Kannad Bhugol 9th

»èWæãàÈPÜ ÓܳÑràPÜÃÜ| ¯ÊÜáX¨Üá Wæ㣤¨æÁáà?

±Ü¿áìo®ÜÊÜâ ÊÜáÖÜñÜÌ¨Ü ñÜê£à¿á ÊÜÂÊÜÓÝ¿á˨æ. D ÊÜáÖÝÃÝÐÜó ±ÜÅÊÝÓÜ ËPÝÓÜ¨Ü ÊÜáÖÝÊÜáívÜÙÜ
ÊÜÂÊÜÓÝ¿á©í¨Ü ±ÜŨæàÍÜ¨Ü ®æçÓÜXìPÜ, ÓÝÊÜÞiPÜ, ÓÝíÓÜ¢£PÜ CÊÜÃÜá A®æàPÜ Áãàg®æWÜÙÜ®Üá° PÝ¿áì¨ÜÈÉ ñÜí©ÃÜáÊÜÃÜá.
Ô§£WÜÙÜ ±ÜÄaÜ¿áÊÝWÜáÊÜâ¨Üá. ¨æàÎ ±ÜÅÊÝÔWÜÆíñæ A®æàPÜ ±ÜÅÊÜááS ±ÜÅÊÝÓÜ ÓܧÙÜWÜÙÜÈÉ ËÍÝÅí£ WÜêÖÜ, gÆQÅàvæ,
±ÜÃܨæàÎ ±ÜÅÊÝÔWÜÙÜá ËË«Ü ÓܧÙÜWÜÚWæ »æàqPæãvÜáñܤÃæ. ÓÜÊÜáá¨ÜÅ ¨ÜvÜWÜÙÜÈÉ ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü ¯ÊÝÓÜWÜêÖÜWÜÙÜá ÊÜááíñݨÜ
A¨ÜÄí¨ÝX ¨æàÍÜ¨Ü A¥ÜìÊÜÂÊÜÓ槿áÈÉ ±ÜÄQà¿á aÜÆ®æ¿áá ÓèPÜ¿áìWÜÙÜ®Üá° ÊÜÞw¨æ.
ÓÜá«ÝÄÓÜáñܤ¨æ. CÊÜÆÉ¨æ ±ÜÅÊÝÔà ÓܧÙÜWÜÙÜ ËPÝÓÜÊÝWÜáÊÜâ¨Üá
AÈÉ¿á g®ÜÄWæ PæÆÓÜ ÔWÜáÊÜâ¨Üá. "væPÜR®… KwÔ' GíŸ ËÍæàÐÜ ÃæçÆ®Üá° ±ÜÅÊÝÓÜPÝRX
±ÝÅÃÜí»Ü ÊÜÞvÜÇÝX¨æ. D ÃæçÆ®Üá° ÊÜáÖÝÃÝÐÜó
ÊÜááíñÝ¨Ü JÙæÛ¿á ËÐÜ¿áWÜÙÜá ZqÓÜáñܤÊæ. ±ÜÅÊÝÓÜ ËPÝÓÜ ÊÜáÖÝÊÜáívÜÙÜ, »ÝÃÜ£à¿á ÃæçÆá
±ÜÅÊÝÔWÜÃÜ ÊÜáÖÜñÜÌÊÜ®Üá° ÆPÜÒéPæR ñæWæ¨ÜáPæãívÜá AÈÉ¿á ÖÝWÜã ±ÜÅÊÝÓÜ ÊÜáíñÝÅÆ¿á CÊÜâWÜÙÜ ÓÜÖÜPÝ¿áì©í¨Ü
g®ÜÃÜá B ±ÜŨæàÍÜ¨Ü ËÓÜWÜì¨Ü ÓÜíÓÜ¢£¿á®Üá° PݱÝvÜáÊÜÈÉ ®ÜvæÓÜÇÝWÜáÊÜâ¨Üá. D ÃæçÆá ÊÜááíŸÀá, ®ÝÎPÜ,
hÝWÜÅñæ ÊÜ×ÓÜáÊÜÃÜá. ±ÜÅÊÝÔ ÓܧÙÜWÜÙÜ ËPÝÓÜ¨Ü ÓÜÆáÊÝX GÇæãÉàÃÝ, AgíñÝ, PæãàÇÝرÜäÃÜ, WæãàÊÝ,
ËË«Ü ÊÜÞ«ÜÂÊÜáWÜÚí¨Ü hÝ×àÃÝñÜá ÊÜÞw¨ÝWÜ ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü ÃÜñÝ°XÄÀáí¨Ü ÊÜááíñÝ¨Ü ±ÜÅÊÝÓÜ ÓܧÙÜWÜÚWæ ±ÜÅÊÝÔWÜÃÜ®Üá°
ÊÜÂÊÜÓÝ¿á¨Ü ÊÜê©œ¿ÞWÜÆá ÓÜÖÝ¿áÊÝWÜáÊÜâ¨Üá. ñæWæ¨ÜáPæãívÜá ÖæãàWÜáÊÜâ¨Üá. D ÃæçÆá aÜÈÓÜáÊÜ AÃÜÊÜá®æ
C¨Üªíñæ C¨æ.
ÖæàÚÄ ®æãàvÜáÊÝ!
CíñÜÖÜá¨æà C®æã°í¨Üá ËÍæàÐÜ ÃæçÆá "±ÝÂÇæÓÜ B®…
| ±ÜÅÊÝÓܨÜÈÉ¿ÞÊÜÖæãÓܱÜÅPÝÃÜWÜÙÜáE¨Ü¿áWæãíwÊæ? ËØàÆÕ' ÖæÓÜįí¨Ü WÜáÃÜá£ÓÜƳvÜáÊÜâ¨Üá. D ÃæçÆá ©ÈÉ,
| ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü D ÖæãÓÜ ±ÜÅPÝÃÜWÜÙÜá ±ÝÅÃÜí»ÜÊÝWÜÆá g¿á±ÜâÃÜ, E¨Ü¿á±ÜâÃÜ, »ÜÃÜñܱÜâÃÜ, BWÝÅ&©ÈÉ D
¨ÝÄ¿áÈÉ ±ÜÅÊÝÓÜ ÊÜÞvÜáÊÜâ¨Üá. ¨æàÍÜ, ˨æàÍÜWÜÙÜ A®æàPÜ
PÝÃÜ|WÜÙÜ®Üá° ¨æàÚÄ. ±ÜÅÊÝÔWÜÃÜá D Ãæçȯí¨Ü B®Üí¨Ü ±ÜvÜáÊÜÃÜá.

»èWæãàÈPÜ ÓܳÑràPÜÃÜ| »ÝÃÜ£à¿á ÃæçÆá ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü ÊæçÎÐÜuéÊæí¨Üá
±ÝÃܨÜÍÜìPÜ dÜñÜá¤ÙÜÛ (ËØÓÝrvæãàÊÜá) ÃæçÆáWÝw¿á®Üá°
±ÜÅÊÝÓÜPæR aÝÆ®æ ¯àvÜÆá A¨ÜÃÜ ÖÜÆÊÝÃÜá ±ÜÅPÝÃÜWÜÙÜá C©àWÜ BÃÜí¼Ô¨æ. D ÃæçÆá ËÍÝTݱÜor|©í¨Ü
±ÝÅÃÜí»ÜÊÝWÜᣤÊæ. A¨ÜÃÜÈÉ Jí¨Üá Gí¨ÜÃæ QÃÜí¨ÜÆ D ÊÜÞWÜì¨ÜÈÉ KvÜáÊÜâ¨Üá. C¨ÜÃÜÈÉ ÓÜí±Üä|ì
±Ü¿ÞìÊÜÃÜ|¨æãí©Wæ Óæ°àÖÜ¨Ü ±ÜÅÊÝÓÜ, ¸æÙæ¿áᣤÃÜáÊÜ ÊÝñÝ®ÜáPÜãÆËÃÜáÊÜ WÝi®Ü dÜñÜᤠCÃÜáÊÜ vܹº C¨Üáª,
g®ÜÓÜíTæÂ, ±ÜŨÜãÐÜOæ, ®ÜWÜÄàPÜÃÜ| CÊÜâWÜÚí¨Ü C¨ÜÃÜÈÉ PÜáÚñÜáPæãívÜá AÃÝPÜáPæãÙÜÛ, A®ÜíñÜXÄ ,
±Ü¿ÞìÊÜÃÜ| ®ÝÍÜÊÝWÜᣤ¨æ GíŸá¨Üá £Ú¨Üá Ÿí¨Ü®ÜíñÜÃÜ Zor¨Ü ÎSÃÜ, ¸æãàÃÝWÜáÖæ ÊÜááíñÝ¨Ü ¯ÓÜWÜìÃÜÊÜáÂ
±Ü¿ÞìÊÜÃÜ|¨æãí©Wæ Óæ°àÖÜ¨Ü ±ÜÅÊÝÓÜ GíŸ ÓÜíPÜƳ®æ ±ÜŨæàÍÜWÜÙÜ ËÖÜíWÜÊÜá ¨ÜêÍÜÂWÜÙÜ B®Üí¨Ü ±Üvæ¿á
E¨ÜÀáÔñÜá. C¨Üá, ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü Jí¨Üá ±Ü¿ÞìÊÜÃÜ| ŸÖÜá¨ÝX¨æ.
±ÜäÃÜPÜÊÝ¨Ü ±ÜÅPÝÃÜ˨æ. ±ÜÅÊÝÓÜ ÊÜÞvÜáÊÝWÜ ±ÜÅÊÝÔWÜÄí¨Ü
±Ü¿ÞìÊÜÃÜ|PæR Öݯ¿ÞWܨÜá. ±Ü¿ÞìÊÜÃÜ|¨Ü
®ÝÍÜÊÝWÜÇÝÃܨÜá GíŸ ËaÝÃÜ ÊÜÞw. ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü ËPÝÓÜ
ÊÜÞw¨ÜÃæ ±Ü¿ÞìÊÜÃÜ|¨æãí©Wæ Óæ°àÖÜ¨Ü ±ÜÅÊÝÓÜ BWÜáÊÜâ¨Üá.
D ±ÜÅÊÝÔWÜÄí¨Ü, ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü ÓܧÙܨÜÈÉ PÜÓÜ GÓæ¿á ¸ÝÃܨÜá,
«Ü̯ ±ÜŨÜãÐÜOæ BWܸÝÃܨÜá, ÊÜêPÜÒWÜÙÜá ÖÝWÜã Êܮܠ±ÜÍÜáWÜÚWæ
WÝ¿á BWܸÝÃܨæí¨Üá GaÜcÄPæ ÊÜ×ÓÜÇÝWÜáÊÜâ¨Üá. A¨ÜPÝRX
±æäÅàñÝÕÖÜ®æ¿á®Üá° PæãvÜÇÝWÜáÊÜâ¨Üá.

C¨ÜÃæãí©Wæ C£¤àb®Ü PÝƨÜÈÉ PÜêÑ ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü PÜƳ®æ¿á
E¨Ü¿áÊÝX¨æ. ±Üor|WÜÚí¨Ü ¨ÜãÃÜ, ±ÜŨÜãÐÜOæ CÆɨÜ
ÓܧÙÜWÜÙÜÈÉ¿á ¸æàÓÝ¿áPæR ÓÜíŸí«Ü±Üor PæÆÓÜWÜÙÜ®Üá° JñܤqrWæ
ÓæàÄÔ PÜêÑ iàÊÜ®Ü¨Ü ±ÜÄaÜ¿á ÊÜÞwPæãoár. ±ÜÅÊÝÔWÜÄWæ

92

A¨ÜÃÜ ±ÜÄaÜ¿áÊÝWÜÇæí¨Üá AÊÜÃÜ®Üá° BPÜÑìÓÜÇÝWÜáÊܨÜá. v ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü ÓܧÙÜWÜÙÜ®Üá° ÓÜÌaÜfÊÝX CwÄ.
C¨ÜPæR PÜêÑ ±ÜÅÊÝÓÜ G®Üá°ÊÜÃÜá. ±Üor|¨Ü iàÊÜ®ÜÍæçÈ¿áÈÉ¿á v ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü ÓܧÙÜWÜÙÜÈÉ CÃÜáÊÜ ±ÝÅ~ ±ÜQÒWÜÚWæ ¯Ëá¾í¨Ü
Ÿ¨ÜÇÝÊÜOæ Gí¨Üá g®ÜÄWæ ÖæãÆWÜÙÜÈÉ ÖæãàX CÃÜáÊÜâ¨Üá.
ÃæçñÜÄí¨ÜÓÜÍÜáÆR A£¦ ÓÜñÝRÃÜ ÔÌàPÜÄÓÜáÊÜâ¨Üá ÊÜááíñݨÜÊÜâWÜÙÜá ñæãí¨ÜÃæ (WÝ¿á) BWܨÜíñæ ®æãàwPæãÚÛÄ.
D ±ÜÅÊÝÓܨÜÈÉ ÓÜÊÜÞÊæàÐÜÊÝWÜáÊÜÊÜâ. ÊÜáÖÝÃÝÐÜó¨ÜÈÉ¿á v ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü ÓܧÙÜWÜÙÜÈÉ ÖÜbc¨Ü ÓÜãaÜ®æWÜÙÜ®Üá° ±ÝÈÔÄ.
±ÜâOæ ÖÝWÜã PæãàÇÝرÜâÃÜ iÇæÉWÜÙÜÈÉ PÜêÑ ±ÜÅÊÝÓÜPÝRX EñܤÊÜá
±ÜÅÊÝÓÜ ÓܧÙÜWÜÙÜá ËPÜÔñÜWæãíwÊæ. ±ÜÅÊÝÓÜÖÝWÜãB¦ìPÜËPÝÓÜ: ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü ËPÝÓÜ©í¨ÝX
»ÝÃÜñÜ¨Ü A¥ÜìÊÜÂÊÜÓæ§Wæ ŸÖÜÙÜ ÇÝ»ÜÊÝWÜáñܤ¨æ.
bñÜűÜo ±ÜÅÊÝÓÜ GíŸ ÖæãÓÜ ±ÜÅPÝÃÜ¨Ü ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü ±ÜÅÊÝÓÜ©í¨ÝX ÖæãpæàÆá, AíWÜw, ÓÝÄWæ ÊÜÂÊÜÓæ§,
BÃÜí»ÜÊÝX¨æ. GÈÉ bñÜűÜoWÜÙÜ b£ÅàPÜÃÜ| ÊÜá®ÜÃÜíg®æ¿á ÓܧÙÜWÜÙÜá ÊÜááíñÝ¨Ü ZoPÜWÜÙÜ ËPÝÓÜ BX
ÊÜÞvÜÇÝWÜáÊÜâ¨æãà AÈÉ ®æãàvÜÆá ŸÃÜáÊÜÊÜÃÜ WÜ¨ÜªÆ A¥ÜìÊÜÂÊÜÓ槿áÈÉ ±ÜÅñÜÂPÜÒÊÝX ÇÝ»Ü BWÜáÊÜâ¨Üá. A¨ÜÃæãí©Wæ
®æãàw bñÜűÜo ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü ÃÜã±ÜÃæàÐæ¿áá ÊÜááí¨æ Ÿí©ñÜá. ÊÜáãÆ»ÜãñÜ ÓèPÜ¿áìWÜÙÜ ËPÝÓÜÊÜä BWÜáÊÜâ¨Üá ÖÝWÜã
A¨ÜPÝRX b£ÅàPÜÃÜ|¨Ü ÓܧÙܨÜÈÉ ±ÜÅÊÝÔWÜÃÜ®Üá° BPÜÑìÓÜÆá ÃæãàgWÝÃÜ ¯ÊÜÞì|ÊÜä BWÜáÊÜâ¨Üá, C¨ÜÄí¨Ü A±ÜÅñÜÂPÜÒÊÝX
ËË«Ü ÓæàÊæÓèPÜ¿áì ±ÜäÃæçÓÜÇÝWÜáÊÜâ¨Üá. E¨Ý. A¥ÜìÊÜÂÊÜÓæ§Wæ ÇÝ»ÜÊÝWÜáÊÜâ¨Üá. ±ÜÅÊÝÓÜÊÜâ B¦ìPÜ
ÊÜááíŸÀá bñÜÅ ®ÜWÜÄ, ÃÝÊæãài µÆ¾ Ôq ÊÜááíñݨÜÊÜâ. ËPÝÓܨÜÈÉ ÊÜáÖÜñÜÌ¨Ü ±ÝñÜÅ ¯ÊÜì×ÓÜáÊÜâ¨Üá. B¨Üá¨ÜÄí¨Ü
±ÜÅÊÝÓÜÊÜâ A¨ÜêÍÜ ÊݱÝÃÜÊÝX¨æ Gí¨Üá ÖæàÙÜáÊÜÃÜá.
Pãæ íP|Ü ¨ÈÜ ¿É á ñÝÃPÜ ÈÜ ì¿áá ÓÊÜ áÜ á¨ÅÜ¨Ü BÙÜ ÖÝWãÜ
AÈ¿É á iàÊÓÜ êÜÑWr ÝX ±ÅÜÔ¨ÊœÜ ÝX¨.æ CÈÉ ±ÅÜÊÝÔWÄÜ Wæ ±ÜÅÊÝÓÜ ÖÝWÜ㠱ܿÞìÊÜÃÜ|¨Ü ËPÝÓÜ:
ÓÝP° ìÜ ÈíWÜ ÖÝWãÜ ÓãÜ ¸R Ý vÝ¿áËíØ WÜ ÊÞÜ váÜ ÊÜ ÓèP¿Ü áìWÚÜ Ê.æ ±Ü¿ÞìÊÜÃÜ|¨Ü ËPÝÓÜPæR ±ÜÅÊÝÓæã੪Êæá ŸÖÜÙÜ
ÊáÜ ÖÝÃÝÐóÜ ÃÝg ±ÅÜÊÝÓÜ ÊáÜ ÖÝÊáÜ ívÙÜ ÊÜ âÜ ñÝÃPÜ ÈÜ ì, ñÝÆãPáÜ E±Ü¿ááPܤÊÝX¨æ. ±ÜÅÊÝÓæã੪ÊæáWæ AÊÜÍÜÂÊÝXÃÜáÊÜ
ÊÞÜ ÆÊ|Ü , i. Ôí«áÜ ¨áÜ WìÜ ¨ÈÜ É AíñÝÃÝÑàó ¿á ÊáÜ o¨r Ü ®æçÓÜXìPÜ ÓܧÙÜWÜÙÜ A»Ü¿ÞÃÜ|ÂWÜÙÜ, ÃÝÑóà¿á E¨Ý®ÜWÜÙÜ
ÓãÜ ¸R Ý vÝ¿áËíØ WÜ ±ÅÜÎP|ÒÜ Pàæ í¨ÅÜ ±ÝÅÃíÜ ¼Ô¨.æ ËPÝÓÜ ÊÜÞvÜÆá ÓÜÃÜPÝÃÜÊÜâ ñæãvÜXÓÜáÊÜâ¨Üá. ±Ü¿ÞìÊÜÃÜ|PæR
»ÝÃÜñܨÜÈÉ¿á ±ÜÅÊÝÓÜ ËPÝÓÜ¨Ü ÊÜáÖÜñÜÌ: A®ÜáPÜãÆPÜÃÜÊÝ¨Ü ÓÜíPÜƳ®æÀáí¨Ü ±Ü¿ÞìÊÜÃÜ|¨Ü ÁãàWÜÂ
PÝÙÜi ñæWæ¨ÜáPæãívÜá ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü ÓܧÙÜWÜÙÜ ËPÝÓÜ
»ÝÃÜñÜ ¨æàÍÜÊÜâ ¯ÓÜWÜì¨Ü ÖÝWÜã ÓÝÊÜÞiPÜ ¨ÜêÑrÀáí¨Ü ÊÜÞvÜÇÝWÜáÊÜâ¨Üá. ÖæãpæÆáWÜÙÜá, ÄhÝoáìWÜÙÜá, ÓÝÄWæ¿á
Êæç˫ܱÜä|ìÊÝX¨æ. CÈÉ ±ÜÅÊÝÓæã੪ÊæáWæ ÓÝPÜÐÜár AÊÜPÝÍÜ ÊÜÞWÜì ÊÜááíñÝ¨Ü ZoPÜWÜÙÜ ÃÜaÜ®æ¿á®Üã° ±Ü¿ÞìÊÜÃÜ|PæR
C¨æ. »ÝÃÜñÜ¨Ü ±ÜŨæàÍܨÜÈÉ ¯ÓÜWÜì ÓÜÊÜáê¨Üœñæ, BPÜÐÜìPÜ A®ÜáPÜãÆÊÝWÜáÊÜ ±Ü¨Üœ£Àáí¨Ü ÊÜÞvÜÇÝWÜáñܤ¨æ. ËPÝÓܨÜÈÉ
»Üã¨ÜêÍÜÂWÜÙÜá, ×ÊÜÞÆ¿á¨ÜíñÜÖÜ EñÜá¤íWÜ ±ÜÊÜìñÜWÜÙÜá, ˨ÜáÂñ…, ¯àÃÜá CÊÜâWÜÙÜ®Üá° ŸÖÜÙÜ ÊÜááñÜáÊÜiìÀáí¨Ü
ÃÜÊÜá~à¿á ÓÜÊÜáá¨ÜÅ ¨ÜívæWÜÙÜá ±ÜÅÊÝÔWÜÃÜ®Üá° BPÜÑìÓÜáÊÜÊÜâ. ŸÙÜÓÜÇÝWÜáÊÜâ¨Üá ÖÝWÜã ±Üâ®ÜÃ… ±ÜÅÁãàWÜ¨Ü ÓÜíPÜƳ®æ¿á®Üã°
C¨ÜÃæãí©Wæ »ÝÃÜñÜ¨Ü ÓÜíÓÜ¢£¿áÈÉ¿á ÊæçË«ÜÂñæ, ÖÜŸº, E±ÜÁãàXÓÜÇÝWÜáÊÜâ¨Üá. ±ÜÄÓÜÃÜ¨Ü ®æçÓÜXìPÜ Ô§£ PÝÀáªoár
EñÜÕÊÜ, ±ÜÃÜí±ÜÃæ, ±æäàÍÝSá »ÝÃÜ£à¿á ÊÜáÓÝÇæWÜÚí¨Ü ±ÜÅÊÝÓæã੪Êæá¿á ËPÝÓÜ ÊÜÞvÜÇÝWÜáÊÜâ¨Üá.
ñÜ¿ÞÄst ÊæçË«ÜÂñæ¿ááÙÜÛ BÖÝÃÜ ±Ü¨Ý¥ÜìWÜÙÜá ÖÝWÜã
»ÝÃÜ£à¿áÃÜ Óèg®ÜÂñæ¿ááÙÜÛ B¨ÜÃÝ£¥ÜÂWÜÚí¨ÝX »ÝÃÜñܨÜÈÉ ±ÜÅÊÝÓæã੪Êæá ÖÝWÜã BÃæãàWÜÂ: PæÆÊÜâ ±ÜÅÊÝÔWÜÃÜá
±ÜÅÊÝÓÜPæR ÓÝPÜÐÜár AÊÜPÝÍÜWÜÚÊæ. BÃæãàWÜ嬆 A®ÜáPÜãÆñæWÜÙÜ®Üá° ±Üvæ¿áÇæí¨Üá »ÝÃÜñܨÜÈÉ
ŸÃÜáÊÜÃÜá. CÈÉ¿á ±ÜÅÊÝÔWÜÃÜ ÓܧÙÜWÜÚWæ »æqr ¯àw
C¨Ü®Üá° ¿ÞÊÝWÜÆã ®æ®Ü²wÄ. A¨ÜÃæãí©Wæà®æà »ÝÃÜ£à¿á B¿ááÊæìà¨Ü, ÁãàWÜ,
±ÝÅOÝ¿ÞÊÜá CÊÜâWÜÚí¨Ü ÍÝÄàÄPÜ ÓܨÜêyÜñæ ÖÝWÜã
v ÓÜÊÜáá¨ÜÅ ¨Üívæ¿áÈÉ AÇæ¨ÝvÜÆá Öæãà¨ÝWÜ ÊÜá®Ü:ÍÝí£ ÔWÜÈ GíŸ Caæf A¨ÜÃÜÈÉÃÜáÊÜâ¨Üá.
»ÜÃÜñÜ&CÚñÜWÜÙÜ ÊæàÙݱܣÅPæ¿á ÊÜÞ×£ CoárPæãÚÛÄ. »ÝÃÜñܨÜÈÉ¿á ÃÜáWÝ¡Æ¿áWÜÙÜÈÉ ÔWÜáÊÜ E±ÜaÝÃÜ, ÊÜÞvÜáÊÜ
ÍÜÓÜŒQÅÁá CÊÜâ PÜwÊæá Sbì®ÜÈÉ BWÜáÊÜÊÜâ. B¨ÜªÄí¨Ü
v Óݧ¯PÜ ÊÜÞWÜì¨ÜÍÜìPÜÃÜ ÖæãÃÜñÜá ÓÜÊÜáá¨ÜŨÜívæ, gWÜ£¤®Ü A®æàPÜ ¨æàÍÜWÜÚí¨Ü ÃÜáWÜ¡ÃÜá »ÝÃÜñÜPæR ŸÃÜáÊÜÃÜá.
±ÜÊÜìñÜ¨Ü AíaÜáWÜÙÜá, AÃÜ| ±ÜŨæàÍÜ, A±ÜÄbñÜ CíñÜÖÜ ÊÜÂQ¤WÜÚWæ ¸æàPÝWÜáÊÜ ÓæàÊæ ÓèPÜ¿áìWÜÚí¨ÜÆã
WÜáÖæ CÆÉÊæ C¯°ñÜÃÜ ÓܧÙÜWÜÙÜÈÉ ÖæãàWܸæàwÄ. Êæç¨ÜÂQà¿á ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü ËPÝÓÜ ÊÜÞvÜáÊÜÊÜâ.

v ÓÜÊÜáá¨ÜŨÜívæ¿á ©ŸºWÜÙÜá, ±ÜÊÜìñÜWÜÙÜ AíaÜáWÜÙÜ »ÝÃÜñÜ¨Ü ÃÜáWÝ¡Æ¿áWÜÙÜÈÉ ¨æãÃÜPÜáÊÜ E±ÜaÝÃÜ,
ÊæáàÈí¨Ü CÆÉÊæ Êܮܠ±ÝÅ~WÜÙæãí©Wæ "ÓæÈ#' ÊÜÞvÜÇÝWÜáÊÜ ÍÜÓÜŒQÅ¿á, ñÜáÆ®ÝñܾPÜÊÝX PÜwÊæá Sbì®ÜÈÉ
ñæWæ¿ááÊÜ ÊæãàÖÜ ¸æàvÜ. BWÜáÊÜâ¨ÜÄíÆã A®æàPÜ ¨æàÍÜWÜÚí¨Ü ÃÜáWÜ¡ÃÜá »ÝÃÜñܨÜÈÉ
ŸÃÜáÊÜÃÜá. CíñÜÖÜ ÊÜÂQ¤WÜÚWæ ¸æàPÝWÜáÊÜ ÓèPÜ¿áìWÜÚí¨Ü
v ÓÜÊÜáá¨ÜÅ¨Ü BÙÜ¨Ü ¯àÄ®ÜÈÉ CÚ¿ááÊÜ ÖÝWÜã Êæç¨ÜÂQà¿á ±ÜÅÊÝÓÜ ËPÜÔñÜ ÊÝWÜáÊÜâ¨Üá.
DhÝvÜáÊÜ ÊæãàÖÜ ñÜvæÀáÄ.

93

±ÅÜÊÝÓãæ à©Êª áæ ÖÝWãÜ ÓÝÊÞÜ iPÜ ËPÝÓ:Ü ±ÅÜÊÝÓ¨Ü Ü »ÝÃÜñܨÜÈÉ D ±ÜÅPÝÃÜ¨Ü ±ÜÅÊÝÓÜPæR ŸÖÜÙÜ ÓܨÜÊÜPÝÍÜ˨Üáª
ÊÞÜ «ÂÜ ÊáÜ ©í¨Ü PÆæ ÊâÜ ÊçæÎÐéuÜ ±äÜ |ì ÓÝÊÞÜ iPÜ ±ÅÜOÝÚWÙÜ Ü »ÜËÐܨÜÈÉ »ÝÃÜñÜ¨Ü A¥ÜìÊÜÂÊÜÓ槿áÈÉ ±ÜÅÊÝÓÜÊÜâ
ËPÝÓÜ BWŸÜ Æ¨É áÜ . WÝÅÊáÜ Â ÓíÜ Ó¢Ü £, B©ÊÝÓÜ iàÊ®Ü Ü ÖÝWãÜ Jí¨Üá ÊÜáÖÜñÜÌ¨Ü ZoPÜÊÝWÜŸÆɨÜá.

ÓíÜ Ó¢Ü £ ÊáÜ áíñÝ¨Ü ZPWÜ ÙÜ Ü ÓÊÜ ÞÜ Êàæ ÍÜ ±ÅÜÊÝÓãæ à©Êª áæ ¿áÈÉ ÓÜÌƳ ËaÝÃÜ ÊÜÞwÄ.
ÊÞÜ w¨ÃÜ æ ±ÅÜÊÝÓPÜ Ræ ÓÝÊÞÜ iPÜ ©PáÜ R ƼÓáÜ ÊâÜ ¨áÜ ÖÝWãÜ

ÓÊÜ ÞÜ g¨ÈÜ ¿É á ¨áÜ ÆìQñÒ Ü ZoPWÜ ÙÜ Ü ËPÝÓÜ ÊÞÜ vÆÜ á ŸÃáÜ ÊâÜ ¨áÜ . ®ÝÊÜâ, ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü ËË«Ü ±ÜÅPÝÃÜWÜÙÜ®Üá°

ÊáÜ ÖÝÃÝШóÜ Ü Êáæ àÙ[Ü Ýo¨ÈÜ ¿É á B©ÊÝÔ ià樆 ,Ü ×Ä¿á £Ú¨ÜáPæãívÜÊÜâ. DWÜ ËaÝÃÜÊÜÞwÄ& ®ÝÊÜâ AíñÜÄPÜÒ¨Ü
ÓÊÜ ÞÜ g Óàæ ÊPÜ ÃÜ Ý¨Ü ¸Ý¸Ý BÊáÜ pæ CÊÃÜ Ü B®íÜ ¨ÊÜ ®Ü ¨Ü íÜ ñÖÜ Ü ±ÜÅÊÝÓÜ ÊÜÞvÜÆá ÓÝ«ÜÂÊæ, A¨ÜPÝRX ®ÝÊÜâ H®æà®Üá
±ÅÜPÆÜ ,³ ÃÝÙàæ W|Ü Ô©,œ ×ÊÃÜ æ ÓíÜ ñæ ÊáÜ áíñÝ¨Ü B¨ÍÜ ìÜ FÃáÜ WÙÜ Ü ÊÜÞvܸæàPÜá, GÇæÉÈÉ ÖæãàWܸæàPÜá, GíŸá¨ÜÃÜ ŸWæWæ
»qæ r CíñÖÜ Ü ±ÅÜÊÝÓWÜ ÚÜ í¨Ü ÓÝÊÞÜ iPÜ AÄÊâÜ BWáÜ ÊâÜ ¨ÆÜ ¨É æ ¯ÊÜá¾ A¯ÔPæWÜÙÜ®Üá° bñÜÅ ÖÝWÜã ËÐÜ¿á CñÝ© D
AÈ¿É á ËPÝÓPÜ ãÜ R aÝÆ®æ ¨ãæ ÿæ ááÊâÜ ¨áÜ .
ÃÜã±ÜWÜÙÜÈÉ ÊÜáíwÔÄ.

ÓÝÌ«Ý¿á

±ÜÅ. 1. ÊÜááí©®Ü ÖæàÚPæWÜÙÜ®Üá° K© ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü ±ÜÅPÝÃÜ ÖæàÚÄ. ±ÜÅ. 3. PæÙÜX®Ü ±ÜÅÍæ°WÜÚWæ EñܤÃÜ ŸÃæÀáÄ.
(A) ÖæàÊÜáíñÜPÜáÊÜÞÃÜ AÊÜÃÜá ÊæáQÕPæãà¨ÜÈÉ¿á (A) «ÝËáìPÜ ÖÝWÜã ÓÝíÓÜ¢£PÜ ±ÜÅÊÝÓܨÜÈÉ¿á

ÊÜÞ¿ÞÓÜíÓÜ¢£¿áÈÉ¿á ÊÝÓÜá¤ÃÜaÜ®Ý »æà¨Ü ÖæàÚÄ.
PèÍÜÆ嬆 ÊæçÎÐÜréWÜÙÜ®Üá° A»ÜÂÔÓÜÆá ÖæãàX (B) ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü E¨æªàÍÜWÜÙÜá ¿ÞÊÜ ¿ÞÊÜÊÜâ
Ÿí¨ÜÃÜá.
(B) WæãàÊÝ¨Ü PݯìÊÜÇ… ®æãàvÜÆá CÃÜáÊÜÊÜâ ?
±æäàñÜáìWÝÆ¨Ü ±ÜÅÊÝÔWÜÃÜá WæãàÊݨÜÈÉ (C) ±ÜÄÓÜÃÜ¨Ü ÊæáàÇæ ±ÜÅÊÝÓÜ©í¨Ü BWÜáÊÜ
Ÿí©¨ÜªÃÜá.
(C) ®æçÓÜXìPÜ bQñæÕ¿á Pæàí¨ÜŨÜÈÉ hÝ®… ÖÝWÜã ±ÜÄOÝÊÜáWÜÙÝÊÜÊÜâ ?
AÊÜáÃÜ CÊÜÄWæ PæàÃÜÙÜPæR ÖæãàWܸæàPÝÀáñÜá. (D) ±ÜÅÊÝÓæã੪Êæá¿á ËPÝÓÜ©í¨Ü ¿ÞÊÜ ¿ÞÊÜ
(D) ±ÜâívÜÈàPÜÃÝÊÜ AÊÜÃÜá ÓÜÖÜPÜáoáíŸ
aÝÃÜ«ÝÊÜá ¿ÞñæÅ ÊÜÞw¨ÜÃÜá. AÊÜPÝÍÜWÜÙÜá ƼÓÜáÊÜÊÜâ ?
(E) ±ÜâOæ¿áÈÉ¿á ÃÝÊæáàÍÜÌÄ, PÜêÑ ËÐÜ¿á¨Ü (E) ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü ÓܧÙÜWÜÙÜÈÉ ŸÃÜáÊÜ ÓÜÊÜáÓæÂWÜÙÜ®Üá° ÖæàÚ
ÊÜÞ×£ ±Üvæ¿áÆá ÖÝWÜã Ôàñܯ ±Ýqì
ÊÜÞvÜÆá FÄWæ ÖæãàXŸí¨ÜÙÜá. AÊÜâWÜÙÜ ÊæáàÇæ E±Ý¿áWÜÙÜ®Üá° ÖæàÚÄ.
(F) ÓÜ¿á嬆 PÜáoáíŸÊÜâ AgÊæáàÄWæ ¿ÞñæÅWÝX (F) ®ÜÊÜá¾ iÇæÉ¿áÈÉ ¿ÞÊÜ¿ÞÊÜ ±ÜÅÊÝÓܨÜ
ÖæãàÀáñÜá.
ÓܧÙÜWÜÙÜ ËPÝÓÜ ÊÜÞvÜŸÖÜá¨Üá GíŸá¨Ü®Üá°
PÝÃÜ|Pæãoár ÖæàÚÄ.
(G) ±ÜÅÊÝÓÜ©í¨Ü Óݧ¯PÜ g®ÜÄWæ ÃæãàgWÝÃÜ
¨æãÃÜPÜáÊÜâ¨Üá. PÝÃÜ| Pæãoár ÖæàÚÄ.

±ÜÅ. 2. ÓÜÖÜÓÜíŸí«Ü WÜáÃÜá£Ô, Öæãí©Ô ŸÃæÀáÄ. ÓÜÃܱÜÚ ±Üä|ì ÊÜÞwÄ.

"A' WÜáí±Üâ "Ÿ' WÜáí±Üâ "PÜ' WÜáí±Üâ
(1) ñÝvæãà¸Ý (1) ÊÜá«Ü ±ÜŨæàÍÜ (1) ÓÜÃæãàÊÜÃÜ

(2) ±ÜQÒ A»Ü¿ÞÃÜ|ÂWÜÙÜá (2) BWÝÅ (2) ±ÝñÜÃÜX£¤WÜÙÜá

(3) ÓÜíg¿á WÝí˜ ÃÝÑóà¿á E¨Ý娆 (3) ÊÜá~±ÜâÃÜ (3) PæçÇÝÓÜ ÊÜáí©ÃÜ
(4) ñÝgÊÜáÖÜÆá
(5) ÃÝÊæãài µÆ¾ Ôq (4) ®Ý®Ü°g (4) bñÜÅ ®ÜWÜÄ
(5) GÇæãÉàÃÝ (5) gWܱÜÅԨܜ BÍÜc¿áì

(6) ÃÝ«Ý®ÜWÜÄ (6) ÊÜááíŸÀá (6) ±ÝÅbà®Ü WÜáÖæ bñÜÅWÜÙÜá

(7) ¼ÊÜá¸æoPÝ (7) Öæç¨ÝÅ¸Ý¨Ü (7) ÊÜÞÙÜyæãàPÜ ±ÜQÒ
(8) ±ÝÅbà®Ü WÜáÖæWÜÙÜá (8) PæãàÇÝرÜâÃÜ (8) PÝ®æØàÄ WÜáÖæWÜÙÜá
(9) DWÜÇ… ®æÓÜr ÊܮܠiàË A»Ü¿ÞÃÜ| (9) aÜí¨ÜűÜäÃÜ (9) PÝvÜáPæãà|

(10) ÇæãàPÜoPÜ (10) AÃÜáOÝaÜÆ ±ÜŨæàÍÜ (10) ÖÜáÈ

94

±ÜÅ. 4. ±ÜÅÊÝÓÜ¨Ü ÓܧÙÜWÜÙÜÈÉ ±ÜÅÊÝÔWÜÄWÝX ÖÜaÜácÊÜ PæÆÊÜâ ±ÜÅ. 6. ÊÜáÖÝÃÝÐÜó¨Ü ±ÜÅÊÝÔ ÓܧÙÜWÜÙÜ ®ÜPÝÍæ Pæãqr¨æ. A¨Ü®Üá°
ÊÜÞWÜì¨ÜÍÜìPÜ ÓÜãaÜ®æ¿á ÖÜÆWæWÜÙÜ®Üá° A¼ÂÔÔ PæÙÜX®Ü ±ÜÅÍæ°WÜÙÜÈÉ EñܤÃÜ ŸÃæÀáÄ.

ñÜ¿ÞÄÔÄ. (A) ¹Ô ¯àÄ®Ü ŸáWæYWÜÙÜ CÃÜáÊÜ ÓܧÙÜWÜÙÜ ±Üqr
ÊÜÞwÄ. B ŸáWæYWÜÙÜá AÈÉ CÃÜáÊÜ PÝÃÜ|
±ÜÅ. 5. ±ÜÅÊÝÔWÜÄWÝX "A£¦ ¨æàÊæäà»ÜÊÜ' GíŸ ÖæàÚÄ.
»ÜãËáPæ GÐÜár ÓÜÊÜá±ÜìPÜÊÝX¨æ GíŸá¨Ü®Üá°
(B) ÓÝÄWæ¿á ÊÜÞWÜì ÖÝWÜã ±ÜÅÊÝÔà ÓܧÙܨÜ
ÓܳÑràPÜÄÔÄ. ËPÝÓÜ CÊÜâWÜÙÜ ÓÜÖÜÓÜíŸí«Ü ¿ÞÊÜ¿ÞÊÜ
ÓܧÙÜWÜÙÜÈÉ PÜívÜáŸÃÜáÊÜâ¨Üá.

E±ÜPÜÅÊÜá : ***
±ÜÅÊÝÓÜPæR aÝÆ®æ ¯àvÜáÊÜ Jí¨Üá hÝ×àÃÝñÜ®Üá° ñÜ¿ÞÄÔ ÊÜWÜì¨ÜÈÉ ÓݨÜÃÜ ±ÜwÔÄ.



95

96

±ÜÄÎÐÜr

»èWæãàÈPÜ ÍÜŸªWÜÙÜ ËÓݤÃÜÊÝ¨Ü A¥ÜìWÜÙÜá

— A±Ü±Ü|ì®Ü (Exfoliation): ±Ü¨ÜÃÜáWÜÙÜá ¹w¿ÞX PÝƳ¯PÜ ÃæàÐæ. ±ÜÅ¿Þ~PÜÄWæ 180० ÃæàTÝÊÜêñܤÊÜ®Üá°
BWÜáÊÜ PÝÀáPÜ ±ÜÅPÝÃÜ¨Ü Ë¨ÝÃÜOæ (ÓÜÊÜPÜÚ). ÓÜã¿áì®Ü ¨ÝoáÊÝWÜ ñÝÄàSá ÖÝWÜã ÊÝÃÜ CÊÜâWÜÙÜÈÉ Ÿ¨ÜÇÝÊÜOæ
EÐÜ¡ñæÀáí¨ÝX ÎÇæWÜÙÜá PÝ¿ááÊÜÊÜâ, A¨ÜÄí¨Ü ÎÇæ¿áÈÉ¿á ÊÜÞvܸæàPÝWÜáÊܨÜá. ±ÜäÊÜì ©QR¯í¨Ü ±ÜÅÊÝÓÜ ÊÜÞvÜáÊÝWÜ
S¯gWÜÙÜ BPÜáíaÜ®Ü ±ÜÅÓÜÃÜ| BX ÎÇæ¿á PÜ|WÜÙÜÈÉ Aí¨ÜÃæ HοÞ&BÓæóàÈ¿Þ©í¨Ü AÊæáàÄPÝ SívܨÜñܤ
JñܤvÜ ¯ÊÜÞì|ÊÝWÜáÊÜâ¨Üá. ÎÇæ¿á ÊæáàÈ®Ü/ÖæãÃÜX®Ü ÖæãàWÜáÊÝWÜ ×í©®Ü ÊÝÃÜ ÊÜáñÜᤠñÝÄàSá Aí¨ÜÃæ C¨Üª
»ÝWܨÜÈÉ C¨ÜÃÜ ±ÜÄOÝÊÜá ÖæaÜác CÃÜáÊÜâ¨Üá, C¨ÜÄí¨ÝX ÊÝÃÜ ÖÝWÜã ñÝÄàSáWÜÙÜ®æ°à J²³PæãÙÜÛ¸æàPÝWÜáñܤ¨æ;
Jí¨ÜÃÜÇæãÉí¨Üá ±Ü¨ÜÃÜáWÜÙÜá ¹vÜÇÝÃÜí¼ÓÜáÊÜÊÜâ. A¨æà ±ÜÎcÊÜá¨Üñܤ ±ÜÅÊÝÓÜ ÊÜÞvÜáÊÝWÜ, Aí¨ÜÃæ AÊæáàÄPÝ
SívÜ©í¨Ü HοÞ&BÓæóàÈ¿Þ¨Üñܤ ÖæãàWÜáÊÝWÜ
— A±ÜPÜÒÃÜ| (PÜÅÊæáà| ÓÜÊæñÜ) (Erosion): ñæãàvÜáËPæ A¥ÜÊÝ ±ÜÅ¿Þ~PÜÄWæ ÊÜááí©®Ü ñÝÄàSá ÖÝWÜã ÊÝÃÜWÜÙÜ®Üá°
ÓÜÊæ¿ááËPæ PÝÃÜPÜWÜÚí¨Ü ÎÇæWÜÙÜ ÓÜÊÜPÜÚ BWÜáËPæ. WÝÚ, ¯àÃÜá, J²³PæãÙÜÛ¸æàPÝWÜáñܤ¨æ. D ÃæàÐæ¿á®Üá° ±Üä|ìÊÝX ÓÝWÜÃܨÜ
×ÊÜá ®Ü©, ÓÝWÜÃÜ¨Ü AÇæWÜÙÜá ÖÝWÜã »ÜãgÆ D PÝÃÜPÜWÜÚí¨Ü »ÝWÜWÜÚí¨Ü ¯ÎcñܱÜwÓÜÇÝX¨æ.
ÓÜñÜñÜÊÝX ÎÇæWÜÙÜ ÓÜÊÜPÜÚ BWÜᣤÃÜáñܤ¨æ. ÎÇæWÜÙÜ ÓÜÊÜñÜÚ, — BíñÜÃÜÃÝÑóà¿á ÊݱÝÃÜ (International trade): ÃÝÐÜó
PÝÃÜPÜWÜÙÜ ÖÜÄ¿ááËPæÀáí¨Ü ÔWÜáÊÜ WÜ£g®Ü ÍÜQ¤Àáí¨Ü ÃÝÐÜóWÜÙÜÈÉ¿á ÊݱÝÃÜ. C¨ÜPæR B¿ÞñÜ&¯¿ÞìñܨÜ
BWÜáÊÜâ¨Üá. WÜ£g®Ü ÍÜQ¤, ÖÜÄ¿ááÊÜ ±Ü¨Ý¥Üì¨Ü ÊÜÓÜá¤ÊÜÞ®Ü (BÊÜá¨Üá&Ãܵ¤®Ü) ÊݱÝÃÜÊæí¨Üã ÖæàÙÜáÊÜÃÜá. CíñÜÖÜ
ÖÝWÜã ÖÜÄ¿ááÊÜ ÊæàWÜ CÊÜâWÜÙÜ ÊæáàÇæ AÊÜÆí¹ÔÃÜáÊÜâ¨Üá. ÊݱÝÃÜ ©³±ÜQÒà¿á (bilateral) CÆÉÊæ ŸÖÜá±ÜQÒà¿áÊÜä
CÃÜŸÆɨÜá. C¨ÜÃÜÈÉ Jí¨Üá ¨æàÍÜ¨Ü Eñݳ¨Ü®æ¿á ÓÜÃÜPÜ®Üá°
— AÊÜPæÒà±Ü| (AÊܱÝñÜ) (Precipitation): Jí¨Üá ¸æàÃæ ¨æàÍÜPæR ÊÜÞÄ A¥ÜÊÝ PæãívÜá ñæWæ¨ÜáPæãÙÜáÛÊÜâ¨Üá.
¨ÝÅÊÜ|¨ÜÈÉ PÜÃÜX¨Ü Z®ÜÃÜã±Ü ±Ü¨Ý¥Üì, ¨ÝÅÊÜ|©í¨Ü ÊÜáñæ¤ — Eñݳ¨ÜPÜ (Producer) : Eñݳ¨Ü®æ CÆÉÊæ ¯ÊÜÞì|
¨ÝÅÊÜ|ÊÝWÜáÊÜ QÅÁáWæ AÊÜPæÒà±Ü| (AÊܱÝñÜ) G®Üá°ÊÜÃÜá. ÊÜÞvÜáÊÜÊÜ. ¿ÞÊÜâ¨æà ÊÜÓÜá¤Ë®Ü ®æçÓÜXìPÜ ±ÜÅQÅÁáWÜÙÜ
¨ÜÅËàPÜÃÜ|¨ÜíñÜ ÃÝÓÝ¿á¯PÜ Ë¨ÝÃÜOæ¿á ±ÜÅQÅÁá¿á ÓÜÖÝ¿á©í¨Ü CÆÉÊæ PÜê£ÅÊÜá ±ÜÅQÅÁáWÜÙÜ E±ÜÁãàWÜ
ÊÜáãÆPÜ ÎÇæWÜÙÜÈÉ¿á PÝÒÃÜ ¨ÜÅÊÜ ÓÜÌÃÜã±Ü¨ÜÈÉ, ¯Ä®æãí©Wæ ÊÜÞw ¯ÊÜÞì| ÊÜÞvÜáÊÜ CÆÉÊæ AÊÜÃÜ Eñݳ¨Ü®æWÜÙÜ®Üá°
ÖÜÄ¿áƳvÜáÊÜÊÜâ. CÊæà PÝÒÃÜWÜÙÜá ¯àÄ®Ü »Ýѳà»ÜÊÜ®ÜÊÝX ñæWæ¨ÜáPæãÙÜáÛÊÜ ÊÜÂQ¤Wæ Eñݳ¨ÜPÜ G®Üá°ÊÜÃÜá.
ÊÜáñæ¤ C®æã°í¨Üá ÓܧÙܨÜÈÉ Z®ÜÃÜã±Ü¨ÜÈÉ ÓÜíWÜÅÖÜÊÝWÜáÊÜÊÜ⠗ E¨ÜœÃÜ|PÜÒÊÜáñæ (±ÜÉÊÜ®Üñæ) (Buoyant Ability) : Jí¨Üá
Aí¨ÜÃæà®æà AÊܱÝñÜÊݨÜÊÜâ Gí¨æ®Ü°ÇÝWÜáÊÜâ¨Üá. ÓÜá|¡¨Ü ¨ÜÅÊÜ¨Ü F«ÜÌì©QR®ÜÈÉ PÝ¿áìÊÜÞvÜáÊÜ ŸÆ, ¿ÞÊÜâ¨Üá
PÜÈÉ®Ü ±ÜŨæàÍܨÜÈÉ ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜ ÆÊÜ|Óܤí»ÜWÜÙÜá CíñÜÖÜ ñæàÆáÊÜ ÊÜÓÜá¤Ë®Ü »ÝÃÜ¨Ü ËÃæãà«Ü ÊÜÞvÜáñܤ¨æ. ¨ÜÅÊܨÜ
AÊܱÝñÜ ±ÜÅQÅÁá¿á E¨ÝÖÜÃÜOæ¿ÞX¨æ. ¸æÙæ¿ááñܤ ÖæãàWÜáÊÜ Z®Üñæ¿áíñÜ ÊæáàÇæñÜá¤ÊÜ ŸÆ
ÊÜê©œ¿ÞWÜáñܤ ÖæãàWÜáñܤ¨æ.
— A¼ÓÜÃÜ| (Convection) : D ±ÜÅÊÝÖÜWÜÙÜ aÜÆ®æÊÜÆ®æ¿áá
F«ÜÌì, A«Ü: ÖÝWÜã aÜQÅà¿á ©QR®ÜÈÉ BWÜáÊÜâ¨Üá. E¨Ý.
PÜá©¿ááÊÜ ¯àÄ®ÜÈÉ ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜ ±ÜÅÊÝÖÜ.

— A¨ÜêÍÜ ÊݱÝÃÜ (Invisible Trade) : CíñÜÖÜ ÊݱÝÃܨÜÈÉ — E¨æªàÍÝñܾPÜ®ÜPÝÍæ(ThematicMaps) ः ËÎÐÜr E¨æªàÍÜÊܯ°oár
ÊÜÓÜá¤Ë®Ü ˯ÊÜá¿á BWÜáÊÜâ©ÆÉ. ÓæàÊÝ ÊÜÂÊÜÓÝ¿á ñæWæ¨Ü ®ÜPÝÍæ.
C¨Üá A¨ÜêÍÜ ÊݱÝÃÜ¨Ü E¨ÝÖÜÃÜOæ¿ÞX¨æ. ±ÜÅÊÝÓÜ
ÊÜÂÊÜÓÝ¿áÊÜ®Üá° A¨ÜêÍÜÂÊݱÝÃÜÊæí¨Üá WÜ~ÓÜÇÝWÜáñܤ¨æ. — F«ÜÌì ËñÜÃÜOæ (Upward Movement) : Jí¨Üá ±Ü¨Ý¥Üì¨Ü
Êæáà騆 ©QR®ÜÈÉ BWÜáÊÜ aÜÆ®æ ±Üê¦Ì¿á AíñÜÃÜíWܨÜÈÉ CíñÜÖÜ
— A«æãàWÝËá aÜÆ®ÜÊÜÆ®æWÜÙÜá (Downward Movement) aÜÆ®æWÜÙÜá BWÜáñܤ CÃÜáÊÜÊÜâ.
: Jí¨Üá ±Ü¨Ý¥Üì¨Ü PæÙÜX®Ü ©QR®ÜÈÉ BWÜáÊÜ aÜÆ®æ. ±Üê¦Ì¿á
AíñÜÃÜíWܨÜÈÉ CíñÜÖÜ aÜÆ®ÜÊÜÆ®æWÜÙÜá BWÜᣤÃÜáñܤÊæ. — EËáìbÖÜ° (ÓÜ|¡ AÇæWÜÙÜá) (Ripples): ¿ÞÊÝWÜ
WÝÚ A¥ÜÊÝ ¯àÄ®Ü ±ÜÅÊÝÖÜ ¹w¿Þ¨Ü EÓÜáQ®Ü
— AíñÜWÜìñÜ ÊݱÝÃÜ (Internal Trade) : Jí¨Üá ±ÜŨæàÍÜ¨Ü Êæáàȯí¨Ü ÖÜÄ¿ááÊÜâ¨æãà, BWÜ ñÜÙÜ»ÝWܨÜÈÉ¿á EÓÜáPÜá
E±ÜË»ÝWÜWÜÙÜÈÉ BWÜáÊÜ ÊÜÓÜᤠÖÝWÜã ÓæàÊæWÜÙÜÈÉ¿á ±ÜÅÊÝÖÜ©í¨ÝX GÙæ¿áƳvÜáÊÜâ¨Üá A¥ÜÊÝ ®ÜãPÜƳvÜáÊܨÜá
˯ÊÜá¿á. BWÜ ±ÜÅÊÝÖÜPæR ÆíŸÃÜã±ÜÊÝX EÓÜáQ®Ü AÇæWÜÙÜá
ñÜ¿ÞÃݨܨÜ᪠PÜívÜáŸÃÜáÊÜâ¨Üá. ÓÝWÜÃÜ ¨Üívæ¿á EÓÜáQ®Ü
— B18í0ñ०ÜÃÜÃÃÝÑæàTóà¿ÝÊáÜêÊñܤ¨ÝÃÜ ÜÃÓæàÐÜí¨æ (Ü»InÜìte¨rÜÈnaÉ tiWoÜ|na®læWæDañtæWeæ¨LÜáiPnæãeí)vःÜ ¨ÜívÜWÜÙÜÈÉ A¨ÜÃÜíñæÁáà ¸ÝÃÜTÝ|¨Ü WÝÚ¿áWÜáío CÃÜáÊÜ
CÚhÝÄ®ÜÈÉ Cí¥ÜÖÜ ÓÜ|¡ AÇæWÜÙÜá PÜívÜáŸÃÜáÊÜÊÜâ.

97

»èWæãàÈPÜ ÍÜŸªWÜÙÜ ËÓݤÃÜÊÝ¨Ü A¥ÜìWÜÙÜá

— PÜ|WÜÙÜ Ë¨ÝÃÜOæ (ÓÜÊÜPÜÚ) (Granular Weather- ÓÜÊÜPÜÚÀáí¨Ü ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜÊÜâ. ÓÜá|¡¨Ü PÜÈÉ®Ü ±ÜŨæàÍܨÜÈÉ
ing) : ÎÇæ¿áÈÉ¿á PÜ|WÜÙÜá ¹w¿ÞX BWÜáÊÜ ÓÜÊÜPÜÚ. A®æàPÜ bPÜR ¨æãvÜx WÜáÖæWÜÙÜá PÜívÜáŸÃÜáÊÜÊÜâ. CíñÜÖÜ
ËÍæàÐÜÊÝX EÓÜáPÜáŸívæ, ²ívÝÍܾ ÊÜááíñÝ¨Ü ÎÇæWÜÙÜÈÉ¿á WÜáÖæWÜÙÜÈÉ ÆÊÜ| Óܤí»ÜWÜÙÜá ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜÊÜâ. ÓÜá|¡¨Ü
PÜãwoárPæãÙÜáÛ ¨ÜÅÊÜÂWÜÙÜá ÖÜĨÜáÖæãà¨Ü ®ÜíñÜÃÜ Jí¨ævæ C¨Üª PÜÈÉ®Ü ±ÜŨæàÍÜÊÜÆɨæ. CñÜÃÜ ±ÜŨæàÍÜWÜÙÜÆãÉ WÜáÖæWÜÙÜá
PÜ|WÜÙÜá ¹w¿ÞX CíñÜÖÜ ÓÜÊÜPÜÚ BWÜáÊÜâ¨Üá. ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜÊÜâ. ÓÜáÊÜáá¨ÜÅ ¨Üívæ¿áÈÉ¿á WÜáÖæWÜÙÜá
ÃÝÓÝ¿á¯PÜ ÓÜÊÜPÜÚÀáí¨Ü ÖÝWÜã AÇæWÜÚí¨Ü BWÜáÊÜ
— PÝÀáPÜ Ë¨ÝÃÜOæ (ÓÜÌ¿áíaÜÈñÜ ÓÜÊÜPÜÚ (Mechanical ñæãàvÜáËPæÀáí¨Ü ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜÊÜâ. ÊÜÞ®ÜÊÜ®Üã WÜáÖæWÜÙÜ®Üá°
Weathering) : ÊÝñÝÊÜÃÜ|PæR ÓÜíŸí˜Ô ÎÇæWÜÙÜ Ëaæfà¨Ü®Ü ¯ËáìÓÜáÊÜ®Üá. E¨Ý. AgíñÝ¨Ü WÜáÖæWÜÙÜá, GÇæãÉàÃݨÜ
BWÜáÊÜ ±ÜÅQÅÁáWÜ PÝÀáPÜ Ë¨ÝÃÜOæ G®Üá°ÊÜÃÜá. C¨ÜÃÜÈÉ WÜáÖæWÜÙÜá ÊÜááíñݨÜÊÜâ.
ÊÜááSÂÊÝX LÐÜ¡PÜ JñܤvÜ, ÓÜ#qQàPÜÃÜOæ, JñܤvÜ ÊÜááQ¤ ÊÜááíñÝ¨Ü — WÜáÃÜ£Ìà¿á ŸÆ (Gravitational Force) : ÊÜÓÜá¤ÊÜÞ®Ü
±ÜÅQÅÁáWÜÙÜ ÓÜÊÜÞÊæàÍÜ CÃÜáÊÜâ¨Üá. CÃÜáÊÜ ¿ÞÊÜâ¨æà ÊÜÓÜá¤, CñÜÃÜ ÊÜÓÜá¤ÊÜÞ®Ü CÃÜáÊÜ ÊÜÓÜá¤WÜÙÜ®Üá°
BPÜÑìÓÜᣤÃÜáñܤ¨æ. D BPÜÐÜìOæ¿á ŸÆPæR WÜáÃÜá£Ìà¿á ŸÆ
— Ó|Ü Ê¡ ݱÝÄ (Retailers) : ÓWÜ oÜ á ÊݱÝÄ ÖÝWãÜ G®Üá°ÊÜÃÜá. ¿ÞÊÜ ÊÜÓÜá¤Ë®Ü ÊÜÓÜá¤ÊÜÞ®Ü ÖæaÜác CÃÜáñܤ¨æãà
WÝÅÖPÜ /Ü E±»Ü ãæ àXÓáÜ ÊÊÜ Ü CÊÃÜ Ü ®vÜ áÜ Ë®Ü Pãæ íw. ÓWÜ oÜ á A¨ÜÃÜ WÜáÃÜá£Ìà¿á ŸÆ ÖæaÜác CÃÜáÊÜâ¨Üá. WÜáÃÜá£Ìà¿á ŸÆÊÜâ
ÊݱÝÄWÚÜ í¨Ü ÊÓÜ áÜ W¤ ÙÜ ®Ü áÜ ° ñWæ ¨æ áÜ Pãæ íváÜ A樆 áÜ ° WÝÅÖPÜ ÄÜ Wæ GÃÜvÜã ÊÜÓÜá¤WÜÙÜÈÉ¿á ÊÜÓÜá¤ÊÜÞ®Ü ÖÝWÜã AÊÜâWÜÙÜÈÉ¿á
E±ÆÜ ŸœÊÞÜ wPãæ váÜ ÊÜPÝ¿áìÓ|Ü ¡ÊݱÝÄWÙÜ áÜ ÊÞÜ váÜ ÊÃÜ áÜ . AíñÜÃÜ, CÊÜâWÜÙÜ ÊæáàÆã ¯«ÜìÄÓÜÇÝWÜáÊÜâ¨Üá.
— WÝÅÖÜPÜ (Buyer) : ÖÜ| Pæãoár ÊÜÓÜᤠA¥ÜÊÝ ÓæàÊæ
— QÃÜOæãàñÜÕgì®æ ÊÜÞvÜáÊÜ ±Ü¨Ý¥ÜìWÜÙÜá (Radioac- ñæWæ¨ÜáPæãÙÜáÛÊÜÊÜ.
tive Substances ) : A|á訆 EaÜc AíPÜ CÃÜáÊÜ — PÜí¨ÜPÜ (Gorge) : BÙÜÊݨÜ, PÜwÊæá AWÜÆ¨Ü PæãÙÜÛ. PÜí¨ÜPܨÜ
ÊÜáãƨÜÅÊÜÂWÜÙÜÈÉ A¨ÜêÍÜÂ, ÖæaÜác »æà©ÓÜáËPæ CÃÜáÊÜ Êæáàƾor¨Ü CÚhÝÃÜá £àÊÜÅÊÝX, ÓÜÃÜÙÜ GñܤÃÜÊÝX CÃÜáÊÜâ¨Üá.
ËQÃÜ|WÜÙÜá EñÜãÕñÜìñæÀáí¨Ü EñÜÕiìñÜÊÝWÜáÊÜÊÜâ. E¨Ý& — ÓÜWÜoá ÊݱÝÃÜ (Wholesale Market) : Eñݳ¨ÜPÜÃÜá
¿ááÃæ௿áí, ¥æãàÄ¿áí, Ãæàw¿áí ÊÜááíñݨÜ. ñÜÊÜá¾ Eñݳ¨Ü®æ¿á®Üá° ÊݱÝÄWÜÚWæ ÊÜÞÃÜáÊÜ ÊÜÞÃÜáPÜpær.
ÓÜáÊÜÞÃÝX CíñÜÖÜ ÊÜÞÃÜáPÜpær¿áÈÉ bPÜR ÊݱÝÄWÜÙÜá/
— PÜêÐÜ¡«ÜÊÜÆ (PܱÜâ³&¹Ú) ÓÜíÃÜaÜ®æ (Black and White Pat- WÝÅÖÜPÜÃÜá SÄà© ÊÜÞvÜáÊÜâ©ÆÉ.
terns) : ®ÜPÝÍæ¿áÈÉ E±ÜË»ÝWÜWÜÙÜ®Üá° ñæãàÄÓÜáÊÝWÜ — e®Ü°&Ëbf®Ü° (Shattering) : C¨Üá PÝÀáPÜ Ë¨ÝÃÜOæ¿á
PܱÜⳟ|¡ E±ÜÁãàXÔ AÊÜâWÜÙÜ ËË«Ü ÊÜÞ¨ÜÄWÜÙÜ®Üá° ÊÜÞw Jí¨Üá ±ÜÅPÝÃÜ. ÎàñÜ PÜqŸí«Ü¨ÜÈÉ GÈÉ EÐÜ¡ñÝÊÜÞ®Ü ÍÜã®ÜÂ
ñÜ¿ÞÄst BPÜ꣟í«Ü. AíÍÜQRíñÜ PæÆÊÜâ PÝÆ¨Ü ÊÜÃæWæ PÜwÊæá CÃÜáÊÜâ¨æãà, AÈÉ
ÎÇæWÜÙÜÈÉ JÓÜÄ¨Ü ¯àÃÜá Öæ±Üâ³WÜoárÊÜâ¨Üá. Öæ±Üâ³WÜor¨Ü ¯àÄWæ
— SívÜ&ËSívÜ®æ (Block Disintegration) : ÎÇæ¿áÈÉ¿á ÖæaÜác ÓܧÙÜ ¸æàPÝWÜáÊÜâ¨Üá BWÜ ÎÇæWÜÙÜá Jvæ¿ááÊÜÊÜâ ÊÜáñÜá¤
hæãàvÜáWÜÙÜÈÉ ÖÝWÜã ¹ÃÜáPÜáWÜÙÜÈÉ ¯àÃÜá ÓæàÄ BWÜáÊÜ e®Ü°&Ëbf®Ü°ÊÝX GÇæÉvæ ±ÜÓÜÄÓÜáÊÜÊÜâ.
ÓÜÊÜPÜÚ,. C¨ÜÃÜÈÉ ÊÜááSÂÊÝX hæãàwPæ CÆÉÊæ ¹ÃÜáPÜáWÜÙÜá — hæçËPÜ Ë¨ÝÃÜOæ (Biological Weathering) : ÓÜiàËWÜÙÜ
AWÜÆ ÊÝWÜáÊÜâÊÜâ, ÖÝWÜã ÎÇæ¿á »ÝWÜWÜÙÜã ¹w¿ÞWÜáÊÜÊÜâ. ÊÜáãÆPÜ BWÜáÊÜ ÓÜÊÜPÜÚ.
— aÜáPæR ±Ü¨Üœ£ (Dot Method) ËñÜÃÜOæ¿á®Üá° ñæãàÄÓÜáÊÜ
— TÝg| (ÊÜáÃÜÙÜá¨Üívæ) (Lagoon): ÊÜáÃÜÙÜá ¨ÜívæWÜÙÜÈÉ ®ÜPÝÍæ¿á®Üá° ÊÜÞvÜáÊÜ Jí¨Üá ±Ü¨Üœ£. D ±Ü¨Üœ£¿áÈÉ
ÓÝWÜÃÜ ¨Üívæ¿á ÖÝWÜã PÜíPÜ|©Ìà±ÜWÜÙÜ ÊÜáÃÜÙÜá ¨Üívæ GíŸ ÓÜíTæWÜÙÜ ÊÜÞ×£¿á E±ÜÁãàWÜ ÊÜÞvÜÇÝWÜáÊÜâ¨Üá.
GÃÜvÜá ±ÜÅPÝÃÜWÜÙÜ®Üá° ÊÜÞvÜÇÝWÜáñܤ¨æ. GÃÜvÜã ±ÜÅPÝÃÜWÜÙÜÈÉ¿á E¨Ý& g®ÜÓÜíTæÂ, ±ÜÍÜá«Ü®Ü ÓÜíTæ ÊÜááíñݨÜÊÜâ. CíñÜÖÜ
ÊÜáÃÜÙÜá ¨Üívæ¿á ÓÜÃæãàÊÜÃÜWÜÙÜá PÜwÊæá BÙÜÊÝXÃÜáÊÜÊÜâ ®ÜPÝÍæWÜÙÜ®Üá° ÊÜÞvÜáÊÝWÜ ±ÜŨæàÍÜ¨Ü ±ÝÅPÜê£PÜ ÃÜaÜ®æ,
ÊÜáñÜᤠAÊÜâ ÊÜááS ÓÜÊÜáá¨ÜÅ©í«Ü ¸æàÃæ¿ÞXÃÜáÊÜÊÜâ. CÊÜâWÜÙÜ ÓÝÄWæ¿á ÊÜÞWÜì, ®Ü© ±ÜÅOÝÚ ÊÜááíñÝ¨Ü ZoPÜWÜÙÜá
ÊæáàÇæ »ÜÃÜñÜ CÚñÜWÜÙÜ ±ÜÄOÝÊÜá BWÜáÊÜâ©ÆÉ. AÇæWÜÙÜã ÖæaÜác ¿ÞÊÜÊÜâ ËñÜÃÜOæ¿á ÊæáàÇæ ±ÜÄOÝÊÜá ¹àÃÜáÊÜÊæäà AÊÜâWÜÙÜ
®æWæ¿ááÊÜâ©ÆÉ. ¨Üívæ¿áÈÉÃÜáÊÜ ÊÜáÃÜÙÜá ¨ÜívæWÜÙÜá EÓÜáQ®Ü ËaÝÃÜ ÊÜÞvܸæàPÝWÜáÊÜâ¨Üá.
ÓÜíWÜÅÖÜ©í¨ÝX ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜÊÜâ. PÜíPÜ|©Ìà±Ü¨Ü ÊÜáÃÜÙÜá
¨ÜívæWÜÙÜá ±ÜÅÊÝÙÜ¨Ü PÜpærWÜÚí¨ÝX ÊÜááS ÓÜÊÜáá¨ÜÅ©í¨Ü
¸æà±ÜìqrÃÜáÊÜÊÜâ.

— WÜáÖæ (Caves): »ÜãËá¿á PæÙÜWæ ®æçÓÜXìPÜÊÝX ñÜ¿ÞÃݨÜ
ñæÃÜÊÝ¨Ü ÓܧÙÜ Gí¨ÜÃæ WÜáÖæ. WÜáÖæWÜÙÜá, ÎÇæWÜÙÜ ÃÝÓÝ¿á¯PÜ

98

»èWæãàÈPÜ ÍÜŸªWÜÙÜ ËÓݤÃÜÊÝ¨Ü A¥ÜìWÜÙÜá

— ñÜÃÜíWÜ ZÑìñÜ ÊÜáíaÜ (Wave Cut Platform) : ÓÝWÜÃÜ¨Ü D ÔQR¹¨Üª WÝÚ AÇæWÜÙÜ JñܤvÜ©í¨Ü Óæã#àoÊݨÜíñÝX
AÇæWÜÙÜ ÖæãvæñÜ©í¨Ü ÎÇæWÜÙÜ ¨ÜívæWÜÙÜÈÉ ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜ ÊÜááPܤÊÝWÜáÊÜÊÜâ. D QÅÁá¿áÈÉ ±ÜÅaÜívÜ ±ÜÅÊÜÞ|¨ÜÈÉ ÍÜQ¤¿áá
Jí¨Üá »ÜãÃÜã±Ü. CíñÜÖÜ ÊÜáíaÜWÜÙÜá ÓÜáÊÜÞÃÝX ÓÝWÜÃÜ¨Ü ÊÜááPܤÊÝX ŸívæWÜÆáÉWÜÙÜ Aw¿áÈÉ ¨æãvÜx B[ÝñÜÊÝX
£àÃÜ¨Ü PÜw¨Ý¨Ü ŸívæWÜÙÜ Aw¿áÈÉ ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜÊÜâ. PÜÆáÉWÜÙÜ ÓÜÊÜPÜÚ BWÜáÊÜâ¨Üá.
— ¨ÝÅÊÜ| PÜÒÊÜáñæ (Solubility) : ¿ÞÊÜâ¨æà Jí¨Üá ¨ÜÅÊÜ¨Ü CñÜÃÜ
— PæãÃÜñæ (Deficit) : Jí¨Üá ÊÜÓÜá¤Ë®Ü ¸æàwPæXíñÜ PÜwÊæá ±ÜäÃæçPæ ±Ü¨Ý¥ÜìWÜÙÜ®Üá° PÜÃÜXÓÜáÊÜ PÜÒÊÜáñæ.
B¨ÜÃæ BWÜáÊÜ Ô§£. — ñÜÇÝEñܳ®Ü° (Per capital Income) : ¨æàÍÜ¨Ü Joár g®ÜÓÜíTæÂ
ÖÝWÜã ÃÝÐÜó¨Ü Joár Eñܳ®Ü° CÊÜâWÜÙÜ WÜáOæãàñܤÃÜ Gí¨ÜÃæà®æà
— £Å»Üág ±ÜŨæàÍÜ (Delta): ®Ü©¿á ÓÜíWÜÅÖÜ¨Ü PÝ¿áì©í¨Ü ñÜÇÝ Eñܳ®Ü°. E¨Ý&ÊÜÂQ¤ A¥ÜÊÝ PÜáoáíŸ GÆÉ Äà£Àáí¨Ü
®Ü©¿á ÊÜááS¨Ü ±ÜŨæàÍܨÜÈÉ ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜ Jí¨Üá »ÜãÃÜã±Ü, WÜÚÓÜáÊÜ Joár Eñܳ®Ü°.
®Ü©¿á PæÙÜX®Ü ÖÜíñܨÜÈÉ ±ÜÅÊÝÖÜ¨Ü ÊæàWÜ ÊÜáí¨ÜÊÝWÜáÊÜâ¨Üá, — ®ÜWÜÃÜ¨Ü g®ÜÓÜíTæ (Urban Population) ः ±Üor|WÜÙÜÈÉ
B¨ÜÃæ ¯àÄ®Ü ±ÜÅÊÜÞ| ¸æÙæ©ÃÜáñܤ¨æ. ±ÜÅÊÝÖܨæãí©Wæ ÖÜĨÜá ÊÝÔÓÜáÊÜ g®ÜÃÜ ÓÜíTæÂ. ±Üor|¨ÜÈÉ ÊÝÔÓÜáÊÜ g®ÜÃÜá ©Ì£à¿á
ŸÃÜáÊÜ PæÓÜÃÜá ®Ü©¿á ±ÝñÜŨÜÇæÉà ÓÜíWÜÅÖÜÊÝWÜáñܤ¨æ ÊÜáñÜᤠCÆÉÊæ ñÜê£à¿á ÊÜÂÊÜÓÝ¿áWÜÙÜÈÉ ¯ÃÜñÜÃÝXÃÜáñݤÃæ.
®Ü©¿á ±ÜÅÊÝÖܨÜÈÉ qÔÆá Jvæ¨Üíñæ A®æàPÜ ±ÜÅÊÝÖÜWÜÙÜá — ±Ügì®ÜÂÊÜÞ±ÜPÜ (Rain Gauge) ः ±Ügì®ÜÂÊÜ®Üá° AÙæ¿ááÊÜ
¯ÊÜÞ|ìÊÝWÜáÊÜÊÜâ. ÊÜááí¨æ GÈÉ ®Ü© ÓÜÊÜáá¨ÜÅÊÜ®Üá° E±ÜPÜÃÜ|. ÓܨÜÂPæR ±Ügì®Ü ÊÜÞ±ÜPܨÜÈÉ ÓÜíWÜÅ×ñÜÊݨÜ
ÓæàÃÜáñܤ¨æãà B »ÝWÜ¨Ü ÓÜÊÜáá¨ÜÅ¨Ü ñæÃæWÜÙÜá ®Ü©¿á ±ÜÅÊÝÖÜPæR ÊÜáÙæ¿á ¯àÃÜ®Üá° AÙÜñæ ÊÜÞ±ÜPÜ©í¨Ü AÙÜñæÊÜÞw ±Ügì®ÜÂ
ñÜvæ¿á®Üá°íoá ÊÜÞvÜáÊÜÊÜâ. BWÜ AÈÉ ¨æãvÜx ±ÜÅÊÜÞ|¨ÜÈÉ ÖæàÙÜáÊÜÃÜá. ÓÜÌ¿áí BÃæàSPÜ ±Ügì®Ü ÊÜÞ±ÜPÜ©í¨Ü Jí¨Üá
PæÓÜÃÜá ÓæàÃÜáñܤ ÖæãàWÜáÊÜâ¨Üá. ÊÜáãÆ ±ÜÅÊÝÖÜ©í¨Ü A®æàPÜ ©®Ü (CÆÉÊæ Jí¨Üá ËÎÐÜr PÝƨÜÈÉ) ¹¨Üª ÊÜáÙæ¿á ¯àÄ®Ü
E±Ü±ÜÅÊÝÖÜWÜÙÜá ÓÜÌñÜíñÜÅÊÝX ÓÝWÜÃÜÊÜ®Üá° ÓæàÃÜáÊÜÊÜâ. D BÇæàS ñæWæ¿áÇÝWÜáÊÜâ¨Üá.
ÄࣿáÈÉ ÓÝWÜÃÜÊÜ®Üá° ÓæàÃÜáÊÜ E±Ü±ÜÅÊÝÖÜWÜÚWæ "ËñÜÄPæ' — ¹àÓÜ~Wæ¿ÞPÝÃÜ¨Ü (Alluvial Fan): ±ÜÊÜìñÜ ±ÜŨæàÍÜ©í¨Ü
G®Üá°ÊÜÃÜá. GÃÜvÜá ËñÜÄPæWÜÙÜ ÊÜá«Ü嬆 »ÝWÜÊÜâ PæÓÜįí¨Ü ÖÜÄ¿ááÊÜ ®Ü© ¿ÞÊÝWÜ Ÿ¿áÆá ±ÜŨæàÍܨÜÈÉ
BX©ªÃÜáñܤ¨æ. D »ÜãÃÜã±Ü¨Ü ÓÜÊÜáá¨ÜŨÜñܤ¨Ü »ÝWÜ AWÜÆÊÝX- ±ÜÅÊæàÎÓÜáÊÜâ¨æãà BWÜ A¨ÜÃÜ ÊæàWÜ JÊæá¾Çæ PÜwÊæá BWÜáÊÜâ¨Üá
ÃÜáÊÜâ¨Üá, B¨ÜÃæ JÙÜ»ÝWÜ Pæãà®ÝPÜꣿáíñæ BWÜáñܤÖæãàWÜáñܤ¨æ. ÊÜáñÜᤠ®Ü©¿áá ÖÜĨÜá ñÜí¨Ü PæÓÜÃÜá A¨ÜÃÜ ±ÝñÜŨÜÈÉ
C¨Üá £ÅPæãà®ÝPÜꣿáíñæ PÝ~ÓÜáÊÜâ¨ÜÄí¨Ü C¨ÜPæR £Å»Üág ÓÜíWÜÅÖÜ ÊÝWÜáÊÜâ¨Üá. D ÓÜíWÜÅÖÜ Jí¨Üá ¹àÓÜ~Wæ¿á ñÜÃÜÖÜ
±ÜŨæàÍÜ G®Üá°ÊÜÃÜá. PÝ~ÓÜáÊÜâ¨Üá. B¨Üá¨ÜÄí¨Ü C¨ÜPæR ¹àÓÜ~Wæ¿ÞPÝÃܨÜ
Ÿ¿áÆá G®Üá°ÊÜÃÜá. ÓÜÌƳ J| ±ÜŨæàÍܨÜÈÉ CíñÜÖÜ
— PÜÆáÉÖÜãÊÜâ (Lichen) : ±Ýb ÖÝWÜã ŸáÃÜáÓæWÜÙÜá Ÿ¿áÆáWÜÙÜá PÜívÜáŸÃÜáÊÜÊÜâ. ×ÊÜÞÆ¿á¨Ü Aw¿áÈÉ
Jí¨ævæÓæàÄ ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜ A®æàPÜ ÊÜáãÆ ÊÜ®ÜÓܳ£WÜÙÜÈÉ Jí¨Üá ËÍæàÐÜÊÝX ÎÊÝÈPÜ ¸æor¨Ü ÓÝÆá ¹oár ®Ü©WÜÙÜá EñܤÃÜ
ÊÜ®ÜÓܳ£. C¨Üá ÓÜáÊÜÞÃÝX ŸívæWÜÆáÉ, Wæãàvæ, ÊÜêPÜÒWÜÙÜ ¸æãvæx- »ÝÃÜñÜ¨Ü Ÿ¿áÆá »ÝWÜWÜÙÜÈÉ ŸÃÜáÊÜÊÜâ. AÈÉ CíñÜÖÜ
WÜÙÜ ÊæáàÇæ ¸æÙæ¿ááÊÜâ¨Üá. Ÿ¿áÆáWÜÙÜá ËÍæàÐÜÊÝX PÜívÜáŸÃÜáÊÜÊÜâ. E¨Ý& PæãàÔ
®Ü©¿áá ñÜ¿ÞÄst ¹àÓÜ~GWÜ¿ÞPÝÃÜ¨Ü Ÿ¿áÆá.
— CŸº¯ (Frost) : ®æƨÜÖÜ£¤ÃÜ¨Ü »ÝÐܳ¨Ü Z¯à»ÜÊÜ®ÜÊÝX — ±ÜÅÊÝÔWÜ (Tourist) ः ÊÜá®ÜÃÜíg®æ CÆÉÊæ ËÍÝÅËáÓÜÇæí¨Üá
ñÜ¿ÞÃÝ¨Ü ×ÊÜáPÜ|WÜÙÜá. CÊÜâ ÓÜáÊÜÞÃÝX ÊÜ®ÜÓܳ£WÜÙÜ GÇæWÜÙÜ ¸æàÃæ ¸æàÃæ hÝWÜWÜÚWæ »æàq ¯àvÜáÊÜ A¥ÜÊÝ PæÆPÝÆ AÈÉ
ÊæáàÇæ, QoQ¿á WÝi®Ü ÊæáàÇæ BX¨Ü᪠PÜívÜáŸÃÜáÊÜÊÜâ. ÊÝÔÓÜáÊÜÊÜÄWæ ±ÜÅÊÝÔWÜÃæ®Üá°ÊÜÃÜá.
CŸº¯Àáí¨Ü ¸æÙæWÜÙÜá ÖÝÙÝWÜáÊÜÊÜâ. — ±ÜÅÊÝÓÜ ÓܧÙÜWÜÙÜá (Tourist Places) ः ±ÜÅÊÝÔWÜÃÜ®Üá°
BPÜÑìÓÜáÊÜ ÓܧÙÜWÜÙÜá, E¨Ý& ®æçÓÜXìPÜ, I£ÖÝÔPÜ, «ÝËáìPÜ
— ¨ÜêÍÜ ÊݱÝÃÜ (Visible Trade) : ¿ÞÊÜ ÊݱÝÃܨÜÈÉ ÊÜááíñÝ¨Ü ÓܧÙÜWÜÙÜá. ±ÜÅÊÝÓÜÊÜÞvÜáÊÜÊÜÃÜá CíñÜÖÜ ÓܧÙÜWÜÚWæ
ÊÜÓÜá¤WÜÙÜ ÊÜÞÃÝo A¥ÜÊÝ SÄà© BWÜáÊÜâ¨æãà ÊÜáñÜᤠPæãor »æàq ¯àvÜáÊÜÃÜá.
ÖÝWÜã PæãívÜ ÊÜÓÜᤠ±ÜÅñÜÂPÜÒÊÝX PÜívÜáŸÃÜáÊÜâ¨æãà CíñÜÖÜ — EÓÜáPÜá ©®æ° (Beach): »ÜãËá¿á GÃÜvÜá »ÝWÜWÜÙÜ ®ÜvÜáË®Ü
ÊݱÝÃÜPæR ¨ÜêÍÜ ÊݱÝÃÜ G®Üá°ÊÜÃÜá. »ÜãËá. AÈÉ AÇæWÜÙÜ ÖæãvæñÜ CÃܨܪÄí¨Ü B »ÝWÜ ÓÜÌƳ

— ¨ÝÅËPÜ (gÈà¿á) (Hydraulic): ¨ÝÅÊÜPæR ÓÜíŸí˜Ô¨Ü.
¨ÜÅÊÜ¨Ü JñܤvÜ¨Ü ±ÜÄOÝÊÜá©í¨Ü BWÜáÊÜ ÓÜÊÜPÜÚ. CíñÜÖÜ
ÓÜÊÜPÜÚ ÓÝWÜÃÜ¨Ü AÇæWÜÙÜWÜÙÜá ¿ÞÊÝWÜ ¨ÜívæWÜÙÜÈÉ ŸÃÜáÊÜÊæäà
BWÜ AÊÜâ ±Üâq¿ááÊÜÊÜâ. CíñÜÖÜ AÇæWÜÙÜá ¨Üívæ¿á ÊæáàÇæ
A±Ü³ÚÓÜáÊÝWÜ AÊÜâWÜÙÜ BÙÜÊÝ¨Ü »ÝWܨÜÈÉ¿á WÝÚ ¯àÄ®ÜÈÉ
ÔQR¹àÙÜáÊÜâ¨Üá, AÇæWÜÙÜá ŸívæWÜÙÜÈÉ®Ü ÊæáàÇæ A±Ü³ÚÔ¨ÝWÜ

99

»èWæãàÈPÜ ÍÜŸªWÜÙÜ ËÓݤÃÜÊÝ¨Ü A¥ÜìWÜÙÜá

ÓÜáÃÜQÒñÜÊÝXÃÜáÊÜâ¨Üá. ¨Üívæ¿áñܤ ŸÃÜáÊÜ AÇæWÜÙÜá ÓÜñÜñÜÊÝX ËÓݤÃÜÊÝ¨Ü »ÝWÜWÜÙÜÈÉ ¸æÙæ¿ááÊÜâ¨ÜÄí¨Ü D Eñݳ¨Ü®æWÜÙÜ
ÊÜQÅà»ÜÊÜ®Ü Öæãí¨ÜáÊÜÊÜâ. D ÊÜQÅà»ÜÊÜ®Ü¨Ü ÊÜ꣤Àáí¨ÝX ÊÜÞÃÝoÊÜ®Üá° ÊÜÞÃÜáPÜpær¿á ÓÜËáà£WÜÚí¨Ü ÊÜÞvÜáÊÜâ¨Üá
»ÜãËá¿á JÙÜ»ÝWܨÜÈÉ AÇæWÜÙÜá Jí¨ÜáWÜãvÜáÊÜÊÜâ B¨ÜÃæ ÓÜáÆ»ÜÊÝWÜáÊÜâ¨Üá.
C¸Ý½WܨÜÈÉ »ÜãËá C¨ÝªWÜ AÊÜâ ¸æà±ÜìvÜáÊÜÊÜâ. C¨ÜÃÜ — ¸ÝÃÜTÝ| (Barkhan – Cresent shaped Sand Dune)
±ÜÄOÝÊÜá©í¨Ü AÊÜâWÜÙÜÈÉ JWÜãYw¨Ü ÍÜQ¤¿áã ¸æà±ÜìvÜáÊܨÜá. : aÜí¨ÜÅPæãàÃܨÜíñæ PÝ~ÓÜáÊÜ EÓÜáPÜá ©®æ°. C¨ÜÃÜ Ÿ×ÊÜìñÜÅ
A¨ÜÄí¨Ü AÇæWÜÙÜ ÊÜÖÜ®ÜÍÜQ¤ PÜwÊæá¿ÞWÜáÊÜâ¨Üá ÊÜáñÜᤠCÚhÝÃÜá WÝÚ¿á ©QR®ÜÈÉ CÃÜáÊÜâ¨Üá, A¨æà AíñÜÊÜìPÜÅ
AÇæWÜÙæãí©Wæ ÖÜĨÜá ñÜí¨Ü EÓÜáQ®Ü ÓÜíWÜÅÖÜÊÝWÜáÊÜâ¨Üá. CÚhÝÃÜá WÝÚ¿á ËÃÜá¨Üœ ©QR®ÜÈÉ CÃÜáÊÜâ¨Üá. WÝÚ¿á
D QÅÁá ÓÜñÜñÜÊÝX ®Üvæ¿ááÊÜâ¨ÜÄí¨Ü D »ÝWܨÜÈÉ ¨æãvÜx ©QR®ÜÈÉ¿á Ÿ×ÊÜìPÜÅ CÚhÝÃÜá ÊÜáí¨ÜÊÝX¨ÜªÃæ AíñÜÊÜìPÜÅ
±ÜÅÊÜÞ|¨ÜÈÉ EÓÜáPÜá ÓÜíWÜÅÖÜÊÝX EÓÜáQ®Ü ©®æ°WÜÙÜá CÚhÝÃÜá £àÊÜÅÊÝXÃÜáÊÜâ¨Üá. WÝÚWÜáío ÖÜĨÜá ŸÃÜáÊÜ
ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜÊÜâ. D ©®æ°WÜÙÜá ÓÜáÊÜÞÃÝX GÃÜvÜá »ÜãÎÃÜWÜÙÜ EÓÜáQ®Ü PÜ|WÜÙÜá, WÝÚÀáí¨Ü AvæñÜvæ EípÝX A¥ÜÊÝ
ÊÜá«Ü¨ÜÈÉ, ÓÝWÜÃÜ¨Ü ©QR®ÜÈÉ AíñÜÃ…ÊÜPÜÅÊÝXÃÜáÊÜÊÜâ. WÝÚ¿áÊæàWÜPÜwÊæáB¨Üá¨ÜÄí¨ÜÓÜíWÜÅÖÜÊÝWÜÇÝÃÜí¼ÓÜáÊÜÊÜâ.
— ²ívÝÍܾ (Conglomerate) : ®Ü©¿á ñÜÙܨÜÈÉÃÜáÊÜ PÜÆáÉ C¨ÜÄí¨Ü EÓÜáQ®Ü ÃÝÎWÜÙÝWÜáÊÜÊÜâ. ÃÝÎWÜÙÜ ÖÜ£¤ÃÜ WÝÚ¿á
ÖÜÃÜÙÜá, PæÓÜįí¨ÝX Jí¨ævæ ÓæàÄ AÊÜâWÜÙÜ ÊæáàÇæ Jñܤvܹ¨Ü᪠±ÜÅÊÝÖÜ C¸ÝºXÓÜáÊÜâ¨Üá ÊÜáñÜᤠWÝÚ¿áá ÃÝοá GÃÜvÜã
ñÜ¿ÞÃÝ¨Ü Ÿívæ. C¨ÜÃÜÈÉ¿á ÖÜÃÜÙÜáWÜÙÜá ÓÜÖÜgÊÝX »ÝWÜWÜÙÜÈÉ ÖÜÄ¿áÇÝÃÜí¼ÓÜáÊÜâ¨Üá. ÃÝÎ¿á ±ÜPÜR¨Ü EÓÜáQ®Ü
PÜívÜáŸÃÜáÊÜÊÜâ. PÜ|WÜÙÜá WÝÚ¿á ©QR¯í¨Ü ÊÜááí¨æ ÓÜĨÜá ÖæãàWÜáÊÜâ¨ÜÄí¨Ü
— ®æÃæ¨Üívæ ÖÝWÜã ®æÃæ±ÜŨæàÍÜ¨Ü Ÿ¿áÆáWÙÜ áÜ (Flood Lev- B ÃÝÎ aÜí¨ÜÅPæãàÃÜ¨Ü BPÝÃÜ ±Üvæ¿ááÊÜâ¨Üá. ¸ÝÃÜTÝ|¨Ü
ees and Flood Plains): ®©Ü ¿á ÓíÜ WÅÜÖÜ PÝ¿áì©í¨Ü ÊÝñݼÊÜááS (WÝÚ¿áñܤ ÊÜááS ÊÜÞw¨Ü) CÚhÝÄ®ÜÈÉ
ñ¿Ü ÞÃÝWáÜ ÊÜ »ãÜ ÃãÜ ±WÜ ÙÜ áÜ . ®©Ü ¿á ±ÝñÅܨÈÜ ¿É á ¯àÄ®Ü ÓÜñÜñÜÊÝX EÓÜáQ®Ü PÜ|WÜÙÜá ŸÃÜáñܤÈÃÜáÊÜÊÜâ, A¨ÜÄí¨Ü D
±ÝñÚÜ ¸Ùæ ¿æ ááñ¤Ü A¨áÜ ¨íÜ vXæ íñÜ Êáæ àÇàæ Ä ®©Ü ¿á ¨íÜ v¿æ á CÚhÝÄ®ÜÈÉ EËáìbÖæ°WÜÙÜ®Üá° ®æãàvÜÆá ÔWÜáÊÜâ¨Üá.
Öãæ ÃWÜ æ ÓáÜ ñÊ¤Ü áÜ áñÈ¤Ü ®Ü ±Åܨàæ ꬆ ÈÜ É ±ÓÜ ÄÜ ÓáÜ ÊâܨáÜ . C¨PÜ Ræ ®Ãæ æ — »ÜÔ¾àPÜÃÜ| (Oxidation) : ÃÝÓÝ¿á¯PÜ ÓÜÊÜPÜÚ¿á Jí¨Üá
(±äÜ Ã)Ü G®áÜ Ê° ÃÜ áÜ . ®©Ü Wæ ®Ãæ æ Ÿí¨ÝWÜ ±ÅÜÊÝÖ¨Ü ãæ í©Wæ ¨ãæ vxÜ ±ÜÅPÝÃÜ. Pܹº|¨Ü A©Ä®Ü BQÕg®…¨æãí©Wæ ÃÝÓÝ¿á¯PÜ
±ÅÜÊÞÜ |¨ÈÜ É PÓæ ÃÜ áÜ ÖÄÜ ¨áÜ ŸÃáÜ ÊâܨáÜ . A¨ÃÜ ÈÜ ¿É á EÃáÜ pÝ¨Ü ±ÜÅQÅÁá¿ÞWÜáÊÜâ¨æãà BWÜ ÎÇæWÜÙÜÈÉ¿á Pܹº|PæR ñÜáPÜáR
PÓÜ Ü ®©Ü ¿á ñÙÜ ¨Ü ÈÜ É CÃáÜ ÊâܨáÜ , ÖWÜ áÜ Ãݨ,Ü ®áÜ |W¡ Ý¨Ü »ÝWÜ ×w¿ááÊÜâ¨Üá. ¿ÞÊÜâ¨æà ÊÜáãƨÜÅÊÜ嬆 BQÕg®…¨æãí©Wæ
±ÅÜÊÝÖ¨Ü ÈÜ É ±ÓÜ ÄÜ ÔÃáÜ ÊâܨáÜ . ®Ãæ ¿æ á ¯àÃáÜ ±ÅÜÊÝÖ¨Ü ãæ í©Wæ BWÜáÊÜ ÃÝÓÝ¿á¯PÜ QÅÁáWæ »ÜÔ¾àPÜÃÜ| G®Üá°ÊÜÃÜá.
ÆíŸÃãÜ ±Ü ©Q®R ÈÜ É GÈ¿É áÊÃÜ Wæ æ ñÆÜ á±âÜÊâܨãæ à, AÈ¿É áÊÃÜ Xæ - — »Üã±Üqr (Plats) : »ÜãPÜÊÜaÜÊÜâ ±ÝÅÊÜÃÜ|¨Ü ÊæáàÇæ Ô§ÃÜÊÝX¨æ,
®Ü »ÝW¨Ü ÈÜ É ®áÜ |W¡ Ý¨Ü PÓæ ÃÜ áÜ ÓíÜ WÅÜÖÊÜ ÝWáÜ ÊâܨáÜ . D ±Åܨàæ ÍPÜ Ræ B¨ÜÃæ »ÜãPÜÊÜaÜÊÜâ Jí¨Üá WÜãwÆÉ. A¨ÜÃÜ A®æàPÜ bPÜR¨æãvÜx
®Ãæ ¿æ á Ÿ¿áÆá G®áÜ Ê° ÃÜ áÜ . ®Ãæ ¿æ á ¯àÄ®ãæ í©Wæ Ÿí¨Ü ñÜáívÜáWÜÙÝXÊæ. D ñÜáívÜáWÜÙÜá ÓÜÌñÜíñÜÅÊÝX ËÖÜÄÓÜᣤÃÜáñܤÊæ.
EÃáÜ oá PÓæ ÃÜ áÜ ®©Ü ¿á ¨íÜ v¿æ áÈÉ ÓíÜ WÅÜÖÊÜ ÝWáÜ ÊâܨáÜ . D ñÜáívÜáWÜÚWæ »Üã±Üqr G®Üá¾ÊÜÃÜá.
Êáæ àÈí¨Ü Êáæ àÇæ D ñÃÜ ÖÜ Ü ÓíÜ WÅÜÖÊÜ Ý¨ÃÜ æ AÈ¿É á GñÃ¤Ü Ü ¸Ùæ ¨æ áÜ — »ÜãdÜñÜÅ ÎÇæ (Mushroom Rock) : WÝÚ¿á ñæãàvÜáËPæ¿á
®©Ü ¿á ±ÝñÅÜPRæ ÓÊÜ ÞÜ íñÃÜ Ü ©®W°æ ÙÜ áÜ ñ¿Ü ÞÃÝWáÜ ÊÊÜ âÜ. CÊâÜWÚÜ Wæ PÝ¿áì©í¨Ü ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜ »ÜãÃÜã±Ü.
®Ãæ ¿æ á ¨íÜ væ G®áÜ Ê° ÃÜ áÜ . — »ÜãÊæàÎrñÜ (Land Locked) ः »ÜãËáÀáí¨Ü BÊÜêñÜÊݨÜ.
— ±ÜÅÓܧÃÜ»ÜíWÜ (Fault) : AíñÜWÜìñÜ aÜÆ®æWÜÙÜ JñܤvÜ ¹¨Ü᪠(1) PæÆÊÜâ ÓÜÊÜáá¨ÜÅWÜÙÜá ÓÜí±Üä|ìÊÝX ®æÆ¨Ü ÊæáàÇæ CÊæ.
ÎÇæWÜÙÜÈÉ ¹ÃÜáPÜá ¹àÙÜáÊÜâ¨Üá. CíñÜÖÜ ¹ÃÜáPÜáWÜÚWæ AÊÜâ ¿ÞÊÜâ¨æà ÊÜáÖÝÓÝWÜÃܨæãí©Wæ hæãàwÓÜƳqrÆÉ,
±ÜÅÓܧÃÜ»ÜíWÜ CÆÉÊæ Ë»ÜíWÜ G®Üá°ÊÜÃÜá. ÊÜÈàPÜÃÜ| BWÜáÊÝWÜ A¨ÜÄí¨Ü AÊÜâWÜÚWæ »ÜãÊæàÎrñÜ ÓÜÊÜáá¨ÜÅ G®Üá°ÊÜÃÜá. E¨Ý.
(±ÜÊÜìñÜWÜÚWæ ¯ÄWæ ¹àÙÜáÊÝWÜ)A£à JñܤvÜ ¹¨Ü᪠CÆÉÊæ AÃÜÆ, PÜPÜÔ³¿á®…. (2) ¿ÞÊÜ ÃÝÐÜóWÜÚWæ ÓÜÊÜáá¨ÜÅ ¨ÜívæWÜÚÆÉ
ÊÜÈWÜÙÜá ñÜáívÜÄÓÜáÊÜâ¨ÜÄí¨ÜÆã ±ÜÅÓܧÃÜ»ÜíWÜ BWÜáÊÜâ¨Üá. CíñÜÖÜ ÃÝÐÜóWÜÚWæ »ÜãÊæàÎrñÜ ÃÝÐÜóWÜÙÜá G®Üá°ÊÜÃÜá. E¨Ý&
— ÊÜÞÃÜáPÜpær¿á ÓÜËá£WÜÙÜá (Market Committee) : ®æà±ÝÙÜ, »ÜãñÝ®Ü ÊÜááíñݨÜÊÜâ.
Eñݳ¨ÜPÜÄWæ ñÜÊÜá¾ Eñݳ¨Ü®æWÜÙÜ ÊÜÞÃÝo ÓÜáÆ»ÜÊÝX — »ÜãÓÜVÆ®Ü (Landslide) : ±ÜÊÜìñÜWÜÙÜ CÚhÝÄ®ÜÈÉ ¹ÃÜáPÜá¹or
ÊÜÞvÜÆá ŸÃܸæàPÜá, D ÊݱÝÄWÜÚWæ Eñݳ¨Ü®æWÜÙÜá Jí¨æà ÎÇæWÜÙÜ ÓܤÃÜ ¨æãvÜx ±ÜÅÊÜÞ|¨ÜÈÉ CÃÜáÊÜâ¨Üá. D ÓܤÃÜÊÜâ ÓÜÌƳ
ÓܧÙܨÜÈÉ E±ÜÆŸœÊÝWÜÇæí¨Üá ÊÜÞÃÜáPÜpær¿á ÓÜËáà£WÜÙÜ ±æäÙÝÛX CÃÜáÊÜâ¨ÜÄí¨Ü ÊÜáÙæWÝƨÜÈÉ ÊÜáÙ湨ܪ®ÜíñÜÃÜ B
Óݧ±Ü®æ ÊÜÞvÜÇÝWÜáñܤ¨æ. ËÍæàÐÜÊÝX, PÜêÑ Eñݳ¨Ü®æWÜÙÜá ¯àÃÜá ¨æãvÜx ±ÜÅÊÜÞ|¨ÜÈÉ AÊÜâWÜÙÜÈÉ CíWÜáÊÜâ¨Üá. C¨ÜÄí¨Ü

100

»èWæãàÈPÜ ÍÜŸªWÜÙÜ ËÓݤÃÜÊÝ¨Ü A¥ÜìWÜÙÜá

D ÓܤÃÜ¨Ü »ÝÃÜ ÖæaÜácÊÜâ¨Üá ÊÜáñÜᤠD ±ÜÊÜìñÜ Aw»ÝWܨÜñܤ Ÿ|¡¨Ü ¨Üor dÝÁá¿á®Üá° ŸÙÜÓÜáÊÜÃÜá.
ÓÜÄ¿á ÇÝÃÜí¼ÓÜáÊܨÜá. ÓÜÄ¿ááÊÜ QÅÁá¿áWÜ£ ¸æÙæ¨Üá — ÃÝÓÝ¿á¯PÜ Ë¨ÝÃÜOæ (Chemical Weathering) :
PæÆÊæà PÜÒ|WÜÙÜÈÉ ¨æãvÜx Ÿívæ ÖÝWÜã ÊÜá~¡®Ü ÃÝÎ ±ÜÊÜìñܨÜ
Aw¿áÈÉ Ÿí¨Üá ¹àÙÜáÊÜâ¨Üá, »ÜãPÜí±Ü©í¨ÜÆã »ÜãÓÜVÆ®Ü ÃÝÓÝ¿á¯PÜ QÅÁáÀáí¨Ü BWÜáÊÜ Ë¨ÝÃÜOæ: CíñÜÖÜ Ë¨ÝÃÜOæ
ÓÜí»ÜËÓÜáÊܨÜá. B¨ÜÅì ÖÜÊÝÊÜÞ®Ü¨Ü ±ÜŨæàÍܨÜÈÉ BWÜáÊÜâ¨Üá. C¨ÜÃÜÈÉ
— ¸æàwPæ (Demand) : g®ÜÃÜá ¿ÞÊÜ ÊÜÓÜᤠA¥ÜÊÝ ÓæàÊæ¿á®Üá° ÊÜááSÂÊÝX PÝŸì®Ü®æ, ¨ÜÅËàPÜÃÜ|, »ÜÔ¾àPÜÃÜ| ÊÜááíñݨÜ
PæãívÜáPæãÙÜÛÆá ԨܜÄÃÜáÊÜÃæãà A¨ÜÃÜ ±ÜÄÊÜÞ|Êæí¨ÜÃæ QÅÁáWÜÙÜá BWÜáÊÜÊÜâ. ËÐÜáÊÜÊÜêñܤ ±ÜŨæàÍܨÜÈÉ ÃÝÓÝ¿á¯PÜ
¸æàwPæ. ÊÜÓÜᤠCÆÉÊæ ÓæàÊæ¿á ÊÜåèÆÂÊÜâ ¸æàwPæ¿áíñæ ˨ÝÃÜOæ ŸÖÜÙÜ BÙܨÜÊÜÃæWæ BWÜᣤÃÜáñܤ¨æ.
Ÿ¨ÜÇÝWÜŸÖÜá¨Üá. — ÆÊÜ| Óܤí»Ü (Stalactite and Stalagmite): ÓÜá|¡¨ÜPÜÈÉ®Ü
— ׯ°àÄ®Ü PæÒàñÜÅ (Solifluction) : ËÓݤÃÜÊÝ¨Ü ÊÜáí¨ÜWÜ£Àáí¨Ü ±ÜŨæàÍܨÜÈÉ, ËÍæàÐÜÊÝX WÜáÖæWÜÙÜÈÉ ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜ PÝÒÃÜWÜÙÜ
BWÜáÊÜ Jí¨Üá ÓÜÊÜPÜÚ. ÓÜÊÜáÎàñæãàÐÜ¡ ±ÜŨæàÍܨÜÈÉ. Óܤí»Ü. »Üãgƨæãí©Wæ ÖÜĨÜáñÜí¨Ü PÝÒÃÜ¨Ü ¯àÄ®Ü
GÈÉ EÐÜ¡ñÝÊÜÞ®Ü PæÆÊÜâ PÝƨÜÊÜÃæWæ ÍÜã®Ü AíÍÜQRíñÜ ¸Ýѳà»ÜÊÜ®Ü B¨Üá¨ÜÄí¨Ü WÜáÖæWÜÙÜÈÉ ÓÜíWÜÅÖÜÊÝWÜáÊÜâ¨Üá.
PÜwÊæá CÃÜáÊÜâ¨Üá, ÖÝWÜã GÈÉ ¯àÃÜá Öæ±Üâ³WÜoárÊÜ PÝÒÃÜ ÓÜíWÜÅÖÜÊÝX WÜáÖæ¿á dÜ£¤¯í¨Ü PæÙÜWæ CÆÉÊæ ®æÆ©í«Ü
ÖÝWÜã Ÿ¶Üì PÜÃÜWÜáÊÜ QÅÁá ÓÜñÜñÜÊÝX ®Üvæ¿ááÊÜâ¨æãà ÊæáàÇæ Óܤí»ÜWÜÚWæ A«æãàÊÜááU Óܤí»Ü, ®æÆ©í¨Ü ÊæáàÈ®Ü
AíñÜÖÜ ÓܧÙÜWÜÙÜÈÉ D ÓÜÊÜPÜÚ ËÓݤÃÜÊÝ¨Ü ±ÜŨæàÍܨÜÈÉ ©QR®ÜÈÉ ¸æÙæ¨Ü Óܤí»ÜWÜÚWæ F«ÜÌìÊÜááU Óܤí»Ü G®Üá°ÊÜÃÜá.
PÜívÜáŸÃÜáÊÜâ¨Üá. Bí«ÜűÜŨæàÍÜ¨Ü ËÍÝTݱÜor| iÇæÉ¿áÈÉ¿á ¸æãàÃÝ WÜáÖæ
— ÊæáàÐÜÎÇæ (Roche Moutonnee): ×ÊÜá®Ü©¿á ±ÝñÜŨÜÈÉ C¨Üá »ÝÃÜñܨÜÈÉ¿á ÓÜá|¡¨ÜPÜÈÉ®Ü ±ÜÅÊÜááS WÜáÖÜWÜÙÜÈÉ
PÜívÜáŸÃÜáÊÜ Jí¨Üá »ÜãÃÜã±Ü. C¨ÜÃÜ ¯ÊÜÞì| ×ÊÜá®Ü©¿á Jí¨ÝX¨æ.
ñæãàvÜáËPæ¿á PÝ¿áì©í¨Ü BWÜáÊÜâ¨Üá. ×ÊÜá®Ü©¿á — ñÜãWÜá PÜ~Êæ (Hanging Valley): ×ÊÜá®Ü©¿á
ÊÜÞWÜì¨ÜÈÉ CÃÜáÊÜ ÎÇæWÜÙÜ ÊæáàÈí¨Ü ×ÊÜá®Ü© ÖÜÄ¿ááÊÝWÜ ñæãàvÜáËPæ¿á PÝ¿áì©í¨Ü ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜ Jí¨Üá
×ÊÜá®Ü©¿á ©QR®ÜÈÉÃÜáÊÜ »ÝWÜ ZÐÜìOæÀáí¨ÝX »ÜãÃÜã±Ü. ÊÜááS ×ÊÜá®Ü©Wæ ÓæàÃÜáÊÜ E±Ü ×ÊÜá®Ü©¿áÈÉ,
®ÜËÃÝWÜáÊÜâ¨Üá; B¨ÜÃæ ±ÜÅÊÝÖܨÜñÜ¤È®Ü »ÝWܨÜÈÉ PÜwÊæá ×ÊÜáËÃÜáÊÜâ¨Üá. A¨ÜÄí¨ÝX A¨ÜÃÜ ñæãàvÜáËPæ¿á
¯àįí¨Ü ÓÜÊÜPÜÚ¿ÞX (˨ÝÃÜOæ) ÎÇæ¿á ñÜáívÜáWÜÙÜá PÝ¿áìÊÜä PÜwÊæá CÃÜáÊÜâ¨Üá. ÊÜááS ×ÊÜá®Ü©¿áÈÉ
¹w¿ÞX B »ÝWÜ EÃÜápÝWÜáÊÜâ¨Üá. D »ÜãÃÜã±ÜPæR ±ÝñÜÅ¨Ü ñÜáíŸ ×ÊÜá ÓÜíWÜÅÖÜÊÝXÃÜáÊÜâ¨Üá. GÃÜvÜã
ÊæáàÐÜÎÇæ A®Üá°ÊÜÃÜá. ×ÊÜá®Ü©WÜÙÜ ÓÜíWÜÊÜáÊݨÝWÜ GÃÜvÜã ±ÜÅÊÝÖÜWÜÙÜ Ÿ±Üì¨Ü
— ¿ÞÃܨÝíWÜ (Yardang) : WÝÚ¿á A±ÜPÜÒÃÜ| ÖÝWÜã GñܤÃÜÊÜä ÓÜÊÜá®ÝXÃÜáÊÜâ¨Üá. E±Ü×ÊÜá®Ü©¿á ñÜÙÜ ÊÜááSÂ
A±ÜÊÜÖÜ®Ü D GÃÜvÜã PÝ¿áìWÜÚí¨Ü ÊÜáãÆ ÎÇæ¿á ×ÊÜá®Ü©¿á ñÜÙÜQRíñÜ ÊæáàÇæ CÃÜáÊÜâ¨Üá. Ÿ¶Üì PÜÃÜX¨Ü
A¥ÜÊÝ Jí¨ÜáWÜãw ñÜ¿ÞÃÝ¨Ü AÊÜÓݨÜWÜÙÜ ZÐÜìOæ ®ÜíñÜÃÜ C¨Üá PÜívÜáŸÃÜáÊÜâ¨Üá. E±Ü ×ÊÜá®Ü©¿á PÜ~Êæ
ÖÝWÜã ÊÜÖÜ®ÜÊÝX ñÜ¿ÞÃÝ¨Ü »ÜãÃÜã±Ü. D »ÜãÃÜã±Ü¨Ü ÊÜááS ×ÊÜá®Ü©¿á ñÜÙÜQRíñÜ GñܤÃܨÜÈÉ CÃÜáÊÜâ¨Üá. A¨Üá
BPÝÃÜ vܟẠ(ŸávÜÊæáàÇÝX) ¹¨Üª ®ÝÊæ¿áíñæ PÝ~ÓÜáñܤ¨æ. ñÜãX¨Üíñæ PÝ~ÓÜáÊÜâ¨ÜÄí¨Ü A¨ÜPæR ñÜãWÜá PÜ~Êæ GíŸ ÓÜíhæn
¿ÞÃܨÝíWÜ¨Ü WÝڿᣤ®Ü »ÝWÜ¨Ü CÚhÝÃÜá £àÊÜÅÊÝX- E±ÜÁãàXÓÜáÊÜÃÜá.
ÃÜáñܤ¨æ. A¨æà, WÝÚ¿á ËÃÜá¨Üœ »ÝWÜ¨Ü CÚhÝÃÜá ÊÜáí¨ÜÊÝX- — ÊÜWÝìíñÜÃÜ (Class Interval): ÊÜWÜì¨Ü ¯ÊÜá¾ ÖÝWÜã
ÃÜáÊÜâ¨Üá. ±ÜŨæàÍܨÜÈÉ PÜt| ÖÝWÜã Êæáñܤ®æ¿á ÎÇæWÜڨܪÃæ, EaÜc ÔàÊæáWÜÙÜ AíñÜÃÜ Gí¨ÜÃæà®æà ÊÜWÝìíñÜÃÜ, PæÒàñÜÅZ¯
ÊÜáê¨ÜáÎÇæ¿á »ÝWÜ BÙÜÊÝ¨Ü ÓÜÊÜPÜÚ ¿ÞWÜáñܤ¨æ ÖÝWÜã PÜt| CÆÉÊæ ÓÜÊÜáZ¯ ®ÜPÝÍæ ñæWæ¿ááÊÝWÜ ZoPÜWÜÙÜ WÜÄÐÜr
ÎÇæ G¨Ü᪠PÝ~ÓÜáÊÜâ¨Üá. ÖÝWÜã PܯÐÜr ÊÜåèÆÂWÜÙÜ ËaÝÃÜ ÊÜÞw 5 Äí«Ü 7 ÊÜWÜìWÜÙÜ®Üá°
— Ÿ|¡¨ÜdÝÁáWÜÙÜá (Colour Tints) ः E¨æªàÍÝñܾPÜ ®ÜPÝÍæ¿áÈÉ ñæWæ¿áÇÝWÜáÊÜâ¨Üá. AÊÜâWÜÙÜ AíñÜÃÜPæR ÊÜWÝìíñÜÃÜ G®Üá°ÊÜÃÜá.
¸æàÃæ ¸æàÃæ ±ÜŨæàÍÜWÜÙÜ®Üá° ñæãàÄÓÜÆá Ÿ|¡WÜÙÜ E±ÜÁãàWÜ — ÊÜÈàPÜÃÜ| (Folding): ±Üê¦Ì¿á ±ÝÅÊÜÃÜ|¨ÜÈÉ¿á
ÊÜÞvÜÇÝWÜáÊÜâ¨Üá. ÓÜÊÜáZ¯ CÆÉÊæ PæÒàñÜÅZ¯ ®ÜPÝÍæWÜÙÜÈÉ »ÝWܨÜÈÉ¿á aÜÆ®æWÜÚí¨ÝX »ÜãPÜÊÜaÜ¨Ü ÊæáàÇæ JñܤvÜ
Jí¨æà Ÿ|¡¨Ü ¸æàÃæ ¸æàÃæ dÝÁáWÜÙÜ®Üá° ŸÙÜÓÜáÊÜÃÜá. D ¹¨Ü᪠»ÜãPÜÊÜaÜPæR ¯ÄWæ ¹àÙÜáÊÜ QÅÁá Gí¨ÜÃæà®æà
dÝÁáWÜÙÜá ÊÜåèÆÂÊܮݰ«ÜÄÔÃÜáÊÜÊÜâ. PÜwÊæá ÊÜåèÆ嬆 ÊÜÈàPÜÃÜ|.
±ÜŨæàÍܨÜÈÉ Ÿ|¡¨Ü ñæÙÜÛX®Ü ÖÝWÜã ÖæaÜác ÊÜåèÆÂ˨ܪ ±ÜŨæàÍÜPæR

101

»èWæãàÈPÜ ÍÜŸªWÜÙÜ ËÓݤÃÜÊÝ¨Ü A¥ÜìWÜÙÜá

— EÓÜáQ®Ü ¨ÜívÜ (Sand bar): ÓÜÊÜáá¨ÜÅ ¨Üívæ¿áÈÉ EÓÜáQ®Ü — ÓÜÊÜáZ¯ ±Ü¨Üœ£ (Isopleth Method): ËñÜÃÜOæ ñæãàÄÓÜáÊÜ
ÓÜíWÜÅÖÜÊÝX A®æàPÜ ±ÜÅPÝÃÜ¨Ü »ÜãÃÜã±ÜWÜÙÜá ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜÊÜâ. ®ÜPÝÍæ¿á Jí¨Üá ±Ü¨Üœ£. D ±Ü¨Üœ£¿áÈÉ Jí¨Üá ÓÜí¨Ü»Üì¨Ü
EÓÜáPÜá ©®æ° C¨Üá AÊÜâWÜÙÜÇæãÉí¨Üá. EÓÜáPÜá ©®æ°¿á Êæáà騆 ÓÝíUÂPÜ ÊÜÞ×£¿á E±ÜÁãàWÜ ÊÜÞvÜÇÝWÜáÊÜâ¨Üá. Aí¨ÜÃæ
EÓÜáPÜá AÇæWÜÚí¨ÝX ÊÜáñæ¤ ÓÜÊÜáá¨ÜÅÊÜ®Üá° ÓæàÃÜáÊÜâ¨Üá. ÓÝíUÂPÜ ÊÜÞ×£ Jí¨Üá ÓܧÙÜ©¨ÜªÃÜáÊÜâ¨Üá. ¿ÞÊÜ aÜÆWÜÙÜ
B¨ÜÃæ A¨Üá ÖæaÜác BÙÜPæR ÖæãàWܨæ WÜÄÐÜr AÇæ¿á ÔàÊæáXíñÜ ËñÜÃÜOæ ÓÜñÜñÜÊÝX CÃÜáÊÜâ¨æãà CíñÜÖÜ aÜÆWÜÙÜ ËñÜÃÜOæWÝX
PæÆÊæà AíñÜÃܨÜÈÉ A¨Üá ©®æ°Wæ ÓÜÊÜÞíñÜÃÜÊÝ¨Ü ©Ìà±Ü¨Üíñæ D ±Ü¨Üœ£¿á E±ÜÁãàWÜ ÊÜÞvÜÇÝWÜáÊÜâ¨Üá. E¨Ý& GñܤÃÜ,
ÓÜíWÜÅÖÜÊÝWÜáñܤ¨æ. PÝÇÝíñÜÃܨÜÈÉ D ©Ìà±ÜWÜÙÜá GñܤÃÜÊÝX ±Ügì®ÜÂÊÜÞ®Ü, EÐÜ¡ñÝÊÜÞ®Ü ÊÜááíñݨÜÊÜâ.
ÖÜÃÜÊÝWÜáÊÜÊÜâ ÖÝWÜã AÊÜâWÜÙÜ GñܤÃÜ »ÜÃÜñÜ¨Ü WÜÄÐÜr ÔàÊæáX-
íñÜ ÖæaÝcWÜáÊÜâ¨Üá ÖÝWÜã AÊÜâWÜÙÜ ÓÝÆá ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜâ¨Üá. — ÓÜÊÜáPæàí©ÅñÝÓܤÃÜ (Concentric Layers): BÈPÜÆáÉWÜÙÜá
CíñÜÖÜ ©Ìà±ÜWÜÙÜá J¨ÜPæãRí¨Üá PÜãw ÓÜñÜñÜÊÝ¨Ü Jí¨Üá ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÝWÜ F¨ÜÌìWÝËá ±ÜÅÊÝÖÜ©í¨Ü AÊÜâ ÓÜñÜñÜÊÝX
EÓÜáQ®Ü ¨ÜívÜ ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜâ¨Üá. EÓÜáQ®Ü ©®æ°Wæ ÊæáàÇæ PæÙÜWÝWÜáÊÜÊÜâ. ÖæaÜác GñܤÃܨÜÈÉ Öæãà¨ÝWÜ AÊÜâWÜÙÜ ÓÜáñܤ
ÓÜÊÜÞíñÜÃÜÊÝX ¸æÙæ¨Ü D ¨ÜívÜ©í¨ÝX ÖÜÊÜÙÜ©Ÿº¨ÜíñÜÖÜ Ÿ¶Üì¨Ü ÖæãÓÜ ÓܤÃÜ PÜãvÜáÊܨÜá. D QÅÁá ÊæáàÈí¨Ü ÊæáàÇæ
ÓÜÃæãàÊÜÃÜWÜÙÜá ¯ÊÜÞì|ÊÝWÜáÊÜÊÜâ. B¨ÝWÜ BÈPÜÆáÉWÜÙÜ ÊæáàÇæ A®æàPÜ ÓܤÃÜWÜÙÜá ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜÊÜâ.
CíñÜÖÜ ÓܤÃÜWÜÚWæ ÓÜÊÜáPæàí©ÅñÜ ÓܤÃÜWÜÚ®Üá°ÊÜÃÜá.
— ÊÜáÃÜÙÜá ÎÇæ (Sandstone): EÓÜáQ®Ü ÎÇæ. C¨Üá ÓܤÃÜWÜÙÜ
ÎÇæ¿á Jí¨Üá ±ÜÅPÝÃÜÊÝX¨æ. — ÓÝWÜÃÜ¨Ü PÜw¨Ý¨Ü ¨Üívæ (Sea Cliff): ÎÇæWÜÚÃÜáÊÜ ¨ÜívæWÜÙÜÈÉ
AÇæWÜÙÜ ñæãàvÜáËPæ¿á PÝ¿áì©í¨Ü ñÜ¿ÞÃÝ¨Ü Jí¨Üá
— ÊÜáÃÜÙÜá ©®æ° (Sand Dune): WÝÚ¿á ÓÜíWÜÅÖÜ¨Ü »ÜãÃÜã±Ü. ÓÝWÜÃÜ¨Ü ¨Üívæ¿áÊÜÃæWæ Öܹº¨Ü WÜávÜx CÆÉÊæ ñܱܳȮÜ
PÝ¿áì©í¨Ü ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜ Jí¨Üá »ÜãÃÜã±Ü. D »ÜãÃÜã±Ü Aw¿áÈÉ ÓÜñÜñÜÊÝX AÇæWÜÙÜ ÖæãvæñÜ ¹àÙÜᣤÃÜáñܤ¨æ. C¨ÜÄí¨Ü
ËÍæàÐÜÊÝX EÐÜ¡ ÊÜáÃÜá»ÜãËá CÆÉÊæ ÓÝWÜÃÜ ¨ÜvܨÜÈÉ Aw»ÝWܨÜÈÉ¿á ÎÇæWÜÙÜ ÓÜÊÜPÜÚ BWÜáÊÜâ¨Üá. C¨ÜÄí¨Ü
®æãàvÜÆá ÔWÜáÊÜâ¨Üá. BPÝÃÜPÜR®ÜáÓÜÄÔ ÊÜáÃÜÙÜᩮ氿áÈÉ ÊæáàÇæ C¨Üª ÎÇæWæ B«ÝÃÜËÆɨÝX AÊÜâ PæÙÜWæ PÜáÔ¿ááÊÜÊÜâ.
TÝÃÜTÝ| CÆÉÊæ Óæç¶Ü GíŸ GÃÜvÜá ±ÜÅPÝÃÜWÜÙÜ®Üá° C¨ÜÄí¨Ü ÓÝWÜÃÜ¨Ü PÜw¨Ý¨Ü ¨ÜívæWÜÙÜá ¯ÊÜÞì|ÊÝWÜáÊÜÊÜâ.
ÊÜÞvÜÇÝWÜáÊÜâ¨Üá. ÓÜáÊÜÞÃÝX CíñÜÖÜ ¨ÜívæWÜÙÜ Aw¿áÈÉ ñÜÃÜíWÜ ZÑìñÜ
ÊÜáíaÜWÜÙÜá PÜívÜáŸÃÜáÊÜÊÜâ.
— ˨ÝÃÜOæ (Weathering): ÎÇæWÜÙÜá ±æäÙÝÛWÜáÊÜ QÅÁá.
C¨ÜÃÜÈÉ PÝÀáPÜ, ÃÝÓÝ¿á¯PÜ ÖÝWÜã hæçËPÜ GíŸ ÊÜáãÃÜá — ÓÝWÜÃܨÜPÜÊÜÞ®Üá (Arch): ÓÜÊÜáá¨ÜŨÜÈÉ ÓÝPÜÐÜár AíñÜÃܨÜÊÜÃæWæ
±ÜÅPÝÃÜWÜÚÊæ. Öܹº¨Ü »ÜãÎÃÜ¨Ü ñæãàwPæ BX ÓÝWÜÃÜ PÜÊÜÞ®ÜáWÜÙÜ ¯ÊÜÞì|
BWÜáÊÜâ¨Üá. ÊÜáÃÜÙÜá ÎÇæ CÆÉÊæ ÓÜá|¡¨Ü PÜÆáÉWÜÙÜ ÓܤÃÜËÃÜáÊÜ
— Ë»ÜíWÜ (Fault): ±ÜÅÓܧÃÜ»ÜíWÜ ®æãàwÄ. ÊæáñܤX®Ü ÎÇæWÜÙÜá CÃÜáÊÜ »ÝWÜWÜÙÜÈÉ ÓÝWÜÃÜ¨Ü PÜÊÜÞ®ÜáWÜÙÜá
— ˨ÝÅÊÜÂPÜÒÊÜá (Soluble): PÜÃÜWÜáÊÜ ±Ü¨Ý¥Üì. Öæbc®Ü ±ÜÅÊÜÞ|¨ÜÈÉ PÜívÜáŸÃÜáÊÜÊÜâ. »ÜãÅÎÃÜ¨Ü GÃÜvÜã
— ËÆ¿á ËÊÜÃÜ (Sink hole): ÊÜááSÂÊÝX ÓÜá|¡¨ÜPÜÈÉ®Ü Ÿ©WÜÙÜÈÉ ñÜÙÜ¨Ü »ÝWܨÜÈÉ AÇæWÜÙÜ ±ÜÅÖÝÃÜÊÝX B »ÝWܨÜ
ñæãàvÜáËPæ BWÜáÊÜâ¨Üá ÖÝWÜã PÝÇÝíñÜÃܨÜÈÉ ÓÝWÜÃܨÜ
±ÜŨæàÍܨÜÈÉ ñæãàvÜáËPæ¿á QÅÁáÀáí¨Ü ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜ PÜÊÜÞ®Üá ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜâ¨Üá.
Jí¨Üá »ÜãÃÜã±Ü. ÓÜá|¡¨ÜPÜÈÉ®ÜÈÉ PÜÃÜWÜáÊÜ ±Ü¨Ý¥ÜìWÜÙÜá
Öæbc®Ü ±ÜÅÊÜÞ|¨ÜÈÉ CÃÜáÊÜÊÜâ. CíñÜÖÜ ±Ü¨Ý¥ÜìWÜÙÜá ¯àÄ®ÜÈÉ — ÓÝWÜÃÜ WÜáÖæ (Sea Caves): ÓÝWÜÃÜ¨Ü PÜw¨Ý¨Ü
PÜÃÜX ÖÜĨÜá ÖæãàWÜáÊÜÊÜâ. CíñÜÖÜ QÅÁáÀáí¨ÝX WÜáÖæWÜÙÜá Ÿívæ¿á Aw»ÝWܨÜÈÉ AÇæWÜÙÜ Öæãvæñܹ¨Ü᪠WÜáÖæWÜÙÜá
¯ÊÜÞì| BWÜáÊÜÊÜâ. PÝÇÝíñÜÃÜ©í¨Ü WÜáÖæ¿á dÜñÜᤠ¯ÊÜÞì|ÊÝWÜáÊÜÊÜâ. B¨ÜÃæ PæÆÊÜâ A±ÜÊÝ¨Ü ¹orÃæ. D
PÜáÔ¨Üá ®æÆ¨Ü ÊæáàÇæ ¹¨Ü᪠AÈÉ ñÜWÜáY ¯ÊÜÞì|ÊÝWÜáÊÜâ¨Üá. WÜáÖæWÜÙÜá ÖæaÜác BÙÜÊÝXÃÜáÊÜâ©ÆÉ.
»ÜãËá¿áÊæáàÇæ ®æçÓÜXìPÜÊÝX ¹¨Üª CíñÜÖÜ ñÜXYWæ ËÊÜÃÜ
G®Üá°ÊÜÃÜá. »ÜãËá¿á Êæáà騆 gƱÜÅÊÝÖÜWÜÙÜá CíñÜÖÜ — ÓæàÊæ (Services) ः ÊÜÞ®ÜÊÜ ÊÜÂÊÜÓÝ¿áWÜÙÜÈÉ Jí¨Üá.
ñÜXY®ÜÈÉ Jí¨ÜáWÜãvÜáÊÜÊÜâ. C¨ÜÃÜÈÉ ÊÜÓÜá¤WÜÙÜ ¯ÊÜÞì| CÆÉÊæ ÊݱÝÃÜ (˯ÊÜá¿á)
— ÊæçÎÌPÜ Ë¨ÝÅÊÜPÜ (Universal Solvent) : ÖæaÜác ÖæaÜác BWÜáÊÜâ©ÆÉ. D ÊÜÂÊÜÓÝ¿á¨ÜÈÉ g®ÜÃÜá WÝÅÖÜPÜÄWÜ ËË«Ü
±Ü¨Ý¥ÜìWÜÙÜá PÜÃÜWÜáÊÜ Ë¨ÝÅÊÜPÜ. ¯àÄ®ÜÈÉ A®æàPÜ ±Ü¨Ý¥ÜìWÜÙÜá ÓæàÊæWÜÙÜ®Üá° ±ÜäÃæçÓÜáÊÜÃÜá. E¨Ý& ÎPÜÒPÜ, ÊÜQàÆ ÖÝWÜã vÝPÜrÃÜ
PÜÃÜWÜáÊÜâ¨ÜÄí¨Ü A¨ÜPæR ÊæçÎÌPÜ Ë¨ÝÅÊÜPÜ G®Üá°ÊÜÃÜá. ÊÜááíñݨÜ.

— Óæç¶Ü (Seif): AÃæà¹P… »ÝÐæ¿áÈÉ Óæç¶Ü D ÍÜŸª¨Ü A¥Üì
ñÜÆÊÝÃÜá Gí¨ÝWÜáñܤ¨æ. D ±ÜÅPÝÃÜ¨Ü EÓÜáQ®Ü ©®æ°WÜÙÜá PÜwÊæá

102

»èWæãàÈPÜ ÍÜŸªWÜÙÜ ËÓݤÃÜÊÝ¨Ü A¥ÜìWÜÙÜá

AWÜÆ¨Ü ¨ÜãÃÜ¨Ü ÊÜÃæWæ ±ÜÓÜÄÔÃÜáÊÜÊÜâ. AÊÜâ ñÜÆÊÝÄ®Üíñæ — ×ÊÜáÃÝw PÜoPÜ (Esker): ×ÊÜáÃÝw¿á ÓÜíWÜÅÖÜ©í¨Ü
PÝ~ÓÜáÊÜÊÜâ, A¨ÜÄí¨Ü AÊÜâWÜÚWæ Óæç¶Ü G®Üá°ÊÜÃÜá. ñÜ¿ÞÃÝ¨Ü AWÜÆÊÜÆÉ¨Ü ¨ÜãÃÜ¨Ü ÊÜÃæWæ Öܹº¨Ü ÖÝË®ÝPÝÃܨÜ
±ÜŨæàÍܨÜÈÉ ¿ÞÊÝWÜÆã ¹àÓÜáÊÜ WÝÚ¿á ©QR®ÜÈÉ WÜávÜxWÜÙÜ ÓÝÆá.
D ©®æ°WÜÙÜá ÓÜÊÜÞíñÜÃÜÊÝXÃÜáÊÜÊÜâ. WÝÚ¿á
©QR®ÜÈÉ AÊÜâWÜÙÜ BPÝÃÜ aÜã±ÝWÜáñܤ ÖæãàWÜáÊÜâ¨Üá. — ×ÊÜáÃÝw¿á XÄ (Drumlin) : ×ÊÜáÃÝw¿á ÓÜíWÜÅÖÜ©í¨Ü
CÊÜâWÜÙÜ CÙÜáPÜÆáWÜÙÜá AWÜÆÊÝX¨Ü᪠ÎÃæãà»ÝWÜ ñÜ¿ÞÃÝ¨Ü WÜávÜx. C¨Üá ÓÝÊÜÞ®ÜÂÊÝX AívÝPÝÃܨÜÈÉ
aãÜ ±ÝXÃáÜ ÊâܨáÜ . AÃàæ ¹¿Þ¨ÈÜ ¿É á "ÃŸÜ &AÇ…&SÈ' CÃÜáÊÜâ¨Üá. CíñÜÖÜ A®æàPÜ WÜávÜxWÜÙÜá C¨Üª »ÝWÜPæR "ÊæãpærWÜÙÜ
D ÊÜáÃÜá»ÜãËá¿áÈÉ A¨ÜÃÜíñæÁáà CÃÝ|¨Ü Ÿáqr' Gí¨Üã ÖæàÙÜáÊÜÃÜá.
ÊÜáÃÜá»ÜãËá¿áÈÉ Óæç¶Ü WÜávÜxWÜÙÜ 200 Q.ËáàoÃÜáWÜÙÜ ÊÜÃæWæ
ÖܹºÃÜáÊÜâ¨Üá PÜívÜáŸÃÜáñܤ¨æ. — ×ÊÜáWÜÊÜØÃÜ ÖÝWÜã XÄÍÜêíWÜ (Cirque and Horn):
— ŸÖáÜ ¨ãÜ ÃÜ ÓíÜ Êàæ ¨®Ü æ (Remote Sensing) ः Jí¨áÜ Zo- ×ÊÜá®Ü©¿á ñæãàvÜáËPæ¿á PÝ¿áì©í¨Ü ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜ
P¨Ü ãæ í©Wæ ±ÅÜñÂÜ PÒÜ ÓíÜ Ÿí¨Ü ±ÅÜÓݲ¤ Ó¨Ü æ ¨ãÜ Ã¨Ü Ü AíñÃÜ ©Ü í¨Ü »ÜãÃÜã±ÜWÜÙÜá. D GÃÜvÜã »ÜãÃÜã±ÜWÜÙÜá ×ÊÜá®Ü©¿á EWÜÊÜá
A¨ÃÜ Ü ÊÞÜ ×£ ¨ãæ ÃQÜ ÔPãæ ÙáÜ ÊÛ âܨáÜ Gí¨áÜ C¨ÃÜ ¥Ü ìÜ . D ñíÜ ñÅÜ¨Ü PæÒàñÜŨÜÈÉ ñÜ¿ÞÃÝWÜáÊÜÊÜâ. ×ÊÜá ÊÜáÙæ B¨Ü®ÜíñÜÃÜ ×ÊÜáÊÜâ
ÓÖÜ Ý¿á©í«Ü ËÊÞÜ ¯¯í«Ü dÝ¿ÞbñÅÜOæ ÊÞÜ w A¥ÊÜ Ý ÊÜáÙæ¯àÄ®Üíñæ ñÜPÜÒ| ÖÜĨÜá ÖæãàWÜáÊÜâ©ÆÉ. A¨Üá ÓÜíWÜÅÖÜ
E±WÜ ÅÜÖWÜ ÙÜ ÈÜ ¿É á ÓíÜ Êàæ ¨PÜ WÜ ÙÜ Ü ÊáÜ áTÝíñÃÜ Ü ±êܦ¿Ì á ±êÜлrÜ ÝW¨Ü Ü ÊÝWÜáñܤ ÖæãàWÜáÊÜâ¨Üá. WÜávÜxWÜÙÜ CÚhÝÄ®ÜÈÉ A¨Üá PÜwÊæá
ÊÞÜ ×£ ±vÜ ¿æ áÇÝWáÜ ÊâܨáÜ . CíñÖÜ Ü ÊÞÜ ×£¿á E±ÁÜ ãàWÜ ÓÜíWÜÅÖÜÊÝWÜáñܤ¨æ. Aw¿áÈÉ ÊÜÞñÜÅ ÖæaÜác ÓÜíWÜÅÖÜÊÝWÜáÊÜâ¨Üá.
®çæÓXÜ ìPÜ ÓÝ«®Ü Ü ÓíÜ ±ñÜ áÜ W¤ ÙÜ Ü A»ÝÂÓPÜ Ræ ÊÞÜ vÇÜ ÝWáÜ ÊâܨáÜ . ×ÊÜá¨Ü A®æàPÜ ÓܤÃÜWÜÙÜ ÓÜíWÜÅÖÜÊݨܮÜíñÜÃÜ, PæÙÜX®Ü ÓܤÃÜWÜÙÜ
— ÓãÜ Æ§ ¨àæ ÍÝíñWÜ ìÜ ñÜ Eñݨ³ ®Ü æ (Gross Domestic ÊæáàÇæ JñܤvÜ ¹àÙÜáÊÜâ¨Üá BWÜ A¨Üá Ÿ¶ÜìÊÝWÜáÊÜâ¨Üá.
Product) ः Gí¨ÃÜ æ ÓíÜ ±äÜ |ì A¥ìÜ ÊÂÜ ÊÓÜ ¿§æ áÈ¿É á, Jí¨áÜ ×ÊÜáÊÜâ Ÿ¶ÜìÊÝWÜᣤÃÜáÊÝWÜ ÖÝWÜã ¹¨Üª JñܤvÜ¨Ü ®ÜíñÜÃÜ
ÊÐÜ ìÜ ¨Ü AÊ˜Ü ¿áÈ¿É á, GÆÉ Eñݨ³ ®Ü Ü PàÒæ ñÅÜWÙÜ Ü Eñݨ³ ®Ü Wæ ÙÜ Ü Aw¿áÈÉ ZÐÜìOæ EípÝX ÓÜÌƳ Ÿ¶ÜìÊÜâ ¯àÃÝWÜáÊÜâ¨Üá
¸àæ Ägá Gí¨ÃÜ àæ ®àæ ¨àæ ÍÝíñWÜ ìÜ ñÜ Eñݨ³ ®Ü æ AÖáÜ ¨áÜ . ÊÜáñÜᤠB ¯àÃÜá CÚhÝÄ®ÜWÜáío ÖÜÄ¿ááÊÜâ¨Üá. D ÊÜÖܮܨÜ
C¨PÜ ÝXR ¨àæ ꬆ ÈÜ ¿É á ±ÝÅ¥ËÜ áP,Ü ©£Ì à¿á ÖÝWãÜ ñêÜ£à¿á QÅÁáÀáí¨Ü ×ÊÜá®Ü© BWÜÆá ±ÝÅÃÜí»ÜÊÝWÜáñܤ¨æ. WÜávÜx-
PàÒæ ñÅÜWÙÜ ÈÜ ¿É á ÊÓÜ áÜ ¤ ÖÝWãÜ Óàæ ÊWæ ÙÜ Ü Eñݨ³ ®Ü ¿æ á®áÜ ° ËaÝÃ¨Ü ÈÜ É ¨Ü CÚhÝÄ®ÜÈÉ ¹¨Üª Ÿ¶Üì ñÜPÜÒ| PæÙÜWæ ÓÜÄ¿ááÊÜâ¨Üá.
ñWæ ¨æ áÜ Pãæ ÙÇÛÜ ÝWáÜ ñ¨¤Ü .æ ÓãÜ Æ§ ¨àæ ÍÝíñWÜ ìÜ ñÜ Eñݨ³ ®Ü ¿æ á Ö|Ü ¨Ü A¨ÜÄí¨ÜÆã ZÐÜìOæ¿ÞX CÚhÝÃÜáWÜÙÜá £àÊÜÅÊÝWÜáÊÜÊÜâ.
ÊåÜ èÆ Gí¨ÃÜ æ Joár ÃÝÑàó ¿á Eñ®³Ü °Ü ÊÝXÃáÜ ñ¨¤Ü .æ hÝÃÜáñܤ Ÿí¨Ü Ÿ¶ÜìÊÜâ Aw¿á ±ÜŨæàÍܨÜÈÉ ÓÜíWÜÅ×ÓÜáÊÜâ¨Üá.
— ÖÜÊÜÞ¨Ý (Hamada): ÊÜáÃÜá»ÜãËá ±ÜŨæàÍܨÜÈÉ¿á Jí¨Üá PÜÃÜX¨Ü ¯àįí¨Ü ˨ÝÃÜOæ BX Aw±ÜŨæàÍÜ¨Ü »ÝWÜ
»ÜãÃÜã±Ü. C¨Üá ±ÜÅÊÜááSÊÝX ÊÜáÃÜá»ÜãËá¿áÈÉ¿á GñܤÃܨÜ, BÙÜÊÝWÜáñܤ ÖæãàWÜáÊÜâ¨Üá. CíñÜÖÜ WÜávÜxWÜÙÜÈÉ¿á BÙÜÊݨÜ
J|, PÜÆáÉ ŸívæWÜÙÜ ñܱܳÆá ±ÜŨæàÍÜ¨Ü ÃÜã±Ü¨ÜÈÉÃÜáÊÜâ¨Üá. »ÝWÜPæR "×ÊÜáWÜÊÜØÃÜ' G®Üá°ÊÜÃÜá. D ×ÊÜáWÜÊÜØÃÜWÜÙÜá ÖÝWÜã
A±ÜÊÜÖÜ®Ü QÅÁá¿áÈÉ EÓÜáPÜá ÖÜĨÜá ÖæãàXÃÜáÊÜâ¨ÜÄí¨Ü AÊÜâWÜÙÜ ×í¨æ CÃÜáÊÜ £àÊÜÅ CÚhÝÃÝ¨Ü WÜávÜx¨Ü »ÝWÜ Jí¨Üá
CÊÜâWÜÙÜ ÊæáàÇæ EÓÜáPÜá AƳ ±ÜÅÊÜÞ|¨ÜÈÉ CÃÜáÊÜâ¨Üá. ñܱܳÆá ÊÜáÖÝPÝ¿á BÃÝÊÜáPÜábì¿áíñæ PÝ~ÓÜáÊÜâ¨Üá, A¨ÜPæRà
±ÜŨæàÍܨÜÈÉ PÜÆáÉ ÖÜÃÜÙÜáWÜÙÜá CÃÜáÊÜÊÜâ. C¨Ü®Üá° PæÆÊÜâÓÜ ÓÜÆ ÃÝPÜÒÔà BÃÝÊÜáPÜábì G®Üá°ÊÜÃÜá.
— ÖÜÄñÝ (ÖÝÊÜÓæ) (Moss) : ÖÝÊÜÓæ C¨Üá bPÜR, ±ÜâÐܳ×à®Ü Jí¨Üá ¹w¨Ý¨Ü WÜávÜx »ÝWܨÜÈÉ WÜávÜx¨Ü GÆÉ ©PÜáRWÜÙÜÈÉ¿á
ÊÜ®ÜÓܳ£ C¨Üáª, AÊÜâ B¨ÜÅì ÖÝWÜã ®æÃÜÙÜá CÃÜáÊÜÈÉ CÚhÝÃÜáWÜÙÜÈÉ ×ÊÜáWÜÊÜØ¨Ü ñÜ¿ÞÃݨÜÃæ, BWÜ WÜávÜx¨Ü
¸æÙæ¿ááÊÜÊÜâ. B¨ÜÅì ÖÜÊÝÊÜÞ®Ü¨Ü ±ÜŨæàÍܨÜÈÉ ÊÜêPÜÒWÜÙÜ ÎSÃܨܣ¤®Ü »ÝWÜ PæãíŸáWÜÙÜíñæ PÝ~ÓÜáÊÜâ¨Üá. CíñÜÖÜ
©Êæ᾿á ÊæáàÇæ ¸æÙæ¨Ü¨Ü᪠¿ÞÊÝWÜÆã PÜívÜáŸÃÜáÊÜâ¨Üá. »ÜãÃÜã±ÜPæR XÄÍÜêíWÜ G®Üá°ÊÜÃÜá. ¿ááÃæãಮÜÈÉ¿á CoÈ
— ×ÊÜá¨ÝÖÜ (Frost bite): A£ÎàñÜ ÖÜÊæ CÃÜáÊÜÈÉ ñÜÌaæ ÖÝWÜã ÖÝWÜã ÔÌñÜlÃÜÇÝÂívÜ ¨æàÍÜWÜÙÜ WÜw¿áÈÉ "ÊÜáoÃÜ ÖÝ®Üì' C¨Üá
¸æÃÜÚ®Ü ÓÜí¨ÜáWÜÙÜá Öæ±Üâ³WÜoárÊÜÊÜâ. Ÿ¶ÝìaÝf©ñÜ ±ÜŨæàÍܨÜÈÉ XÄÍÜêíWÜ¨Ü gWÜñÜøԨܜ E¨ÝÖÜÃÜOæ BX¨æ.
ÖæãàWÜáÊÜ ±ÜÅÊÝÔWÜÄWæ ×ÊÜá¨ÝÖÜ¨Ü ñæãí¨ÜÃæ A®æàPÜÓÜÆ
BWÜáÊÜâ¨Üá. C¨Üá ÓÜáÊÜÞÃÝX Pæç, PÝÆá ÖÝWÜã ÊÜááS¨Ü — PÝÒÃÜñæ (Salinity) ः ¯àÄ®ÜÈÉ¿á PÝÒÃÜ¨Ü ±ÜÅÊÜÞ|.
ñÜÌaæ¿á ÊæáàÇæ BWÜáÊÜâ¨Üá. WÜí¼àÃÜÊÝ¨Ü ×ÊÜá¨ÝÖÜ ñÜÌaæ ÓÝWÜÃÜ gƨÜÈÉ¿á PÝÒÃÜ¨Ü ±ÜÅÊÜÞ|ÊÜ®Üá° ±ÜÅ£ ÓÝËÃܨÜÈÉ
ÖÝWÜã GÆáŸáWÜÙÜ ÊÜÃæWæ ñÜÆá±ÜâÊÜâ¨Üá. ÖæàÙÜáÊÜÃÜá.

— PÝÒÃÜ˨ÝÃÜOæ (Salt Weathering): ŸívæWÜÆáÉWÜÚí¨Üª
ÓÝWÜÃܨÜvÜWÜÙÜÈÉ CíñÜÖÜ Ë¨ÝÃÜOæ ÖæaÜác PÜívÜá ŸÃÜáñܤ¨æ.
ÓÜÊÜáá¨ÜÅ¨Ü AÇæWÜÙÜá ŸívæWÜÆáÉWÜÙÜ ÊæáàÇæ Jí¨Üá A±Ü³ÚÓÜáÊÜÊÜâ.
BWÜ ¯àÄ®Ü ñÜáÐÝÃÜWÜÙÜá ¨Üívæ¿áÈÉ¿á ÎÇæWÜÙÜ ÊæáàÇæ ¹¨ÝªWÜ

103

»èWæãàÈPÜ ÍÜŸªWÜÙÜ ËÓݤÃÜÊÝ¨Ü A¥ÜìWÜÙÜá

PÝÒÃÜ¿ááPܤ ¯àÄ®ÜÈÉ ÎÇæWÜÙÜÈÉ¿á ˨ÝÅÊÜ ZoPÜWÜÙÜá PÜÃÜX ÓÜí¨Ü»Üì ÓÝ×ñÜ ः
ÎÇæ¿áÈÉ bPÜR bPÜR e¨ÜÅWÜÙÝWÜáÊÜÊÜâ. CíñÜÖÜ e¨ÜÅWÜÚí¨Ü
PÝÒÃÜ¿ááPܤ gÆ JÙÜÓæàÄ, gÆ¨Ü »Ýѳà»ÜÊÜ®Ü B¨ÝWÜ AÈÉ¿á — Physical Geography- A. N. Strahler
PÝÒÃÜ AÈÉÁáà EÚ¨Üá AÊÜâWÜÙÜ ÓܳqQàPÜÃÜ| BWÜáÊÝWÜÆã
e¨ÜÅWÜÙÜá ¹àÙÜáÊÜÊÜâ. ¹ñܤ e¨ÜÅWÜÙÜ hÝÚWæ ñÜ¿ÞÃÝX AÊÜ⠗ Living in the Environment- G. T. Miller
hæà®ÜáWÜãvÜáWÜÙÜíñæ PÝ~ÓÜáÊÜÊÜâ, A¨ÜªÄí¨Ü C¨ÜPæR CíXÉàÐÜ
»ÝÐæ¿áÈÉ "ÖܯPæãàíŸ Ë¨ÜÄíWÜ' G®Üá°ÊÜÃÜá. — A Dictionary of Geography- Monkhouse
— QÒ£g (Horizon) ः GÈÉ BPÝÍÜ ÖÝWÜã ®æÆ Jí¨Üvæ ÓæàÃÜáÊÜíñæ
PÝ~ÓÜáÊÜâ¨æãà A¨æà QÒ£g. D ÃæàÐæ¿á ÊæáàÇæ ÓÜã¿áì, — Physical Geography in Diagrams-
aÜí¨ÜÅÃÜá ¨ÜêÍÜÂÊÜÞ®ÜÃݨÝWÜ AÊÜÃÜ E¨Ü¿áÊÝÀáñÜá
G®Üá°ÊÜÃÜá, A¨ÜêÍÜ B¨ÝWÜ AÓܤ ÊÝÀáñÜá G®Üá°ÊÜÃÜá. R.B. Bunnett
— PæÒàñÜÅZ®Ü ±Ü¨Üœ£ (Choropleth method): ËñÜÃÜOæ¿á
®ÜPÝÍæ ÊÜÞvÜáÊÜ Jí¨Üá ±Ü¨Üœ£. C¨ÜÃÜÈÉ PæÒàñÜÅPæR ÓÜíŸí˜Ô¨Ü — Encyclopaedia Britannica Vol.- 5 and 21
ÓÜí¨Ü»ÜìWÜÙÜ ÓÝíUÂPÜ ÊÜÞ×£¿á E±ÜÁãàWÜ
ÊÜÞvÜÇÝWÜáÊÜâ¨Üá. ÓÜí±Üä|ì PæÒàñÜÅPæR (Ë»ÝWÜPæR) Jí¨æà — Population Geography- Dr S. B. Sawant
ÊÜåèÆ CÃÜáñܤ¨æ. ¸æàÃæ ¸æàÃæ Ë»ÝWÜWÜÙÜ ÊÜåèÆÂPÜR®ÜáÓÜÄÔ
¸æàÃæ ¸æàÃæ Ÿ|¡WÜÙÜ dÝÁáWÜÙÜ»Üá° E±ÜÁãàXÔ ®ÜPÝÍæ¿á®Üá° — ÊÜáÃÝt ËÍÜÌPæãàÐÜ SívÜ- 1,4,9,17 ÖÝWÜã 18
ñÜ¿ÞÄÓÜáÊÜÃÜá.
— ‘V’ BPÝÃÜ¨Ü PÜ~Êæ (‘V’ Shaped Valley): ®Ü©¿á — ±ÝÅPÜê£PÜ »ÜãWæãàÆ- ±ÝÅ. ¨Ýñæ ÖÝWÜã Óè. ¨Ýñæ
ñæãàvÜáËPæ¿á PÝ¿áì©í«Ü BWÜáÊÜ Jí¨Üá »ÜãÃÜã±Ü. ‘V’
BPÝÃÜ¨Ü PÜ~Êæ ®Ü©¿á EWÜÊÜá¨Ü »ÝWܨÜÈÉ CÆÉÊæ ®Ü©¿á — CíXÉàÐÜ&ÊÜáÃÝt ÍÜŸªPæãàÍÜ- J. T. Molesworth
PÝ¿áì¨Ü BÃÜí»Ü¨ÜÈÉ ñÜ¿ÞÃÝWÜáñܤ¨æ. ®Ü©¿á ±ÜÅÊÝÖÜ¨Ü and T. Candy
ÖÜ£¤ÃÜ GñܤÃÜ¨Ü ñæãàvÜáËPæÀáí¨Ü C¨Üá ±ÝÅÃÜí»ÜÊÝWÜáñܤ¨æ.
A¨ÜPæR ÖæãàÈÔ¨ÜÃæ PÜ~Êæ¿á Ÿ©WÜÙÜ CÚhÝÄ®ÜÈÉ — »ÝÃÜ£à¿á A¥ÜìÊÜÂÊÜÓæ§- vÝ.¨àæ ÓÝÀá,vÝ.Óè.»ÝÇæàÃÝÊÜ
ñæãàvÜáËPæ¿á PÝ¿áì PÜwÊæá BWÜáÊÜâ¨Üá. A¨ÜÄí¨Ü
A¨ÜÃÜ GñܤÃÜ ÖæaÜácñܤ¨æ.B¨ÜÃæ ±ÝñÜŨÜÈÉ¿á »ÝWÜ BÙÜÊÝWÜáñܤ ÓÜí¨Ü»ÜìPÝRX ÓÜíPæàñÜ ÓܧÙÜWÜÙÜá
ÖæãàWÜáñܤ¨æ. A¨ÜÄí¨ÝX PÜ~ÊæWæ CíXÉàÐÜ APÜÒÃÜ ‘V’ ¨ÜíñÜÖÜ
BPÝÃÜ ±Ýűܤ BWÜáÊÜâ¨Üá. — http://www.kidsgeog.com
— http://www.wikihow.com
*** — http://www.wikipedia.org
— http://www.latlong.net
— http://www.ecokids.ca
— http://www.ucar.edu
— http://www.bbc.co.uk/schools
— http://www.globalsecurity.org
— http://www.nakedeyesplanets.com
— http://www.windy.com
— http://science.nationalgeographic.com
— http://en.wikipedia.org
— http://geography.about.com
— http://earthguide.uced.edu

104

ÊÜáÖÝÃÝÐÜó ÃÝg ±ÝsܱÜâÓܤPÜ ¯Ëáì£ ÊÜáñÜá¤
A»ÝÂÓÜPÜÅÊÜá ÓÜíÍæãà«Ü®Ü ÊÜáívÜÙÜ, ±ÜâOæ.

H$ÝZS> ^yJmob B¶ËVm Zddr ` 58.00