กรมพระราชวังบวรฯ

ชวนมา...

ตามรอยพระบาท พระเจ้าเสือ

ชีวติ นี.้ ..ตรากตราอยู่กบั คมหอกดาบ เพ่อื ขจดั เสีย้ นหนามแผ่นดนิ

1 สมยั ร.๔ : สถาปนาพระอฐั ิเป็น

“สมเด็จฟ้ าหญิงกรมหลวงนรินทร์เทวี”

หลวงพนิ ิจอักษร(ทองด)ี +คุณนายดาวเรือง

สา : สมเดจ็ เจ้าฟ้ าหญงิ ณรงค์ : พระเจ้ารามณรงค์ แก้ว : สมเดจ็ เจ้าฟ้ าหญิง
กรมพระยาเทพสุดาวดี ได้หายไปตอนกรุงศรีฯแตก กรมพระศรีสุดารักษ์
(สมยั กรุงรัตนโกสนิ ทร์)
(สมยั กรุงรัตนโกสนิ ทร์) (สมยั กรุงรัตนโกสนิ ทร์)

นายทองด้วง : พระบาทสมเดจ็ พระพุทธยอดฟ้ าฯ นายบุญมา : กรมพระราชวัง
รัชกาลท่ี๑ กรุงรัตนโกสนิ ทร์ บวร มหาสุรสงิ หนาท

(๖ขวบ : บดิ าฝากเรียน
ศิลปะศาสตร์วทิ ยาการ สานกั วดั มหาทลาย

กรุงศรีอยธุ ยา)

2 สมเดจ็ พระมหาสุรสงิ หนาท

(ทหารเสอื พระเจ้าตาก)

รัชสมัยพระบาทสมเดจ็ พระศรีสรรเพชญ(พระเจ้าเอกทัศราชา) พ.ศ.๒๓๐๑
นาย บุญมา : เกิด พฤ. ปี กนุ พ.ศ.๒๒๘๖ เป็นบตุ รนท่ี ๕

หลวงพนิ ิจอกั ษร(ทองดี) บดิ า : ปี ๒๓๐๑ นานายบญุ มา อายุ ๑๕ปี ถวายตวั เป็น มหาดเลก็
ในพระราชวงั หลวง

ปี ๒๓๐๕ โปรดเกล้าฯ มหาดเลก็ บญุ มา นายสุดจนิ ดา มหาดเลก็ หุ้มแพร

(อายุ ๑๙ ปี ) ศกั ดินา ๔๐๐ ไร่

ปี ๒๓๐๕ โปรดเกล้าฯ มหาดเลก็ (ทองด้วง) หลวงยกกระบตั รเมอื งราชบุรี

(รับราชการพระราชวงั หน้า อายุ ๒๖ ปี ) ศกั ดนิ า ๕๐๐ ไร่

ปี ๒๓๐๕ โปรดเกล้าฯ มหาดเลก็ (สนิ ) หลวงยกกระบตั รเมอื งตาก
(รับราชการพระราชวงั หลวง อายุ ๒๘ปี ) ศกั ดินา ๕๐๐ ไร่

3 กองทพั พม่าบุกไทย

ปี ๒๓๐๘ ปี ระกา : พม่ายกทพั เข้ามาในราชอาณาจกั รไทย

-ตีหวั เมืองรายทางแตกยบั เยิน
-คนไทยทิง้ บ้านเรือนรกร้าง วา่ งเปลา่ หลบหนีภยั พมา่
-กองทพั พมา่ รุกผา่ นเข้าไทยหลายเส้นทาง
-เข้าประชิด ล้อมรอบกาแพงเมืองพระนครศรีอยธุ ยา ยิงปื นเข้ากรุง ทงั้ วนั -คืน
- คนไทยในกรุง ขาดเสบยี งอาหาร ปล้นสะดม แยง่ ชิงอาหาร เผาบ้านกนั เอง
-พระเจ้าเอกทศั ฯ มิได้เอาพระทยั ใสใ่ นราชการทพั โดยเข้มแขง็

ปี กุน พ.ศ. ๒๓๑๐ องั คารขึน้ ๙ค่า เพลาราตรียามเศษ :
กาแพงเมอื งพงั ทลายลง

-พมา่ รุกเข้าพระนครได้ ไลฆ่ า่ ฟันผ้คู น เผาปราสาทราชมณเฑียร วดั อาราม เปลวเพลงิ
พวยพงุ่ ดจุ กลางวนั

ทพั พม่าเข้ามาทางด่านเจดีย์3องค์

3 กองทพั พม่าบุกไทย

ปี ๒๓๐๘ ปี ระกา : พม่ายกทพั เข้ามาในราชอาณาจกั รไทย

-ตีหวั เมืองรายทางแตกยบั เยิน
-คนไทยทิง้ บ้านเรือนรกร้าง วา่ งเปลา่ หลบหนีภยั พมา่
-กองทพั พมา่ รุกผา่ นเข้าไทยหลายเส้นทาง
-เข้าประชิด ล้อมรอบกาแพงเมืองพระนครศรีอยธุ ยา ยิงปื นเข้ากรุง ทงั้ วนั -คืน
- คนไทยในกรุง ขาดเสบยี งอาหาร ปล้นสะดม แยง่ ชิงอาหาร เผาบ้านกนั เอง
-พระเจ้าเอกทศั ฯ มิได้เอาพระทยั ใสใ่ นราชการทพั โดยเข้มแขง็

ปี กุน พ.ศ. ๒๓๑๐ องั คารขึน้ ๙ค่า เพลาราตรียามเศษ :
กาแพงเมอื งพงั ทลายลง

-พมา่ รุกเข้าพระนครได้ ไลฆ่ า่ ฟันผ้คู น เผาปราสาทราชมณเฑียร วดั อาราม เปลวเพลงิ
พวยพงุ่ ดจุ กลางวนั



ทพั พม่า เผากรุงศีอยุธยา ปี พ.ศ.2310

4 เหตกุ ารณ์สาคัญ ระหว่างหนีพม่า

กรุงศรีอยุธยา

ต.บางไทรสีกกุ
(พบทหารพมา่
1 ทมุ่ เศษ)

ต.บางบวั ทอง
เกาะเกร็ด

นายสดุ จินดา(บญุ มา) + เพ่ือน ๓ คน พายเรือโกลน ถงึ ตาบลไทรสกี กุ เวลาทมุ่ เศษ
พบทหารพมา่ ทากลลวงตีฆ้อง พมา่ เข้าใจเป็นพวกเดียวกนั สวา่ งท่ี ต.บางบวั ทอง(พกั )

5 เหตกุ ารณ์สาคัญ ระหว่างหนีพม่า

กรุงศรีอยุธยา

คลองบางกอกใหญ่ ต.บางไทรสกี กุ
(พบทหารพมา่
1 ท่มุ เศษ)

วดั สงั ข์กระจาย วดั อรุณฯ ต.บางบวั ทอง
เกาะเกร็ด
ทพั เรือพม่า

วดั สลกั (วดั มหาธาต)ุ

ถงึ ปากคลองบางกอกใหญ่ เหน็ ทหารพมา่ หลบหน้าวดั สลกั พบขบวนเรือพมา่ กรรเชียงเรือ
คว่าเรือ รอตกดกึ เดือนตก นา้ ขนึ ้ คว่าเรือ+สวะ ลอยตามกระแสร์นา้ เข้าคลองบางกอกใหญ่

6 เหตุการณ์สาคัญ ระหว่างหนีพม่า

ต.บ้านบอ่ นาเกลอื (ฟ้ าผ่าเรือทะลุ จระเข้ชกุ ชมุ ) กรุงศรีอยุธยา
ต.บ้านทา่ จีน
ต.บางไทรสกี กุ
คลองบางกอกใหญ่ (พบทหารพมา่
1 ทมุ่ เศษ)

วดั สงั ข์กระจาย วดั อรุณฯ ต.บางบวั ทอง
เกาะเกร็ด
ป้ อมวิชยั ประสทิ ธิ์

วดั สลกั (วดั มหาธาต)ุ

เข้าคลองมหาชยั ถงึ ต.ทา่ จีน พกั บ้านร้าง พายเรือตอ่ ถงึ ต.บอ่ นาเกลอื ฟ้ าผา่ เรือทะล5ุ นิว้
จระเข้ชกุ ชมุ ทกุ คนปลอดภยั

7 เหตกุ ารณ์สาคัญ ระหว่างหนีพม่า

ปากคลองแมก่ ลอง(พายหกั 2พาย)

ต.สนุ ขั หอน(เจอผ้รู ้าย6คน ป.7คืบ ป.9คืบ ดาบ มดี ) กรุงศรีอยุธยา

ต.บ้านบอ่ นาเกลือ (ฟ้ าผา่ เรือทะลุ จระเข้ชกุ ชมุ ) ต.บางไทรสีกกุ
ต.บ้านท่าจีน (พบทหารพมา่
1 ทมุ่ เศษ)
คลองบางกอกใหญ่
วดั สงั ข์กระจาย วดั อรุณฯ ต.บางบวั ทอง
เกาะเกร็ด
ป้ อมวชิ ยั ประสิทธิ์

วดั สลกั (วดั มหาธาต)ุ

ถงึ ต.สนุ ขั หอน พบผ้รู ้าย6คนกรรเชียงเรือ ทากลลวงผ้รู ้ายหนีทงิ ้ อาวธุ 4 ชิน้
(จบั สลากแบง่ กนั 4คน) ถงึ ปากคลองแมก่ ลอง พายหกั 2 พาย

8 เมืองราชบรุ ี เหตุการณ์สาคัญ ระหว่างหนีพม่า

ปากคลองแมก่ ลอง(พายหกั 2พาย)

ต.สนุ ขั หอน(เจอผ้รู ้าย6คน ป.7คืบ ป.9คืบ ดาบ มดี ) กรุงศรีอยุธยา

ต.บ้านบอ่ นาเกลือ (ฟ้ าผา่ เรือทะลุ จระเข้ชกุ ชมุ ) ต.บางไทรสีกกุ
ต.บ้านท่าจีน (พบทหารพมา่
1 ทมุ่ เศษ)
คลองบางกอกใหญ่
วดั สงั ข์กระจาย วดั อรุณฯ ต.บางบวั ทอง
เกาะเกร็ด
ป้ อมวชิ ยั ประสทิ ธ์ิ

วดั สลกั (วดั มหาธาต)ุ

ถงึ เมืองราชบรุ ี สละเรือขนึ ้ บกเดินหาพ่ีชาย บ้านร้างผ้คู น พบพระสงฆ์รู้จกั มาก่อน ทราบวา่
พี่ชายหลบภยั ที่ป่ าทิศเหนือ ออกตดิ ตามหลายวนั จนพบ

9 พบหลวงยกกระบตั ร(ทองด้วง) ...พ่ชี าย

- เลา่ เหตกุ ารณ์ทงั้ หมด ทกุ คนโศกสลด พ่ีสะไภ้หาอาหารให้ (อดอาหารหลายวนั )
-หลวงยกกระบตั ร พาญาตวิ งศ์มาหลบถยั พมา่

ภรรยา(คณุ นายนวล) ท้อง3เดอื น ..(ทรงครรภ์ พระพทุ ธเลศิ หล้าฯ ร.2)

พ่สี าว(แก้ว)...สมเด็จเจ้าฟ้ าหญิง กรมพระศรีสดุ ารักษ์ พระพี่นางฯท้อง 3เดอื น

เจ้าขรัวเงนิ ผู้เป็ นพระภสั ดา ท้อง6เดอื น ...(ทรงครรภ์ สมเดจ็ พระศรีสรุ ิเยนทร์ฯ

คอื พระชนนี พระบาทสมเดจ็ พระจอมเกล้าฯ ร.4)
-นายสดุ จินดา(บญุ มา) ชวนพี่ชาย+ญาติ ไปพกั บ้านสหายจีนเรือง เมืองชลบรุ ี
- หลวงยกกระบตั ร(ทองด้วง) ไปไมไ่ ด้ด้วยมีภาระ เสนอให้น้องชายไป โดยให้

ไปหาพระเจ้าตากที่เมืองจนั ทบรุ ี กอ่ นไปให้รับแม่(นางนกเอีย้ ง)ไปด้วย
ฝากแหวนพลอยไพฑรู ย์ พลอยบษุ ราคมั นา้ ทองทรงรังแตน ดาบคร่าทองโบราณ
นาไปฝากที่ระลกึ ยามลาบาก ยากเข็ญ
- ให้เรือ 4 วา จดั หาเสบียงอาหาร เสอื ้ ผ้า เงินทองไว้ใช้จา่ ย นาตดิ ตวั เดนิ ทาง

10 เดนิ ทางไปชลบุรี

-เดนิ ทางออกปากอา่ ว ไปต.บ้านแหลม เพชรบรุ ี รับ แมน่ กเอีย้ ง (มารดาพระเจ้าตาก)
-เดินทางหลายวนั ไปเมอื งชลบรุ ี พบสหายจีนเรือง พกั 1 คืน
-เดนิ ทางด้วยช้าง 8 วนั ไปเมืองจนั ทบรุ ี
-พบคา่ ยทหารท่ีตงั้ ของพระเจ้าตาก(สิน) ให้เพื่อนอารักขาแมน่ กเอีย้ ง)อยนู่ อกเมือง
โดยนายสดุ จินดาไปเข้าเข้าเฝ้ าเอง
-พระเจ้าตากตรัสถามทกุ ข์สขุ ถงึ พอ่ แม่ และทราบเหตกุ ารณ์ตาม
ท่ีนายสดุ จินดากราบทลู โดยสนิ ้
-ตรัสถึงความทกุ ข์พระทยั 2 ประการ (1.ก้เู มืองจากพมา่ 2. รอพบพระมารดา)
ตรัสว่าผู้ใดทาได้ นับเป็ นคุณช่ัวชีวติ แม้นมีโทษประหารกง็ ดเสีย
-นายสดุ จินดา รับสนองฯ พระเจ้าตากทรงโสมนสั เม่ือพบพระมารดา ตรัสสรรเสริญ
นายสดุ จินดาวา่ ฉลาดเหนือผ้อู ื่นยิ่งนกั

โปรดเกล้าฯ นายสดุ จินดา(บญุ มา) พระมหามนตรี เจ้ากรมพระตารวจในขวา

(อายุ 24 ปี ) ศกั ดนิ า 200ไร่ พระราชทานเปลญวนไหมเขียวหาม2คน
เข้าเฝ้ าทกุ วนั คนโฑปัญจหร่ีถมยาดา เสอื ้ เข้มขาบ กระบี่ทอง เป็นเกียรติยศ

พระเจ้าตากสิน ทรงคดิ การใหญ่ เพ่ือกอบกู้อสิ รภาพไทย จากพม่าให้ได้

11 ทรงกอบกู้อสิ ระภาพ

พระเจ้าตาก(สิน) ทรงสงั่ ให้ตอ่ เรือทาการรบไว้ตอ่ ส้พู วกพมา่ แล้วเสร็จ ต.ค.2310

-เสดจ็ ยาตราทพั เรือ 100 ลา กาลัง 5000 คน ออกจาก เมืองจนั ทบรุ ี แวะชลบรุ ี
เข้าปากนา้ เจ้าพระยา โดยพระมหามนตรี ตดิ ตามเสดจ็ ฯ ด้วย

-ทรงปราบพมา่ ท่ีตงั้ รักษากรุง และ หวั เมืองตา่ งๆ ได้หมดสนิ ้ จนสถาปนาเมอื ง
ธนบรุ ี สร้างพระราชวงั มณเฑียรปราสาท สถาปนาเป็นเมืองหลวง “กรุงธนบุรี ”

-ทรงกระทาพิธีราชาภิเษกขนึ ้ ครองราชย์ ปี กนุ พ.ศ.2310 ทรงพระนาม

“สมเดจ็ พระเจ้ากรุงธนบรุ ี ” เป็นพระเจ้าแผน่ ดินสยาม

พระเจ้าตากสิน นาทพั เรือ 100 ลา ผ่านชลบุรี เข้าปากนา้ เจ้าพระยา
เข้าตคี ่ายพม่ารายทาง ราบคาบ

11 ทรงกอบกู้อสิ ระภาพ

พระเจ้าตาก(สิน) ทรงสงั่ ให้ตอ่ เรือทาการรบไว้ตอ่ ส้พู วกพมา่ แล้วเสร็จ ต.ค.2310

-เสดจ็ ยาตราทพั เรือ 100 ลา กาลัง 5000 คน ออกจาก เมืองจนั ทบรุ ี แวะชลบรุ ี
เข้าปากนา้ เจ้าพระยา โดยพระมหามนตรี ตดิ ตามเสดจ็ ฯ ด้วย

-ทรงปราบพมา่ ท่ีตงั้ รักษากรุง และ หวั เมืองตา่ งๆ ได้หมดสนิ ้ จนสถาปนาเมอื ง
ธนบรุ ี สร้างพระราชวงั มณเฑียรปราสาท สถาปนาเป็นเมืองหลวง “กรุงธนบุรี ”

-ทรงกระทาพิธีราชาภิเษกขนึ ้ ครองราชย์ ปี กนุ พ.ศ.2310 ทรงพระนาม

“สมเดจ็ พระเจ้ากรุงธนบรุ ี ” เป็นพระเจ้าแผน่ ดินสยาม

สมเดจ็ พระเจ้ากรุงธนบรุ ี

11 ทรงกอบกู้อสิ ระภาพ

พระเจ้าตาก(สิน) ทรงสงั่ ให้ตอ่ เรือทาการรบไว้ตอ่ ส้พู วกพมา่ แล้วเสร็จ ต.ค.2310

-เสดจ็ ยาตราทพั เรือ 100 ลา กาลัง 5000 คน ออกจาก เมืองจนั ทบรุ ี แวะชลบรุ ี
เข้าปากนา้ เจ้าพระยา โดยพระมหามนตรี ตดิ ตามเสดจ็ ฯ ด้วย

-ทรงปราบพมา่ ท่ีตงั้ รักษากรุง และ หวั เมืองตา่ งๆ ได้หมดสนิ ้ จนสถาปนาเมอื ง
ธนบรุ ี สร้างพระราชวงั มณเฑียรปราสาท สถาปนาเป็นเมืองหลวง “กรุงธนบุรี ”

-ทรงกระทาพิธีราชาภิเษกขนึ ้ ครองราชย์ ปี กนุ พ.ศ.2310 ทรงพระนาม

“สมเดจ็ พระเจ้ากรุงธนบรุ ี ” เป็นพระเจ้าแผน่ ดินสยาม

สถาปนากรุงธนบุรี เป็ นราชธานี

12 เม่อื สถาปนากรุงธนบุรี แล้วเสร็จ

พระมหามนตรี(บญุ มา) ขอพระราชานญุ าติ ไปนาหลวงยกกระบตั ร(ทองด้วง)พ่ีชาย
มาถวายตวั รับราชการสนองพระเดชพระคณุ ในกรุงธนบรุ ี เพ่ือเป็นกาลงั สาคญั ตอ่ ไป

สมเดจ็ พระเจ้าตาก(สนิ ) ทรงเหน็ ด้วย เม่ือถวายตวั แล้ว โปรดเกล้าฯให้เป็น....

หลวงยกกระบตั ร(ทองด้วง) พระราชวรินทร์ เจ้ากรมพระตารวจนอกขวา

(อายุ 33 ปี ) ศกั ดินา 1600ไร่ พระราชทาน เปลคานหาม2คน

กระบ่ีบงั้ ทอง คนโทปัญจหรี่สองปักเชิงพก

พระราชทานทดี่ นิ และบ้านวดั บางหว้าใหญ่ ไว้ทาราชการ

พระมหามนตรี(บญุ มา) :ได้รับพระราชทาน บ้านเหนือวดั สลกั ปลกู เป็นคฤหาสน์มโหฬาร

13 บ้านเมอื งยุคนัน้ แบ่งเป็ นก๊กเป็ นเหล่า

เมื่อตงั้ กรุงธนบรุ ี ราชอาณาเขตยงั ไมเ่ ทียบเทา่ สมยั กรุงศรีอยธุ ยา จงึ โปรดเกล้าฯ
ต้ังข้าราชการ ไปรักษาหัวเมืองต่างๆไว้เป็นอาณาเขตสยามประเทศ :-ลพบรุ ี อา่ งทอง
ฉะเชิงเทรา ชลบรุ ี ระยอง จนั ทบรุ ี ตาก และ กาจัดเสี้ยนหนามแผ่นดนิ ให้สน้ิ

เมื่อกรุงศรีอยธุ ยาแตก หวั เมอื งท่พี มา่ ยงั ไมไ่ ด้ครอบครอง ตา่ งก็ตงั้ ตนเป็นเจ้าครองเมือง
แบง่ เป็น 5 ก๊ก

ก๊ก 1. เจ้าพระยาพิษณโุ ลก(เรือง)
ก๊ก 2. พระสงั ฆราชาสวางคบรุ ี เรียกวา่ “ เจ้าพระฝาง ”
ก๊ก 3. เจ้านครศรีธรรมราช(หน)ู
ก๊ก 4. กรมหมื่นเทพพพิ ธิ (พระเจ้าลกู เธอในสมเดจ็ พระเจ้าอยหู่ วั บรมโกศ)

ตงั้ ตนเป็นใหญ่ ท่ี เมืองพมิ าย มณฑลนครราชสีมา เรียก “เจ้าพิมาย”
ก๊ก 5. พระเจ้าตาก(สนิ ) เจ้าเมอื งตาก ตงั้ ตนเป็นใหญ่ที่ เมืองจนั ทบรุ ี

14 ศึกค่ายบางกุ้ง ครัง้ ท่ี 1 ปลายปี กุน พ.ศ.2310

พระเจ้าองั วะ ให้ พระยาทวาย ยกทพั เรือ + ทพั บก ไปตีคา่ ยบางก้งุ สมทุ รสงคราม

สมเดจ็ พระเจ้าตาก(สนิ ) : ทรงจดั ทพั ไปปราบพมา่ :-

พระมหามนตรี(บญุ มา) เป็น แม่ทัพหน้า พม่าท่ีล้อมค่ายบางกุ้ง
สมเดจ็ พระเจ้าตาก(สนิ ) เป็น ทัพหลวง

พระมหามนตรี เข้าตอ่ ส้กู บั พมา่ อยา่ งห้าวหาญ พมา่ ล้มตายกลาดเกลื่อนนา่ สงั เวช
ยดึ เครื่องศาสตราวธุ เรือรบเรือไล่ เป็นอนั มาก (พระยาทวาย หลบหนีไปได้ทางดา่ น
เจ้าขว้าวริมนา้ ชี)

พระมหามนตรี(บญุ มา) เม่ือได้รับโปรดเกล้าฯให้เป็นแมท่ พั ออกศกึ ครัง้ นี ้
ได้นาดาบทพี่ บ ต.สุนัขหอน มาใส่ปลอกด้ามทองคา หวั สงิ ห์ ฝักทองลายกนกสงิ ห์

เป็น.. “ สงิ ห์สุวรรณวุธ ” คมู่ ือในการทพั ทกุ ครัง้ ตลอดไป

ค่ายบางกุ้ง สมุทรสงคราม

15 ศึกเมอื งนครราชสีมา ปี ชวด พ.ศ.2311

ผลดั แผน่ ดนิ เมืองพิษณโุ ลก ผ้ขู นึ ้ ครองราชย์ ถกู พระเจ้าฝาง ยกทพั ไปปราบ กวาดต้อน
ผ้คู น ทรัพย์สนิ ไปเมืองสวางคบรุ ี (ผ้ขู นึ ้ ครองราชย์แทนถกู พระเจ้าฝาง ประหารชีวติ
สมเดจ็ พระเจ้าตาก(สนิ ) : ถือเป็นโอกาสจดั ทพั ไปตีเมืองนครราชสีมา :-

พระราชวรินทร์(ทองด้วง) + พระมหามนตรี(บุญมา) : ทัพหน้า ไปทางนครนายก
เข้าตที างด่านกระโทก

สมเดจ็ พระเจ้าตาก(สิน) : ทัพหลวง เข้าตีทางด่านจอหอ

ผลสาเร็จในการทพั ครัง้ นี้

ทพั หน้า ตีเมืองพิมายได้(หลายวนั ) ยดึ ศาสตราวธุ จบั เชลย จานวนมาก
แมท่ พั เจ้าพิมาย หนีไปได้ เข้าเมืองเสียมราฐ(กมั พชู า)
ทพั หลวง ตีดา่ นจอหอสาเร็จ จบั ตวั เจ้าพิมายได้ (ขนุ ชนะ กรมการเมืองโคราช
เป็นผ้จู บั มาถวายฯ ภายหลงั ได้เป็นพระยานครราชสีมา)

16 ความดีความชอบ หลังศึกนครราชสีมา

ปี พ.ศ.2311

โปรดเกล้าฯ... พระยาอภัยรณฤทธิ์

พระราชวรินทร์(ทองด้วง) ตาแหนง่ จางวางกรมพระตารวจซ้าย
(อายุ 32 ปี ) ศกั ดนิ า 3000 ไร่

พระมหามนตรี(บญุ มา) พระยาอนุชติ ราชา
(อายุ 25 ปี )
ตาแหน่งจางวางกรมพระตารวจขวา
ศกั ดินา 3000 ไร่

ทง้ั สองไดร้ บั พระราชทานพานทอง เป็นเครื่องยศ...เรียกสามญั นามวา่ ... “พระยาพานทอง”

17 ศกึ เข้าตกี ัมพชู า ครัง้ ท1ี เมษายน ปี ฉลู พ.ศ.2312

นกั องตน เจ้ากรุงกมั พชู า ไมย่ อมสง่ เครื่องบรรณาธิการ
สมเดจ็ พระเจ้าตาก(สิน) ทรงพิโรธยิ่งนกั รับสง่ั ฯจดั ทพั ไปปราบเขมร

ทพั 1.: พระยาอภัยรณฤทธ์ิ(ทองด้วง) + พระยาอนุชติ ราชา(บุญมา)

คมุ ทพั 2000 คน ไปทางนครราชสมี า (ชอ่ งเสมด็ )
เข้าตีเมือง เสยี มราฐ

ทพั 2. : พระยาโกศาธิบดี คมุ ทพั 2000 คน ไปทางปราจีนทบรุ ี

เข้าตีเมือง พระตะบอง

รบั สงั่ ฯ : หากยดึ เมืองทั้งสองแล้ว เจ้ากัมพูชายังดือ้ อยู่ ให้ยดึ เมืองรอทัพหลวง
จะตามมาในฤดูแล้งนี้ (หลังเสร็จศกึ เจ้านครศรีธรรมราช)

18 ศกึ กัมพชู า (ต่อ)

พระยาสองพ่นี ้อง ตเี มืองเสียมราฐ สาเร็จ
นกั องตน ให้ออกญากลาโหม (ปาง) คมุ ทพั เขมร มาทางทะเลสาบ เพื่อตีคืนเมืองเสียมราฐ
แตถ่ กู พระยาอนชุ ิตราชา(บญุ มา) ฆ่าตายในสนามรบ ยดึ ศาสตราวธุ เรือรบ มากมาย
แล้วมีใบบอกกราบทลู พระเจ้ากรุงธน
ทัพของพระยาโกศาธิบดี ตเี มืองพระตะบองสาเร็จ

เกิดข่าวลือว่าเกดิ จลาจลในกรุงธนบุรี ?

พระยาสองพ่ีน้อง จงึ ถอนทพั มาท่ี นครราชสมี า หารือกนั
พระยาอภัยรณฤทธิ์(ทองด้วง) จะตรึงกาลังไว้ท่นี ครราชสีมา ให้พระยาอนุชติ ราชา
(บุญมา)นากาลังกลับไปกรุงธนบุรี แก้ปัญหาจลาจลเมืองหลวง
พระยาโกศาธิบดี จงึ ถอนทพั มาท่ีปราจีน มีใบบอกกราบทลู พระเจ้าอยหู่ วั วา่
พระยาสองพ่นี ้อง ถอนทพั ขดั ราชโองการ

19 ศกึ กัมพชู า (ต่อ)

สมเดจ็ พระเจ้ากรุงธนบรุ ี เกือบจะทรงเข้าพระทยั ผิด ตอ่ พระยาอนชุ ิตราชา(บญุ มา)

แตไ่ ด้ฟัง การกราบทลู ข้อเทจ็ จริงจาก พระยาอนชุ ิตราชา......
.. ข้าพระพุทธเจ้า เป็ นห่วงเมืองกรุง เกรงจะมีผู้อ่ืนมายดึ ครอง ซง่ึ ข้าพระพุทธเจ้า

จักมยิ อมเป็ นข้าฯผู้ใดนอกจากใต้ฝ่ าพระบาทเท่าน้ัน...

สมเดจ็ พระเจ้ากรุงธนบุรี ทรงฟังแล้ว ตรัสสรรเสริญว่า “… เจ้าเป็ นคนดี ซ่ือสัตย์

จงรักภักดีต่อเรายงิ่ นัก มเิ สียแรงที่รู้จักกันมานาน...”

20 จากเหตุการณ์ ศกึ กัมพชู า(ต่อ)

ขณะนัน้ ตาแหน่งเจ้าพระยายมราช ว่างลง (คนเดมิ อสัญกรรม)

โปรดเกล้าฯ..ปี พ.ศ.2313

พระยาอนุชติ ราชา(บุญมา) เจ้าพระยายมราช ตาแหน่ง

(อายุ 27 ปี ) เสนาบดกี รมนครบาล

ศักดนิ า 10,000.ไร่
พระราชทาน กระบีฝ่ ักทอง แคร่คนหาม เป็ นเกียรตยิ ศ

21 ศกึ ปราบเจ้าพระฝาง ปี ขาล พ.ศ.2313

พระเจ้าฝาง เมืองสวางคบุรี กระทาตนเป็ นใหญ่ แผ่อิทธิพลลงมาตาม
เมืองต่างๆมากขึน้ จาต้องไปปราบเสีย จงึ รับส่ังให้จัดทพั :-

จดั ทพั ปราบเจ้าพระฝาง

เจ้าพระยายมราช(บุญมา) + พระยาอภยั รณฤทธ์ิ(ทองด้วง) คมุ ทพั หน้า 5000 ตะวนั ออก
พระยาพชิ ัยราชา คมุ ทพั หลงั 5000 ตะวนั ตก

พระเจ้ากรุงธนฯ คมุ ทพั หลวง 12,000. เสดจ็ ฯทางเรือ

ยกทพั ปราบเจ้าพระฝาง

22 พระยาอภยั รณฤทธิ์ พระยาพิชยั ราชา
พระยาสรุ บดนิ ทร์ เมืองสวางคบรุ ี

พระยาอนรุ ักษ์ราชภธู ร

พระยาสีหราชเดโชชยั (ข้าหลวงเดมิ )

พระยาอนิ ทรวิชยั

(กองหนุน) เจ้าพระยายมราช(บญุ มา)
แมท่ พั ถืออาชญาสทิ ธิ์คมุ ทพั ทงั้ ปวง

เจ้าพระฝางพ่ายแพ้ หลบหนีทางทศิ เหนือ

นาช้างเผือก+แม่ช้าง ไปด้วย
พระยาอภยั รณฤทธ์ิ จัดทพั ตามช้างเผือกมาถวายจนได้

ทพั หลวง ตัง้ อยู่ ต.หาดสูงเจ้าพระยายมราช กวาดต้อนครอบตรัว ช้างม้า ศาสตราวุธ กราบทูลฯ

23 ความดีความชอบหลังเสร็จศกึ ปราบเจ้าพระฝาง

ด้วยการบัญชาการรบ อย่างยอดเย่ยี ม เดด็ ขาด และทาการรบอย่างห้าวหาญย่งิ นัก
จนเอาชานะข้าศกึ ได้ อย่างราบคาบ

โปรดเกล้าฯ :- ปี พ.ศ.2313

เจ้าพระยายมราช(บญุ มา) เจ้าพระยาสุรสีห์พษิ ณุวาธิราช

(อายุ 27 ปี ) ศกั ดนิ า 10,000 ไร่

พระราชทานประคาทอง เป็ นผู้สาเร็จราชการเมืองพิษณุโลก

มียศสูงกว่า เสนาบดชี ัน้ จตสุ ดมภ์

พระยาอภยั รณฤทธ์ิ(ทองด้วง) เจ้าพระยายมราช ตาแหนง่

(อาย3ุ 4ปี ) เสนาบดีบัญชาการกรมมหาดไทย ณ สมุหนายก

พระราชทาน พานทอง กระบ่ีฝักทอง คนโททอง กระโถนทอง สองปักลายเทพนม

แคร่คนหาม เป็ นเกียรติยศ

24 ศึกตีเมอื งเชยี งใหม่ ครัง้ ท่ี 1 พ.ศ.2314

เจ้าพระฝาง หลบหนีจากพา่ ยแพ้กองทพั หลวงของสยาม ท่ีสวางคบรุ ี ไปอยู่
เมืองเชียงใหมก่ บั แมท่ พั พมา่ (โปมะยงุ ว่ น) ได้ขอกาลงั พมา่ มาตีเมือง สวางคบรุ ี
เพ่ือจะเอาคืน เจ้าพระยาสุรสีห์ ได้รับส่ังฯให้นาทัพเมืองพษิ ณุโลก ไปปราบ จนทัพพม่า
แตกพ่ายหนีกลับเมืองเชียงใหม่ เจ้าพระยาสรุ สีห์ มีใบบอกกราบทลู ฯทรงทราบ

ต้นปี เถาะ พ.ศ.2314

ทรงมีรับสง่ั ฯ ให้พระยาสุรสีห์(บุญมา) ยกกองทพั เมอื งพษิ ณุโลก ไปตีเมืองเชยี งใหม่
กองทพั หลวง จะติดตามไป
กองทพั เจ้าพระยาสรุ สีห์ ได้ทะลวง ฟันตีทหารพม่า จนเข้าไปถงึ กาแพงชนั้ นอก ล้อมกาแพง
อยู่ มรี ับสงั่ ฯให้เข้าไปปล้นเมืองในกลางคืน แตก่ ไ็ มส่ ามารถเข้าไปกาแพงชนั้ ในได้ ด้วยเมือง
เชียงใหมม่ ีป้ อมปราการมน่ั คง ทพั หลวงก็ตงั้ อยกู่ าแพงชนั้ นอก
สมเดจ็ พระเจ้ากรุงธนบรุ ี ทรงส้ศู กึ ประทับอยู่ 9 วัน ถือเป็ นการลองเชงิ กาลังข้าศกึ ดกู ่อน
จงึ รับสงั่ ฯให้ถอนทพั กลบั พระนคร เจ้าพระยาสรุ สีห์ นาทพั กลบั เมืองพิษณโุ ลก

295 หลังจาก..ศกึ ตีเมืองเชียงใหม่ ครัง้ ท่ี 1

ปี พ.ศ.2314 ตาแหนงเจ้าพระยาจกั รี วา่ งลง

โปรดเกล้าฯ :-

เจ้าพระยายมราช(ทองด้วง) เจ้าพระยาจักรี อรรคมหาเสนาบดี

(อายุ 35 ปี ) ทส่ี มุหนายก ศักดนิ า 10,000 ไร่

26 ศกึ เมอื งพชิ ยั ปี พ.ศ.2315

โปสุพลา เป็ นผู้ช่วย โปมะยุง่วน (รักษาเมืองเชียงใหม่) ยกทพั มาตเี มอื งลับแล
และเมืองพชิ ัย
พระยาพชิ ัยสงคราม ร้องขอกาลังเจ้าพระยาสุรสีห์ จากเมืองพษิ ณุโลก ไปช่วย
เจ้าพระยาสุรสีห์ ยกทพั มาถงึ วัดเอกา เข้าต่อสู้ ตะลุมบอน ฟันแทงพม่า
ล้มตายเป็ นอันมาก
พระยาพชิ ัยกย็ กทพั ออกจากเมือง เข้าตีกระหนาบทพั พม่าอีกทางหน่ึง
จนพม่าแตกทพั หนีกลับเชียงใหม่ เจ้าพระยาสรุ สีห์จงึ ถอนทพั กลบั เมืองพษิ ณโุ ลก
ติดตามขา่ ว

27 ศึกเมืองพชิ ยั (ต่อ) ปี มะเสง็ พ.ศ.2316

โปสุพลา มีความอัปยศท่พี ่ายทพั ไทย จงึ คดิ จะยกทพั มาแก้แค้นตเี มืองพชิ ัยอีก
เจ้าพระยาสุรสีห์ จงึ วางแผนกับ พระยาพชิ ัย ซุ่มกองทพั คอยตีพม่า
กลางทาง ก่อนถงึ เมือง โดยยดึ ชยั ภมู ิที่ได้เปรียบ
ทพั พม่ามาถีง ถูกกองทพั ไทยเข้าโจมตี ล้มตายจานวนมาก
แตกพ่ายหนีกลับไป
พระยาพชิ ัย ได้ใช้ดาบ 2 มือ คุมทหารเข้าประจญั บานอย่างห้าวหาญ

จนดาบหกั คามือ จงึ เลื่องลอื ปรากฏเป็นเกียรติยศฟ้ งุ เฟื่ อง

เรียกกนั วา่ .. “พระยาพชิ ัยดาบหกั ”

28 ศึกตีเมอื งเชียงใหม่ ครัง้ ท่ี 2 ปี มะเมีย พ.ศ.2317

เม่ือพม่าครองเมืองเชียงใหม่ ได้ยกทัพมาย่ายหี ัวเมืองฝ่ ายเหนืออย่เู นืองๆ

สมเดจ็ พระเจ้ากรุงธนบุรี รับส่ังฯ ให้เกณฑ์ไพร่พลทงั้ ปวง ยกทัพไปรวมพล

ท่ี บ.ระแหง แขวงเมอื งตาก เพ่ือเตรียมจดั ทพั เข้าตีเมืองเชียงใหม่

จดั ทพั :-
เจ้าพระยาจกั รี (ทองด้วง) : แม่ทพั หน้า ถอื อาญาสิทธ์ิ

เจ้าพระยาสุรสีห์(บุญมา) : กองทพั ปี กขวา

เจ้าพระยาสวรรค์โลก : กองทัพปี กซ้าย

กองทพั หลวง : ตงั้ อยู่ บ.ระแหง แขวงเมืองตาก

29 ศึกตเี มืองเชียงใหม่ ครัง้ ท่ี 2(ต่อ) ปี พ.ศ.2317

ทพั หน้าของเจ้าพระยาจกั รี ยกทพั ถึงเมืองลาปาง

พระยาจ่าบ้าน กับ พระยากาวลิ ะ ถูกทหารพม่ากดข่ีมาก่อน ได้ทจี งึ ฆ่าทหารพม่า
ตายหมด และมาสวามภิ กั ด์กิ ับ เจ้าพระยาจักรี ทพั เจ้าพระยาจกั รีจงึ เข้าเมือง
ลาปางอยา่ งสะดวก แล้วให้พระยาจ่าบ้านกับพระยากาวลิ ะ นาทัพออกไปตเี ชียงใหม่ด้วย

แล้วมีใบบอกกราบทลู ฯทรงทราบ ทรงพอพระทยั มากจงึ ยกทพั หลวง
ตามมาท่เี มืองลาพูน ต่อไป

กองทพั เจ้าพระยาทงั้ สามทพั ถงึ ลาพนู เหน็ พมา่ ตงั้ คา่ ยริมแมน่ า้ ปิ ง จงึ ใช้ปื นยงิ บนน่ังร้าน
ทัพพม่าแตกพ่ายไป ตามรับสงั่ ฯ จนนาทัพไปล้อมเมืองเชยี งใหม่ได้ ตัง้ ค่ายล้อม34ค่าย

สมเดจ็ พระเจ้ากรุงธนบรุ ี ทรงพระปิ ติ : พระราชทานม้าพระท่ีน่ังช่ือ พระยาวลาหก
แตง่ เคร่ืองกดุ น่ั พร้อมพระแสงปื นสัน้ คร่าทอง ให้เจ้าพระยาจกั รี และพระราชทาน

พระแสงปื นสัน้ คร่าทอง ให้กับเจ้าพระยาสุรสีห์ เจ้าพระยาสวรรค์โลก คนละ 1 กระบอก
เป็ นรางวลั

ยกทพั ไปตเี มืองเชยี งใหม่

30

เมืองเชียงใหม่

ประตทู า่ แพ

ทัพพระยาจกั รี ตีทพั พม่ามาปล้นค่าย แตกพ่ายทุกครัง้ และตีค่ายพม่าด้านตะวันออก
แตกหมดทุกค่าย
ทพั เจ้าพระยาสุรสีห์ เข้าตีค่ายพม่าท่ีประตูแพ แตกพ่ายทัง้ 3 ค่าย
ชาวเมืองเชียงใหม่ท่แี ตกฉานหลงในป่ า ต่างออกมาสวามภิ กั ด์กิ ับทัพไทย
รวมกว่า 5000คน

สมเดจ็ พระเจ้ากรุงธนบุรี ทรงทราบด้วยปิ ติโสมนสั นกั : ยกพระหตั ถ์ตบพระเพลาทงั้ สอง

ออกพระโอษฐ์สรรเสริญเจ้าพระยาทงั้ สอง... “ น่ีจะว่าพ่ีดหี รือน้องดีกว่ากัน ไฉนในคร้ังน้ี ”
จงึ มนั่ พระทยั วา่ ต้องได้เมืองเชียงใหมใ่ นเร็ววนั นี ้

เจ้าพระยาทงั้ สองพ่นี ้อง ตคี ่ายพม่าแตกทกุ ค่าย จนได้เมอื งเชียงใหม่

31 ศกึ ตีเมืองเชยี งใหม่ ครัง้ ท่ี 2(ต่อ) ปี พ.ศ.2317

ตกดกึ ยามเศษ โปสุพลา+โปมะยุง่วน รวบรวมครอบครัวพมา่ คมุ พลเมืองลาว
แหกคา่ ยหนีไปทางทิศเหนือได้ (ทพั เจ้าพระยาสวรรค์โลกยงั ตงั้ คา่ ยไมเ่ สร็จ)

กองทพั ไทย : ไล่ตดิ ตาม ฆ่าฟันทหารพม่าล้มตาย ชงิ เอาครอบครัวกลับมาจานวนมาก

มใี บบอกกราบทลู ทรงทราบ ว่าได้เมืองเชียงใหม่สมพระประสงค์แล้ว

แต่แม่ทพั พม่าหนีไปได้

สมเดจ็ พระเจ้ากรุงธนบุรี : รุ่งขนึ้ วนั อาทติ ย์ เดือนย่ี ขนึ้ 15ค่า พ.ศ.2317 ได้เสดจ็

ขบวนพยุหยาตรา เข้าเหยียบเมืองเชียงใหม่

โปรดเกล้าฯ ให้ พระยาจ่าบ้าน เป็น พระยาวเิ ชียรปราการ ครองเมอื งเชียงใหม่

ให้ พระยากาวลิ ะ เป็น พระยาไวยวงศาธิราช ครองเมืองลาปาง ตอ่ ไป

ให้ เจ้าพระยาจักรี : ช่วยว่าราชการบ้านเมืองทงั้ ปวงให้ราบคาบ
พระราชทาน: ฉลองพระองค์เข้มขาบ กับ ผ้าส่าน ให้พระยาทัง้ สองพ่ีน้อง เป็ นรางวัล

เสมอกัน ในฐานะท่ีได้ชัยชนะตีเมืองเชยี งใหม่เป็ นอาณาเขตของไทย

พระเจ้าตากสิน เสดจ็ พยุหยาตรา เข้าเหยียบเมอื งเชียงใหม่
เดอื นย่ี พ.ศ.2317

32

เจ้าพระยาจกั รี ได้ว่าราชการบ้านเมือง เกลีย้ กล่อมไพรพลเมือง

หัวเมืองต่างๆ กลับคืนสู่ภมู ลิ าเนาเดมิ เจ้าฟ้ าเมืองน่านกส็ วามภิ กั ด์ิ

จงึ ได้เมืองนครเชียงใหม่ เมอื งลาปาง เมอื งน่าน เมืองแพร่
กลับมาอย่ใู น ราชอาณาเขตกรุงสยาม ตงั้ แต่ปี มะเมีย
พ.ศ.2317 เป็ นต้นมา

ศกี ท่คี ่ายบางกุ้ง ครัง้ ท่ี2 กบั ศกึ เขาชะง้มุ ปีมะแม พ.ศ.2318

33 เมาะตะมะ

อะแซหวนุ่ กี ้

กาญจนบรุ ี

ค่ายพม่า สพุ รรณบรุ ี
ปากแพรก
หมอ่ งจายิด นครชยั ศรี

กองทพั หลวง กองทพั ไทย : ทพั หลวงตงั้ ท่ีราชบรุ ี
ให้ตงั้ คา่ ยล้อมบางแก้ว
ราชบรุ ี
พมา่ : อะแซหวนุ่ กี ้ตงั้ ทพั อยู่ เมาะตะมะ
เขาชะง้มุ สมทุ รสงครม งยุ อคงหวนุ่ ตงั้ ท่ีบางก้งุ
หม่องจายดิ หม่องจายิด ตงั้ ท่ี ป่ าแพรก – ลงมา
ช่วยงยุ อคงหวนุ่ ท่ี
ค่ายพม่า เขาชะง้มุ
บางก้งุ
งยุ อคงหว่นุ

เพชรบรุ ี