ipk_ r_Z®e ¾$dp„L$ : Aæepk - 2116/(â.¾$. 43/16) A¡kX$u-4 qv$_p„L$ 25-4-2016 AÞhe¡
õ\p`_ \e¡g kdÞhe krdrs_u sp. 8-5-2018 _p fp¡S>_u b¡W$L$dp„ Ap `pW$é`yõsL$
k_ 2018-19 _p i¥nrZL$ hj®\u r_^p®qfs L$fhp_u dpÞesp Ap`hpdp„ Aphu R>¡.
fduA¡, L$fuA¡, iuMuA¡
(Apfp¡Áe A_¡ ipfuqfL$ rinZ, L$pep®_ych, L$gp)
^p¡fZ - `l¡gy„
dlpfpóV²$ fpÄe ‘pW$é‘yõsL$ r“rd®rs A“¡ Aæepk¾$d k„ip¡^“ d„X$m, ‘yZ¡ - 411 004
Ap`_p õdpV®$ap¡_dp„ DIKSHA App Üpfp `pW$é`yõsL$_p `l¡gp `©›$ `f_p
Q.R. Code Üpfp qX$rS>V$g `pW$é`yõsL$ A_¡ `yõsL$dp„ Apie dyS>b Ap`¡gp
AÞe Q.R. Code Üpfp k„b„r^s AÝee_-AÝep`_ dpV¡$ D`ey¼s ×íe-
îpìe kprlÐe D`gå^ \i¡.
â’dph©rÑ : 2018 © dlpfpô²$ fpÄe `pW$é`yõsL$ r_rdr® s A_¡ Aæepk¾$d k„ip¡^_ d„X$m, `yZ¡ 411 004.
‘y“dy®ÖZ : 2021
dlpfpô$² fpÄe `pW$é`õy sL$ r_rd®rs A_¡ Aæepk¾$d k„ip^¡ _ d„X$m `pk¡ Ap `õy sL$_p b^p l½$
fl¡i.¡ Ap `õy sL$_p¡ L$pC¡ `Z cpN kQ„ pgL$, dlpfpô$² fpÄe `pW$é`yõsL$ r_rd®rs A_¡ Aæepk¾$d
k„ip¡^_ d„X$m_u g¡rMs `fhp_Nu hNf R>p`u iL$pi¡ _rl.
Apfp¡Áe A_¡ ipfuqfL$ rinZ Aæepkd„X$m L$pep®_ych Aæepk d„X$m L$gp Aæepk d„X$m
1. îu. v¡$i`p„X¡$ dyLy$g dp^hfph 1. îu. `pfM¡ âL$pi L$pfcpfu 1. îu. v¡$kpC kyr_g tlvy$fph
2. îudsu apgL¡$ AQ®_p d^yL$f 2. îu. `pV$ug v$ÑpÓe v$pv|$ 2. îu. _¡V$L¡$ âL$pi cpEkpl¡b
3. îu. TpX¡$ r_g¡i bpmpcpE 3. îudsu gp¡M„X¡$ ârscp Cðf 3. îudsu bÞkp¡X$ L$ë`_p Dv$efpS>
4. îudsu byQX¡$ S>eîu qL$k_ 4. îu. cNs S>NÞ_p\ îuf„N 4. îu. `pV$ug rlfpd_ `y„X$guL$
5. îu. _pBL$hX¡$ rhS>eL$p„s rihlfu 5. îudsu dymuL$ S>edpgp S>Nv$ui 5. îudsu L$v$d ârscp S>su_
6. îudsu b¡ghg¡ Äep¡rs qv$`L$ 6. îudsu dpdughpX$ [õdsp rhS>e 6. îudsu `p¡lf¡ kp^_p îuL$p„s
7. îu. k„N°pd¡ qV$L$pfpd Np¡`u_p\ 7. îu. qv$kg¡ fZrS>stkl dlph¡v$ 7. îu. dpmu ârhZ ip„spfpd
8. îu. Ly$gL$Z} op_u cpgQ„Ö 8. îu. cv$pZ¡ rS>s¡ÞÖ h¡vy$ 8. îudsu tQQp¡guL$f A„S>gu _pdv¡$hfph
9. îu. `pV$ug f„Nfph i„L$f 9. îu. qL$_pfL$f Arð_ ky^pL$ffph 9. îudsu X$p¢Nf¡ d_pgu k„v$u`
10. îu. `pV$ug Q„Öi¡Mf ip„spfpd 10. îu. dp¡Y$h¡ Afthv$ bÞku 10. îu. AipãL$Mp_ kuv$ Mp_ t`Åfu
11. îudsu L¡$v$pfL$f rihL$Þep r_h©rÑfph 11. îu. kp¡fs¡ Qp„Nv¡$h Myipg 11. îu. Å^h Adp¡g cudfph
12. îudsu _p„v$rMg¡ DÄÄhgp gÿdZ 12. îu. sp„b¡ ê$`¡i cpNyfpd 12. îudsu Ap¡Ng¡ d_p¡fdp rhð_p\
13. îudsu NyX¡$ d„Ngp kp¡d_p\ 13. îu. `V¡$g fTuep Nygpd lyk¡_ 13. îu. lp„X¡$ rihpÆ rh_peL$fph
14. îu. ilpZ¡ i„L$f S>_pv®$_fph 14. îu. rh_us Aèef 14. îudsu lfNyX¡$ r_spgu k„cpÆ
15. îu. NpX¡$L$f rhðp_p\ v$ÑpÓe
r_d„rÓs 16. îu. kpg`¡ rhóÏ kyf¡ifph
îu. Æ.Apf.`V$h^®_, âp. kfp¡S> v¡$idyM, îu. op_¡ðf NpX$N¡, îu. Adp¡g bp¡^¡
dyM`©óW$ k„ep¡S>L : X$p¸.AS>eLy$dpf gp¡mN¡
rhi¡jpr^L$pfu L$pep®_ych
îu. kyr_g v¡$kpC, îudsu âop L$pm¡ â. rhi¡jpr^L$pfu L$gp A_¡
â. rhi¡jpr^L$pfu Apfp¡Áe A_¡ ipfuqfL$ rinZ
kÅhV
`pW$é`yõsL$ d„X$m, `yZ¡
îu. îud„s lp¡_fph îu. âsp` S>Nsp`
îudsu Äep¡su X¢$Npf îudsu `ëghu v¡$hf¡ Anf Ny„\Zu : kd\® N°pqa¼k, 522,_pfpeZ `¡W$,`yZ¡-30.
îu. cyjZ fpS>¡ îu. k„S>e byNV¡$ r_rd®rs : îu. k[ÃQv$p_„v$ Apam¡
dy¿e r_rd®rs Ar^L$pfu
cpjp„sf : ^uf¡_ d_kyMgpg v$p¡iu îu. âcpL$f `fb
^rd®L$p ^uf¡_ v$p¡iu r_rd®rs Ar^L$pfu
cpjp„sf k„ep¡S>L$ : L¡$sL$u r_s¡i Å_u
rhi¡jpr^L$pfu, îu. iip„L$ L$rZL$v$m¡
NyS>fpsu rhcpN
`pW$é`yõsL$ d„X$m, `yZ¡. klpeL$ r_rd®rs Ar^L$pfu
âL$piL$ L$pNm : 70 Æ.A¡k.A¡d. ¾$udìlp¡ìl
îu. rhh¡L$ DÑd Np¡kphu, dyÖZpv¡$i :
dyÖL$ :
r_e„ÓL$
`pW$é`yõsL$ r_rd®rs d„X$m,
âcpv¡$hu, dy„bC-25.
âõsph_p
dpfp„ bpmrdÓp¡,
`l¡gp ^p¡fZdp„ sdpfy„ õhpNs R>¡. "fduA¡, L$fuA¡, iuMuA¡' Ap `pW$é`yõsL$ Ap`_p
lp\dp„ Ap`sp Ad_¡ M|b Ap_„v$ \pe R>¡.
bpmrdÓp¡ ! sd_¡ M|b fdhp_u CÃR>p \pe R>¡, _hy„ iuMhp_y„ d_ \pe R>¡, kpfu
kpfu hõsyAp¡ Ås¡ s¥epf L$fhp_y„ d_ \pe R>¡, Nus Nphp_y„ d_ \pe R>¡ _¡ ? A¡ dpV¡$ S> Ap
`pW$é`yõsL$ R>¡. s¡dp„ OZp„ b^p„ rQÓp¡ R>¡ s¡ Å¡C_¡ sdpf¡ L$C fdsp¡ fdhu s¡ ÅZhp dmi¡.
Nus Nphp, L$p¡B hpÛ hNpX$hy„, rQÓ v$p¡fu s¡dp„ f„N `|fhp¡, _©Ðe, _pV$é S>¡hu L$mpAp¡ sd¡
iuMip¡. L$pNm_p¡ `„Mp¡, Y$]Ngu, fdL$X$p„ S>¡hu kfk hõsyAp¡ sd¡ Ås¡ s¥epf L$fu iL$ip¡.
s¡ dpV¡$ sdpfp rinL$, hpgu, hN®_p rdÓp¡ sdpfu dv$v$ L$fi¡.
fds Üpfp sd¡ ky×Y$, Apfp¡Áe k„`Þ_ \ip¡. sd¡ `p¡s¡ L$gp iuMip¡ sp¡ sd¡ `p¡sp_¡
A_¡ buÅ_¡ Ap_„v$ Ap`u iL$ip¡. rhrh^ hõsyAp¡ Ås¡ b_phu s¡_y„ _p_y„ âv$i®_ ep¡S>ip¡
A\hp buÅ_¡ c¡V$ Ap`ip¡ sp¡ sdpfu M|b âi„kp \i¡. sdpfp S>¡hp NyZhp_, L$gphp_
rhÛp\}Ap¡ dpV¡$ kp¥ Np¥fh A_ychi¡.
Ap `yõsL$_p L¡$V$gpL$ `p_pdp„ L$e|.Apf.L$p¡X$ Apàep R>¡. ¼e|.Apf.L$p¡X$ Üpfp dm¡gu
dprlsu `Z sd_¡ M|b Ndi¡. Ap `pW$é`yõsL$ kdS>su hMs¡ sd_¡ Ndsp¡ cpN s¡dS>
s¡dp„ buSy>„ iy„ lp¡hy„ Å¡CA¡, s¡ Ad_¡ S>ê$f\u S>Zphip¡. Ap `pW$é`yõsL$ sd_¡ M|b Ndi¡
A¡hp¡ rhðpk R>¡.
i¥nrZL$ âNrs dpV¡$ sd_¡ lpqv®$L$ iyc¡ÃR>p.
`yZ¡ (X$p¸. kyr_g dNf)
sp. : 16 d¡, 2018. k„QpgL$
cpfsue kp¥f qv$_p„L$ : 26 h¥ipM, 1940.
dlpfpô²$ fpÄe `pW$é`yõsL$ r_rd®rs
A_¡ Aæepk¾$d k„ip¡^_ d„X$m, `yZ¡.
rinL$p¡ dpV¡$
LrÓ$ÓApAeSZvpp$>g\b`®_¡er®`ZiycpmrA|ZhnhuLpj®,Z$p`kb¡_e_dAp_p\¡pdpkpp„¡hfpshlfÓph¡Á¡dlpp\pe¯Ni¡d_duRpppAr¡„mp>hs¡.„kp_L¡_AL„NA$p¡$upkppe¡i\p`d`Lpur|ëf$ÏAdfieuhqmn„h¡fpLrdRpiZi_$ >p¡udr„nAsdikpZpv„nl¡.¡ $Sv"eZêA>`A$p`_¡Nfpp_õ\Al_R`„v]_„vp,>$vf¡.p$â$fp`Ó^evkLfZ$pL$„gs¡f„b$AZyrp„rrirÆ_^hi`n¡sjhnlZÆe_Z¡gApc'h¡_p,\_pf_y„ up¡
D^LØA$fg¡ip¡Lph"r$rifksÓdsn„ya`umAZêpW$`¡,$\éARi`Lp>¡.yõ¡.$fÓsuAAZL$p¡e¡,AÓrZpihfpu¡ej¡ÁMeeruhpAA¡_jy¡„'e_`p¡l¡iAA¡gp¡fp¡Lu$`b^qfppuL¡s¡fÅ$Zpr`_iÏpdn`p„ ZV|fv¡$ L,$is$ L¥eRp$®hpp>e¡fssp®_y„L¡ s$fyc_pdpehdp¡gf,py„
ÝAedLÜrp$Lpf¡VQ_pVA$s$ffkgl¡$^dÓXphSpludæõ¡$â`spppLy„b>„¡Lf„õseap$rAÐApp¥e$ZAh_Qs¡depL`epphpkm©$¡ip,r``pfÓpyn[ps®_V„`õh¾LNy[¡rp$õsDn¡$yc`$ldiplALlp¡_As`Le`¡$gpspe,hp¡.W¡e$¡ÝL¡psf_gppp$r,é$ebp_£`hDuRdåe`h_AhRpupj>`_^¡.p¡g_yõN\r>„^ee¡\Rphss-fA¡fuyps>RuÛ.¡p.A¡N¡Lp.Ac¡ÁL¡p>$p¡.eu`$sLfb\s_pÝÝ$pfrfd¡g¡_ee¡d`}¡hkpAuADLp„ypppp_hÓÝ$A_`uWØsR_p_^p$y„dé¡__¡diA¡d>p¡¡.ul`p`¡bpi\p_VgL„_¡,phbyõ¡$i\$ippuffM¡nfmsp`p^Appd¡.uh`kMdL¡ÓhqpLufpWS$hppd$_ppp„y„k$uLé¡¡Ó,hLÓ>_y„.p¡$rA©$„¡r_``DpZd¡r`s„LQADip^pyõ`¡$pApVì,¡WehVvWsnp$p$e¾gé¡$$$®qhéppy„$âLrdflpZSu`h$í¡`sLSpf,`e>Ðyõj$dR¡hZyõ>esALsLyõe>s`„uX¡.©$$rrs¡dL$lpsmnLqpuL$¡_d¾Lq_$rpd©$AdfrL¡$Ó$¡Qhedy„psuA$ApV_s„XZppÓp„p,¡$L\A$¡„Lmy„¥eXÝ©h$Lr¡e$agudfi$spe$_pf¼pfd¡_pQApAhpåsprrN`sshui_vpLb_p®v_¡d$,j$f¡n_A$iyk^¡gpepZ„ ¡¡L®_pppf$¡_, y„
AArAhL¡Læ$L$fjÓrÝ©e$krhhÅeeusDpaLlÛpspkh'c$p¡`BfA`kcdhprd¥epZrA\¾h_pfkhyd¡pppp¥pN$dS„A}fNjV¡.pr¡mA`p¡$r\klhp>re¡h¡r_¡dh_\L"pgp^¡pgpWkp©$¡hkr^¡Û_p¡L\pd$Lksé„e¡hk$pëppap$up¡r„XDs®q^\p``p`¡hfldf$d\Rd¡.msÐ`ahyõ}_sSqj|ë>eA¡ppvf¡s_s¾spVfepe>$k[Åv¡.s`$i¡$dpõ¡L¡dp`$dp„Lk¡d_pS|Z$"\¡_uL¡,h$\rpufpfg$hp„\qÞfl>`kry„uy„.ê®d¡fusihhAjS$kuf_AiphAuLA_e\u\¥nAe>h$Ý.sLfs^Xu¡__uehrr$up¯Lp$¡¡M,dkcyZid\A¡p$pdjiA`kf_lDpL|bì¡e.Lu^pp$Lfe_p¡$¡lLÐpdpASD$¡ephu®v$`õk[gkckeAÓ|¼ë$y>`pLphpvhhpse¡spyZO`$pf„y$lghs¡,rrNpAu_pldp_X¡gS.u.¡Neh¡åh¡ i$Ðsupr`suy>^rsu¡f`vdeslvuiph"y¡¡„_r$¡_M$rfuL__pd®rndhAkn¡hAs¡L^©$pprhuy„p¡ps$sjAp_fpLy`rf``rÝ¡MrhAu$res_ulpeÝhq¡r¡Å'R¡AQfspnLdL^Ð_pp¡_jA>Z$`A©$e¡r¡.¡p¡CrphspsAfpAers®Z_Ap¡phpus`'g_d_'_L_ppkÛ`d`p¡$.`k¡„hvfLp_A\hWd$p$uyõhpfLh$y„.péu\_fpuSõ\ps$dëÞ_u`.uphS}`¡hÅ.h.`d>L¡¡mA¡êDfrhryõ$>s$_ev_hf¡\hphgZi`h„\sy$„.pf„ÓuÛp¡u_Ûu¡M¼¾s¡LA.LuSAsLe$p$udpv\$_p_\\©$`>rrO$p¡dfZêshsh¡y„}l¡LAu}`$ZrSAAõqAuÛíLp$QpfkeLhe$>¡ebpepAp__p$_hpf„\„vp¡Ac¡_¯yppNS\¡¡$XsÐXmh}kluADLp¡$A¡e.>s$upZjsi$r.Lfhp¡`phA^h$hppsuD„¡.epL¾r¡,_sr„ALhhp¡d$rh$h`pfd_.$pip¡`sdNpijiM_^g¡¡¡.psS¡h_npA¡_rAe¡¡„åZs¡dy>puALfAkyL„v_k.^_p¡©$k$$lrpp/sdy„dcs„„l¡hypê„drAiSd,`$k`Shpdepgpr¡i¡hjhy¥|>nël,`pÝv`j>pA¡is^e„$peppppsrqsÓeA¡.g„pZ¡d.f_eæArõuL¡d_kuQ"ppAegh_$ALd`d_p_R_kfÓ$ppp-p_ppk„dvN>¡Np¡k„prp`f¡NA$Ndi\e|ëshu„v¡gdpredNuë¡$curZp`¡,Q_\„°Xu,®d$smpÓi¡pp„_¡.¡ ¡
rhðpk R>¡.
Aæepkd„X$m A_¡ ipfuqfL$ rinZ
L$pep®_`ycphW$éA`yõ_s¡ LA$ dpf„Xp¡Á$me, `yZ¡.
L$gp,
fduA¡ L$fuA¡ iuMuA¡
Learning by Art
Learning by Playing Learning by Doing
A_y¾$drZL$p
. OV$L$_y„ _pd `©›$ ¾$.
fduA¡ 1. Apfp¡Áe 01
. 2. rhrh^ lg_Qg_ A_¡
L$fuA¡ ep¡Áe ipfuqfL$ [õ\rs 06
. 3. fdsp¡ A_¡ õ`^p®Ap¡ 17
iuMuA¡ 4. L$p¥iëepÐdL$ D`¾$d 23
5. ìepepd 28
OV$L$_y„ _pd `©›$ ¾$.
1. S>ê$qfeps Ar^[óW$s D`¾$d 31
2. Arcê$rQ `|fL$ D`¾$d 40
3. L$p¥iëepr^r›$s D`¾$d 42
4. A¥[ÃR>L$ D`¾$d 44
5. s„Óop_ n¡Ó 60
OV$L$_y„ _pd `©›$ ¾$.
1. rQÓ 61
2. rië` 72
3. Npe_ 74
4. hpv$_ 77
5. _©Ðe 81
6. _pV$é 86
1. Apfp¡Áe
1.1 dpfu qv$_Qep®
k|ep£v$e `l¡gp EW$hy„ âps:rhr^
b°i L$fhy„ õ_p_ L$fhy„
hpm Ap¡mhp S>dhy„
1
õhÃR> L$`X$p„ `l¡fhp ipmpA¡ S>hy„
d¡v$p_dp„ fdhy„ Aæepk L$fhp¡
Of_p„ L$pdp¡ L$fhp k|B S>hy„
2
dpfu L©$rs
Å¡X$L$p„ Å¡X$p¡.
rQÓp¡_y„ r_funZ L$fu hZ®_ L$fhp L$l¡hy„. v¥$r_L$ Apfp¡Áeâv$ V¡$hp¡_y„ dlÒh S>Zphhy„. v¥$r_L$ Æh_dp„ Ap V¡$hp¡ L¡$mhhp L$l¡hy„.
3
V 1.2 Aplpf
rhÛp\}Ap¡_¡ L¡$V$gpL$ kpdpÞe r_ed L$l¡hp. v$p.s. `ufk¡gp¡ Mp¡fpL$ `|Z® L$fhp L$l¡hy„. S>dsu hMs¡ A¡Wy„$ d|L$hy„ _l]. DOpX$p¡ Mp¡fpL$
Mphp¡ _l]. Mp¡fpL$_p¡ bNpX$ _ \pe s¡ dpV¡$ dpN®v$i®_ Ap`hy„. v$f¡L$ âL$pf_p ipL$cpÆ Mphp_y„ dlÒh kdÅhhy„. `yóL$m `pZu
`uhy„. S>dsp `l¡gp lp\ ^p¡hp. F>sy A_ykpf dmsp amp¡_y„ k¡h_ L$fhp L$l¡hy„. rhfyÝ^ Mp¡fpL$ rhi¡ dprlsu Ap`u s¡_y„ k¡h_
V$pmhp S>Zphhy„.
4
1.3 õhÃR>sp
Of_p¡ Ap¡fX$p¡ ipmp `qfkf
Of `qfkf hN®_p¡ Ap¡fX$p¡
dpfu L©$rs
Ap`Zp¡ Ap¡fX$p¡ õhÃR> kyOX$ fpMhp¡.
Ap`Zu hõsyAp¡ ìeh[õ\s fpMhu.
Of_¡ õhÃR> fpMhp_u L$pmÆ fpMhu.
`qfkf õhÃR> fpMhy„.
L$Qfp¡ L$Qfp`¡V$udp„ _pMhp¡. fõsp `f L$Qfp¡ _pMhp¡ _l].
rQÓ_y„ r_funZ L$fphhy„. s¡ rhi¡ QQp® L$fphhu. rQÓ_u L©$rs_y„ âpÐernL$ L$fu bsphhy„.
õhÃR>sp_u V¡$h sfa r_erds Ýep_ Ap`hy„.
5
2. rhrh^ lg_Qg_ A_¡ ep¡Áe ipfuqfL$ [õ\rs
2.1 rhrh^ lg_Qg_
ku^u gpB_dp„ Qpghy„ hsy®m_u ^pf `f Qpghy„ hp„L$pQ|„L$p Qpghy„
`N_u ^pf `f Qpghy„
dpfu L©$rs
L$C fus¡ Qpghy„ sd_¡ h^y Nçey„ ? ApL©$rs_¡ L$fp¡.
rQÓp¡_y„ r_funZ L$fphhy„. rQÓdp„ v$ip®ìep âdpZ¡ Qpgu_¡ bsphhy„. A¡ rkhpe buÆ fus¡ Qpghp_p âL$pf gC iL$pe.
ifuf_y„ k„syg_ k„cpmu_¡ Qpghy„. rhÛp\}Ap¡_p S|>\ `pX$u_¡ D`f_p lg_Qg__u õ`^p® L$fphu iL$pe.
6
`N ApNm `N `pR>m `N S>dZu bpSy> `N X$pbu bpSy>
dpfu L©$rs
rQÓdp„ f„N `|fp¡.
rQÓp¡_y„ r_funZ L$fhp L$l¡hy„. Apdp„\u L$B Qpg h^y Ndu. rQÓdp„ ¼ep ¼ep âpZuAp¡_u Qpg kfMu R>¡.
7
2.2 A_yL$fZpÐdL$ lg_Qg_ (âpZuAp¡_u Qpg)
v¡$X$L$p L|$v$ lp\u Qpg
Op¡X$p Qpg KV$_u Qpg dp¡f Qpg
rQÓdp„ v$ip®h¡gp âpZu A_¡ `nu âdpZ¡ L©$rs L$fp¡.
kkg„y Op¡X$p¡ dp¡f
rQÓp¡_y„ r_funZ L$fhp L$l¡hy„. Apdp„\u L$B Qpg h^y Ndu. rQÓdp„ ¼ep ¼ep âpZuAp¡_u Qpg kfMu R>¡.
8
2.3 lg_Qg_ (S>Áep `f d|mc|s lg_Qg_)
lp\ L$df `f fpMu_¡ S>dZu bpSy> lp\ L$df `f fpMu_¡ X$pbu bpSy>
hp„L$p hmhy„. hp„L$p hmhy„.
`N lgpìep rkhpe S>dZu bpSy> `N lgpìep rkhpe X$pbu bpSy>
hmhy„. hmhy„.
D`f lp\ M¢Qhp `pR>m kpd¡
9
X$p¡L$ Np¡mpL$pf a¡fhhu. L$df_p¡ cpN Np¡mpL$pf a¡fhhp¡.
lp\ kpd¡ fpMu_¡ dyÌ$u Np¡m a¡fhhu. `N_p¡ `„Å¡ Np¡m A_¡ bpSy>dp„ a¡fhhp¡.
lp\ L$df `f fpMu ApNm_u sfa lp\ L$df `f fpMu_¡ `pR>m_u sfa
hp„L$p hmhy„. hp„L$p hmhy„.
rQÓ_y„ r_funZ L$fphhy„. rQÓ_y„ hZ®_ L$fphhy„. rQÓdp„ v$ip®ìep âdpZ¡ ifuf_u L©$rs L$fphhu. Ap_p S>¡hu buÆ L©$rs L$fphhu.
X$p¡L$_¡ Å¡f\u TpV$L$p¡ dpfhp¡ _l], A¡hu k|Q_p Ap`hu. rdÓ kp\¡ kd|ldp„ rQÓdp„ v$ip®h¡gu L©$rs L$fp¡.
10
`„Å `f k„syg_ k„cpmhy„. A¡X$u `f k„syg_ k„cpmhy„.
lp\ bpSy>dp„ gB S>B Np¡m a¡fhhp. Mcp `f Ap„Nmu d|L$u lp\ Np¡m
a¡fhp¡.
`N_p¡ `„Å¡ a¡fhhp¡.
11
2.4 kprlÐe krls lg_Qg_
v$X$p¡ a¢L$hp¡ v$X$p¡ `L$X$hp¡ v$X$p_¡ lp\¡\u gkfphhp¡
`N\u lX$k¡ghp¡ v$X$p¡ aV$L$pfhp¡
v$X$p¡ AV$L$phhp¡.
Ap rkhpe AÞe kprlÐe kp\¡ lg_Qg__p¡ âL$pf gB iL$pe. ifuf_y„ k„syg_ k„cpmu_¡ lg_Qg_ L$fhp L$l¡hy„.
12
rhrh^ kprlÐe kp\¡ D`f_y„ lg_Qg_ L$fphhy„. rhÛp\}Ap¡_¡ aph¡ s¡hy„ lg_Qg_ `k„v$ L$fhy„. rhrh^ õ`^p®Ap¡ A_¡ fdsp¡
fdpX$u iL$pe. fdsu hMs¡ CÅ _ \pe s¡_u L$pmÆ fpMhu.
13
2.5 ep¡Áe ifuf[õ\rs
ep¡Áe ifuf[õ\rs_¡ P A_¡ Mp¡V$u ifuf[õ\rs_¡ O L$fp¡.
V$Ë$pf Dcp fl¡hy„. L$df\u hp„L$p hmu Dcp
fl¡hy„.
Np¡W$Z\u `N hpmu L$df\u hp„L$p hmu
hS>_ KQL$hy„. hS>_ KQL$hy„.
A¡L$ Mcp `f b„_¡ Mcp `f
v$asf KQL$hy„ v$asf KQL$hy„.
14
ku^p V$Ë$pf Qpghy„. hp„L$p hmu_¡
Qpghy„.
`¡V$ `f k|hy„. `uW$ `f k|hy„.
hp„L$p hmu_¡ b|V$_u g¡k bp„^hu. b¡ku_¡ b|V$_u g¡k bp„^hu.
rQÓ_y„ r_funZ L$fu_¡ ep¡Áe ifuf [õ\rs S>Zphp¡. hN®dp„, Of¡, AÞe õ\m¡ ep¡Áe ifuf [õ\rs_p¡ dlphfp¡ L$fp¡. Ecp fl¡hy„,
b¡khy„, Qpghy„ hN¡f¡ L©$rs L$fsu hMs¡ ifuf[õ\rs L¡$hu lp¡hu Å¡CA¡ s¡ rhi¡ QQp® L$fhu.
15
2.6 L$hpes k„Qg_
kph^p_
rhîpd
spgbÝ^ L$hpes
d|m [õ\rs lp\ kpd¡ lp\ D`f lp\ bpSy>dp„
rQÓp¡_y„ r_funZ L$fp¡. rQÓdp„ v$ip®ìep dyS>b L©$rs L$fphhu.
16
3. fdsp¡ A_¡ õ`^p®Ap¡
3.1 d_p¡f„S>_pÐdL$ fds
g]by QdQu rÓ`Nu õ`^p® g„NX$u
Ap„^mp¡ `pV$p¡ Apdgu `u`mu rhj Ad©s
dpfu L©$rs
rQÓdp„ f„N `|fp¡.
fdsu hMs¡ bpmL$p¡ `X¡$ _l] s¡_u kphQ¡su fpMhu. (d¡v$p_ õhÃR> lp¡hy„ Å¡CA¡.) fds_p rQÓp¡_y„ r_funZ L$fphhy„. Ap_p S>¡hu
rhrh^ fdsp¡ fdpX$hu.
17
3.2 b¡ku_¡ fdpsu fdsp¡.
õ`i® Üpfp hõsy Ap¡mMhu.
^dpg ^p¡L$p¡
dpfu L©$rs
_uQ¡_u fdsp¡ rhi¡ dprlsu d¡mhu_¡ fds fdhu.
õ`i®\u hõsy b¡ku_¡ qV$L$gu
Ap¡mMhu. fdpsu gNpX$hu.
fdsp¡
Mp¡bp\u `pZu L$p_dp„ L$l¡hy„.
cfhy„. 18
3.3 õ\pr_L$ A_¡ `pf„`qfL$ fdsp¡.
kpeL$g V$pef gNp¡fu
A„v$f-blpf Ap„^mp¡ `pV$p¡
dpfu L©$rs
Ap rQÓ rkhpe sd_¡ Ndsu fdsp¡ fdhu.
rQÓdp„_u fds_y„ hZ®_ L$fphhy„. sd_¡ Ndsu fdsp¡ S>Zphp¡. sdpfp Npddp„ fdpsu fdsp¡ S>Zphp¡. Ap_p S>¡hu buÆ fdsp¡
fdpX$hu.
19
dpfu L©$rs
rQÓdp„ f„N `|fp¡.
20
3.4 rhrh^ fdsp¡ A_¡ õ`^p®
[õ\rs õ\p`L$sp h^pf_pf fdsp¡.
S>du_ `f ‘V’ ApL$pfdp„ b¡ku kpd¡_u hõsy D`pX$hu. bp¸g `pk
kdÞhe_u fdsp¡.
bp¡g a¢L$hp¡ A_¡ `L$X$hp¡.
TX$`_u fdsp¡.
30 duV$f_u v$p¡X$ rÓ`Nu v$p¡X$
21
õ_pey_u dS>b|su
v$p¡fX$p M¢Q Å¡f gNpX$hy„
õ_pey_u spL$ps
Mcp\u V$½$f `uW$ `f KQL$hy„.
rhrh^ âL$pf_u õ`^p®Ap¡ A_¡ fdsp¡ fdpX$hu.
22
4. L$p¥iëepÐdL$ D`¾$d
4.1 rS>ç_¸[õV$L$
ApNm Nygp„V$u
`pR>m Nygp„V$u
sd_¡ Nd¡gu L©$rs_¡ P L$fp¡.
` pR>m Nyg p„V$ u
ApNm Nygp„V$u
rQÓ_y„ r_funZ L$fhp L$l¡hy„. rQÓdp„ v$ip®ìep âdpZ¡ ifuf_u L©$rs L$fphhu.
23
4.2 A¸\g¡qV$¼k D`¾$d
ku^u f¡Mpdp„ v$p¡X$hy„. L|$v$L$p dpfu_¡ ApNm S>hy„.
`pR>m v$p¡X$hy„.
L$df ky^u Np¡W$Z D`f gphu_¡ ApNm S>hy„.
rQÓ_y„ r_funZ L$fhy„. rQÓ_y„ hZ®_ L$fhy„. sd_¡ Aphu fus¡ v$p¡X$hy„ Ndi¡ L¡$ ?
24
4.3 L$p¥iëepÐdL$ ky×Y$sp
v$p¡fX$p L|$v$hp. HV$ `f k„cpmu_¡ Qpghy„.
rNëgu v„$X$p fdhp.
25
4.4 ¾$uX$p L$p¥iëe (2) v$X$p¡ ^L¡$ghp¡.
(1) v$X$p¡ a¢L$hp¡
hp„L$p hmu_¡ v$X$p_¡ hp„L$p hmu_¡
A¡L$ lp\¡ ApNm ApNm ^L¡$ghp¡. v$X$p_¡ `pR>m
(3) v$X$p¡ Tughp¡.
`pR>m ^L¡$ghp¡.
(4) buÅ kp\¡ v$X$p¡ Tughp¡.
(5) bp¡g AV$L$phhp¡.
bp¡g_¡ b¡V$ hX¡$
aV$L$pfhp¡.
rhrh^ ¾$uX$p L$p¥iëep¡_p¡ dlphfp¡ L$fphhp¡. S>ê$f S>Zpe sp¡ `ep®eu kprlÐe_p¡ D`ep¡N L$fhp¡. lp\, `N, dp\p_p rhrh^ ¾$uX$p
L$p¥iëep¡ S>Zphhp. rhÛp\}Ap¡_u kyfrnssp_u L$pmÆ g¡hu.
26
f]N `L$X$hu.
bm gNpX$hy„.
lp\¡\u ^L¡$ghy„. lp\¡\u M¢Qhy„.
dpfu L©$rs
Ndsu fds_¡ P L$fp¡.
lp\¡\u ^L¡$ghy„. f]N `L$X$hu. lp\¡\u gpL$X$u M¢Qhu.
fdsu hMs¡ rhÛp\} `X¡$ _l] A_¡ BÅ _ \pe s¡_y„ Ýep_ fpMhy„. rQÓ_y„ r_funZ L$fu_¡ hZ®_ L$fhp L$l¡hy„. rQÓdp„ v$ip®ìep
âdpZ¡ fds fdpX$p¡.
27
5. ìepepd
5.1 k|e®_dõL$pf
91 2
3
d|m [õ\rs 4
5
८
10
7
6
28
5.2 rhrh^ ifuf[õ\rs
(1) `uW$ `f k|C_¡ L$fhp_u ifuf[õ\rs
`N_y„ k„syg_ k„cpmhy„
`N D`f
Apfpd\u `X$u fl¡hy„
g„Nf_u S>¡d
(2) `¡V$`f k|C_¡ L$fhp_u ifuf[õ\rs
_pN_u S>¡d
29
dNf_u S>¡d `h®s_u S>¡d
^_yóe_u S>¡d _p¥L$p_u S>¡d
ku^u `gpW$u
TpX$_u S>¡d
rhÛp\}Ap¡_¡ ed, r_ed_u kpdpÞe dprlsu Ap`hu. qv$ìep„N A_¡ budpf rhÛp\}Ap¡_u ndsp âdpZ¡ rhrh^ ifuf [õ\rs
L$fphhu. ep¡Npk__u s¥epfu dpV¡$ ifuf Y$ug„y ([õ\rsõ\p`L$) fl¡ A¡hu ifuf[õ\rs L$fphhu.
30
1. S>ê$qfeps Ar^[óW$s D`¾$d
(A) k„õL©$rs A_¡ S>Ns_u Ap¡mM
1.1 hfkpv$
Ap sp¡ hjp®fpZu_y„ fpS> !
L¡$ hpvmp„ hfk¡ R>¡ !
d_ d|L$u `gmuA¡ ApS> !
L¡$ hpv$mp„ hfk¡ R>¡ !
huS>mu Tb|¼ TbL$u Åe !
L¡$ hpv$mp„ hfk¡ R>¡ !
Apc s|V$éy„ : L$X$pL$p \pe !
L¡$ hpv$mp„ hfk¡ R>¡ !
TpX$, S>„Ng _¡ `lpX$p¡ Þlpe !
L¡$ hpv$mp„ hfk¡ R>¡ !
_v$u - _pmp„Ap¡ v$p¡X$sp„ \pe !
L¡$ hpv$mp„ hfk¡ R>¡ !
`©Õhu `pZu\u g]`pe !
L¡$ hpv$mp„ hfk¡ R>¡ !
`R>u gugu gugu \C Åe !
L¡$ hpv$mp„ hfk¡ R>¡ !
Ap sp¡ hjp®fpZu_y„ fpS> !
L¡$ hpv$mp„ hfk¡ R>¡ !
klz Qpgp¡ `gmuA¡ ApS> !
L¡$ hpv$mp„ hfk¡ R>¡ !
dpfu L©$rs
bX$bX$Nus Arc_e krls NpAp¡.
hs®dp_`Óp¡, dprkL$, õhfrQÓ bX$bX$Nusp¡ k„L$rgs L$fhp. ep¡Áe DÃQpf kp\¡ rhÛp\}Ap¡ `pk¡ NhX$phhp. DÃQpf õ`óV$
lp¡hp Å¡CA¡. bX$bX$Nusp¡ âk„Np_ykpf Nphp âp¡Ðkpl_ Ap`hy„.
31
1.2 L$pe®S>Ns
rQÓp¡ v¡$MpX$u `qfkfdp„_p rhrh^ DÛp¡Np¡_p dprlsu Ap`hu. rQÓ_y„ hZ®_ L$fhy„.
32
1.3 `qfkf_p¡ `qfQe
rQÓp¡_y„ r_funZ L$fu hZ®_ L$fhp L$l¡hy„. `qfkfdp„_p ipL$ dpL£$V$, vy$L$p_, ipmp, v$hpMp_p hN¡f¡_u dygpL$ps gC_¡ hN®dp„
QQp® L$fhu.
33
1.4 hN® kyip¡c_
sd_¡ ¼ep¡ hN® Nçep¡ ? s¡_u _uQ¡ P Ap r_ip_u L$fp¡.
hN®_p kyip¡c_ dpV¡$ d¢ hp`f¡gy„ kprlÐe
dpfu L©$rs
h N®_y„ kyip¡c_ L$fsu hMs¡ _uQ¡_y„ kprlÐe `Z hp`fu iL$pe. hõsy_y„ rQÓ Qp¢V$pX$p¡.
b„_¡ rQÓp¡_u syg_p L$fphhu. hN®_y„ kyip¡c_ L$fsu hMs¡ c]s, hf„X$p¡, v$pv$fp, bpfu S>¡hp õ\mp¡A¡ L$C fus¡ hõsy_u dp„X$Zu
L$fu R>¡ s¡_p rhi¡ QQp® L$fhu. hN® kyip¡c_ dpV¡$_u hõsyAp¡ Qp¢V$pX$p¡.
34
1.5 `pZu `uhp_u `Ý^rs
dpfu L©$rs
rQÓp¡_y„ r_funZ L$fu_¡ rQÓdp„ Ap`¡gu `pZu `uhp_u `Ý^$rs rhi¡ `|R>hy„. rhÛp\}Ap¡_¡ rQÓ Ap¡mMhp L$l¡hy„.
35
(b) S>g kpnfsp
`pZu_p õÓp¡s
dpfu L©$rs Aph f¡ hfkpv$
`pZu S> `pZu ^p¡^dpf
smph, b„^, L|$hp cfpe
âpZu-`nu_u sfk R>u`pe.
rQÓdp„ L$pNX$p¡ A_¡ `pÓ v¡$Mpe R>¡. s¡_p `f\u hpsp® L$lp¡.
rQÓp_¡ „y r_funZ L$fhp_„y S>Zphu âÐeL¡ $ rQÓdp_„ u `pZu `uhp_u `Ý^rs rhi¡ `R| >p.¡ rhÛp\}Ap_¡ ¡ rQÓ Apm¡ Mhp_„y
L$lp.¡ rQÓdp„ Ap`g¡ p `pZu_p õspÓ¡ Apm¡ Mhp L$lh¡ .„y Ap`g¡ „y ÅX¡ $L$Ï„ ìe[¼sNs s\p kdl| dp„ NhX$phh.„y
36
`pZu_p¡ D`ep¡N
_uQ_¡ p rQÓp_¡ „y r_funZ L$fu_¡ epÁ¡ e L$¡ AepÁ¡ e Apm¡ Mp¡ epÁ¡ e rQÓ kpd¡ P r_ip_u
A_¡ Aep¡Áe rQÓ kpd¡ O r_ip_u L$fp¡.
D`f_p rQÓp¡_u dv$v$\u S>gk„h^®__y„ dlÐh A_¡ `pZu_u bQs_p rhrh^ dpNp£ rhi¡ rhÛp\}Ap¡ kp\¡ QQp® L$fp¡.
37
(L$) Ap`rÑ ìehõ\p`_
rQÓ Sy>Ap¡ A_¡ Ap¡mMp¡.
rQÓp¡ `f\u F>sy_u Ap¡mM L$fphhu. rQÓp¡_y„ r_funZ L$fhp L$l¡hy„. hfkpv$, `|f, hpv$mp, kdyÖ, huS>mu, hpv$mp\u cf¡gy„
ApL$pi, k|ep£v$e, k|ep®õs, Q„Ö, Qp„v$_u, cfsu, Ap¡V$, S>„Ng hN¡f¡ _¥krN®L$ bpbsp¡ Üpfp r_kN®_u Ap¡mM L$fphhu. âñ
`|R>u_¡ hZ®_ L$fphhy„.
38
rQÓp¡_¡ ep¡Áe ¾$d Ap`u hpsp® s¥epf L$fuA¡.
dpfu L©$rs
rQÓp¡_¡ ¾$d Ap`u, L$\p s¥epf L$fuA¡.
rQÓp¡_¡ ep¡Áe ¾$d A`phhp¡. rQÓ `f\u hpsp® s¥epf L$fphhu.
39
2. Arcê$rQ`|fL$ D`¾$d
(A) f„Nu_ L$pNm
(b) f„Np¡mu
(L$) k„N°l
rhÛp\}Ap¡ `pk¡ f„Nu_ rQÓp¡ v$p¡fphhp. v$p¡f¡gp cpN `f `p_, awg, f„Nu_ `Õ\f, i„M R>u`gp, qV$L$gu_u fQ_p L$fphhu.
40