได้
สังเกตสีหน้า ท่าทาง การสอบถาม - แบบประเมนิ โรคซมึ เศรา้ (OSCC)
ปัญหา/ความชว่ ยเหลือเบอ้ื งต้น ๒Q, ๙Q
๒.การคัดกรองปญั หาดา้ นสังคม - แบบประเมินความ
จิตใจ โดย การสมั ภาษณ์/ คดิ ฆ่าตวั ตาย(๘Q)
การสังเกต/ ศึกษาขอ้ มูลชมุ ชน /
ตอบแบบประเมินด้วยตนเอง

๓. การบา� บดั ๔๘ ชม. ด�าเนินการดังนี้ - แบบบันทกึ การ กลมุ่ งาน
กายจติ สงั คม - ๑ ปี ๑. จดั การภาวะวกิ ฤตกิ บั ความรนุ แรง ให้การปรึกษา จิตเวชและ
และจติ วญิ ญาณ และยาเสพตดิ - การส่งต่อรพ.แม่ข่าย ยาเสพตดิ
ความผดิ ปกตทิ างพยาธิวิทยา, - คมู่ อื "การใหก้ ารปรกึ ษา:
ความผิดปกตขิ องระบบประสาท, การสร้างเสรมิ พลงั กลุ่มงาน
ความผิดปกตขิ องบุคลิกภาพ อา� นาจ สงั คม
ภาวะซึมเศรา้ - แนวการดา� เนนิ คดี สงเคราะห์
ประวัตกิ ารเสพสารเสพติด - พรบ.ที่เก่ียวขอ้ ง ศนู ย์พึง่ ได ้
การพึง่ พายาเสพตดิ - เครื่องมือประเมิน (OSCC)

๒. การใหก้ ารรักษา/ ปรึกษาปัญหา ปญั หาทางสังคม
สขุ ภาพ สุขภาพจิต (เครยี ด/
ซึมเศรา้ ) ตามสาเหตุ
๓. ประเมินความเส่ียงของการถูก
กระทา� ซ้า�
๔. การป้องกันปญั หาท่ผี า่ นมา โดย
การประเมินความเข้าใจ ความรสู้ กึ
ผลกระทบ
๕. ผลกระทบของการใชค้ วามรุนแรง
ลดความเครยี ด/แนะนา� วิธีการ
ป้องกนั
๖. ประเมนิ และบา� บดั ตามสภาพปญั หา
/เกบ็ หลกั ฐานนติ ิเวช/คดี
๗. ประเมินสาเหตุ ปจั จยั ภายใน
ปัจจัยภายนอก รวมส่ิงแวดลอ้ ม
๘.การลดอาการขา้ งเคยี งโดยการลด
หรอื ขจัดทางกายหรือพฤติกรรม

๓36 บทที่ การทา� งานสังคมสงเคราะห์
กับผู้ปว่ ยยาเสพติดกลุม่ เปราะบาง

ล�ำดับ กระบวนกำร ระยะเวลำ รำยละเอียด เครอ่ื งมอื /แหลง่ สนบั สนนุ ผู้
รบั ผิดชอบ
๙. การเพม่ิ ทกั ษะทางสงั คม เพมิ่ ศกั ยภาพ - แบบประเมนิ ความพรอ้ ม กลมุ่ งาน
ทางสังคม การเผชญิ ปญั หาทาง ของครอบครวั สงั คม
ด้านสังคมและด้านจติ ใจและ - แบบประเมนิ บคุ คลเพอื่ สงเคราะห์
ความสามารถในด�าเนินชวี ิตได้ การบา� บัดทางสงั คม ศูนยพ์ ึ่งได ้
๑๐. เสรมิ สรา้ งทศั นคตทิ ดี่ กี ารลดการ - แบบประเมนิ สขุ ภาพจติ (OSCC)
ตตี ราบาปและการแบง่ แยกในสงั คม ๒Q ๙Q ๘Q
๑๑. สนับสนนุ ประคบั ประคองจิต - แบบ SAFE Screen กลมุ่ งาน
สังคม จติ วญิ ญาณแก่ครอบครวั - แบบ HIT Q จิตเวชและ
ของผ้ใู ช้ยาเสพติด การสรา้ งความ - แบบ Abuse Assessment ยาเสพตดิ

เขม้ แขง็ ภายใน สรา้ งเสรมิ ศกั ยภาพ Screen
พฒั นาความเชอื่ มั่นในตนเองของ - แบบ ICF PTSD
ผปู้ ว่ ยยาเสพตดิ เพมิ่ พลงั ทางปญั ญา
แกผ่ ูร้ บั บรกิ าร

๔. การสง่ ต่อ ๒๔ ชม. ๑. สนับสนนุ ทางสังคมจาก หนว่ ยงาน - แบบรายงานตามมาตรา กลมุ่ งาน
-๔๘ ชม. ทเ่ี กยี่ วขอ้ งโดยเฉพาะปจั จยั พน้ื ฐาน ๒๙ พรบ.คุ้มครองเด็ก สงั คม
ทมี่ คี วามจา� เปน็ ประกอบดว้ ย ๗ ดา้ น - แบบรายงาน สง่ ตอ่ ตาม สงเคราะห์
ได้แก่ ๑)ด้านท่ีอยูอ่ าศยั ๒)ดา้ นการ พรบ.สง่ เสรมิ การพฒั นา ศูนยพ์ ึง่ ได ้
ศึกษา ๓)ดา้ นอาชีพและรายได้ และคุม้ ครองสถาบัน (OSCC)
๔)ดา้ นสาธารณสุข ๕)ด้านความ ครอบครวั
ม่ังคงปลอดภัย ๖)ดา้ นสนั ทนาการ
๗)ดา้ นบรกิ ารสังคม
๒. แจ้ง ความ ดา� เนินคด ี หากต้องการ
แจ้งความรอ้ งทกุ ข์ การร้องขอรับ
การคมุ้ ครองสวัสดิภาพ ด�าเนินคดี
ผู้กระท�าผดิ /การยอมความ
การขอให้นกั จิต/นกั นักสังคม ฯ
เขา้ รว่ มในการถามปากค�า ชี้ตัว
สบื พยานในศาล
การขอต่อพนง.เจา้ หน้าท่อี อกค�าส่งั
มาตรการบรรเทาทกุ ข์ชวั่ คราว
การไดร้ ับการคมุ้ ครองไมใ่ ห้ผใู้ ด
ลงพิมพ์โฆษณาและเผยแพร่

๕. การดแู ลต่อเนือ่ ง ๑ สัปดาห์ ภาวะซึมเศรา้ จติ ใจ/อารมณ์ - แบบตดิ ตาม การเยยี่ มบา้ น - ระบบบรกิ าร
- ๒ ปี เตรียมพรอ้ ม ครอบครัว/สังคม/ชมุ ชน - แบบประเมนิ ความพรอ้ ม เขตสขุ ภาพ
อาชพี /รายได้/การเรียน ของครอบครวั - คณะ
ส่งตอ่ ความปลอดภยั /ความเส่ียง - แบบประเมนิ บคุ คลเพอ่ื กรรมการ
- ประเด็นการสนับสนุนทางสงั คม การบ�าบดั ทางสังคม พฒั นา
(Social support) - แบบประเมนิ สขุ ภาพจติ คณุ ภาพ
- เครอื ขา่ ยทางสงั คม Social network) ๒Q ๙Q ๘Q ชวี ติ ระดบั
- ความปลอดภยั (Social safety net) - แบบ SAFE Screen อา� เภอ
- การมสี ว่ นรว่ มทางสังคม - แบบ HIT Q - องคก์ าร
(Social participate) - แบบ Abuse Assessment บรหิ าร
- ทักษะทางสงั คมและทกั ษะชีวิต Screen ปกครอง
(Social skill & life skill) - แบบ ICF PTSD สว่ นทอ้ งถนิ่

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 37
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

ตารางที่ ๒ แนำวทางการจดั บรกิ าร: ประเดน็ ำการใช้ยาเสพตดิ และตง้ั คำรรภ์ไมพ่ ร้อม

ลำ� ดบั กระบวนกำร ระยะเวลำ วิธกี ำร เครอ่ื งมอื /แหลง่ สนับสนุน ผู้
รบั ผดิ ชอบ
๑. การเข้าถึงบริการ ๒๔ ชม. ดา� เนินการดงั นี้ - โรงเรียนคเู่ ครอื ขา่ ย กลุ่มงาน
สะดวก ง่าย ๑. การส่งต่จาก ชุมชน จากโรงเรยี น - แผ่นพบั ความรู้ สูติกรรม
เป็นสว่ นตวั ๒. การบรกิ ารเชงิ รกุ ในชมุ ชน การคุมก�าเนดิ ,
รักษาความลบั (บอกบรกิ าร อสม. ผนู้ า� ชมุ ชน ฯลฯ) - STIs กลมุ่ งาน
สงั คม
๒. การประเมิน ๒๐ นาที ดา� เนนิ การดงั น้ี - แบบประเมนิ การ สงเคราะห์
คัดกรอง ๑. การคดั กรองปญั หาเบอ้ื งตน้ ระดบั ตั้งครรภไ์ มพ่ ร้อม ศูนย์พึง่ ได้
ความรุนแรง ผูใ้ ช ้ ยาเสพติด ผถู้ ูก - แบบประเมนิ โรคซมึ เศรา้
กระทา� ผูไ้ ด้รับผลกระทบ โดยการ ๒Q, ๙Q กลุ่มงาน
สงั เกตสหี นา้ ทา่ ทาง การสอบถาม - แบบประเมินความ จิตเวชและ
ปัญหา/ความช่วยเหลอื เบ้อื งต้น คดิ ฆา่ ตัวตาย(๘Q) ยาเสพตดิ

๒. การคดั กรองปญั หาดา้ นสงั คม
จติ ใจ โดยการสมั ภาษณ์
ตอบแบบประเมนิ ดว้ ยตนเอง

๓. การบ�าบดั ๖ - ๑๒ ด�าเนนิ การดังนี้ - แบบบนั ทึกการให้การ กลมุ่ งาน
กายจิต สังคม เดอื น ความผดิ ปกตทิ างพยาธวิ ทิ ยา, ความผดิ ปรกึ ษา สูติกรรม
และจิตวิญญาณ ปกตขิ องระบบประสาท, ความผดิ ปกติ - การส่งต่อรพ.แม่ขา่ ย
ของบุคลกิ ภาพ ภาวะซมึ เศรา้ - คมู่ อื "การใหก้ ารปรกึ ษา: กลมุ่ งาน
ประวตั กิ ารเสพสารเสพตดิ การพง่ึ พา ปัญหาการต้งั ครรภ์ สังคม
ยาเสพตดิ ไม่พร้อม" สงเคราะห์
๑. การใหก้ ารรกั ษา/ ปรกึ ษาปัญหา กรมสขุ ภาพจติ ศูนยพ์ งึ่ ได้
สขุ ภาพ ฝากครรภ/์ ตกเลือด/ - คมู่ อื "การดแู ลสงั คมทาง กล่มุ งาน
การตดิ เช้อื STIs สุขภาพจติ จติ ใจ สา� หรบั ผตู้ ดิ ยาบา้ " จติ เวชและ
(เครยี ด/ซมึ เศร้า) ตามสาเหตุ - คมู่ อื "การดา� เนนิ งาน ยาเสพติด
๒. การให้การปรึกษา ๔ ประเด็น ยาเสพตดิ "
๒.๑ ความเครยี ดกงั วลวา่ จะตง้ั ครรภ์ กระสาธารณสขุ
- ประเมนิ ความเสยี่ งของการ - บคุ ลากรในหนว่ ยบรกิ าร
ตง้ั ครรภ/์ การปอ้ งกนั การตงั้ ครรภ์ ดา้ นยาเสพตดิ ป ี ๒๕๕๙
ทผ่ี ่านมา
- ประเมนิ ความเขา้ ใจ-ความรสู้ กึ -
ผลกระทบของการต้ังครรภ์
- ลดความเครยี ด/ แนะนา� วธิ กี าร
ปอ้ งกนั การตง้ั ครรภท์ มี่ ปี ระสทิ ธภิ าพ
๒.๒ การเปดิ เผยการตง้ั ครรภ์
- ประเมนิ ความเขา้ ใจ-ความรสู้ กึ -
ผลกระทบของการตงั้ ครรภ/์ ปฏกิ ริ ยิ า
ของคนที่ไว้วางใจ เชน่ โกรธ
ไลอ่ อกจากบ้าน ซึมเศร้า ฯลฯ
- เตรยี มการรบั มอื กบั ปฏกิ รยิ านน้ั
- ซกั ซอ้ มการเปดิ เผยการตง้ั ครรภ์

๓38 บทท่ี การทา� งานสังคมสงเคราะห์
กับผู้ปว่ ยยาเสพติดกลุม่ เปราะบาง

ลำ� ดบั กระบวนกำร ระยะเวลำ วิธีกำร เคร่ืองมือ/แหล่งสนับสนนุ ผู้
รับผดิ ชอบ
๒.๓ การพจิ ารณาทางเลือก - ปคู่มัญอื ห า"กกาารรใตหง้ั ้กคารรรปภร์ กึ ษา: สกตูลุ่มิกรงารนม
- ประเมนิ ความเขา้ ใจ-ความรสู้ กึ -
-๒ผ ล ทพการิจงะาเทรลณบอื กขาขออ้งกดาีขร้อตเสัง้ คียรขรอภง์ท้ัง ไม่พรอ้ ม"
-ร- อวบใหธิ ดจีผ้ ้าดัรู้ นกบั าบรกรบักิ คาวราตมดั รสสู้ กึนิ ทใงจ้ั ๒จา ทกาขงเอ้ ลมอื ลูก - แบบบนั ทึกการให้การ กลุ่มงาน
(ความร้สู กึ ผดิ เมอ่ื ตดั สินใจยุติ - ปหกว๓ยัฎลร๐รกึักห๕่นุ ษเม กขาาณปอ้ยัญฑบอาัง์แหญคพาบั าสทม/ขุยาภสตาภรพาา สังคม
เก๒ชา.น่๔ร กตกาัง้ารครเใรรหยรี ก้ภนาต์)รอ่ ป อรากึ ชษพี า ปครวะาเมดสน็ มั อพนื่ นั ๆธ ์ - แบบรายงานแพทยสภา สงเคราะห์
๓-- . สผพกวา่ิจานัสารดครยณกิณุตากิาะราวแ รา่บพตอา้ท้งัยนคยใู่ พนร/์ ครักกภณ รอ์อะืน่ บก ๆกร ฎรฯมหลกมฯาารยฯ - แบบรายงาน สปสช. / ศนู ย์พ่งึ ได้
กรมอนามัย จยกิตาลเเวสุม่ ชพงแาตลนดิ ะ

- (ยถตุ า้ กิ มา)ี รเหตน็งั้ คชรอรบภ์ท่ปี ลอดภัย/สง่ ต่อ -- หแบบนสวบ่. ย๐พง๘ราอ้นมสกงั คามรสสงง่ เตคอ่ ราะห์
- แบบรายงานผ้ปู ่วย
๔. การส่งตอ่ ๑ เดือน ด - า� เใเสนนรนิตมิ กนทาเกัอรษงดะงั ชนวี้ี ติ และความภาคภมู ใิ จ สงั คมสงเคราะห์ - โแสอคบเเสอรรปขอรพะวล่ขงงุราก้ งตกบคคนอนะภ.คเสบชรกก์์บบทพารตนยีรารพอคสอ้กั.กินร งง่รงเาดตถวั รกอ็่นิ่
--- คปสรุมร้าะกงเ�ามคเนวินาิดพมฤเตข้าิกใรจรกมบั เสคย่ี รงอ บ ครัว
--- ปสกล่งรบัตะเ่อเขมา้หสนิ นรู่ แะ่วบรยงบงสกาานนรับศสกสึวษุนัสาดน ชกิทมุ าาชรงนสส ทงัังท่ีคคา�มมงา น --
กรณตี ้ังครรภ ์ -
- มปาระรดเมานิ ใชคส้วาามรผเสดิ พปตกดิตขขิ ณองะทตาง้ัรคกรจราภก์
--

๕. การดูแลตอ่ เนอ่ื ง ๑๒ เดอื น ๑ด�า. เกนาินรใกหาก้ ราดรงัปนรก้ีึ ษาปญั หาอนื่ ทต่ี ามมา - - แคกบารรอบใบตหคิดก้ รตาัวราปมสรึกุขษภาาพแม่
๒. แใเกชนทา่นคร้ง ครสกอมุ้ินาบกสรคา�เดุ รเรนียวั ิดน ฯห คลลวฯังาคมลสอมั ดพ/ันหธล ์ังการ วัยรุน่
๓ . กคใชาวรส้าตมาดิรผตเดิสาปมพสกตขุติดภขิ ขาอพณงแทะมาต-่ รท้งั กาครจรการหกภลม์ งั าครลดอาด - แบบประเมินโรคซึมเศร้า
๒ ค�าถาม

- ภาวะซมึ เศรา้ ในแมห่ ลงั คลอด
- ขผกดณาิ รปะดกตแู ตัง้ลจิคสารขุกรภมภาา์ พรดแามใ-่ ชท้สาารรกเทสม่ีพคี ตวดิ าม
--- กกกาาารรรปเใยหร่ียน้ะมเมมบ นิโา้ ภพนชฒั นนาากกาารร ก วาคั รซเลนี ้ียบงตุ ดรู
อ้างจาก : เบญจพร ปัญญายง บรรณาการ , กรมสุขภาพจิต แนวทางการช่วยเหลือผู้ประสบปัญหาหลัก oscc
ศูนย์ช่วยเหลือสังคม ส�าหรับบุคลากรสาธารณสุขโรงพยบาลส่งเสริมสุขภาพต�าบล,๒๕๕๖

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 39
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

ตารางท่ี ๓ แนำวทางการจดั บริการ: ประเด็นำการใชย้ าเสพติดและจิตเวช

ล�ำดับ กระบวนกำร ระยะเวลำ วธิ ีกำร เครอ่ื งมือ/ ผู้
แหล่งสนบั สนุน รบั ผิดชอบ
๑. การเขา้ ถึงบรกิ าร ทนั ท ี ๓๐ นาท ี ดา� เนินการดังนี้ คมู่ อื การปฏบิ ตั งิ านทีม นักสงั คม
สะดวก งา่ ย - ๔๘ ชม. ๑. การสง่ ตจ่ าก ชมุ ชน จากโรงเรยี น ชว่ ยเหลอื เยียวยาจิตใจ สงเคราะห์
เป็นส่วนตวั ๒. การบรกิ ารเชงิ รกุ ในชมุ ชน ผู้ประสบภาวะวกิ ฤต
๒. รกั ษาความลับ ๔๕ นาที (บอกบรกิ าร อสม. ผนู้ า� ชมุ ชน (Mental Health Crisis คลนี คิ
การประเมนิ คัด ฯลฯ) Assessment and จิตเวชและ
๑. การคัดกรองปญั หาสขุ ภาพจิต Treatment Team: ยาเสพติด
กรอง ประวตั กิ ารรกั ษาความผดิ ปกตขิ อง MCATT) ศูนย์วิกฤต
การใชส้ ารเสพติด - แบบประเมนิ โรคซมึ เศรา้ สุขภาพจิต
การสอบถามปัญหา/ความ ๒Q, ๙Q (Mental
ช่วยเหลอื เบ้ืองตน้ - แบบประเมนิ ความ Health
๒. การคัดกรองปญั หาดา้ นสังคม คดิ ฆ่าตวั ตาย(๘Q)
โดยการสมั ภาษณ/์ ตอบแบบ - แบบประเมนิ ปัญหา Crisis
ประเมินด้วยตนเอง ทางสงั คม Center:
MCC

๓. ท�าผงั ครอบครัว และแผนที่
ครอบครวั และปจั จัยแวดล้อม
การดแู ลตนเอง สนั ทนาการและ
พักผอ่ นหย่อนใจท่พี ึงทางใจ
ศาสนาและจติ วิญญาณ

๓. การบา� บัด ๖ เดอื น ความรนุ แรงของโรคทางจติ เวช - เครอ่ื งมอื ประเมนิ สถานะ
กายจิต สังคม ความผดิ ปกตทิ างพยาธวิ ิทยา, ของผปู้ ว่ ยดว้ ย เครื่องวัด
และจติ วญิ ญาณ ความผดิ ปกติของระบบประสาท, ทางจติ เวช คือ
ความผดิ ปกตขิ องบุคลิกภาพ Thai-HoNOS
ภาวะซมึ เศรา้ ความวิตกกงั วลและ สา� หรับผูใ้ หญแ่ ละ
ความเครยี ด แผนการฆา่ ตัวตาย / Thai-HoNOSCA
ภาพหลอน หลงผิด, สับสน สา� หรบั เดก็
หวาดกลัว - แบบบนั ทกึ และประเมนิ
การจดั การความเครยี ดและความ วนิ จิ ฉยั และจัดการทาง
ต้องการทางจติ วทิ ยาอืน่ ๆ สังคม (แบบ สค.)
การท�าหนา้ ที่และความผิดปกติ
ทางกาย โรคเฉยี บพลนั หรอื
โรคติดตอ่
การเสพสารเสพติด
การพึง่ พายาเสพติด
ประวัติในวัยเด็กความผดิ ปกต ิ
พฤตกิ รรมผิดปกติ

๓40 บทท่ี การทา� งานสังคมสงเคราะห์
กับผู้ปว่ ยยาเสพติดกลุม่ เปราะบาง

ล�ำดับ กระบวนกำร ระยะเวลำ วธิ ีกำร เครอื่ งมือ/ ผู้
๔. การสง่ ตอ่ ๖ เดือน แหลง่ สนบั สนนุ รบั ผดิ ชอบ
เตรยี มความพร้อมของครอบครวั ระบบสง่ ตอ่ เขตบรกิ าร
๕. การดแู ลต่อเนอื่ ง ๑๒ เดือน ในการดแู ลผู้ปว่ ย สขุ ภาพ
เตรียมความพรอ้ มชุมชน และการ รพ.สต.สามารถแนะน�า
แสงหาการสนบั สนนุ ทางสังคม ให้ไปติดตามรักษาตาม
และการมสี ว่ นร่วมทางสงั คม นดั หมายและใหก้ ารแนะนา�
ติดตามปจั จัยเสีย่ ง ครอบครวั ทีเ่ หมาะสม
ความสมั พันธ์ทางสงั คม องค์กรเอกชน
ความสัมพันธ์ระหวา่ งพอ่ แมแ่ ละลกู
การเงนิ ครอบครวั
ความสัมพันธ์คู่สมรส ;การศึกษา
การท�างานและการจ้างงาน
ติดตามการทา� กจิ วตั รประจา� วนั
กจิ กรรมและการมสี ่วนรว่ ม
กบั สังคม

- ตดิ ตาม สภาพแวดลอ้ มทมี่ ผี ลตอ่ - แบบประเมนิ คณุ ภาพชวี ติ - บา้ นพกั เดก็
การฟืน้ ตวั อทิ ธิพลภายนอกที่เป็น - แบบเยีย่ มบ้าน สค. และ
บวก อทิ ธิพลภายนอกทไี่ ม่ดี - เครอื่ งมือประเมินความ ครอบครวั
- การติดตาม การรกั ษาและ พรอ้ มของครอบครวั - อาสมคั ร
การกินยาอย่างตอ่ เน่อื ง การดแู ล - แบบประเมินทกั ษะ สาธารณสขุ
ในครอบครัว พืน้ ฐานในการทา� งาน - องคก์ าร
- ทศั นคตดิ า้ นลบ ของคนในชมุ ชน และทักษะการปรบั ตวั ปกครอง
และสงั คม ทางสงั คม สว่ นทอ้ งถนิ่
- ปจั จัยทางกฎหมาย ปจั จยั เสย่ี ง - เครื่องมอื ประเมนิ การ - โรงเรยี น

อ่นื ๆ ดูแลสขุ ภาพจิตตนเอง
- ดแู ลและใหก้ ารสนบั สนนุ ดา้ น
การศกึ ษา แรงงานและการจา้ งงาน
ประกันสงั คม จดั หาพกั อาศัย
- สรา้ งแรงสนับสนุนและความ
ช่วยเหลือจาก ครอบครัว เพื่อน
เพ่ือนร่วมงาน ความชว่ ยเหลอื
จากเพื่อนบา้ น

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 41
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

การจัดการทรัพยากรทางสังคำม (Social Resources Management)
เป็นการจัดการ/จัดหาส่ิงของ บริการ และทรัพยากรทางสังคม เพ่ือช่วยเหลือ บรรเทาปัญหาเฉพาะหน้า
ปัญหาที่เป็นอุปสรรคต่อการบ�าบัดรักษา รวมทั้งการแก้ปัญหาภายหลังการบ�าบัดรักษา แก่ผู้ใช้บริการและ
ครอบครวั ตามความเหมาะสมกบั สภาพปญั หาและความตอ้ งการ รวมทง้ั การแกไ้ ขสาเหตขุ องปญั หาหรอื สถานการณ์
ท่ีก่อให้เกิดความเสี่ยงที่จะติดซ้�า หรือการเกิดปัญหาสังคมอ่ืน ๆ ติดตามมา เช่น ปัญหาความรุนแรงในครอบครัว
การเลี้ยงดูไม่เหมาะสม เป็นต้น

กำรจัดกำรทรัพยำกรทำงสังคม ด�าเนินการเพ่ือ
๑. จัดหาทรัพยากรทางสังคมทุกด้าน ในการตอบสนองความจ�าเป็นของผู้ใช้บริการ ครอบครัว และชุมชน
เชน่ ระดมเงนิ ทนุ บรจิ าค จดั หางาน อาชพี คา่ อปุ โภคบรโิ ภคทจี่ า� เปน็ คา่ รกั ษาพยาบาล คา่ พาหนะกลบั ภมู ลิ า� เนา
ในผู้ใช้บริการท่ียากจน จัดหาทรัพยากรและบริการต่าง ๆ ที่จ�าเป็นตามความเหมาะสม
๒. สร้างเครือข่ายการปฏิบัติงานฟื้นฟูสภาพทางสังคม/สังคมสงเคราะห์ ท้ังภาครัฐ ภาคเอกชน และ
ภาคประชาชน
๓. เพอื่ สง่ เสรมิ และกระตนุ้ ใหผ้ ใู้ ชบ้ รกิ าร ครอบครวั และชมุ ชน ใชป้ ระโยชนจ์ ากแหลง่ ทรพั ยากรทางสงั คม
ให้สามารถด�ารงชีวิตอยู่ในสังคมได้
๔. อา� นวยความสะดวกเพอื่ ใหเ้ กดิ การใชท้ รพั ยากรทางสงั คม (คน เงนิ สงิ่ ของ) อยา่ งคมุ้ คา่ และผใู้ ชบ้ รกิ าร
เข้าถึงสิทธิท่ีส�าคัญ เช่น สิทธิในการเข้าถึงบริการทุกประเภท
การจดั การทรพั ยากรทางสงั คม มบี ทบาทหนา้ ท ี่ ผปู้ ฏบิ ตั งิ านสงั คมสงเคราะหใ์ นชมุ ชน ในการจดั หา/จดั การ
ทรัพยากรทางสังคม เพ่ือให้ความช่วยเหลือตรงตามความเหมาะสมกับสภาพปัญหาและความต้องการของผู้ป่วย
ครอบครัว และชุมชนดังนี้

ขนั้ ตอน อธิบำยเพิม่ เตมิ เวลำ
๑. เตรียมการ
๑.๑. ศกึ ษาขอ้ มลู แหลง่ ทรพั ยากรทางสงั คม จดั ทา� เครอื ขา่ ยการใหบ้ รกิ าร ๑ เดอื น
๒. ด�าเนนิ การ ชมุ ชนดา้ นสังคม

๒.๑. ประสานและจัดหาการสนับสนุนการจัดต้ังกองทุนสวัสดิการต่าง ๆ ตามสภาพบรบิ ทพน้ื ท่ี
ในการด�าเนนิ งานสังคมสงเคราะห์ชุมชน
๒.๒ สรา้ งเครอื ข่ายทางสังคมท้งั ภาครฐั และเอกชน
๒.๒.๑. ภาครัฐ เช่น หน่วยงานในชุมชนท่ีสังกัดกรมการปกครอง
กรมการปกครองสว่ นทอ้ งถนิ่ กระทรวงศกึ ษาธกิ าร กระทรวงสาธารณสขุ
กระทรวงแรงงาน กรมคุมประพฤติ กรมราชทัณฑ์ ส�านักงานต�ารวจ
แห่งชาต ิ กองบัญชาการกองทัพไทย กระทรวงวฒั นธรรม
๒ ๒.๒. ภาคเอกชน/ภาคประชาคม เชน่ ผู้มีอ�านาจในชมุ ชน
• ผู้นา� ชุมชน • สมาชกิ ในชมุ ชน • การบรกิ ารสขุ ภาพ • สวสั ดกิ ารสงั คม
• องคก์ รพฒั นาเอกชน • ผนุ้ า� ทางศาสนา • ผนู้ า� ทางธรุ กจิ • องคก์ รเอกชน
ผู้รับใช้ชุมชน / เจ้าหน้าท่ีบังคับใช้กฏหมายภาคประชาชน อาสาสมัคร ทุก ๖ เดอื น
ชมุ ชน วดั มูลนิธิตา่ ง ๆ ฯลฯ
๒.๓. ให้ความรู้และให้ค�าแนะน�าเก่ียวกับแหล่งทรัพยากรทางสังคม
แก่ผู้ปว่ ยและประชาชนทั่วไป

๓42 บทท่ี การทา� งานสังคมสงเคราะห์
กับผู้ปว่ ยยาเสพติดกลุม่ เปราะบาง

ขัน้ ตอน อธบิ ำยเพมิ่ เติม เวลำ
๒. ดา� เนนิ การ (ตอ่ )
๒.๔. เป็นแกนกลางตดิ ตอ่ ระหวา่ งผู้ป่วยและครอบครวั กับชมุ ชน ตามสภาพบรบิ ทพน้ื ที่
๓. ประเมินและ หน่วยงานอื่น ๆ ท่ีเกี่ยวข้อง
ตดิ ตามผล ๒.๕. ประชาสมั พนั ธ ์ ตดิ ตอ่ องคก์ รตา่ ง ๆ ในชมุ ชนและเครอื ขา่ ยทางสงั คม
จัดหาทรพั ยากรทางสงั คม
๓.๑. รายงานคุณภาพ สถิติข้อมูลกิจกรรมจากหน่วยงานท่ีเก่ียวข้อง
และองค์กรตา่ ง ๆ ในชุมชน

การจดั บรกิ ารทางสังคำมและสรา้ งเคำรอื ขา่ ยทางสังคำม (Social Network)

การจัดบริการทางสังคมและสร้างเครือข่ายทางสังคม (Social Network) เป็นการหาแรงเสริมสนับสนุน
ทางสังคม (Social Support) จากครอบครัว ผู้ใกล้ชิด เพ่ือน เพื่อนบ้าน เพื่อนร่วมงาน องค์การต่าง ๆ ในชุมชน
และการสรา้ งการมีส่วนร่วมของคนในชมุ ชน (Social Participate) เพอื่ ให้ประชาชนเข้ามามสี ว่ นรว่ มและเกดิ การ
พ่ึงพาตนเองรองรับผู้ป่วยให้สามารถด�ารงชีวิตอยู่ในชุมชนได้อย่างเหมาะสมและ ลดปัญหาการตีตรา ทัศนคติ
เชงิ ลบ ของผใู้ ชย้ าเสพตดิ ในชมุ ชนตลอดจนปอ้ งกนั การเจบ็ ปว่ ย หรอื โรครว่ มทเี่ กดิ จากการใชส้ ารเสพตดิ หรอื การ
เกิดปัญหาทางสังคมซ้�าขั้นตอนเตรียมการ

ขัน้ ตอน อธิบำยเพิ่มเตมิ เวลำ
๓๐ นาที
๑. เตรียมผู้ปว่ ย ๑.๑ ศกึ ษาประเมนิ สภาวะผปู้ ่วย หลังการจ�าหนา่ ยผู้ป่วย ๓๐ นาที
๙๐ นาที
๒. เตรยี มครอบครัว ๒.๑ เยี่ยมบ้าน เชญิ ญาติมาพบ
๒.๒ ให้ความร ู้ ให้การปรกึ ษา ๖๐ นาที

๓. เตรยี มชุมชน ๓.๑ สรา้ งทัศนคตทิ ีด่ ีกบั ชมุ ชนตอ่ ผู้ปว่ ย ๖๐ นาที
๓.๒ ให้ความรู้
ประเมนิ H-O-L-I-S-T-I-C
H Home บา้ นและส่ิงแวดลอ้ ม
O Orientated to การปรับตัว
L Love ones บคุ คลอนั เป็นท่ีรกั /บคุ คลที่จะดูแลผปู้ ่วย
บคุ คลผไู้ วใ้ จ
I Identity ลกั ษณะเฉพาะตวั : การศกึ ษา ความคิด
ความเชอื่ ทัศนคติ
S Social Support การสนบั สนนุ ทางสังคม
I Interruptingmind สงิ่ รบกวนจติ ใจ
C Care giver ผูด้ แู ลผู้ป่วย.ในชมุ ชน

๔. เตรียมสังคมและ ๔.๑ ประสานทรัพยากรในชุมชนและเครอื ข่ายทางสังคม
ปจั จัยแวดล้อม ๔.๒ ใช้วิธีการทางสังคมสงเคราะห์

หมายเหตุ : เวลาท่ีก�าหนด คือ เวลาท่ีปฏิบัติงานไม่รวมเวลาเดินทาง

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 43
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

การพิทักษ์และคำุ้มคำรองสิทธิ (Advocacy)
การพิทักษ์สิทธิประโยชน์ เป็นการกระท�าท่ีมุ่งเป็นตัวแทนหรือปกป้องหรือให้การช่วยเหลือโดยตรงกับ
ผรู้ บั บรกิ ารในเรอื่ งสทิ ธปิ ระโยชนต์ า่ ง ๆ ทพี่ งึ มพี งึ ได ้ โดยผรู้ บั บรกิ ารเปน็ ฝา่ ยเสยี เปรยี บ ดอ้ ยโอกาส ไมไ่ ดร้ บั ความ
เป็นธรรมและขาดพลังอ�านาจในการต่อรอง หรือต่อสู้ ท�าให้ไม่ได้รับสวัสดิการหรือถูกเบียดบังผลประโยชน์
การพิทักษ์สิทธิจะเป็นการต่อสู้เพื่อสิทธิของบุคคลหรือชุมชน โดยการแทรกแซงโดยตรง (Intervention)
หรือโดยการเสริมพลังให้เข้มแข็ง (Empowerment) ทั้งน้ี การพิทักษ์สิทธิประโยชน์มีวัตถุประสงค์เพ่ือ
๑. ท�าให้ผู้ขาดพลังอ�านาจในการต่อรอง ผู้ด้อยโอกาสสามารถเข้าถึงบริการได้มากขึ้น
๒. ส่งเสริมการจัดบริการในวิถีทางท่ีเพ่ิมพูนศักด์ิศรีของผู้รับบริการ
๓. สร้างหลักประกันในการเข้าถึงบริการและคุณภาพของการบริการที่ประชาชนมีสิทธิที่จะได้รับ
ทั้งนี้ ลักษณะการคุ้มครองสิทธิท่ีดี ประกอบด้วย
๑) การสร้างระบบการพิทักษ์สิทธิและมีนโยบายที่ชัดเจน
๒) การสร้างกลไกที่มีคุณภาพ ประสิทธิภาพ
๓) ระบบมีการบริหารจัดการท่ีมีธรรมาภิบาล
๔) มีการในตระหนักถึงสิทธิประชาชนและการคุ้มครองประชาชน
๕) มีส่วนร่วมจากผู้เก่ียวข้องในทุกระดับ
๖) มีทรัพยากรท่ีเพียงพอ
ผู้ปฏิบัติงานด้านสังคมหรือสังคมสงเคราะห์ ด�าเนินการให้ผู้ใช้บริการ ครอบครัวและชุมชน ได้รับรู้สิทธิ
ท่ีพึงมีพึง ได้จัดวางระบบการให้บริการแก่ผู้มีสิทธิทางสวัสดิการสังคมและหลักประกันสุขภาพต่าง ๆ ให้ได้รับสิทธิ
ประโยชน์ที่พึงได้รับ รวมทั้งส่งเสริมและพัฒนาระบบบริการ เพ่ือให้ประชาชนเข้าถึงบริการสาธารณสุข ตามสิทธิ
อยา่ งเสมอภาคและเหมาะสม เผยแพรค่ วามรคู้ วามเขา้ ใจในระเบยี บสทิ ธปิ ระโยชนต์ า่ ง ๆ จดั บรกิ ารปรกึ ษาแนะนา�
ระเบียบด้านสิทธิประโยชน์ จัดการและประสานงานกับหน่วยงานต่าง ๆ ท้ังภาครัฐ เอกชนและเครือข่ายต่าง ๆ
และติดตามประเมินผลการดูแลผู้ใช้บริการในพ้ืนที่ โดยประสานงานในลักษณะการเชื่อมโยงเครือข่าย
การพทิ กั ษแ์ ละคมุ้ ครองสทิ ธผิ ใู้ ชบ้ รกิ ารใหเ้ ขา้ ถงึ สวสั ดกิ ารสงั คม ดงั สาระสา� คญั ทป่ี รากฏตามกฎหมายตา่ ง ๆ
เช่น พ.ร.บ.ฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาเสพติด พ.ศ.๒๕๔๕ , พ.ร.บ. ส่งเสริมการจัดสวัสดิการสังคม พ.ศ. ๒๕๔๖ ,
พ.ร.บ.ผู้สูงอายุ พ.ศ.๒๕๔๖ , พ.ร.บ.คุ้มครองเด็ก พ.ศ.๒๕๔๖ , พ.ร.บ.คุ้มครองผู้ถูกกระท�าด้วยความรุนแรง
ในครอบครัว พ.ศ.๒๕๕๐ , พ.ร.บ. ส่งเสริมและพัฒนาคุณภาพชีวิตคนพิการ พ.ศ.๒๕๕๐ , พ.ร.บ.สุขภาพจิต
๒๕๕๑ , พ.ร.บ.ปอ้ งกนั และปราบปรามการคา้ มนษุ ย ์ พ.ศ.๒๕๕๑ เป็นต้น
- การพิทักษ์สิทธิผู้ใช้บริการในรายท่ีผู้ใช้บริการไม่สามารถดูแลตนเอง หรือตัดสินใจด้วยตนเองได้ เช่น
การคุ้มครองสิทธิทางด้านอาชีพและการถูกเลือกปฏิบัติแก่ผู้พิการ
- การพทิ กั ษแ์ ละคมุ้ ครองผใู้ ชบ้ รกิ ารใหเ้ ขา้ ถงึ สทิ ธสิ วสั ดกิ ารดา้ นการรกั ษาพยาบาล ตาม พ.ร.บ. หลกั ประกนั
สุขภาพแห่งชาติ พ.ร.บ.ประกันสังคม และ พ.ร.บ.กองทุนเงินทดแทน

๓44 บทที่ การทา� งานสังคมสงเคราะห์
กับผู้ปว่ ยยาเสพติดกลุม่ เปราะบาง

การฟ้ืนำฟูสมรรถภาพทางสงั คำม

การฟน้ื ฟสู มรรถภาพทางสงั คม หมายถงึ กระบวนการทชี่ ว่ ยเสรมิ ความสามารถของบคุ คลในการทา� กจิ กรรม
ทางสงั คม เชน่ การฝกึ ทกั ษะตา่ ง ๆ ในการเขา้ สงั คม การทา� งาน การใชช้ วี ติ การเรยี น การรบั การรกั ษาทางการแพทย์
เปน็ ตน้ และช่วยเพ่ิมความสามารถในการเข้าถึงส่ิงแวดล้อมท่ีเอื้อต่อการมีกิจกรรมทางสังคม เช่น การคมนาคม
ขนส่ง เครือข่ายทางสังคม เป็นต้น (แนวทางการฟื้นฟูสมรรถภาพทางจิตเวชสู่สุขภาวะ : การจ้างงาน ส�าหรับ
บุคลากรสาธารณสุข ,น.๑๕)
องคก์ ารอนามยั โลก (World Health Organization,๑๙๙๗) ใหค้ วามหมายของการฟน้ื ฟสู ภาวะจติ สงั คมวา่
เป็นกระบวนการท่ีให้โอกาสแก่ผู้ที่ด้อยโอกาสท่ีมีความบกพร่อง พิการจากการเจ็บป่วยทางจิต เพ่ือให้สามารถ
พึ่งตนเองได้ และท�าหน้าที่ของตนเองในชุมชนได้ โดยพัฒนาสมรรถนะของบุคคลและการแนะน�าในการเปล่ียน
สิ่งแวดล้อมเพื่อให้คุณภาพชีวิตของผู้ใช้ยาเสพติดให้ดีข้ึน
การฟน้ื ฟสู มรรถภาพทางสงั คม มจี ดุ ประสงคเ์ พอ่ื พฒั นาระดบั ความสามารถของบคุ คลและสงั คมใหไ้ ดม้ ากทสี่ ดุ
และลดความยากลา� บากในการดา� เนนิ ชวี ติ เนอ่ื งจากสภาพการดา� เนนิ ชวี ติ ประจา� วนั ทมี่ คี วามเครยี ด และตวั ผปู้ ว่ ยเอง
ทม่ี กั จะเปน็ ผถู้ กู ตตี ราทางสงั คม ขาดโอกาส ขาดการสนบั สนนุ ทางสงั คม หากไดร้ บั การพฒั นาทกั ษะทจ่ี า� เปน็ เพมิ่ การ
สนบั สนนุ ทางสงั คม สนบั สนนุ ใหส้ ามารถเขา้ ถงึ ทรพั ยากรทม่ี แี ละมคี วามจา� เปน็ ตอ่ การดา� เนนิ ชวี ติ ดังนี้
๑. การลดอาการข้างเคียง โดยการลดหรือขจัดทางกายหรือพฤติกรรมท่ีเกิดจากการแก้ไขอาการท่ีเกิดข้ึน
๒. การเพ่ิมทักษะทางสังคม เพ่ิมศักยภาพทางสังคม การเผชิญปัญหาทางด้านสังคมและด้านจิตใจ และ
ความสามารถในด�าเนินชีวิต ในครอบครัว ชุมชน และสิ่งแวดล้อม
๓. การลดตีตราบาปและการแบ่งแยกในสังคม
๔. การสนับสนุนประคับประคองจิต สังคม จิตวิญญาณ แก่ครอบครัวของผู้ใช้ยาเสพติด
๕. การสนับสนุนทางสังคม มีระบบการสนับสนุนโดยเฉพาะปัจจัยพ้ืนฐานที่มีความจ�าเป็น ประกอบด้วย
๗ ดา้ น ไดแ้ ก่
๑) ด้านที่อยู่อาศัย
๒) ด้านการศึกษา
๓) ด้านอาชีพและรายได้
๔) ด้านสาธารณสุข
๕) ด้านความมั่งคงปลอดภัย
๖) ด้านนันทนาการ
๗) ด้านบริการสังคม
๖. การสร้างความเข้มแข็งภายใน สร้างเสริมศักยภาพ พัฒนาความเช่ือม่ันในตนเองของผู้ป่วยยาเสพติด
เพ่ิมพลังทางปัญญาแก่ผู้รับบริการ โดยผู้รับบริการมีความเป็นตัวของตัวเองและเป็นผู้ดูแลความมีประสิทธิภาพ
สามารถดูแลตนเองและเรียกร้องสิทธิ์ได้การฟื้นฟูสมรรถภาพท้ังทางด้านร่างกายและจิตใจของผู้ใช้บริการให้กลับ
สู่สภาพเดิมก่อนติดยาเสพติด

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 45
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

การท�งานำสงั คำมสงเคำราะหช์ ุมชนำกับการฟื้นำฟูผู้ใช้สารเสพตดิ

• กระบวนำการ/ขน้ั ำตอนำ การท�งานำสังคำมสงเคำราะห์ชมุ ชนำ

ข้ันตอน อธบิ ำยเพ่ิมเตมิ เวลำ
๓๐ นาที
๑. การรวบรวมขอ้ มลู / ๑.๑ ศึกษาข้อมูลทางสังคมเพื่อประเมินสมรรถภาพทางสังคมของผู้ป่วยแสวงหา
การศกึ ษาขอ้ มลู ชมุ ชน ขอ้ เท็จจรงิ ของปัญหา และสถานการณ์ทีเ่ กดิ ขนึ้ ครง้ั ละ
และการประเมนิ ๑.๒ การรวบรวมขอ้ มลู สว่ นตวั ของผรู้ บั บรกิ าร ดา้ นกาย จติ สงั คม ความสมั พนั ธ์ ๖๐ นาที
(information ทางสังคมของผรู้ บั บรกิ าร กับ ครอบครวั เครือญาต ิ กลมุ่ สงั คม
gathering & ๑.๓ สถานการณป์ ญั หา ความรนุ แรง สาเหตทุ กี่ อ่ ใหเ้ กดิ ปญั หาการหาขอ้ เทจ็ จรงิ
Assessment ) มิใช่เพียงการรับรู้สถานการณ์จากค�าบอกเล่า ฟังกันต่อ ๆ มาเท่านั้น แต่ต้องมี
การแสวงหาขอ้ มลู ขอ้ เทจ็ จรงิ ในรายละเอยี ดเพมิ่ เตมิ จากหลายแหลง่ เพอื่ นา� ไป
สกู่ ารประเมินความช่วยเหลือขั้นอน่ื ๆ ตอ่ ไป
- การประเมินความรุนแรง ความส�าคัญเร่งด่วนของปัญหา ปัญหาท่ีเผชิญ
มีลักษณะท่ีเป็นภาวะวิกฤตหรือไม่ เพียงไร การประเมินปัญหา ข้อท้าทายที่ผู้รับ
บริการเผชิญมีรายละเอียดหลายด้าน ท้ังเรื่องส่วนตัว ครอบครัว ญาติพ่ีน้อง
ปญั หาเศรษฐกิจ ทอ่ี ยอู่ าศยั การท�างาน รายได ้ ปัญหาทางคดี
- การประเมนิ ความสามารถ/ความพรอ้ มของ ผรู้ ับบรกิ ารในการเผชิญปัญหา
การประเมินจุดแข็ง ทรัพยากร ตัวช่วย ท้ังในฐานะบุคคล หน่วยงานและชุมชน
ท่เี ป็นหนว่ ยสนบั สนนุ ใหก้ ารแก้ปัญหาบรรลเุ ปา้ หมาย
ปัญหาระดบั จุลภาค (micro)
ส่วนใหญ่เก่ียวพันกับพฤติกรรมสุขภาพ ความสัมพันธ์ของผู้รับบริการกับ

ครอบครัวความพร้อมและความร่วมมือของครอบครัวในการร่วมแก้ปัญหา
ความเข้มแขง็ ของทรพั ยากรแวดล้อมท่ีจะชว่ ยใหเ้ ขา/เธอ พน้ ปญั หาได้
ปญั หาระดับมชั ฌมิ ภาค (messo)

หนว่ ยงาน องคก์ ร หรอื ชมุ ชนใด ทม่ี ที รพั ยากรทจ่ี า� เปน็ และเหมาะสมในการ
ช่วยผู้รับบริการจากปัญหาขอบเขต เง่ือนไขของการให้ความช่วยเหลือ อุปสรรค
ขอ้ ขดั ขอ้ งทอ่ี าจไดพ้ บในระบบบรกิ าร ทรพั ยากร/ความชว่ ยเหลอื เฉพาะทจ่ี า� เปน็
ต่อการแก้ปัญหา อยู่ในหน่วยงานหรือบริการใด ท�าไม case เข้าไม่ถึงบริการ
เหลา่ นี้ในระยะต้น เหตุผล
ปัญหาระดับมหภาค (macro)

มนี โยบายใดของรฐั ทก่ี อ่ ผลกระทบตอ่ พวกเขา/เธอ จา� นวนมาก และควรมี
การเปลย่ี นแปลง ความเหมาะสมเปน็ ไปไดใ้ นการรวมกลมุ่ ผรู้ บั บรกิ าร เพอื่ ปกปอ้ ง
คุ้มครองสิทธิของกลุ่มตนเอง แนวทางในการคุ้มครองพิทักษ์สิทธิ ผู้รับบริการใน
ระดบั กลุ่มใหญ่

๒. การวางแผนและ ๒.๑ เน้นการค้นหา “พลัง” ในตัวผู้ใช้บริการ • เน้นการค้นหาและพัฒนาพลัง
การจัดทา� แผนการ “ครอบครัว” เน้นการท�าความเข้าใจ “ข้อท้าทาย” ของผู้ใช้บริการ ดว้ ยทศั นคติ
บริการ เชิงบวก
๒.๒ เน้นการวางแผนร่วมกับเจ้าของชีวิต (Life Plan) แผนชีวิตท่ีเกิดจากการมี
สว่ นร่วม ดังน้ี

๒.๒.๑ การกา� หนดเปา้ หมายรว่ มทเี่ กดิ จากการคดิ และตกลงรว่ มกนั ประเดน็
- ครอบครัว (ความผูกพนั -ความพรอ้ ม-ปจั จัยบวก-ปจั จยั ลบ -ปจั จัยเส่ียง)
- บ้านที่พักอาศัย (ความปลอดภัย / ความม่ันคง / ความสะอาด / ความ
เป็นสดั สว่ น / ความเสี่ยงจาก สภาพแวดล้อม)

๓46 บทท่ี การทา� งานสังคมสงเคราะห์
กับผู้ปว่ ยยาเสพติดกลุม่ เปราะบาง

ขน้ั ตอน อธบิ ำยเพ่มิ เตมิ เวลำ
๙๐ นาที
๒.การวางแผนและ - โรงเรียน/การศึกษา (การเข้าเรียนตามเกณฑ์ /การศึกษาตามอัธยาศัย
การจัดทา� แผนการ การปรับตวั ของเด็กกบั เพอื่ น/ครู / การเข้าสู่ระบบในสภาวะปกติ ) ๖๐ นาที
บรกิ าร - เพ่ือนบ้าน (ความร่วมมือ/ ความช่วยเหลือ / การพัฒนาความสัมพันธ์
ในฐานะผู้สนับสนนุ / การแก้ปัญหาความขดั แย้งระหว่างกัน)
- การจดั การทรพั ยากร (การพฒั นาใหเ้ กดิ ความ สนบั สนนุ ในรปู แบบตา่ ง ๆ /
การเข้าถึงทรัพยากร/ การแก้ไขข้อจ�ากัด-ระเบียบของหน่วยงานที่เป็นอุปสรรค
ตอ่ การเขา้ ถงึ บรกิ าร / การแสวงหา-ระดม ความชว่ ยเหลอื จากทรพั ยากรในระดบั
ตา่ ง ๆ)
- การท�างาน/รายได้ของครอบครัว (การงานที่มั่นคง รายได้ ท่ีแน่นอน /
การเปลย่ี นการงานทล่ี ดความเสย่ี ง/ การสรา้ งงานเพอ่ื การเพม่ิ รายได)้ • สขุ ภาพกาย
• สุขภาพพ่อ/แม่ (การหาแนวทางในการลดเหล้า /สารเสพติด /การพบ
แพทย์ เพ่ือการป้องกัน / การสร้างเสริมสุขภาพ) • สุขภาพจิตใจ/อารมณ์ (การ
ประเมินสภาวะจากผู้เชี่ยวชาญ/ การ ได้รับการฟื้นฟูสภาพจิตใจ อารมณ์ / การ
แก้ปญั หาความเครยี ด
- ปัจจยั แวดล้อม ทศั นคต ิ ความเชอื่ วฒั นธรรมชมุ ชน ฯลฯ
๒.๒.๒ การก�าหนดเป้าหมายของแผนบริการให้มีความกระจ่างชัดเจน
ผู้ปฏิบัติงานสังคมสงเคราะห์ หรือบริการทางสังคม สามารถท�าแผนร่วมกับผู้รับ
บริการและครอบครัว ชุมชน ได้โดยก�าหนดเป้าหมายท่ีต้องการ เป้าหมายน้ัน
มคี วามเปน็ ไปไดท้ จ่ี ะประสบความสา� เรจ็
แผนบรกิ าร ควรมกี ารกา� หนดประเดน็ ทเี่ ปน็ รปู ธรรม ในลกั ษณะ ใคร ทา� อะไร
ทไ่ี หน เมอื่ ไหร ่ ทา� ไม และอยา่ งไร ควรทา� งานรว่ มกบั ทมี งานสหวชิ าชพี เพอื่ คน้ หา
ขอ้ มลู ใหม ่ ๆ และรว่ มกนั ทบทวนการวางแผนใหม ่ สรา้ งความเขา้ ใจกบั ผรู้ บั บรกิ าร
กลมุ่ สหวชิ าชพี ผปู้ ฏบิ ตั งิ านทเ่ี กย่ี วขอ้ ง ใหเ้ ขา้ ใจแผนทร่ี ว่ มกนั วางไว ้ และกระตนุ้
ให้ทุกฝา่ ยมีความรับผดิ ชอบในหน้าทีท่ ีแ่ ต่ละฝ่ายจะทา� งานร่วมกัน
วางแผนการปฏิบัติงานให้ชัดเจน โดยจัดท�าแผนภารกิจก�าหนดระยะเวลา
งานและทบทวนแผนใหช้ ดั เจน เพอื่ ใหเ้ กดิ การฟน้ื ฟสู ภาพทค่ี รบทง้ั กาย จติ สงั คม
จิตวิญญาณ ตลอดจนเตรียมกิจกรรม เพื่อเป็นการกระตุ้นให้ผู้ป่วยปรับเปล่ียน
พฤตกิ รรมให้เหมาะสมกับบทบาทหน้าที่

๓. ดา� เนินการ ๓.๑ ดา� เนนิ การตามแผนทก่ี า� หนดไว ้ ผปู้ ฏบิ ตั งิ านดา้ นการบรกิ ารสงั คม ทา� หนา้ ที่
เชื่อมโยงผู้ประสบปัญหา กับแหล่งทรัพยากร แหล่งความช่วยเหลือ ร่วมกัน
ระหวา่ งนักวชิ าชพี สาขาต่าง ๆ
๓.๒ เป็นผู้ประสานงาน จัดกระบวนการ จัดการวางแผน หรือเป็นผู้ต่อรอง
ผลกั ดนั ใหเ้ กิดการบรกิ ารทดี่ ีท่สี ุด แกผ่ ู้ใช้บรกิ าร
๓.๓ จัดบริการฟื้นฟูสมรรถภาพทางสังคมในชุมชน เตรียมผู้รับบริการ เตรียม
ครอบครวั เตรียมชมุ ชน เตรยี มสังคมและปัจจัยแวดลอ้ มอน่ื
๓.๔ เลอื กกจิ กรรมทเี่ หมาะสม
๓.๕ ใหก้ า� ลงั ใจกระตุน้ ใหผ้ ้ปู ว่ ยใชศ้ กั ยภาพในการทา� กิจกรรม
๓.๖ การเสริมความม่ันใจให้แก่ผู้รับบริการและ/หรือ ครอบครัว ในแผนการที่
รว่ มกนั คดิ และผลกั ดนั ใหเ้ ขา้ ถงึ ฐานทรพั ยากรตา่ ง ๆ ทงั้ โดยตนเองและโดยความ
ร่วมมือของครอบครวั และชุมชน
๓.๗ การตดิ ตอ่ ประสานงานใหผ้ รู้ บั บรกิ ารเขา้ ถงึ บรกิ ารตา่ ง ๆ และรว่ มใหค้ า� แนะนา�
ชว่ ยเหลอื แกไ้ ขปญั หาในการประสาน เขา้ ถงึ แหลง่ ทรพั ยากร บางครง้ั อาจตอ้ งทา�
หน้าทเี่ ป็นผู้พิทักษห์ รอื เปน็ นายหน้าต่อรองกบั แหล่งทรพั ยากรท่มี ีขอ้ จา� กดั

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 47
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients

ข้ันตอน อธบิ ำยเพม่ิ เติม เวลำ

๔. ประเมินและ ๔.๑ การตดิ ตามดผู ลการดา� เนนิ งานตามแผน ทง้ั ในดา้ นทกี่ า้ วหนา้ และดา้ นทเ่ี ปน็
ตดิ ตามผล อุปสรรคต่อการท�างานการก�ากับให้ผู้รับบริการ ได้รับบริการตามแผน ในเวลาท่ี
ก�าหนดไว้อย่างมีประสิทธิภาพ และต้องติดตามหน่วยงานที่ให้บริการด้วยว่าผล
ของบริการเป็นอย่างไร มีปัญหาใด และมีแนวทางแก้ปัญหานั้นร่วมกันอย่างไร
แสวงหาแนวทางแก้ปัญหา ผลักดัน ต่อรอง หรือสร้างความยืดหยุ่นให้แก่ระบบ
บริการให้เหมาะสมกบั แผนท่กี �าหนดไว้
๔.๒ สังเกตการเปลี่ยนแปลงสมรรถภาพทางสงั คม
๔.๓ ให้ผูป้ ว่ ย ครอบครวั ชุมชน วางแผนการด�าเนนิ การคร้งั ต่อไป

อ้างจาก อภิญญา เวชชยชัย , การจัดการรายกรณี (Case Management) ผู้ป่วยยาเสพติด, ๒๕๖๐

กิจกรรมท่ีตอ้ งใชท้ ักษะคำวามเชี่ยวชาญ/ต้นำทุนำ/คำา่ บริการ/งบประมาณ

กิจกรรม ค่ำบริกำร/บำท

๑. ทักษะการให้ค�าปรึกษา (BA/BI) ๕๐

๒. การให้ค�าปรึกษาแบบเสริมสร้างแรงจูงใจ (Motivational Interviewing) ๑๐๐

๓. การบ�าบัดทางความคิดและพฤติกรรม (Cognitive Behavioral Therapy) ๑๐๐

๔. การบ�าบัดตามแนว Satir ๑๐๐

๕. การเย่ียมบ้าน ๑๐๐

๖. การเตรียมความพร้อมกลับสู่ครอบครัวและชุมชน ๑๐๐

๗. การประเมินคุณภาพชีวิต ๑๐๐

๓48 บทท่ี การทา� งานสังคมสงเคราะห์
กับผู้ปว่ ยยาเสพติดกลุม่ เปราะบาง

ภาคผนวก

แนวทางการปฏิบัติงานส�าหรับนักสังคมสงเคราะห์กับผู้ป่วยยาเสพติด 49
Social Work Practice Guideline For Substance Use Disorder Clients