Gujarati Itihas

ipk“ r“Z®e ¾$dp„L$ : Aæepk-2116/(â.¾$.43/16) A¡kX$u-4 qv$“p„L$ 25-4-2016 AÞhe¡ õ’‘pe¡g
kdÞhe krdrs“u qv$. 3-3-2017 fp¡S>“u b¡W$L$dp„ Ap ‘yõsL$ r“^p®qfs L$fhp dpÞesp Ap‘hpdp„ Aphu R>¡.

Brslpk
A“¡

“pNqfL$ip”
^p¡fZ - kpsdy„

dlpfpô²$ fpÄe ‘pW$é‘yõsL$ r“rd®rs A“¡ Aæepk¾$d k„ip¡^“ d„X$m, ‘yZ¡.

â’dph©rÑ : 2017 © dlpfpô²$ fpÄe ‘pW$é‘yõsL$ r“rd®rs A“¡ Aæepk¾$d k„ip¡^“ d„X$m, ‘yZ¡-411004.
‘y“dy®ÖZ :
kàV¢$bf 2020 dlpfpô²$ fpÄe ‘pW$é‘yõsL$ r“rd®rs A“¡ Aæepk¾$d k„ip¡^“ d„X$m ‘pk¡ Ap
‘yõsL$“p b^p l½$ fl¡i¡. Ap ‘yõsL$“p¡ L$p¡C ‘Z cpN k„QpgL$, dlpfpô²$ fpÄe
‘pW$é‘yõsL$ r“rd®rs A“¡ Aæepk¾$d k„ip¡^“ d„X$m“u g¡rMs ‘fhp“Nu hNf R>p‘u
iL$pi¡ “rl.

Crslpk rhje krdrs cpjp„sfL$pf r“d„rÓs
îudsu L$ë‘“p dl¡sp X$pµ. kp¡d“p’ fp¡X¡$
X$pµ. kv$p“„v$ dp¡f¡, AÝen X$pµ. NZ¡i fpEs
îu. dp¡l“ i¡V¡$, kv$õe kdunL$ dyM‘©›$ A“¡ kÅhV$
îu. ‘p„Xy$f„N bgL$hX¡$, kv$õe îudsu L¥$gpk Å“u îu v$¡hv$Ñ âL$pi bgL$hX¡$
X$pµ. Arcfpd v$urns, kv$õe
îu. bp‘ykpl¡b tiv$¡, kv$õe cpjp„sf k„ep¡S>“ “¼ipL$pf
îu. bpmL©óZ Qp¡‘X¡$, kv$õe L¡$sL$u r“s¡i Å“u, îu. frhqL$fZ Å^h
îu. âip„s kê$X$L$f, kv$õe rhi¡jpr^L$pfu, NyS>fpsu
îu. dp¡Ng Å^h, kv$õe-krQh ‘pW$é‘yõsL$ d„X$m, ‘yZ¡ AnfN|„’Zu
dyÖp rhcpN, ‘pW$é‘yõsL$ d„X$m, ‘yZ¡
“pNqfL$ip” rhje krdrs
L$pNm
X$pµ. îuL$p„s ‘fp„S>‘¡, AÝen 70, >Æ. A¡k.A¡d. q¾$dhp¡ìl
âp. kp^“p Ly$gL$Z}, kv$õe
X$pµ. dp¡l“ L$piuL$f, kv$õe dyÖZpv$¡i
îu. h¥S>“p’ L$pm¡, kv$õe
îu. dp¡Ng Å^h, kv$õe-krQh N/PB/2021-22/Qty.- 1,000

dyÖL$

M/s. Renuka Binders, Pune

Crslpk A“¡ “pNqfL$ip” Aæepk S|>’ k„ep¡S>L$
îu. dp¡Ng Å^h
îu. fplºg âcy X$pµ. fphkpl¡b i¡mL¡$ rhi¡jpr^L$pfu, Brslpk A“¡ “pNqfL$ip”
îu. k„S>e hTf¡L$f îu. dfubp Q„v$“rih¡ kp¥. hjp® kfp¡v$¡
îu. kycpj fpW$p¡X$ îu. k„sp¡j tiv$¡ rhje klpeL$, Brslpk A“¡ “pNqfL$ip”
kp¥. ky“usp v$mhu X$p¸. ksui Qp‘g¡ ‘pW$é‘yõsL$ d„X$m, ‘yZ¡
X$p¸. rihp“u rgde¡ îu. rhipg Ly$gL$Z}
îu. cpDkpl¡b DdpV¡$ îu. i¡Mf ‘pV$ug r“rd®rs
îu. “pN“p’ e¡hg¡ îu. k„S>e d¡lsp
îu. kv$p“„v$ X$p¢Nf¡ îu. fpdv$pk W$pL$f îu. k[ÃQsp“„v$ Apam¡,
îu. fh]Ö ‘pV$ug X$p¸. ArS>s Ap‘V¡$ dy¿e r“rd®rs Ar^L$pfu,
îu. rh¾$d AX$k|m X$p¸ dp¡l“ MX$k¡
kp¥. ê$‘pgu rNfL$f kp¥. rihL$Þep L$v$¡fL$f îu. âcpL$f ‘fb,
X$p¸. rd“pnu D‘pÝepe îu Np¥sd X$p„N¡ r“rd®rs Ar^L$pfu
kp¥. L$p„Q“ L¡$sL$f X$p¸. ìe„L$V¡$i Mfps îu. iip„L$ L$rZL$v$m¡,
kp¥. rihL$Þep ‘V$h¡ îu. fhuÞÖ tS>v$¡ klpeL$ r“rd®rs Ar^L$pfu
X$p¸. Ar“g tkNpf¡ X$p¸. âcpL$f gp¢Y¡$
âL$piL$

îu. rhh¡L$ DÑd Np¡kphu, r“e„ÓL$,
‘pW$é‘yõsL$ r“rd®rs d„X$m, âcpv$¡hu, dy„bB - 25.





âõsph“p

rhÛp’} rdÓp¡,

^p¡fZ ÓuÅ’u ‘p„Qdu ky^u“p Brslpk A“¡ “pNqfL$ipõÓ rhje“y„ AÝee“ sd¡ "‘qfkf Aæepk
cpN-1' A“¡ "‘qfkf Aæepk cpN-2' dp„ L$ey¯ R>¡. ^p¡fZ R>Ì$p’u Aæepk¾$ddp„ Brslpk A“¡
“pNqfL$ip” õhs„Ó rhje R>¡. ^p¡fZ R>Ì$p’u Ap bß¡ rhje“p¡ kdph¡i A¡L$ S> ‘pW$é‘yõsL$dp„ L$fhpdp„
Apìep¡ R>¡. ^p¡fZ kpsdp“y„ ‘pW$é‘yõsL$ Ap‘“p lp’dp„ d|L$sp„ Ad“¡ Ap“„v$ ’pe R>¡.

Ap rhje bfpbf kdÅe, Ap“„v$v$peu b“u fl¡, Ap‘Zp ‘|h®Å¡A¡ L$f¡gp„ L$pep£dp„’u â¡fZp dmu
fl¡, A¡ l¡sy’u ‘pW$é‘yõsL$ s¥epf L$fhpdp„ Apìey„ R>¡. Ap ‘pW$é‘yõsL$“p Aæepk Üpfp op““u kp’¡ kp’¡
sd“¡ Ap“„v$ dm¡ fl¡ A¡hy„ Ad¡ BÃR>uA¡ R>uA¡. s¡ dpV¡$ ‘pW$é‘yõsL$dp„ f„Nu“ rQÓp¡, “L$ip Ap‘hpdp„
Apìep„ R>¡. ‘pW$é‘yõsL$“p v$f¡L$ ‘pW$“p¡ Aæepk Ýep“’u L$fhp¡. s¡dp„“p¡ S>¡ cpN sd“¡ kdÅe “rl s¡
cpN rinL$, hpgu ‘pk¡’u kdÆ g¡hp¡. Qp¡L$W$pdp„ Ap‘¡gu rhNsp¡ sdpfp op“dp„ Dd¡fp¡ L$fi¡ ! Brslpk
rhje f„S>L$ lp¡hp’u s¡ Ap‘Zp¡ rdÓ R>¡, A¡d kdÆ Ap ‘yõsL$“p¡ Aæepk L$fip¡ sp¡ sd“¡ s¡ S>ê$f
Ndi¡.

Brslpkdp„ "dÝeeyN“p cpfs“p¡ Brslpk' Ap‘¡gp¡ R>¡. dÝeeyN“p cpfs“u fQ“p A“¡ k„NW$“dp„
dlpfpô²$“y„ õ’p“ A“¡ c|rdL$p L¢$Öõ’p“¡ fpMu ‘pW$é‘yõsL$“u fQ“p L$fhpdp„ Aphu R>¡. s¡dp„’u sd“¡
Ap‘Z¡ cpfs“p “pNqfL$ R>uA¡ A¡ kdS>Z“u kp’¡ kp’¡ Ap‘Zp L$s®ìe“u kdS>Z ‘X$hu ‘Z A‘¡rns
R>¡.

“pNqfL$ip”dp„ cpfsue k„rh^p““u ÅZL$pfu Ap‘hpdp„ Aphu R>¡. cpfs“p k„rh^p““u r“rd®rs“u
‘pð®c|rd, k„rh^p““u Dv¹¡$riL$p, k„rh^p““p d|mc|s l½$ A“¡ dpN®v$i®L$ sÒhp¡ - Ap Apie dp„X$hpdp„
Apìep¡ R>¡. Ap‘Zp v$¡i“p¡ L$pfcpf, k„rh^p“, L$pev$p A“¡ r“edp“ykpf Qpg¡ R>¡ A¡ kfm A“¡ kQp¡V$
cpjpdp„ kdÅhhpdp„ Apìey„ R>¡. sdpfy„ AÝee“ h^pf¡dp„ h^pf¡ L©$rsâ^p“ b“u fl¡ s¡ dpV¡$ D‘¾$d
Ap‘hpdp„ Apìep R>¡. Ap‘Z¡ v$¡i“p cprh “pNqfL$ lp¡C v$¡i“y„ crhsìe OX$hp“p R>uA¡, A¡“u kdS>Z
Ýep“dp„ gC sd¡ ApNm“p hN®dp„ âh¡i L$fip¡.

Brslpk“p Aæepk Üpfp Ap‘Zp ‘|h®Å¡“u L$pe®i[¼s, bplp¡iu“y„ op“ ’pe R>¡. s¡“¡ “pNqfL$ip”“p
Aæepk“p¡ kp’ dm¡ A¡V$g¡ fpô²$ A“¡ kdpS>“y„ cprh OX$hp“u qv$ipdp„ Ap‘Ï„ L$s®ìe iy„ R>¡ s¡ ‘Z
kdÅe R>¡. s¡ dpV¡$ S> Ap k„ey¼s Aæepk“p¡ D‘¾$d R>¡.

‘yZ¡ X$pµ. kyr“g dNf
spfuM : 28 dpQ® 2017
(k„QpgL$)
dlpfpô²$ fpÄe ‘pW$é‘yõsL$ r“rd®rs A“¡ Aæepk¾$d

k„ip¡^“ d„X$m, ‘yZ¡-411004.

- rinL$p¡ dpV¡$ -

Ap‘Z¡ ^p¡fZ R>Ì$p“y„ Brslpk A“¡ “pNqfL$ip” rhje“y„ ‘pW$é‘yõsL$ iuMìey„ R>¡. âõsys ^p¡fZ kpsdp“p
‘pW$é‘yõsL$dp„ dÝeeyN“p cpfs“p Brslpk“u fS|>Aps L$fhpdp„ Aphu R>¡.

Brslpk“u Ap fS|>Aps“u rhriô$sp A¡ R>¡ L¡$ s¡ dlpfpô²$ L¢$Öu R>¡. Ap‘Zp¡ âp„s cpfsue k„OfpÄe“p¡ OV$L$
lp¡hp R>sp„ Brslpk kdS>su hMs¡ cpfs“p Brslpkdp„ dlpfpô²$“y„ õ’p“, c|rdL$p A“¡ ep¡Nv$p“ “S>f kpd¡ fpMu
kdS>hpdp„ Aph¡ sp¡ rhÛp’}Ap¡“u fpô²$cph“p h^y ‘qf‘¼h ’i¡. s¡dp„ Ap‘Zp ‘|h®Å¡A¡ fpô²$ dpV¡$ Qp¡½$k, Mpk
iy„ L$ey¯ A¡ kdÅi¡ A“¡ s¡dp„’u S> Ap‘Zu ApS>“u fpô²$ue S>hpbv$pfu“u A“¡ L$s®ìe“u kdS> ‘Z rhLrks
’i¡.

Ap k„v$c®dp„ õhpcprhL$ fus¡ kÑfdu kv$udp„ rihR>Ó‘rs rihpÆ dlpfpS>¡ L$f¡gu õhfpÄe“u õ’p‘“p
dlÒh“u W$f¡ R>¡. õhfpÄe r“rd®rs“p ApL$g“ dpV¡$ rihpÆ dlpfpS>“p Dv$e ‘l¡gp„“u cpfs“u A“¡ dlpfpô²$“u
‘qf[õ’rs kdS>hu Å¡CA¡, A¡V$g¡ L¡$ cpfs“p¡ Brslpk kdS>hp¡ Å¡CA¡. Ap ^p¡fZ“¡ Ýep“dp„ fpMu s¡“u fS|>Aps
L$fhpdp„ Aphu R>¡. rihpÆ dlpfpS>¡ õ’p‘¡gp õhfpÄe ‘f rihpÆ dlpfpS>“p d©Ðey ‘R>u DÑf sfa’u ’e¡gp„
Ap¾$dZp¡“p¡ dlpfpô²¡$ L¡$hu fus¡ kpd“p¡ L$ep£ A“¡ õhfpÄe“y„ L¡$hu fus¡ fnZ L$ey¯ A¡“u QQp® L$fhpdp„ Aphu R>¡.
Ap Ap¾$dZp¡“¡ ‘pR>p„ hpþep„ ‘R>u dfpW$pAp¡A¡ dlpfpô²$“u kudp“p¡ rhõspf L$fu“¡ cpfs“p¡ dp¡V$p¡ cpN kdphu
gu^p¡. õhfpÄe“p kpd°pÄe“p ê$‘p„sf“y„ rhh¡Q“ A¡ s¡ ‘R>u“p¡ cpN. rb°qV$ifp¡A¡ cpfs ÆÐey„ A“¡ s¡“p ‘f
fpÄe L$ey¯ A¡ klº L$p¡C ÅZ¡ R>¡; ‘f„sy Ap âq¾$epdp„ rb°qV$ifp¡“¡ AV$L$phhpdp„ dlpfpô²$ L¡$V$gy„ dp¡Mf¡ lsy„ A¡ kdS>hy„
‘Z A¡V$gy„ S> dlÒh“y„ R>¡. rb°qV$ip¡“u õ‘^p® dfpW$pAp¡ kp’¡ lsu A“¡ s¡Z¡ cpfs Æsu gu^y„ s¡ dfpW$pAp¡ kp’¡
dyL$pbgp¡ L$fu“¡ S>. Ap kdS> Ap‘Zp kpdÕe®“u A“¡ L$s®ìe“u R>¡. AÝee“-AÝep‘“ L$fphsu hMs¡ Ap
cph“p rhÛp’}Ap¡“p„ d“dp„ r“dp®Z ’hu A‘¡rns R>¡. ‘pW$é‘yõsL$ ‘pR>m fl¡gu Ap c|rdL$p rQÓê$‘¡ ìe¼s
L$fsp„ dyM‘©›$ ‘f dfpW$u kÑp“p¡ rhõspf bsphhp dpV¡$ cpfs“p õ’|m “L$ip“p¡ D‘ep¡N L$fhpdp„ Apìep¡ R>¡.

“pNqfL$ip”“p rhcpNdp„ cpfs“p k„rh^p““u ÅZL$pfu Ap‘hpdp„ Aphu R>¡. Ap rhje A¡L$ S> i¥nrZL$
hj®dp„ iuMhhp¡ i¼e “ lp¡hp’u b¡ ^p¡fZdp„ s¡“u rhcpNZu L$fhpdp„ Aphu R>¡. Ap ^p¡fZdp„ k„rh^p““u
S>ê$qfeps, k„rh^p““p„ d|ëep¡, DØ¡riL$p, d|mc|s l½$ A“¡ L$s®ìe s’p dpN®v$i®L$ sÒhp¡ ‘f cpf d|L$hpdp„ Apìep¡
R>¡. k„rh^p“dp„“u ipk“ e„ÓZp“y„ õhê$‘ A“¡ s¡“p ‘f Ap^pqfs fpS>L$ue âq¾$ep“p¡ Aæepk ^p¡fZ ApW$dpdp„
L$fhp“p¡ Aphi¡. s¡ A“yj„N¡ ^p¡fZ kpsdp A“¡ ^p¡fZ ApW$dp“p “pNqfL$ip” rhje“p¡ Apie ‘fõ‘f ‘|fL$ R>¡.
rhÛp’}Ap¡“¡ s¡“y„ kpfu fus¡ ApL$g“ ’pe A¡ ×rô$L$p¡Z“¡ Ýep“dp„ fpMu s¡“u fQ“p L$fhpdp„ Aphu R>¡. Apie
fS|>Aps “hu“sp’u L$fhpdp„ Aphu R>¡. s¡ op“fQ“phpv$ ‘f Ap^pqfs R>¡, ‘f„sy s¡dp„ ‘Z fpS>L$ue ìehõ’p
A„N¡“u Dv$pku“sp v|$f L$fu, rhÛp’}Ap¡“¡ kdpS>“p OV$L$ b“phhpdp„ âp^pÞe Ap‘hpdp„ Apìey„ R>¡. fS|>Aps
kpv$u, kfm cpjpdp„ L$fhpdp„ Aphu R>¡ S>¡ ‘pW$é‘yõsL$ hp„Q““u fyrQ h^pfhpdp„ dv$v$ L$fi¡.

rinL$p¡A¡ âõsys ‘pW$é‘yõsL$ iuMhsu hMs¡ hs®dp“‘Ó, v|$fv$i®“ ‘f“p kdpQpf, AæepkL$p¡A¡ L$f¡gu
V$uL$p“p¡ D‘ep¡N L$fu rhÛp’}Ap¡dp„ kdN° v$qô$L$p¡Z rhL$rks L$fhpdp„ dv$v$ L$fhu. Brslpk A“¡ “pNqfL$ip”“y„
AÝee“ A“¡ AÝep‘“ hs®dp“ OV$“p“p k„v$c®dp„ L$fhpdp„ Aph¡ sp¡ s¡ h^y A’®‘|Z® sp¡ W$f¡ S> R>¡ ‘Z kp’¡kp’¡
rhÛp’}Ap¡“¡ s¡“p„ d|ëep¡ ApÐdkps L$fhpdp dv$v$ ’pe R>¡.

(F)

A“y¾$drZL$p

dÝeeyN“p cpfs“p¡ Brslpk

¾$. ‘pW$“y„ “pd ‘©›$ ¾$.

1. Brslpk“p„ kp^“p¡.................................. 1
2. rihpÆ ‘l¡gp„“y„ cpfs............................. 5
3. ^prd®L$ kdÞhe..................................... 11

4. rihpÆ ‘l¡gp“y„ dlpfpô²$........................... 14
5. õhfpÄe õ’p‘“p................................... 19
6. dp¡Ngp¡ kp’¡ k„Oj®.................................. 24

7. õhfpÄe“p¡ L$pfcpf................................. 29
8. Apv$i® fpÄeL$sp®.................................... 33
9. dfpW$pAp¡“p¡ õhps„Ôe k„N°pd........................ 37

10. dfpW$pAp¡“u kÑp“p¡ rhõspf........................ 44
11. fpô²$fnL$ dfpW$p..................................... 47
12. kpd°pÄe“p¡ âhpk.................................. 53
13. dlpfpô²$“y„ kdpS>Æh“............................. 57

S.O.I. Note : The following foot notes are applicable : (1) © Government of India, Copyright : 2017. (2) The responsibility for the correctness
of internal details rests with the publisher. (3) The territorial waters of India extend into the sea to a distance of twelve nautical miles
measured from the appropriate base line. (4) The administrative headquarters of Chandigarh, Haryana and Punjab are at Chandigarh.
(5) The interstate boundaries amongst Arunachal Pradesh, Assam and Meghalaya shown on this map are as interpreted from the “North-
Eastern Areas (Reorganisation) Act. 1971,” but have yet to be verified. (6) The external boundaries and coastlines of India agree with the
Record/Master Copy certified by Survey of India. (7) The state boundaries between Uttarakhand & Uttar Pradesh, Bihar & Jharkhand and
Chattisgarh & Madhya Pradesh have not been verified by the Governments concerned. (8) The spellings of names in this map, have been
taken from various sources.

AÝee“ r“ó‘rÑ

k|Qh¡gu i¥nrZL$ âq¾$ep- rhÛp’}

rhÛp’}“¡ Å¡X$udp„/kd|ldp„/ìe[¼sNs fus¡ AÝee““u 07.73H.01 Crslpk“p rhrh^ kp^“p¡ Ap¡mM¡ R>¡ A“¡
sL$ Ap‘hu A“¡ s¡d“¡ “uQ¡“u bpbsp¡ dpV¡$ âh©Ñ s¡d“p¡ s¡ L$pm“p Crslpk“p ‘y“g£M“ dpV¡$
L$fhp„ D‘ep¡N õ‘ô$ L$f¡ R>¡.

• ‘yõsL$p¡ A“¡ õ’pr“L$ ‘qfkfdp„ D‘gå^ A¥rslprkL$ 07.73H.02 Crslpk“p rhrh^ L$pmM„X$p¡“p¡ Aæepk
kp^“p¡. Dv$p. lõsrgrMs âsp¡/“L$ip/õ‘ô$uL$fZp¡/ L$fhp dpV¡$ D‘ey¼s kp^“p¡“p Dv$plfZp¡
rQÓp¡/ A¥rslprkL$ hpõsy/QgrQÓ/QqfÓ “pV$L$p¡/ Ap‘¡ R>¡.
v|$fv$i®“ ‘f“p ^pfphprlL$p¡, gp¡L$L$gp/“pV$L$p¡ Ap¡mMhp
A“¡ s¡d“p¡ s¡ L$pmM„X$“p¡ Crslpk kdS>hp dpV¡$ 07.73H.03 dfpW$p A“¡ dp¡Ngp¡ hÃQ¡“p¡ k„Oj®
D‘ep¡N L$fhp¡. rQqL$ÐkL$‘Z¡ s‘pk¡ R>¡.

• s¡ L$pm“p Ly$Vy„$bp¡/fpS>h„ip¡“p Dv$e rhi¡ ‘qfrQs 07.73H.04 rihpÆ“p fpÄeprcj¡L$ ‘pR>m“p L$pfZp¡
’hy„ A“¡ L$pmf¡Mp“u dv$v$’u s¡ L$pmM„X$“u dlÐh“u õ‘ô$ L$f¡ R>¡.
OV$“p“y„ k„ip¡^“/‘funZ L$fhy„.
07.73H.05 dÝeeyN“p A¡L$ õ’m¡ ’e¡g dlÐh“u
• Ap‘¡gp L$pmM„X$“u dlÐh“u A¥rslprkL$ OV$“p/ A¥rslprkL$ OV$“pAp¡“p¡ k„b„^ buÅ
ìe[¼sÐh“y„ “pV$éuL$fZ/âõsysuL$fZ/fS|>Aps L$fhu. õ’m“u OV$“pAp¡ kp’¡ Å¡X¡$ R>¡.
v$p.s. kd°pV$ AL$bf, R>Ó‘rs rihpÆ dlpfpS>,
bpÆfph ‘l¡gp, dlpfpZu spfpbpC hN¡f¡. 07.73H.06 dÝeeyN“p kpdprS>L$, fpS>L$ue A“¡ Apr’®L$
a¡fapf“y„ rhïg¡jZ L$f¡ R>¡.
• dÝeeyNu“ L$pmM„X$dp„ kdpS>dp„ ’e¡gp a¡fapf rhi¡
ds ìe¼s L$fhp¡ A“¡ hs®dp“L$pgu“ kdpS> kp’¡ s¡“u 07.73H.07 R>Ó‘rs rihpÆ dlpfpS>¡ gíL$fu r“e„ÓZ
syg“p L$fhu. dpV¡$ A‘“ph¡g âipkL$ue dpN® A“¡
ìe|lfQ“p“y„ rhïg¡jZ L$f¡ R>¡.
• âL$ë‘: fpS>h„ip¡/fpÄep¡/âipkL$ue ky^pfZp/rhriô$
L$pmM„X$“p õ’pàÐe“u rhriô$spAp¡ v$p. s. cp¢kg¡/ 07.73H.08 d„qv$fp¡“y„ õ’p‘Ðe, kdpr^, d„qv$f“u i¥gu
tiv$¡/lp¡mL$f hN¡f¡ âL$ë‘ L$fhp. A“¡ s„Ó“p rhL$pk“¡ Dv$plfZ krls õ‘ô$
L$f¡ R>¡.
• k„sp¡“p Ac„N, cS>“p¡, qL$s®“p¡, L$ìhpgu S>¡hp dpÝedp¡
Üpfp s¡d“p rhQpfp¡ ÅZhp, ApSy>bpSy>“p ‘qfkf“u 07.73H.09 k„sp¡“p D‘v$¡idp„ kpçe Ap¡mM¡ R>¡.
v$fNpl, NyfyÜpfp, d„qv$f S>¡ c[¼s Qmhm/k|au ‘„’
kp’¡ k„b„r^s R>¡, s¡“u dprlsu d¡mhhu A“¡ rhrh^ 07.73H.10 c[¼s Qmhm A“¡ k|au ‘„’“u L$rhsp,
^dp£“p sÐhp¡ ‘f QQp® L$fhu. Ac„N Üpf ApS>“p kde“u kpdprS>L$
[õ’rs rhi¡ r“óL$j® L$pY¡$ R>¡.
• rihpÆ ‘|h£“y„ cpfs, rihpÆ ‘l¡gp“y„ dlpfpô²$,
õhps„Ôe k„N°pd, ‘¡ihpL$pm A“¡ dfpW$u kÑp“p¡ 07.73H.11 ‘pZu‘s“u gX$pC“u L$pfZdudp„kp L$f¡ R>¡.
rhõspf rhi¡ dprlsu d¡mhhu.
07.73H.12 dfpW$u kÑp ArMg cpfsue õsf¡ âb^
kÑp sfuL¡$ Dv$e ‘pdu s¡ sÐL$prg“
A¥rslprkL$ OV$“pAp¡“u dv$v$’u õ‘ô$ L$f¡
R>¡.

1. Brslpk“p„ kp^“p¡

cpfs“p âpQu“L$pm“p¡ Aæepk Ap‘Z¡ cp¥rsL$ kp^“p¡ õdpfL$p¡ Cdpfs
Nep hj£ L$ep£ R>¡. Ap hj£ Ap‘Z¡ dÝeeyN“p Nyap
cpfs“p¡ Aæepk L$fhp“p R>uA¡. cpfsue qL$ëgp cp¥rsL$
Brslpk“p dÝeeyN“p¡ kde v$¡Musu fus¡ Ckhu kp^“
k““p “hdp k¥L$p’u AY$pfdp k¥L$p“p A„s ky^u“p¡ spd°‘Ó
dp“hpdp„ Aph¡ R>¡. Ap ‘pW$dp„ Ap‘Z¡ dÝeeyN“p
Brslpk“p„ kp^“p¡“p¡ Aæepk L$fhp“p R>uA¡. rk½$p rigpg¡M

c|sL$pmdp„ b“¡gu OV$“pAp¡“u L$pm¾$dp“ykpf, D‘f“u hõsy A“¡ dL$p“ A’hp s¡“p Ahi¡jp¡“¡
h¥opr“L$ A“¡ ‘Ùrskf Ap‘¡gu dprlsu A¡V$g¡ Brslpk“p„ ""cp¥rsL$ kp^“p¡'' L$l¡hpe R>¡.
Brslpk.
cp¥rsL$ kp^“p¡dp„ qL$ëgpAp¡“y„ õ’p“ dlÒh“y„
sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$? R>¡. qL$ëgp“p L¡$V$gpL$ dlÒh“p âL$pf A¡V$g¡ rNqfvy$N®
(Xy„$Nfu qL$ëgp), h“vy$N®, S>gvy$N®, S>du“u qL$ëgp.
Brslpk iåv$ "Brs+l+Apk¹' Ap fus¡ s¡d õdpfL$p¡dp„ kdpr^, L$bf, Mp„cu sp¡ Cdpfsp¡dp„
b“¡ R>¡. Ap iåv$“p¡ A’® "Apd bÞey„' fS>hpX$p„, â^p“p¡“p Aphpk, fpZuhpk (A„s:‘yf),
A¡hp¡ ’pe R>¡. kpdpÞe gp¡L$p¡“p„ Ofp¡“p¡ kdph¡i ’pe R>¡. Ap
D‘f’u Ap‘Z“¡ s¡ kde“y„ op“ ’pe R>¡. bp„^L$pd
ìe[¼s, kdpS>, õ’m A“¡ kde Ap Qpf L$mp“u âNrs kdÅe R>¡. s¡ kde“u Apr’®L$
OV$L$ Brslpk“u ×rô$A¡ AÐe„s dlÒh“p R>¡. [õ’rs, L$gp“p¡ v$fÄÅ¡, bp„^L$pd“u i¥gu, gp¡L$p¡“u
Brslpk rhðk“ue ‘yfphpAp¡ D‘f Ap^pqfs fl¡ZuL$fZu hN¡f¡ bpbs“u dprlsu dm¡ R>¡.
lp¡hp¡ Å¡CA¡. Ap ‘yfphpAp¡“¡ S> Brslpk“p„
kp^“p¡ L$l¡hpe R>¡. L$lp¡ Å¡CA¡!
rk½$p“p¡ Brslpk L¡$hu fus¡ L$l¡hpe R>¡ !
Ap kp^“p¡“y„ cp¥rsL$ kp^“p¡, g¡rMs kp^“p¡
A“¡ dp¥rML$ kp^“p¡dp„ hN}L$fZ L$fu“¡ Ap‘Z¡ ÅZu gCA¡.
s¡“u dprlsu d¡mhuiy„. s¡dS>, Brslpk“p„ kp^“p¡“y„
d|ëedp‘“ ‘Z L$fuiy„. âpQu“ kde’u L$p¡X$u, v$dX$u, Y$by, ‘pC,
‘¥kp, Ap“p, ê$r‘ep S>¡hp„ QgZ âQrgs lsp„.
S>¡ A¥rslprkL$ OV$“p“p¡ Aæepk L$fhp“p¡ QgZ D‘f’u L¡$V$guL$ L$l¡hs, ê$qY$âep¡N
lp¡e s¡“u kp’¡ k„b„r^s A“¡L$ bpbsp¡“p¡ rhQpf âQrgs ’ep R>¡. v$p.s.,
L$fhp¡ ‘X¡$ R>¡. s¡ dpV¡$ A¥rslprkL$ kp^“p¡“p¡
Ap^pf g¡hp¡ ‘X¡$ R>¡. s¡ kp^“p¡ s‘pku Å¡hp * A¡L$ aŸV$u L$p¡X$u ‘Z Ap‘ui “rl.
S>ê$fu R>¡. s¡“u kÐesp“u Mpsfu L$fhu ‘X$¡ R>¡. * QdX$u s|V¡$ ‘Z v$dX$u “ R|>V¡$.
Ap kp^“p¡“p¡ D‘ep¡N rhh¡L$‘|h®L$ A“¡ ep¡Áe fus¡ * ‘pC ‘pC“p¡ rlkpb fpMhp¡.
L$fhp¡ S>ê$fu R>¡. * kp¡m Ap“p kpQy„.

1

Mp„cu rigpg¡M A¡V$g¡ ‘Õ’f D‘f A’hp c]s
D‘f L$p¡sf¡gp g¡M. v$p.s. s„Åhf“p b©lv$¡ðf
Sy>v$pSy>v$p fpÄeL$sp®Ap¡A¡ kp¡“p, Qp„v$u, sp„bp“u d„qv$f ‘qfkf“p g¡M. Qpgy¼e, fpô²$L|$V$, Qp¡m,
^psy“p L$fph¡gp rk½$p (QgZ) Brslpk“p„ kp^“ epv$h fpÅAp¡“p kdedp„ L$p¡sf¡gp A“¡L$ rigpg¡Mp¡
sfuL¡$ dlÒh“p„ R>¡. QgZ D‘f’u fpÄeL$sp® L$p¡Z dþep R>¡. rigpg¡M Brslpkg¡M““p¡ M|b dlÒh“p¡
lsp, s¡d“p¡ kde, fpÄe L$pfcpf, ^prd®L$ A“¡ rhðk“ue ‘yfphp¡ dp“hpdp„ Aph¡ R>¡. s¡“p
k„L$ë‘“p, ìe[¼sNs rhNsp¡ hN¡f¡“u dprlsu dm¡ Üpfp cpjp, rgr‘, kdpS>Æh“ S>¡hu bpbsp¡
R>¡. s¡dS> Apr’®L$ ìehlpf A“¡ Apr’®L$ [õ’rs“u kdS>hpdp„ dv$v$ ’pe R>¡. sp„bp“p„ ‘sfp„ D‘f
dprlsu dm¡ R>¡. s¡ kde“p ^psyrhop““u âNrs L$p¡sf¡gp g¡Mp¡“¡ "spd°‘Ó' L$l¡hpe R>¡. spd°‘Ó D‘f
kdÅe R>¡. kd°pV$ AL$bf“p QgZ D‘f“p fpÅop, ashpAp¡ hN¡f¡ âL$pf“u dprlsu L$p¡sf¡gu
fpdkusp“p„ rQÓ A’hp l¥v$fAgu“p QgZ lp¡e R>¡.
D‘f“u i„L$f‘ph®su“u d|rs® D‘f’u s¡ kde“p
^prd®L$ kdÞhe“u ÅZ ’pe R>¡. ‘¡ihpAp¡“p sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$?
QgZ D‘f Af¡rbL$ (Afbu) A’hp ‘ri®e“
cpjp“p¡ D‘ep¡N ’sp¡ lsp¡. Ap D‘f’u s¡ Q¥Ðe, rhlpf, d„qv$fp¡, QQ®, d[õS>v$p¡,
kde“p¡ cpjpL$ue ìehlpf kdÅe R>¡. ArNepfu, v$fNpl, dL$bfp, NyfyÜpfp, R>Ó,
rië‘, L|$hp, hufX$p¡, rd“pfp, Npd“p sV$,
‘¡ihp L$pgu“ “pÏ„ ‘l¡fh¡i, i”p¡, hpkZp¡, v$pNu“p, L$‘X$p„, L$gp-
L$pfuNfu“u hõsyAp¡, fdL$X$p„, Ap¡Åfp¡ (lr’epfp¡)
hpÛp¡ S>¡hp„ b^p„ cp¥rsL$ kp^“p¡ R>¡.

g¡rMs kp^“p¡ : s¡ kde“u v$¡h“pNfu,
Af¡rbe“, ‘ri®e“, dp¡X$u hN¡f¡ rgr‘“p dfp¡X$,
rhrh^ cpjpAp¡“p„ õhê$‘p¡, cp¡S>‘Óp¡, lõsrgrMs
N°„’p¡, ‘yõsL$p¡, afdp“p¡, QqfÓp¡, rQÓp¡ D‘f’u
Ap‘Z“¡ dÝeeyN“u dlÒh“u A¥rslprkL$ OV$“pAp¡“u
dprlsu dm¡ R>¡. s¡hu S> fus¡ Mphp-‘uhp“p ‘v$p’p£,
gp¡L$Æh“, h¡ic|jp, ApQpfrhQpf (fl¡ZuL$fZu),
hpf-sl¡hpf hN¡f¡“u ‘Z dprlsu dm¡ R>¡.

Ap b^u kp^“kpdN°u“¡ Brslpk“p„ "g¡rMs
kp^“p¡' L$l¡hpe R>¡.

fpS>v$fbpf“p L$pdL$pS>“p h„iphrg ‘Óìehlpf
‘fbuqX$ep„
L$pNm‘Óp¡ iL$phgu

g¡rMs kp^“p¡

l¥v$fAgu“y„ “pÏ„ Þepe rhjeL$ ‘yõsL$p¡, ‘fv$¡iu âhpkuAp¡“p„ bMfu
QyL$pv$pAp¡ QqfÓ âhpkhZ®“p¡ shpfuMp¡
(Brslpk)
2

Ap kdedp„ ‘fv$¡iu âhpkuAp¡ cpfsdp„ Apìep. kdÅe R>¡. Aphp âL$pf“p„ kp^“p¡“¡ Brslpk“p„
s¡dZ¡ ‘p¡sp“p„ âhpkhZ®“p¡ g¿ep„ R>¡. Ap ""dp¥rML$ kp^“p¡'' L$l¡hpe R>¡.
âhpkuAp¡dp„ Aëb¡fy$“u, Cå“, bsysp, r“L$p¡gk
d“yQu hN¡f¡“p¡ kdph¡i lsp¡. bpbf“y„ QqfÓ, L$rh gp¡L$Nusp¡
‘fdp“„v$¡ k„õL©$s cpjpdp„ gM¡gy„ "îurihcpfs' rd’L$p¡ Np’p
“pd“y„ rihQqfÓ s¡dS> rhrh^ fpÄeL$sp®Ap¡“p„
QqfÓp¡ A“¡ ‘Óìehlpf D‘f’u Ap‘Z“¡ s¡d“u hpsp® dp¥rML$ ïgp¡L$
“urs, âipkL$ue ìehõ’p, fpS>L$ue k„b„^p¡ bpbs“p kp^“p¡
Mygpkp dm¡ R>¡.
L$l¡hsp¡ Ac„N (L$pìe)
shpfuM A’hp Brslpk A¡V$g¡ OV$“p¾$d. ‘fp¾$dNp’p
Aëb¡fy“u, rTepDØu“ b“}, dp¥gp“p Aldv$, epüp
rb“ Aldv$, rdTp® l¥v$f, cudk¡“ k¼k¡“p hN¡f¡A¡ D‘f“p ÓZ¡e âL$pf“p„ kp^“p¡“p Ap^pf¡
gM¡gu shpfuMp¡ D‘gå^ R>¡. Brslpk“y„ g¡M“ L$fhpdp„ Aph¡ R>¡. A¡L$hMs
Brslpk“y„ g¡M“ ’C Nep ‘R>u ‘Z s¡ bpbs“y„
bMf iåv$ Mbf iåv$ D‘f’u Apìep¡ R>¡. k„ip¡^“ Arhfs Qpgy S> lp¡e R>¡. Ap k„ip¡^“
Mbf A¡V$g¡ kdpQpf. bMf dlpfpô²$dp„ Dv¹$ch¡gp¡ Üpfp “hp„ kp^“p¡, “hu dprlsu kpd¡ Aph¡ R>¡ s¡
Brslpkg¡M““p¡ A¡L$ âL$pf R>¡. bMfu Üpfp sÐL$prg“ âdpZ¡ Brslpk“y„ ‘y“g£M“ L$fhy„ ‘X¡$ R>¡. v$p.s.
fpS>L$ue b“php¡, cpjpìehlpf, kp„õL©$rsL$ Æh“, Ap‘Zp„ v$pv$p-v$pv$u“p kde“p, dpsp-r‘sp“p
kpdprS>L$ ‘qf[õ’rs hN¡f¡ bpbsp¡ kdS>hpdp„ dv$v$ kde“p A“¡ Ap‘Zp kde“p Brslpk“p ‘yõsL$dp„
’pe R>¡. dfpW$u“u A“¡L$ bMfu OV$“pAp¡ b“u Nep L¡$V$gpL$ âdpZdp„ saphs lp¡hp“y„ S>Zpe R>¡.
‘R>u A“¡L$ hjp£ bpv$ gM¡gu lp¡hp’u s¡dp„ A“¡L$
õ’m¡ kp„cm¡gu dprlsu D‘f cpf Apàep¡ lp¡hp“y„ sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$?
S>Zpe R>¡. drlL$phsu“u bMf, kcpkv$ bMf,
A¡L$pÏ L$gd“u bMf, Äe¡›$ L$pfL|$““u bMf, sp“pÆ“u ‘fp¾$dNp’p : sp“pÆ“p ‘p¡hpX$p
cpDkpl¡b“u bMf, MX$ép®“u gX$pC“u bMf S>¡hu
L¡$V$guL$ bMfu lsu. fp¸bV®$ Apd®, A¡d.ku. õâ¢Ng Ap ‘fp¾$dNp’p“p fQresp sygkuv$pk ipluf
A“¡ N°¡V$ X$a S>¡hp kdL$pgu“ ‘[íQdu BrslpkL$pfp¡“p R>¡. Ap Np’pdp„ tklNY$“u gX$pC“y„ hZ®“ R>¡.
N°„’p¡ ‘Z dlÒh“p R>¡. ‘fp¾$dNp’pdp„ sp“pÆ, i¡gpfdpdp, rihpÆ dlpfpS>,
rhfdpsp ÆÅbpC“p„ ky„v$f iåv$rQÓp¡ Apg¡¿ep„ R>¡.
L$fu“¡ Sy>Ap¡.
Ap ‘fp¾$dNp’p“p¡ L¡$V$gp¡L$ cpN :
‘fp¾$d Np’pAp¡, Apqv$hpku Nusp¡“p¡ k„N°l
L$fp¡. मामा बोलाया तो लागला । ऐंशी वर्षीचा म्हातारा ।।
‘‘ लगिन राहिले रायबाचे तो मजला सागं ावी ।।
ipmp“p kp„õL©$rsL$ L$pe®¾$ddp„ s¡ fS|> L$fp¡. माझ्या तानाजी सभु दे ारा । जे गले े सिहं गडाला ।।
त्याचे पाठिरे पाहिले । नाही पुढारे पाहिले ।।
dp¥rML$ kp^“p¡ : gp¡L$‘f„‘fpdp„ ‘¡Y$u v$f ‘¡Y$u ज्याने आबं ारे खाईला । बाठा बजु रा लाविला ।।
k„L$rgs ’sp„ Ne¡gp„ õhcphNs õsyrsNp“p¡, त्याचे झाड होउनि आबं े बाधं ले ।
gp¡L$Nusp¡, ‘fp¾$dNp’p, hpsp®Ap¡, v$„sL$’pAp¡, किल्ला हाती नाही आला ।।
rd’L$p¡ Üpfp Ap‘Z“¡ gp¡L$Æh““p„ rhrh^ ‘pkp„Ap¡ सिहं गड किल्ल्याची वार्ता ।
काढू नको तानाजी सुभेदारा ।।
जे गले े सिंहगडाला । ते मरूनशानी गले े ।।

तुमचा सपाटा होईल । असे बोलू नको रे मामा ।।
आम्ही सूरमर्द क्षत्री । नाही भिणार मरणाला ।। ’’

3

bp¡gsp ’pAp¡. dprlsu kp„cm¡gu R>¡ L¡$ s¡Z¡ ‘p¡s¡ Å¡e¡gu R>¡,
s¡“y„ ‘Z dlÒh lp¡e R>¡. g¡M“dp„ fl¡gu
A¥rslprkL$ kp^“p¡“y„ S>s“ L$fhp“p D‘pe k|Qhp¡. Arsiep¡[¼s, rQÓp¡, âsuL$p¡, Ag„L$pfp¡ hN¡f¡“p¡
‘Z rhQpf L$fhp¡ ‘X¡$ R>¡. AÞe kdL$pgu“
A¥rslprkL$ kp^“p¡“y„ d|ëedp‘“ : Ap b^p„ kp^“p¡ kp’¡ s¡ dprlsu“p¡ spmp¡ d¡mhu Å¡hp¡
kp^“p¡ hp‘fsp„ ‘l¡gp„ L¡$V$guL$ L$pmÆ g¡hu S>ê$fu ‘X¡$ R>¡. Ap‘Z“¡ dm¡gu dprlsu A¡L$‘nu,
R>¡. s¡“u rhðk“uesp QL$pkhu ‘X¡$ R>¡. s¡dp„’u Ak„Ns A’hp AhpõsrhL$ lp¡hp“u i¼esp“¡
Akgu kp^“p¡ ¼ep A“¡ “L$gu ¼ep s¡ ip¡^hp “L$pfu iL$pe “rl, s¡’u s¡“p¡ D‘ep¡N L$fsu
‘X¡$ R>¡. Ap„sqfL$ ‘yfphpAp¡ s‘pku“¡ s¡“u hMs¡ rhh¡L$ Åmhhp¡ ‘X¡$ R>¡. l„d¡ip„ kpfp„-
âdprZsp “½$u L$fu iL$pe R>¡. g¡ML$“y„ kpQp- “fkp„“p¡ rhQpf L$ep® ‘R>u S> Ap kp^“p¡“p¡
Mp¡V$p‘Ï„, s¡d“p„ ìe[¼sNs õhp’®, kde, fpS>L$ue D‘ep¡N L$fhp“u L$pmÆ g¡hu S>ê$fu R>¡. Brslpk“p
v$bpZ hN¡f¡“p¡ ‘Z Aæepk L$fhp¡ ‘X¡$ R>¡. s¡ g¡M“dp„ g¡ML$“u r“ó‘nsp A“¡ sV$õ’sp M|bS>
dlÒh“u lp¡e R>¡.

õhpÝepe

1. “uQ¡“p Qp¡fkdp„ Ry>‘pe¡gp„ A¥rslprkL$ kp^“p¡“p„ “pd 4. k„L$ë‘“p õ‘ô$ L$fp¡.
ip¡^u“¡ gMp¡. (1) cp¥rsL$ kp^“p¡
(2) g¡rMs kp^“p¡
sp v$„ s L$ ’p Q® (3) dp¥rML$ kp^“p¡
fu d° rQ Óp¡ Np Q
M L$ ‘ ’p$ ’p “ 5. A¥rslprkL$ kp^“p¡“y„ d|ëedp‘“ L$fhy„ S>ê$fu R>¡. ip
b op ígp¡ Ó$ L$ dp dpV¡$? sdpfp rhQpf L$lp¡.
Ap fp Å L$p Nu f
ri gp g¡ M sp¡ a 6. sdpfp¡ Arcâpe gMp¡.
(1) rigpg¡M“¡ Brslpkg¡M““p¡ rhðk“ue ‘yfphp¡
2. gMsp ’pAp¡. dp“hpdp„ Aph¡ R>¡.

(1) õdpfL$p¡dp„ L$C L$C bpbsp¡“p¡ kdph¡i ’pe (2) dp¥rML$ kp^“p¡“p Ap^pf¡ gp¡L$Æh““p„ rhrh^
R>¡? ‘pkp„Ap¡ kdÅe R>¡.

(2) shpfuM A¡V$g¡ iy„ ? D‘¾$d :
(3) Brslpk“p g¡M“dp„ g¡ML$“p„ ¼ep„ ‘pkp„Ap¡ “ÆL$“p L$p¡C ‘Z hõsyk„N°lpge“u (çeyrTed“u)
dygpL$ps gp¡. sd¡ S>¡ kde“p¡ Aæepk L$fu füp„
dlÒh“p„ lp¡e R>¡ ? R>p¡ s¡ kde“p Brslpk“p„ kp^“p¡“u dprlsu d¡mhp¡
A“¡ s¡“u “p¢^ D‘¾$d“u “p¡V$byL$dp„ L$fp¡.
3. S|>’dp„’u Sy>v$p¡ iåv$ ip¡^u“¡ gMp¡.

(1) cp¥rsL$ kp^“p¡, g¡rMs kp^“p¡, ArgrMs
kp^“p¡, dp¥rML$ kp^“p¡.

(2) õdpfL$p¡, QgZ (rk½$p), Nyap, L$’p
(3) cp¡S>‘Óp¡, d„qv$fp¡, ‘yõsL$p¡, rQÓp¡
(4) õsyrsNp“, shpfuM, hpsp®, rd’L$p¡

4

2. rihpÆ ‘l¡gp„“y„ cpfs

Ap ‘pW$dp„ Ap‘Z¡ rihpÆ“u ‘l¡gp„“u ky^u kÑp“p¡ rhõspf L$ep£.
cpfs“u rhrh^ fpS>kÑpAp¡“p¡ Aæepk L$fhp“p
R>uA¡. Ap kde¡ cpfsdp„ rhrh^ fpS>kÑp epv$hp¡“p¡ kde dfpW$u cpjp A“¡ kprlÐe“p¡
A[õsÐhdp„ lsu. kyhZ®L$pm S> dp“hp¡ ‘X¡$ R>¡. Ap S> kdedp„
dlpfpô²$dp„ dlp“ycph A“¡ hpfL$fu k„âv$pe“u
ApW$du kv$udp„ b„Npmdp„ "‘pg' A¡L$ ârkÙ QX$su ’C.
fpS>Ly$Vy„$b lsy„. dÝe cpfsdp„ NyS>®f-ârslpf
kÑpA¡ Ap„^°, L$tgN, rhv$c®, ‘ròd L$pqW$ephpX$, hpeìe sfa“p„ Ap¾$dZp¡
L$“p¡S>, NyS>fps ky^u kÑp“p¡ rhõspf L$ep£.
dlpfpô²$dp„ fpô²$L|$V$ epv$h S>¡hp„ õ’pr“L$
DÑf cpfs“p fpS>‘|s Ly$Vy„$bp¡dp„ NY$hpg h„i Ly$Vy„$bp¡“u kÑp lsu R>sp„ DÑfdp„ hpeìe sfa’u
A“¡ ‘fdpf h„i“p Ly$Vy„$bp¡ dlÒh“p„ lsp„. Aph¡gp Ap¾$dL$p¡A¡ Ðep„“u õ’pr“L$ kÑpAp¡Ap¡“p¡
fpS>‘|sp¡dp„ Qp¥lpZ h„i“p ‘©ÕhufpS> Qp¥lpZ ‘fpS>e L$fu ‘p¡sp“u kÑp õ’p‘u.
‘fp¾$du fpÅ lsp. sfpC“p ‘l¡gp eyÙdp„
‘©ÕhufpS> Qp¥lpZ¡ dylçdv$ Op¡fu“¡ lfpìep¡. ‘Z s¡ v$fçep“ dÝe‘|h®dp„ Afbu kÑp“p¡ Dv$e
sfpC“p buÅ eyÙdp„ dylçdv$ Op¡fuA¡ ‘©ÕhufpS> ’ep¡ lsp¡. kpd°pÄe“p¡ rhõspf L$fhp dpV¡$ Afb
Qp¥lpZ“¡ lfpìep¡. kÑp^uip¡ cpfs sfa hþep. ApW$dp k¥L$pdp„
dylçdv$ rb“ L$prkd Afbu k¡“p“uA¡ tk^ âp„s
sprdg“pXy$“p Qp¡m h„i“p fpS>fpS> ‘l¡gp¡ A“¡ ‘f QX$pC L$fu. Ðep„“p v$pluf fpÅ“p¡ ‘fpch
fpS>¢Ö ‘l¡gp¡ b„“¡ dlÒh“p fpÅ lsp. Qp¡m kÑpA¡ L$fu“¡ s¡Z¡ tk^ âp„s ÆÐep¡. Ap QX$pC“¡ gu^¡
Apfdpf“u spL$ps hX¡$ dpgv$uh b¡V$, îug„L$p Æsu Apfbp¡“p¡ cpfs kp’¡ â’dhpf S> fpS>L$ue k„b„^
gu^p. L$Zp®V$L$“p lp¡ekm h„i“p rhóÏh^®“ fpÅA¡ õ’‘pep¡. Ap ‘R>u“p kdedp„ dÝe A¡riep“p
k„‘|Z® L$Zp®V$L$ âv$¡i Æsu gu^p¡. syL®$, AaOp“, dp¡Ng gp¡L$p¡ cpfsdp„ Apìep A“¡
s¡dZ¡ cpfsdp„ ‘p¡sp“u kÑp õ’p‘u.
dlpfpô²$“p fpô²$L|$V$ h„i“p Np¡thv$ ÓuÅ“u
L$pfqL$v$}dp„ fpô²$L|$V$ kÑp L$“p¡S>’u fpd¡ðf ky^u Ckhu k““u ArNepfdu kv$udp„ cpfs D‘f
a¡gpC NC. ApNm L©$óZ ÓuÅA¡ Aëlpbpv$ syL$p£“p„ Ap¾$dZp¡ ’hp gpÁep„. s¡Ap¡ ‘p¡sp“u
ky^u“p¡ âv$¡i Æsu gu^p¡. kÑp“p¡ rhõspf L$fsp„ L$fsp„ cpfs“u hpeìe
kflv$ ky^u Aphu ‘lp¢Ãep. NT“u“p kygsp“
rigplpfp¡“p ÓZ Ly$Vy„$bp¡ ‘ròd dlpfpô²$dp„ dld|v$¡ cpfs D‘f A“¡L$ khpfuAp¡ L$fu. Ap
ârkqÙdp„ Apìep. ‘l¡gy„ Ly$Vy„$b DÑf L$p¢L$Zdp„ khpfuAp¡dp„ s¡ d’yfp, h©„v$ph“, L$“p¡S>, kp¡d“p’“p„
’pZp A“¡ fpeNY$, buSy>„ Ly$Vy„$b v$rnZ L$p¢L$Zdp„ kd©Ù d„qv$fp¡ g|„V$u“¡ Ðep„“u AY$mL$ k„‘rÑ ‘p¡sp“u
sp¡ ÓuSy>„ Ly$Vy„$b L$p¡ëlp‘yf, kspfp, kp„Ngu A“¡ kp’¡ gC Nep¡. bMÐepf MëÆA¡ rhðârkÝ^
b¡gNp„h rS>ëgp“p L¡$V$gpL$ rhõspfdp„ fpÄe L$fsp “pg„v$p rhÛp‘uW$“y„ kd©Ù ‘yõsL$pge bpmu “p¿ey„.
lsp.
DÑf“u kygsp“iplu
rihpÆ ‘l¡gp„“u ApMfu h¥chipmu kÑp
A¡V$g¡ dlpfpô²$“p epv$hp¡“u kÑp. epv$h h„i“p Ckhu k“ 1175 A“¡ 1178dp„
rcëgd ‘p„Qdp“u fpS>^p“u Ap¥f„Npbpv$ “ÆL$ AaOpr“õsp““p O|f âp„s“p kygsp“ dylçdv$
v$¡hrNfudp„ lsu. s¡Z¡ L©$óZp “v$u“u kpdu sfa Op¡fuA¡ cpfs D‘f Ap¾$dZp¡ L$ep¯. cpfs“p

5

Æs¡gp âv$¡ip¡“p¡ L$pfcpf k„cpmhp dpV¡$ s¡Z¡ L©$óZv$¡hfpe :
Ly$sybyØu“ A¥bL$“u r“dZ|„L$ L$fu. ApNm S>sp„
C.k. 1206 dp„ dylçdv$ Op¡fu“p d©Ðey ‘R>u L©$óZv$¡hfpe
A¥bL¡$ ‘p¡sp“u kÑp l¡W$m“p cpfs“p âv$¡ip¡“p¡
L$pfcpf õhs„Ó fus¡ Qgphhp“u iê$Aps L$fu. C.k. 1509dp„
A¥bL$ d|m¡ Nygpd lsp¡ s¡ qv$ëlu“p¡ kÑp^ui
bÞep¡. C.k. 1210 dp„ s¡“y„ d©Ðey ’ey„. rhS>e“Nf“u Npv$u

sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$? D‘f Apìep. s¡Z¡

Ly$sybyØu“ A¥bL$ ‘R>u Aësdi, frTep, rhS>ehpX$p A“¡
bëb“, AgpDØu“ MugÆ, dylçdv$ sOgL$,
qafp¡T sOgL$, Cb°plud gp¡v$u hN¡f¡ kygsp“p¡A¡ fpS>dl¢Öu âv$¡i
cpfs D‘f fpÄe L$ey¯.
Æsu“¡ ‘p¡sp“p fpÄe
Cb°plud gp¡v$u R>¡ëgp¡ kygsp“ lsp¡, s¡“p
õhcphv$p¡j“¡ gu^¡ s¡“p A“¡L$ vy$íd“p¡ ’ep lsp. kp’¡ Å¡X$u v$u^p¡.
‘„Åb“p kyb¡v$pf v$p¡gsMp“ gp¡v$uA¡ L$pb|g“p
dp¡Ng kÑp^ui bpbf“¡ Cb°plud gp¡v$u rhfyÙ L©$óZv$¡hfpe bld“u kygsp“
“p¡sep£. Ap gX$pCdp„ bpbf¡ Cb°prld gp¡v$u“¡
lfpìep¡ A“¡ s¡“u kp’¡ S> kygsp“iplu“p¡ A„s dld|v$ipl“p “¡s©Ðh l¡W$m A¡L$rÓs ’e¡gp
Apìep¡.
kygsp“p¡“p k¥Þek„Op¡“p¡ s¡dZ¡ ‘fpS>e L$ep¤.
rhS>e“Nf“y„ fpÄe
L©$óZv$¡hfpe“u L$pfqL$v$}dp„ rhS>e“Nf“y„ fpÄe ‘|h®dp„
qv$ëlu“p kygsp“ dylçdv$ sOgL$“u L$pfqL$v$}
v$fçep“ qv$ëlu“u L¢$Öhs} kÑp rhfyÙ v$rnZdp„ L$V$L$’u - ‘ròd¡ Np¡hp ky^u A“¡ DÑf¡ fpeQ|f
bmhp¡ ’ep¡. s¡dp„’u S> rhS>e“Nf A“¡ bld“u
S>¡hp„ b¡ âbm fpÄep¡“p¡ Dv$e ’ep¡. v$p¡Apbp’u-v$rnZ¡ tlv$u dlpkpNf ky^u a¡gpe¡gy„

lqflf A“¡ by½$ v$rnZcpfs“p b„“¡ cpCAp¡ lsy„. C.k. 1530 dp„ s¡“y„ d©Ðey ’ey„ lsy„.
qv$ëlu“u kygsp“iplu“u k¡hpdp„ kfv$pf sfuL¡$
lsp. s¡Z¡ dylçdv$ sOgL$“p kdedp„ v$rnZdp„ L©$óZv$¡hfpe rhÜp“ lsp. s¡dZ¡ s¡gyNy
âhs£gu fpS>L$ue A[õ’fsp“p¡ apev$p¡ DW$phu C.k. cpjpdp„ "Apdy¼sdpëev$p' “pd“p¡ fpS>“urs rhjeL$
1336dp„ v$rnZdp„ rhS>e“Nf fpÄe“u õ’p‘“p N°„’ g¿ep¡ lsp¡. s¡d“u L$pfqL$v$}“p kdedp„
L$fu. ApS>“p L$Zp®V$L$dp„ Aph¡gy„ "l„‘u' Ap fpÄe“u rhS>e“Nfdp„ lÅf fpdd„qv$f, rhÌ$g d„qv$fp¡“y„
fpS>^p“u lsu. lqflf rhS>e“Nf“p¡ ‘l¡gp¡ fpÅ bp„^L$pd ’ey„ lsy„.
lsp¡.
L©$óZv$¡hfpe ‘R>u rhS>e“Nf fpÄe“u ‘X$su
lqflf ‘R>u s¡“p¡ cpC by½$ ksp D‘f iê$ ’C. ApS>“p L$Zp®V$L$dp„ Aph¡gp sprgL$p¡V$dp„
Apìep¡. by½¡$ fpd¡ðf ky^u“p¡ âv$¡i ‘p¡sp“u lL|$ds A¡L$ bpSy> Apqv$giplu, r“Tpdiplu, Ly$sybiplu,
l¡W$m rhõspep¤. bfuv$iplu A“¡ buSy> bpSy> rhS>e“Nf“p fpÅ
fpdfpe hÃQ¡ C.k. 1565dp„ gX$pB ’C. Ap
gX$pCdp„ fpdfpe“p¡ ‘fpS>e ’ep¡. Ðepf‘R>u
rhS>e“Nf“p fpÄe“p¡ A„s Apìep¡.

bld“u fpÄe

dylçdv$ sOgL$“y„ hQ®õh X$pdu v$¡hp dpV¡$
v$rnZdp„ kfv$pfp¡A¡ b„X$ L$ey¯. Ap kfv$pfp¡“p âdyM
lk“ N„N|A¡ qv$ëlu“p kygsp““p k¥Þe“¡ lfpìe„y.
C.k. 1347dp„ “hy„ fpÄe A[õsÐhdp„ Apìey„. s¡“¡
bld“u fpÄe L$l¡hpe R>¡. lk“ N„N| bld“u
fÄe“p¡ ‘l¡gp¡ kygsp“ bÞep¡. s¡Z¡ L$Zp®V$L$ fpÄedp„

Aph¡gp "NygbNp®'dp„ ‘p¡sp“u fpS>^p“u õ’p‘u.

6

dld|v$ Nphp“ : bld“u fpÄe“p¡ dy¿e sp¡‘Mp“p“p¡ AkfL$pfL$ D‘ep¡N L$ep¤. s¡Z¡ Cb°plud
gp¡v$u“p k¥Þe“¡ lfpìey„. Ap "‘pZu‘s“y„ ‘l¡gy„ eyÙ'
â^p“ A“¡ DÑd âipkL$ lsp¡. s¡Z¡ bld“u lsy„.
fpÄe“¡ Apr’®L$ fus¡ kd©Ù L$ey¯. k¥r“L$p¡“¡ ÅNuf
Ap‘hp“¡ bv$g¡ fp¡L$X$ ‘Npf Ap‘hp“u iê$Aps Ap gX$pC ‘R>u d¡hpX$“p fpZpk„N¡ fpS>‘|s
L$fu. k¥Þe“¡ riõsbÙ L$ey¯. S>du“ dl¡kyg“u fpÅAp¡“¡ A¡L$rÓs L$ep®. bpbf A“¡ fpZpk„N hÃQ¡
ìehõ’pdp„ ky^pfp L$ep®. rbv$fdp„ Afbu A“¡ Mp“yApdp„ gX$pC ’C. Ap gX$pCdp„ bpbf“p
apfku rinZ“p Aæepk dpV¡$ dv$f¡kp“u õ’p‘“p sp¡‘Mp“p A“¡ s¡“p A“pds k¥Þe¡ AkfL$pfL$
L$fu. L$pdNufu bÅhu. fpZpk„N“y„ k¥Þe lpfu Ney„. C.k.
1530 dp„ bpbf“y„ d©Ðey ’ey„.
dld|v$ Nphp“ ‘R>u bld“u kfv$pfp¡dp„
S|>’bpÆ h^hp gpNu. rhS>e“Nf A“¡ bld“u sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$?
hÃQ¡“p k„Oj®“u dpW$u Akf bld“u fpÄe D‘f
‘X$u. Sy>v$p Sy>v$p âp„s“p Ar^L$pfuAp¡ h^pf¡ õhs„Ó bpbf ‘R>u lºdpey (C.k.1530 ’u
b“u“¡ hs®hp gpÁep. bld“u fpÄedp„ Ly$k„‘ C.k. 1539 A“¡ C.k. 1555 ’u C.k.
h^hp“¡ gu^¡ s¡“y„ rhcpS>“$ ’hp gpÁey„. s¡dp„’u 1556) Npv$u D‘f Apìep¡. lºdpey“u L$pfqL$v$}
hlp®X$“u Cdpv$iplu, rbv$f“u bfuv$iplu, buÅ‘yf“u v$fçep“ i¡fipl¡ s¡“¡ lfpìep¡ A“¡ qv$ëlu“u
Apqv$giplu, Aldv$“Nf“u r“Tpdiplu A“¡ Npv$u D‘f k|fh„i“u õ’p‘“p ’C. lºdpey
Np¡hm$L$p¢X$p“u Ly$sybiplu A¡d bld“u fpÄe ‘p„Q ‘R>u AL$bf (C.k. 1556 ’u C.k.1605)
Npv$u D‘f Apìep¡. AL$bf A“¡ l¡dy hÃQ¡
rhcpNdp„ rhcpÆs ’C Ney„. C.k. 1556 dp„ ‘pZu‘sdp„ gX$pC ’C. Ap
‘pZu‘s“y„ buSy>„ eyÙ lsy„. kdN° cpfs
dp¡NgkÑp ‘p¡sp“p A¡L$Q¾$u ipk“ l¡W$m gphhp“u s¡“u
dlÒhL$p„np lsu. AL$bf ‘R>u S>lp„Nuf
C.k. 1526dp„ qv$ëlu“u kygsp“iplu“p¡ A„s (C.k. 1605 ’u C.k. 1628) kd°pV$
bÞep¡. s¡“u L$pfqL$v$} v$fçep“ s¡“u ‘Гu
Apìep¡. Ðep„ dp¡NgkÑp“u õ’p‘“p ’C. “|fS>lp„A¡ AkfL$pfL$ L$pdNufu bÅhu.
S>lp„Nuf ‘R>u iplS>lp„ (C.k. 1628 ’u
bpbf : dp¡Ng kÑp“p¡ õ’p‘L$ bpbf lsp¡. C.k.. 1658) kd°pV$ ’ep¡. iplS>lp„ ‘R>u
s¡ dÝe A¡riep“p lpg“p DTb¡qL$õsp“dp„ Aph¡gp Ap¥f„NT¡b (C.k. 1658 ’u C.k. 1707)
afOp“p fpÄe“p¡ fpÅ lsp¡. cpfs“u k„‘rÑ A“¡ gp„bp¡ kde kd°pV$ lsp¡. s¡“p d©Ðey ‘R>u
kd©qÙ“y„ hZ®“ s¡Z¡ kp„cþey„ lsy„, dpV¡$ s¡Z¡ cpfs dp¡Ng kpd°pÄe “bmy„ ‘X$éy„.
D‘f lºdgp L$fhp“u ep¡S>“p b“phu.
dp¡Ngh„i“p¡ kp¥’u L$s®ìer“›$ A“¡ bplp¡i
qv$ëludp„ s¡ hMs¡ kygsp“ Cb°plud gp¡v$u fpÅ AL$bf lsp¡. AL$bf¡ ‘p¡sp“p A¡L$Q¾$u ipk“
fpÄeL$pfcpf Qgphsp¡ lsp¡. kygsp“iplu“p ‘„Åb l¡W$m cpfs“¡ gphhp“p¡ âeГ L$ep£. Ðepf¡ s¡“p¡
âv$¡idp„ v$p¡gsMp“ gp¡v$u dy¿e Ar^L$pfu lsp¡. rhfp¡^ ’ep¡. dlpfpZp âsp‘, Q„pv$bubu, fpZu
Cb°plud gp¡v$u A“¡ v$p¡gsMp“ gp¡v$u hÃQ¡ k„Oj® vy$Np®hsuA¡ AL$bf rhfyÙ L$f¡gp¡ k„Oj® Dëg¡M“ue
iê$ ’ep¡. v$p¡gsMp“¡ cpfs D‘f Ap¾$dZ L$fhp R>¡.
bpbf“¡ Apd„rÓs L$ep¤. Ap sL$ TX$‘u gC“¡ bpbf¡
cpfs D‘f Ap¾$dZ L$ey¯. bpbf“p Ap¾$dZ“p¡
kpd“p¡ L$fhp Cb°plud gp¡v$u k¥Þe kp’¡ “uL$mu
‘X$ép¡. 21 A¡râg, 1526“p fp¡S> ‘pZu‘s“p
d¡v$p“dp„ s¡“u A“¡ bpbf hÃQ¡ gX$pC ’C. Ap
gX$pCdp„ bpbf¡ cpfsdp„ ‘l¡gu S> hMs

7

dlpfpZp âsp‘ : AL$bf rhfyÙ gX$sp„ gX$sp„ ‘p¡sp“p âpZ“y„

Dv$etkl“p d©Ðey ‘R>u brgv$p“ Apàey„, ‘f„sy ifZpNrs õhuL$pfu “rl.
dlpfpZp âsp‘ d¡hpX$“u
AL$bf A¡L$ kyÅZ A“¡ ÅN©s ipkL$ lsp¡.

Npv$u D‘f Apìep. d¡hpX$“p s¡“y„ ^prd®L$ ^p¡fZ Dv$pf A“¡ krlóÏ„ lsy„. s¡

A[õsÒh dpV¡$ s¡Z¡ k„Oj® v$f¡L$ ^d®“u âÅ kp’¡ kdp“ hs®“ L$fsp¡. kh®^d®“p

Qpgy fp¿ep¡. dlpfpZp Ddv$p sÐhp¡“p¡ kdÞhe L$fu“¡ AL$bf¡ "v$u“-B-

âsp‘¡ ApMf ky^u ‘p¡sp“u Bgplu' ^d®“u õ’p‘“p L$fu. ‘f„sy s¡Z¡ L$p¡B“¡

õhs„Ósp V$L$phu fpMhp ‘Z v$u“-B-Bgplu õhuL$pfhp v$bpZ L$ey¯ “l].

fpZp âsp‘ dpV¡$ AL$bf kp’¡ k„Oj® Ap¥f„NT¡b : iplS>lp„ bpv$ipl“p ‘yÓp¡dp„

L$ep¤. ‘fp¾$d, ^¥e®, õhprcdp“, ÐepN hN¡f¡ NyZp¡“¡ Ap¥f„NT¡b kÑpõ‘^p®dp„

gu^¡ s¡ Brslpkdp„ AS>fpdf ’C Nep. rhS>eu bÞep¡, r‘sp“¡ L¡$v$

Qp„v$bubu : L$fu“¡ B.k.1658dp„ bpv$ipl

C.k. 1595dp„ dp¡Ngp¡A¡ Aldv$“Nf“u bÞep¡. Ap¥f„NT¡b“p¡ dp¡V$p¡
r“Tpdiplu“u fpS>^p“u D‘f lºdgp¡ L$ep£. dp¡Ng
v$uL$fp¡ v$pfp iyL$p¡l ^prd®L$

k¥Þe¡ Aldv$“Nf“pqL$ëgp“¡ O¡fp¡ Opëep¡. lºk¡“ krlóÏsp dpV¡$ ârkÝ^ lsp¡.

r“Tpdipl“u bplp¡i A“¡ s¡Z¡ ‘Qpk’u ‘Z h^y k„õL©$s
L$s®ìer“›$ ‘yÓu Qp„v$bubuA¡
D‘r“jv$p¡“p¡ apfku cpjpdp„

AÐe„s ^¥e®’u s¡ qL$ëgp¡ Ap¥f„NT¡b A“yhpv$ L$ep£. Ap¥f„NT¡b
bpv$ipl bÞep¡. s¡ hMs¡
bQphhp kpd“p¡ L$ep£. A¡
dp¡Ng kpd°pÄe v$rnZ¡ Aldv$“Nf ky^u A“¡ ‘ròd¡
kde¡ r“Tpdiplu“p kfv$pfp¡
L$pb|g’u gC“¡ ‘|h®“¡ b„Npm ky^u a¡gpe¡gy„ lsy„.
hÃQ¡ AZb“ph ’ep¡. Ap
Ap¥f„NT¡b¡ ‘p¡sp“u L$pfqL$v$} v$fçep“ ‘|h£ Aph¡gp
AZb“ph“¡ L$pfZ¡
Apkpd, v$rnZ“p buÅ‘yf“u Apqv$giplu A“¡
Qp„v$bubu“y„ d©Ðey ’ey„. ‘R>u
Np¡hmL$p¢X$p“u Ly$sybiplu“p¡ A„s ApÎep¡ A“¡ s¡d“p
Qp„v$bubu dp¡Ngp¡A¡ Aldv$“Nf“p¡
âv$¡ip¡ ‘p¡sp“p kpd°pÄe kp’¡ Å¡X$u v$u^p.
qL$ëgp¡ Æsu gu^p¡. ‘Z r“Tpdiplu“y„ k„‘|Z®
Aplp¡dp kp’¡ k„Oj® : Ckhu k““u s¡fdu
fpÄe dp¡Ngp¡“p spbpdp„ Apìey„ “rl. kv$udp„ ip“ S>dpsu“p gp¡L$p¡ b°û‘yÓp “v$u“p

fpZu vy$Np®hsu : rhv$c®“p¡ ‘|h® cpN, s¡“u MuZâv$¡idp„ õ’peu ’ep lsp. Ðep„ s¡dZ¡ ‘p¡sp“y„
DÑfdp„ Aph¡gp¡ dÝeâv$¡i“p¡ cpN, ApS>“p
fpÄe õ’pàey„ lsy„. õ’pr“L$ gp¡L$p¡ Ap gp¡L$p¡“¡
R>ÑukNY$“p¡ ‘ròd-cpN, Ap„^°âv$¡i“p¡ DÑf cpN
"Aplp¡d' L$l¡sp lsp.
A“¡ Ap¡qfõkp“p¡ ‘ròd-

cpN A¡ D‘gL$ ×rô$A¡ Ap¥f„NT¡b“p kdedp„ Aplp¡dp A“¡ dp¡Ngp¡

Np¢X$h““p¡ rhõspf lsp¡. hÃQ¡ gp„bp kde ky^u k„Oj® Qpëep¡. dp¡Ngp¡A¡

Q„v$¡g fpS>‘|sp¡“p h„idp„ Aplp¡dp“p âv$¡ip¡ D‘f Ap¾$dZ L$ey¯. Nv$p^ftkl“p

S>Þd¡gu vy$Np®hsu gÁ“ ‘R>u “¡s©Ðh l¡W$m Aplp¡d k„NqW$s ’ep. gp[ÃR>s bX$aŸL$“

Np¢X$h““u fpZu b“u. s¡Z¡ “pd“p k¡“p“uA¡ dp¡Ngp¡ rhfyÙ DN° k„Oj® L$ep¤.

DÑd fus¡ fpÄeL$pfcpf Aplp¡dpA¡ dp¡Ngp¡ rhfyÙ“p k„Oj®dp„ N¡fugp

L$ep£. dÝeeyN“p Brslpkdp„ eyÙ“urs“p¡ Ap^pf gu^p¡ lsp¡. dp¡Ngp¡ dpV¡$ Apkpddp„

dp¡Ngp¡ rhfyÙ Np¢X$h““u fpZu vy$Np®hsu ‘p¡sp“u kÑp S>dphhp“y„ Ai¼e bÞey„.
fpZu vy$Np®hsuA¡ L$f¡gu
iuMp¡ kp’¡“p¡ k„Oj® : iuMp¡“p “hdp Nyfy
gX$pC dlÒh“u R>¡. vy$Np®hsuA¡ ‘rs“p d©Ðey ‘R>u s¡Nblpvy$f¡ Ap¥f„NT¡b“u AkrlóÏ ^prd®L$ “urs

8

rhfyÙ DN° “p‘k„v$Nu v$ip®hu. Ap¥f„NT¡b¡ s¡d“¡ AphX$éy„ “rl. dpfhpX$“p fpZp S>kh„stkN“p
d©Ðey ‘R>u s¡“y„ fpÄe Ap¥f„NT¡b¡ dp¡Ng kpd°pÄe
1675dp„ L¡$v$ L$fu“¡ s¡d“p¡ rifÃR>¡v$ L$ep£. s¡d“p kp’¡ Å¡X$u v$u^y„. vy$Np®v$pk fpW$p¡X¡$ S>kh„stkN“p
“p“u Jdf“p ‘yÓ ArS>stkl“¡ dpfhpX$“u Npv$u
‘R>u Nyfy Np¡thv$tkl D‘f b¡kpX$ép¡. vy$Np®v$pk fpW$p¡X¡$ dp¡Ngp¡ rhfyÙ M|b
k„Oj® L$ep£. vy$Np®v$pk“p Ap rhfp¡^“¡ v$pbu v$¡hp
iuMp¡“p Nyfy bÞep. Nyfy Ap¥f„NT¡b¡ fpS>‘yÓ AL$bf“¡ dpfhpX$ dp¡L$ëep¡.
fpS>‘yÓ AL$bf ‘p¡s¡ fpS>‘|sp¡“¡ dþep¡ A“¡ s¡Z¡
Np¡thv$tkl¡ ‘p¡sp“p Ap¥f„NT¡b rhfyÙ b„X$ ‘p¡L$pey¯. Ap b„X$dp„
dlpfpô²$“p dfpW$pAp¡“u ‘Z dv$v$ g¡hp“p¡ âeГ
A“yepeuAp¡“¡ k„NqW$s ’ep¡. vy$Np®v$pk fpW$p¡X¡$ dpfhpX$“p A[õsÒh dpV¡$
dp¡Ngp¡ rhfyÙ Ap k„Oj® Qpgy fp¿ep¡.
L$fu“¡ s¡d“pdp„ fl¡gu
dfpW$pAp¡ kp’¡ k„Oj® : dlpfpô²$dp„ rihpÆ
gX$peL$ h©rÑ“¡ âp¡Ðkpl“ dlpfpS>“p “¡s©Ðh l¡W$m õhfpÄe“u õ’p‘“p ’C.
s¡d“¡ õhfpÄe“u õ’p‘“p L$fhp“p Ap âeГp¡dp„
Apàey„. gX$peL$ iuM AÞe vy$íd“p¡ kp’¡ S> dp¡Ngp¡ kp’¡ ‘Z k„Oj®
L$fhp¡ ‘X$ép¡ lsp¡. s¡d“p d©Ðey ‘R>u k„‘|Z® v$rnZ
eyhp“p¡“y„ A¡L$ v$m Ec„y cpfs Æsu g¡hp“p l¡sy’u Ap¥f„NT¡b v$rnZdp„
Apìep¡. ‘f„sy dfpW$pAp¡A¡ Ap¥f„NT¡b kp’¡ DN°
Nyfy Np¡thv$tkl L$ey¯. s¡“¡ "Mpgkp v$m' k„Oj® L$ep£. ‘p¡sp“p õhps„Ôe“y„ fnZ L$ey¯. Ap
L$l¡hpe R>¡. Ap“„v$‘yf s¡“y„ kdN° k„Oj®“u dprlsu Ap‘Z¡ ApNm d¡mhhp“p
R>uA¡.
dy¿e L$¢Ö lsy„. Ap¥f„NT¡b¡ iuMp¡ rhfyÙ gX$hp

k¥Þe dp¡L$ëey„. s¡“u ap¡S>¡ Ap“„v$‘yf D‘f lºdgp¡

L$ep£. s¡ hMs¡ iuMp¡ âMf TT|çep, ‘f„sy s¡d“¡

kamsp dmu “rl. Ðepf ‘R>u Nyfy Np¡thv$tkl

v$rnZdp„ Apìep. C.k. 1708dp„ “p„v$¡X$dp„ s¡d“p

D‘f lºdgp¡ ’ep¡. s¡dp„ S> s¡d“y„ d©Ðey ’ey„.

fpS>‘|sp¡ kp’¡ k„Oj® : AL$bf¡ ‘p¡sp“u
kyg¡ley¼s “urs’u fpS>‘|sp¡“p¡ klL$pf d¡mìep¡ lsp¡

‘Z Ap¥f„NT¡b“¡ fpS>‘|sp¡“p¡ klL$pf d¡mhsp„

õhpÝepe

1. “pd L$lp¡. (2) dld|v$ Nphp“¡ ¼ep ky^pfp L$ep®?

(1) Np¢X$h““u fpZu - (3) dp¡Ngp¡ dpV¡$ Apkpddp„ ‘p¡sp“u kÑp S>dphhp“y„
(2) Dv$etkl“p¡ ‘yÓ - ip’u Ai¼e bÞey„?
(3) dp¡NgkÑp“p¡ õ’p‘L$ -
(4) bld“u fpÄe“p¡ ‘l¡gp¡ kygsp“ - 4. sdpfp iåv$p¡dp„ V|„$L$dp„ dprlsu gMp¡.
(5) Nyfy Np¡thv$tkN¡ õ’p‘¡gy„ v$m -
(1) L©$óZv$¡hfpe
2. S|>’dp„ “ b„^b¡ksp¡ ‘ep®e ‘k„v$ L$fp¡. (2) Qp„v$bubu
(3 fpZu vy$Np®hsu
(1) kygsp“ dylçdv$, Ly$sybyØu“ A¥bL$, dylçd„v$
Op¡fu, bpbf. 5. L$pfZ kp’¡ gMp¡.
(1) bld“u fpÄe“p ‘p„Q rhcpNp¡ ’ep.
(2) Apqv$giplu, r“Tpdiplu, kygsp“iplu, (2) fpZpk„N“p k¥Þe“p¡ ‘fpS>e ’ep¡.
bqfv$iplu (3) fpZp âsp‘ Brslpkdp„ AS>fpdf bÞep.
(4) Ap¥f„NT¡b¡ Nyfy s¡Nblpvy$f“¡ L¡$v$ L$ep®.
(3) AL$bf, lºdpey, i¡fipl, Ap¥f„NT¡b (5) fpS>‘|sp¡A¡ dp¡Ngp¡ rhfyÙ k„Oj® L$ep£.

3. V|„$L$dp„ S>hpb gMp¡.

(1) rhS>e“Nf A“¡ bld“u Ap b¡ fpÄep¡ ip’u
ârkqÙ ‘pçep„?

9

6. kdef¡Mp ‘|Z® L$fp¡. C.k....... C.k. 1509 C.k.......
C.k. 1336 ...........
bld“u fpÄe“u dp¡Ng kÑp“u
rhS>e“Nf fpÄe“u õ’p‘“p õ’p‘“p
õ’p‘“p

7. IV$f“¡V$“u dv$v$’u sd“¡ Ndsu L$p¡C ‘Z A¡L$ D‘¾$d :
ìe[¼s“u dprlsu d¡mhp¡ A“¡ “uQ¡“p Qp¡fkdp„ ‘pW$dp„ Aph¡gu ìe[¼sAp¡ rhi¡ h^pf¡ dprlsu k„v$c®
gMp¡. ‘yõsL$p¡, IV$f“¡V$, hs®dp“‘Óp¡ hN¡f¡“u dv$v$’u
d¡mhp¡. D‘¾$d“u “p¡V$byL$dp„ rQÓ-dprlsu“y„ L$p¡gpS>
lº„ Ap ÅÏ„ Ry>„. b“php¡ A“¡ Brslpk“p hN®dp„ s¡“y„ âv$i®“ cfp¡.

v$¡hrNqf qL$ëgp¡

10

3. ^prd®L$ kdÞhe

cpjp A“¡ ^d®“u rhrh^sp cpfsue kdpS>“u Cðfâ¡d, dp“hsp, Æhv$ep, L$fyZp hN¡f¡
A¡L$ dlÒh“u rhi¡jsp R>¡. Ap rhi¡jsp“¡
Ýep“dp„ fpMu“¡ cpfsue b„^pfZ¡ kh®^d® d|ëep¡“p¡ D‘v$¡i s¡dZ¡ Apàep¡. v$rnZ cpfsdp„
kdcph“y„ sÒh õhuL$pey¯ R>¡. dÝeeyNu“ cpfsue
kdpS>Æh“dp„ ‘Z Ap sÒh“p Ap^pf¡ ^prd®L$ fpdp“yS> A“¡ AÞe ApQpep£A¡ c[¼s-Ap„v$p¡g““p¡
kdÞhe“p âeГp¡ ’ep lsp. Ap âeГp¡dp„
c[¼s Ap„v$p¡g“, iuM ^d® A“¡ kyau ‘„’“y„ ‘pep¡ dS>b|s L$ep£. Cðf v$f¡L$ dpV¡$ R>¡, Cðf
Ap‘Zp kdpS>dp„ rhi¡j õ’p“ R>¡. cpfs“p
Sy>v$pSy>v$p âv$¡ip¡dp„ Sy>v$uSy>v$u rhQpf^pfpAp¡ âQrgs c¡v$cph L$fsp “’u, A¡hy„ s¡dZ¡ L$üy„. DÑf
b“u. s¡dZ¡ Cðfc[¼s“u kp’¡ S> ^prd®L$ A“¡
kp„âv$preL$ kdÞhe ‘f cpf Apàep¡. s¡ rhi¡“u cpfsdp„ ‘Z fpdp“yS>“p D‘v$¡i“u kpfu Akf
dprlsu Ap‘Z¡ Ap ‘pW$dp„ d¡mhhp“p R>uA¡.
’C lsu.
cpfs“p ^prd®L$ Æh“dp„ iê$Apsdp„ L$d®L$p„X$
A“¡ b°ûop“ D‘f rhi¡j cpf Ap‘hpdp„ DÑf cpfsdp„ k„s
Aphsp¡. dÝeeyNdp„ Ap b„“¡ dpNp£ ‘pR>m flu
Nep A“¡ c[¼sdpN®“y„ dlÒh hÝey„. Ap dpN®dp„ fpdp“„v$¡ c[¼s“y„ dlÒh
Ar^L$pfc¡v$“y„ “L$pdy„ dlÒh “ lp¡hp’u ^prd®L$
kdÞhe“¡ h^pf¡ Nrs dmu. cpfs“p Sy>v$pSy>v$p kdÅìey„. k„s L$buf
âp„sp¡dp„ õ’pr“L$ ‘qf[õ’rs“¡ A“ykfu“¡ c[¼sdpN®“p
Sy>v$pSy>v$p AprhóL$pf dmu Aph¡ R>¡. Ap dpN£ c[¼s Ap„v$p¡g““p A¡L$
k„õL©$s cpjp“¡ bv$g¡ kh® kpdpÞe gp¡L$p¡“u
cpjp“p¡ Ap^pf gu^p¡. s¡’u âpv$¡riL$ cpjp“p ÅZusp k„s lsp. s¡dZ¡
rhL$pkdp„ Ap ^prd®L$ Ap„v$p¡g““u dv$v$ dmu.
su’®n¡Óp¡, h°sp¡, d|rs®‘|Å“¡
c[¼s Ap„v$p¡g“ : c[¼s Ap„v$p¡g““u iê$Aps
v$rnZ cpfsdp„ ’C lp¡hp“y„ dp“hpdp„ Aph¡ R>¡. dlÒh Apàey„ “rl. kÐe“¡
Ap cpNdp„ “pe“pf A“¡ Amhpf c[¼s
Ap„v$p¡g“p¡ âL$pidp„ Apìep. “pe“pf rihc¼s sp¡ k„s L$buf S> Cðf dpÞep. v$f¡L$
Amhpf rhóÏc¼s lsp. rih A“¡ rhóÏ A¡L
$S> R>¡, A¡d dp“u“¡ s¡d“u hÃQ¡ kdÞhe L$fhp“p d“yóe A¡L$ R>¡, A¡hp¡ D‘v$¡i Apàep¡ Årsc¡v$,
âeГp¡ ‘Z ’ep. A^p£ cpN rhóÏ“p¡ A“¡
A^p£ cpN rih“p¡ bsphu“¡ "lqflf'“p õhê$‘“u dpN®c¡v$, ^d®c¡v$ dpÞep “rl. s¡d“¡ tlvy$ A“¡
d|rs® ‘Z dp¡V$p âdpZdp„ s¥epf L$fhpdp„ Aphu.
Ap c[¼s Ap„v$p¡g“dp„ kdpS>“p v$f¡L$ õsf“p gp¡L$p¡ dykgdp“p¡ hÃQ¡ A¡L$sp õ’p‘hu lsu. s¡dZ¡ tlvy$

klcpNu bÞep„ lsp„. A“¡ dy[õgd Ap b„“¡ ^d®“p Qyõs gp¡L$p¡“¡ L$X$L$

iåv$p¡dp„ aV$L$pep®.

b„Npmdp„ Q¥sÞe dlpâcyA¡ L©$óZc[¼s“y„

dlÒh bspìey„. s¡d“p D‘v$¡i“¡ gu^¡ gp¡L$p¡

Års“p A“¡ ‘„’p¡“p„ b„^“p¡ sp¡X$u“¡ c[¼s

Ap„v$p¡g“dp„ klcpNu bÞep. Q¥sÞe dlpâcy“p

âcph’u i„L$fv$¡h¡ Apkpddp„ L©$óZc[¼s“p¡ âkpf

L$ep£. NyS>fpsdp„ k„s “ftkl dl¡sp ârkÙ h¥óZh

k„s ’C Nep. s¡Ap¡ ‘fd L©$óZc¼s lsp. s¡dZ¡

kdp“sp“p¡ k„v$¡ip¡ Apàep¡. s¡d“¡ NyS>fpsu cpjp“p

ApÛL$rh dp“hpdp„ Aph¡ R>¡.

k„s dufp„bpCA¡ L©$óZc[¼s“p¡ drldp
kdÅìep¡. s¡Ap¡ d¡hpX$“p„ fpS>Ly$Vy„$b“p„ lsp„
fpS>Ly$Vy„$b“p„ kyMp¡“p¡ ÐepN L$fu“¡ s¡Ap¡ L©$óZc[¼sdp„
sëgu“ bÞep„.

11

fpS>õ’p“u A“¡ NyS>fpsu cpjpdp„ s¡dZ¡ Q¾$^fõhpdu qióep¡dp„ v$f¡L$ Års-
c[¼sfQ“pAp¡ L$fu R>¡. s¡d“p„ c[¼sNusp¡ c[¼s, S>dpsu“p„ ”u-‘yfyjp¡“p¡
krlóÏsp A“¡ dp“hsp“p k„v$¡ip Ap‘“pfp„ R>¡. kdph¡i lsp¡. s¡Ap¡
k„s fp¡rlv$pk A¡L$ dlp“ k„s lsp. s¡dZ¡ kdp“sp“p ‘yfõL$sp®
kdp“sp“p¡ A“¡ dp“hsp“p¡ k„v$¡i Apàep¡. k„s lsp. s¡dZ¡ dlpfpô²$-
k¡“p A¡L$ âcphipmu k„s ’C Nep. tlv$u cfdp„ c°dZ L$fu“¡
kprlÐe“p dlpL$rh k|fv$pk¡ "k|fkpNf' L$pìe dfpW$udp„ D‘v$¡i Apàep¡.
g¿e„y. L©$óZc[¼s s¡d“p„ L$pìe“p¡ rhje R>¡. k„õL©$s“¡ bv$g¡ dfpW$u
dy[õgd k„s fkMp“¡ gM¡gp„ L©$óZc[¼s“p„ Nusp¡
fkâv$ R>¡. k„s sygkuv$pk“p "fpdQqfsdp“k' cpjp“¡ âp^pÞe Apàey„. s¡’u dfpW$u cpjp“p¡
N°„’dp„ fpdc[¼s“p¡ ky„v$f AprhóL$pf ’e¡gp¡ Å¡hp
dm¡ R>¡. rhL$pk ’ep¡. dfpW$u cpjpdp„ blp¡mp âdpZdp„

N°„’p¡“u fQ“p ’C.

L$Zp®V$L$dp„ dlpÐdp bkh¡ðf¡ tgNpes Ap ‘„’“p¡ a¡gphp¡ dlpfpô²$dp„ dy¿eÒh¡ rhv$c®

rhQpf^pfp“p¡ âkpf L$ep¤. s¡dZ¡ Årsc¡v$“p¡ rhfp¡^ A“¡ dfpW$phpX$p rhõspfdp„ ’ep¡. rhv$c®dp„ Aph¡gy„

L$ep¤. îdârs›$p“y„ dlÒh kdÅìey„. s¡d“y„ ""L$peL$h¡ F>qÙ‘yf Ap ‘„’“y„ dlÒh“y„ õ’m lsy„. s¡dS>

L¥$gpk'' ârkÙ k|Ó Ap ‘„’ ‘„Åb, Aa^pr“õsp“ S>¡hp v|$fv|$f“p

R>¡. s¡“p¡ A’® îd A¡ âv$¡ip¡ ky^u ‘lp¢Ãep¡ lsp¡.

S> L¥$gpk R>¡. ‘p¡sp“p sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$?

Ap„v$p¡g“dp„ s¡dZ¡ dlp“ycph ‘„’“p A“yepeuAp¡A¡ L$f¡gu
L¡$V$guL$ dy¿e fQ“p “uQ¡ âdpZ¡ R>¡ :
”uAp¡“¡ ‘Z klcpNu çlpIcV$¡ k„‘pqv$s L$f¡gp Q¾$^f“u gugp“y„
hZ®“ L$fsp¡ N°„’ "gugpQqfÓ', ApÛ dfpW$u
b“phu. "A“ychd„V$‘' L$hreÓu dlv$„bp“p¡ "^hm¡', L¡$ip¡bpk¡
k„‘pqv$s L$f¡gp "k|Ó‘pW$ A“¡ ×ô$p„s‘pW$',
kcpN©ldp„ ’“pfu v$pdp¡v$f ‘„qX$s“y„ "hÃR>plfZ', cpõL$fcË$
bp¡fuL$f“p¡ "riiy‘pgh^', “f¡ÞÖ“p¡
^d®QQp®dp„ v$f¡L$ Års“p„ "fy[¼dZuõhe„hf.'

dlpÐdp bkh¡ðf ”u-‘yfyj klcpNu
’hp gpÁep„. s¡dZ¡

‘p¡sp“p¡ D‘v$¡i L$Þ“X$ gp¡L$cpjpdp„ k|ÓkprlÐe“p

dpÝed Üpfp Apàep¡. s¡d“p„ L$pep£“u kdpS> D‘f

OZu Akf ’C. dlpÐdp bkh¡ðf“p A“yepeuAp¡A¡

dfpW$u cpjpdp„ ‘Z fQ“p L$fu R>¡. s¡dp„’u dÞd’

õhpduA¡ gM¡gp¡ "‘fdflõe' N°„’ ârkÙ R>¡. sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$?

L$Zp®V$L$dp„ ‘„‘, ‘yf„v$fv$pk hN¡f¡ dlp“ k„sp¡ ’C dlpfpô²$dp„ k„s A¡L$“p’¡ gM¡gp¡ tlvy$
A“¡ dykgdp“ hÃQ¡“p¡ k„hpv$ ^prd®L$
Nep. s¡dZ¡ L$Þ“X$ cpjpdp„ A“¡L$ c[¼sL$h“p¡ kdÞhe“u v$rô$A¡ dlÒh“p¡ R>¡. k„s i¡M
dldv$“y„ "i¡M dl„dv$ Ath^ —& ÐepQ¡
fÃep„ R>¡. ùv$eu Np¡thv$ —&&' Ap ârkÙ k|Ó Ap
kdÞhe“y„ A¡L$ Dv$plfZ R>¡.
dlp“ycph ‘„’ : s¡fdu kv$udp„ Q¾$^f
õhpduA¡ dlpfpô²$dp„ "dlp“ycph' ‘„’“u õ’p‘“p
L$fu. Ap ‘„’ L©$óZc[¼s“p¡ D‘v$¡i Ap‘“pfp¡ R>¡.
îu Np¡thv$âcy Q¾$^f õhpdu“p Nyfy lsp. Q¾$^f“p

12

Nfy “y p“L$ : Nfy “y p“L$ iuM ^d“® p õ’p‘L$ A“¡ ‘R>u v$f¡L$ iuM Nyfy Np¡thv$tkN“u Apop âdpZ¡
‘lg¡ p Nfy y lsp. ^prdL® $ kdÞhe“p AL¡ $ dlp“ "NyfyN°„’kpl¡b' ^d®N°„’“¡ S> Nyfy dp“hp gpÁep.
âeГ sfuL$¡ sd¡ “p L$pe“® p¡ DëgM¡ L$fhp¡ ‘X$i.¡
sd¡ Z¡ tlv$y A“¡ dky gdp“ b“„ ¡ ^d“® p S>y v$pS„ >y v$p„ kyau ‘„’ : kyau Cõgpd“p¡ A¡L$ ‘„’ R>¡.
su’n® Ó¡ p“¡ ¡ v$p“ Apàe.„y sA¡ p¡ d½$p ‘Z Nep lsp. ‘fd¡ðf â¡dde R>¡. â¡d A“¡ c[¼s“p dpN£ S>
‘fd¡ðf ky^u ‘lp¢Qu iL$pe R>¡. Aphu kyau
c[¼scph“p v$fL¡ $ k„sp¡“u îÙp lsu. v$f¡L$ âpZudpÓ“¡ â¡d L$fhp¡,
õ’m¡ kfMu S> R>,¡ ‘fd¡ðf“y„ tQs“ L$fhy„, kpv$Nucey¯ Æh“ Æhhy„,
s¡ sd¡ “p Ýep“dp„ A¡ s¡d“p¡ D‘v$¡i lsp¡. ¿hpÅ dp¡C“yØu“ rQõsu,
Apìe.„y v$fL¡ $ kp’¡ i¡M r“TpdyØu“ Ahrgep dlp“ kyau k„s lsp.
kdp“sp’u hsh® ,„y A¡ kyau k„sp¡“p D‘v$¡i“¡ gu^¡ tlvy$-dykgdp“
sd¡ “p¡ D‘v$i¡ lsp.¡ kdpS>dp„ A¡L$sp õ’‘pC. cpfsue k„Nusdp„ kyau
tlv$y A“¡ dky gdp“ k„Nus ‘f„‘fpA¡ Ad|ëe ep¡Nv$p“ Apàey„ R>¡.
hÃQ¡ AL¡ $sp kp^hp
Nyfy“p“L$ sd¡ Z¡ D‘v$i¡ Apàep.¡ k„sp¡A¡ D‘v$¡i¡gp¡ c[¼sdpN® kh®kpdpÞe
iÙy ApQfZ D‘f cpf d¼| ep.¡ Nfy y “p“L$“p gp¡L$p¡“¡ ApQfZ dpV¡$ kfm lsp¡. v$f¡L$ ”u-‘yfyjp¡“¡
D‘v$i¡ ’u A“L¡ $ gpL¡ $p¡ âcprhs ’ep. sd¡ “p c[¼s Ap„v$p¡g“dp„ âh¡i lsp¡. k„sp¡A¡ ‘p¡sp“p
rióep“¡ u k¿„ ep qv$hk-¡ qv$hk¡ h^su NC. Nfy “y p“L$“p rhQpf gp¡L$cpjpdp„ fS|> L$ep®. kh®kpdpÞe gp¡L$p¡“¡
A“ey peuAp“¡ ¡ rióe AV¡ $g¡ "iuM' L$lh¡ pe R>.¡ s¡ h^pf¡ r“L$V$ gpÁep. cpfsue k„õL©$rs“u fQ“p
"Nfy Ny ’„° kplb¡ ' iuMp“¡ p¡ ‘rhÓ N’„° R>.¡ Ap N’„° dp„ A“¡ k„NW$“dp„ c[¼sdpN®“y„ blº dp¡Vy„$ ep¡Nv$p“ R>¡.
Nfy “y p“L$“u ‘ps¡ p“u, ks„ “pdv$h¡ “u, ks„ L$buf“u
fQ“pAp“¡ p¡ kdphi¡ R>.¡

Nyfy“p“L$ ‘R>u iuMp¡“p “h Nyfy ’C Nep.
Nyfy Np¡thv$tkN iuMp¡“p v$kdp Nyfy lsp. s¡d“p

õhpÝepe

1. ‘fõ‘f hÃQ¡“p¡ k„b„^ ip¡^u“¡ gMp¡. (2) dlpÐdp bkh¡ðf“$p„ L$pep£“u kdpS> D‘f
(1) dlpÐdp bkhð¡ f : L$ZpV® $L$, ks„ dufpb„ pC : ’e¡gu Akf.
..........
(2) fpdp“„v$ : DÑfcpfs, Q¥sÞe dlpâcy : ..... 4. “uQ¡“p Qp¡fkdp„ Ry>‘pe¡gp„ k„sp¡“p„ “pd ip¡^p¡.

(3) Q¾$^f .........., i„L$fv$¡h :............ Ny fy Np¡ th v$ tk N k k
fy fp dp “„ “ k| f v$p k
2. “uQ¡“p¡ s¼sp¡ ‘|Z® L$fp¡. “p k¡ s k„ “ g f lu ‘„
“ Q k f s v$ bu fp¡ ‘
âQpfL$ N°„’ L$ d tk d f„ â L$ k Ap
b l k ‘y A Q ¾$ O f
(1) c[¼s Ap„v$p¡g“ ------ ------- d Þd ’ õhp du fp„ bp C k

(2) dlp“ycph ‘„’ ------ ------- D‘¾$d
kyau k„Nus ‘f„‘fp“y„ L$p¡C A¡L$ cS>“ d¡mhu“¡
(3) iuM^d® ------ ------- kp„õL©$rsL$ L$pe®¾$ddp„ fS|> L$fp¡.

3. gMsp ’pAp¡.
(1) k„s L$buf c[¼s Ap„v$p¡g““p â¿eps k„s
sfuL¡$ ârkqÙ ‘pçep.

13

4. rihpÆ ‘l¡gp„“y„ dlpfpô²$

kÑfdu kv$u“u iê$Apsdp„ dlpfpô²$“p dp¡V$p dv$v$ L$fsp. S>dp ’e¡gp„ dl¡k|g“u “p¢^ L$fhp“y„
cpN“p¡ âv$¡i Aldv$“Nf“p r“Tpdipl A“¡ L$pd Ly$gL$Z} L$fsp. Npddp„ Sy>v$pSy>v$p L$pfuNfp¡ lsp.
buÅ‘yf“p Apqv$gipl“p spbpdp„ lsp¡. dp¡Ngp¡“p¡ s¡d“u ‘pk¡ ìehkpe k„b„^u l½$ h„i‘f„‘fpNs
Mp“v$¡idp„ ‘¡kpfp¡ ’C Nep¡ lsp¡. v$rnZdp„ ‘p¡sp“u Aph¡gp lsp. Npddp„ L$pfuNfp¡ S>¡ k¡hp Ap‘sp
kÑp“p¡ rhõspf h^pfhp“p¡ s¡“p¡ DØ¡i lsp¡. L$p¢L$Z“u lsp, s¡“p bv$gpdp„ M¡X|$sp¡ ‘pk¡’u s¡d“¡ M¡su“u
qL$“pfp‘Ë$u ‘f ApqäL$p’u Aph¡gp rkØu gp¡L$p¡“u DБޓ“p¡ (‘¡v$pi“p¡) L¡$V$gp¡L$ (cpN) rlõkp¡ dmsp¡.
hõsu lsu. Ap S> kde¡ eyfp¡‘’u Aph¡gp ‘p¡Vy®$NuTp¡ s¡“¡ bg|s L$l¡sp.
A„N°¡S>, ä¢Q A“¡ X$Q hN¡f¡ kÑp hÃQ¡ v$qfepC
õ‘^p® A“¡ k„Oj® DN° ’sp¡ S>sp¡ lsp¡. s¡d“u hÃQ¡ L$kbp : L$kbp¡ A¡L$ dp¡Vy„$ NpdXy„$ S> lsy„.
h¡‘pf dpV¡$ bÅfp¡ L$bS>¡ L$fhp“u QX$kpQX$ku Ådu kpdpÞe fus¡ s¡ ‘fNZp“y„ dy¿e õ’m fl¡sy„. v$p.s.
lsu. ‘ròd qL$“pfp‘Ë$u ‘f Aph¡gp Np¡hpdp„ A“¡ Iv$p‘yf ‘fNZp“y„ dy¿e õ’m Iv$p‘yf L$kbp, hpC
hkCdp„ ‘p¡Vy®$NuTp¡A¡ ‘l¡g¡’u S> fpÄe õ’p‘u v$u^„y ‘fNZp“y„ dy¿e õ’m hpC L$kbp. Npd âdpZ¡ S>
lsy„; sp¡ A„N°¡S>, X$Q, ä¢Qp¡A¡ h¡‘pfu L„$‘“uAp¡“p L$kbpdp„ dy¿e ìehkpe M¡su“p¡ lsp¡. Ðep„ ky’pf,
dpÝed Üpfp hMpf“p õhê$‘¡ Q„Qy‘ps L$fhp“y„ iê$ gylpf hN¡f¡ Ly$im L$pfuNfp¡ ‘Z lsp. L$kbp“u
L$fu v$u^y„ lsy„. Ap b^u kÑpAp¡ A¡L$buÅ“¡ “ÆL$dp„ S> bÅf‘¡W$ lsu. (i¡V¡$) iplºL$pf A“¡
AS>dphsp A“¡ ‘p¡sp“¡ kyfrns fpMsp. s¡d S> dlpS>“ bÅf‘¡W$“p hs“v$pf L$pfcpfu lsp. v$f¡L$
i¼e s¡V$gy„ hQ®õh S>dphhp“p âeГ L$fsp. Ap Npddp„ bÅf lp¡e S> A¡hy„ “lp¡sy„. ‘Z Npddp„
k„Oj®“¡ gu^¡ dlpfpô²$dp„ A[õ’fsp A“¡ Akyfrnssp bÅf hkphhp“y„ L$pd iplºL$pf-dlpS>“p¡“y„ lsy„. s¡
ìep‘u lsu. eyfp¡‘“p Ap Sy>v$pSy>v$p gp¡L$p¡“¡ s¡d“u dpV¡$ s¡d“¡ kfL$pf ‘pk¡’u S>du“ A“¡ Npdgp¡L$p¡
l¡ëd¡V$ D‘f’u V$p¡‘phpmp L$l¡sp lsp. ‘pk¡’u L¡$V$gpL$ l½$ dmsp. bÅf“p¡ rlkpb
fpMhp“y„ L$pd dlpS>“ k„cpmsp lsp.
rihpÆ ‘l¡gp„“u gp¡L$hõsu, âÅ A“¡
fpÄeL$sp® hÃQ¡“u L$X$u sfuL¡$ L$pe® L$f“pfp Ar^L$pfu, ‘fNÏ„ : A“¡L$ Npdp¡ dmu“¡ ‘fNÏ„ b“sy„
bÅf‘¡W$p¡, L$pfuNfp¡ hN¡f¡“y„ õhê$‘ kdS>hp dpV¡$ lp¡hp R>sp„ v$f¡L$ ‘fNZp“p„ Npdp¡“u k„¿ep kfMu
Npd, L$kbp„ A“¡ ‘fNZp„ S>¡hp„ cp¥Np¡rgL$ õ’p“p¡“u lp¡su “’u. v$p.s., ‘yZ¡ ‘fNÏ„ dp¡Vy„$ ‘fNÏ„ lsy„.
Ap¡mM lp¡hu S>ê$fu R>¡. A“¡L$ Npdp¡ dmu“¡ ‘fNÏ„ s¡dp„ 290 Npdp¡ lsp„. QpL$Z ‘fNZpdp„ 64
’sy„. kpdpÞe fus¡ ‘fNZp“p dy¿e õ’m L$kbp
L$l¡hpsp. L$kbp L$fsp„ “p“p Npd“¡ dp¥Å L$l¡sp. sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$?
Ap‘Z¡ lh¡ Npd, L$kbp A“¡ ‘fNZp rhi¡ ¾$di:
k„rná Ap¡mM L$fu gCA¡. hufdpsp rS>ÅbpC“u Apop A“ykpf
‘y“p “ÆL$“p ‘pjpZdp„ A¡L$ bÅf hkphhpdp„
Npd (dp¥Å) : dp¡V$pcpN“p gp¡L$p¡ Npddp„ S> Aphu. s¡“¡ "rS>Å‘yf' L$l¡hpe R>¡. dpg‘yfp,
fl¡sp. Npd“¡ dp¥Å ‘Z L$l¡sp - Npd“p âdyM M¡g‘yfp, ‘fk‘yfp, rhW$p‘yfp ‘Z dpgp¡Æ,
‘pV$ug L$l¡hpsp. gp¡L$p¡A¡ Npd“u h^pf¡dp„ h^pf¡ M¡gp¡Æ, ‘fkp¡Æ A“¡ rhW$p¡Æ“p “pd¡
S>du“ M¡suhpX$u dpV¡$ apmhhu, s¡ dpV¡$ s¡Ap¡ âeГ Ap¥f„Npbpv$dp„ hkph¡gu “hu bÅfp¡ R>¡.
L$fsp. Npddp„ TOX$p-V„$V$p ’pe, Ðepf¡ ip„rs "M¡X$'“u ‘pk¡ Aph¡gu "rihp‘yf' bÅf rihpÆ
õ’p‘hp“y„ L$pd ‘pV$ug L$fsp. s¡d“p L$pe®dp„ Ly$gL$Z} dlpfpS>“p “pd¡ hkph¡gu lsu.

14

Ap ÅZu gCA¡. Npddp„ fl¡hy„ dyíL¡$g$ b“¡ R>¡. gp¡L$p¡ Npd R>p¡X$hp gpN¡
R>¡. gp¡L$p¡“¡ hs“ R>p¡X$hp“p¡ (kde) hpfp¡ Aph¡ R>¡.
b¡ Npd õhs„Ó R>¡ s¡ v$ip®hhp dpV¡$ "dp¡Vy„$' vy$L$pm âÅ“¡ kp¥’u dp¡Vy„$ k„L$V$ gpN¡ R>¡.
A“¡ "“p“y„' “pd“p¡ D‘ep¡N L$fhpdp„ Aphsp¡.
d|m Npd "dp¡Vy„$' A“¡ “h„y Npd "“p“y„' v$p.s., dlpfpô²$dp„ C.k. 1630dp„ Aphp¡ S> A¡L$ dp¡V$p¡
d|m hX$Nph (dp¡Vy„$) A“¡ “hy„ hX$Np„h (“p“y„) vy$L$pm ‘X$ép¡ lsp¡. Ap vy$L$pm’u gp¡L$p¡ bphfp b“u
Nep„ lsp„. A“pS>“u suh° AR>s hsp®C lsu.
Npdp¡ lsp„. v$¡idyM A“¡ v$¡i‘p„X¡$ ‘fNZp“p hs“v$pf cpMfu“p Vy$L$X$p dpV¡$ gp¡L$p¡ ‘p¡sp“¡ h¡Qhp dpV¡$ s¥epf
Ar^L$pfu lsp. v$¡idyM ‘fNZp“p ‘pqV$g“p¡ âdyM ’sp, ‘Z g¡“pfp S> L$p¡C “lp¡sp. A¡hy„ hZ®“
lsp¡. rifhm ‘fNZ„y “p“y„ lsy„. s¡dp„ 40 Npdp¡ hp„Qhp dm¡ R>¡. Ly$Vy„$bp¡ Aõsìeõs ’C Nep„ lsp„.
lsp„. Npd“p õsf¡ S>¡ L$pd ‘pV$ug L$fsp s¡ S> L$pd Y$p¡f-Y$p„Mfp¡ d©Ðey ‘pçep„. M¡su ìehkpe ‘X$u
‘fNZp“p õsf¡ v$¡idyM L$fsp. s¡dS> ‘fNZp“p cp„Áep¡, DÛp¡N^„^p W$à‘ ’C Nep. Apr’®L$ ìehlpf
b^p Ly$gL$Z}Ap¡“p âdyM v$¡i‘p„X¡$ lsp. Npd“p Ly„$W$us ’C Nep¡. gp¡L$p¡ cV$L$sp„ ’hp’u s¡d“u vy$v$®ip
õsf¡ S>¡ L$pd Ly$gL$Z} L$fsp s¡ L$pd ‘fNZp„“p õsf¡ ’C. Aphp Aõsìeõs ’e¡gp gp¡L$Æh““¡ ’pm¡
v$¡i‘p„X¡$ L$fsp. Ap hs“v$pf Ar^L$pfu âÅ A“¡ ‘pX$hy„ A¡ A¡L$ dp¡V$p¡ ‘X$L$pf lsp¡.
kfL$pf hÃQ¡“u L$X$uê$‘ (kp„L$m) lsp.
hpfL$fu ‘„’“y„ L$pe® : A„^îÙp A“¡ L$d®L$p„X$“u
‘fNZp“p„ Npdp¡ D‘f ¼epf¡L$ lºdgpAp¡ ’pe kdpS> D‘f S>bfv$õs Akf lsu. gp¡L$p¡
A’hp vy$L$pm“u ‘qf[õ’rs Dv¹$ch¡, sp¡ âÅ“u hps âpfå^hpv$“¡ Ap^u“ ’C Nep„ lsp„. s¡d“u
kfL$pf ‘pk¡ fS|> L$fhp“y„ L$pd hs“v$pfp¡ L$fsp. âeГiugsp AV$L$u NC lsu. âÅ“u [õ’rs M|b
L¡$V$guL$ hMs Ap Ar^L$pfu ‘p¡sp“p Ar^L$pf“p¡ lpgpL$u cf¡gu lsu. Aphu ‘qf[õ’rsdp„ kdpS>dp„
vy$fy‘ep¡N L$fsp. s¡Ap¡ ¼epf¡L$ âÅ ‘pk¡’u h^pf¡ Q¡s“p âNV$phhp“p¡ âeГ dlpfpô²$“p hpfL$fu ‘„’¡
‘¥kp S>dp L$fsp, sp¡ ¼epf¡L$ âÅ ‘pk¡’u DOfph¡gu L$ep£.
fL$d kfL$pf ‘pk¡ S>dp L$fphhpdp„ rhg„b L$fsp.
Aphp hMs¡ âÅ Ópku S>su. dlpfpô²$dp„ k„s “pdv$¡h, k„s op“¡ðf’u iê$
’e¡gu k„s‘f„‘fp kdpS>“p rhrh^ õsf¡’u Aph¡gp
sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$? k„sp¡A¡ ApNm Qgphu. Ap k„s ‘f„‘fpdp„ kdpS>“p
v$f¡L$ õsf“p gp¡L$p¡ lsp„. v$p.s., k„s Qp¡Mpd¡mp,
"hs“' Af¡rbL$ (Afbu) iåv$ R>¡. k„s Np¡fp¡bp, k„s kphsp, k„s “flqf, k„s k¡“p,
dlpfpô²$dp„ s¡ h„i‘fp„Ns A“¡ L$pedu õhê$‘¡ k„s i¡M dl„dv$ hN¡f¡. s¡ S> âdpZ¡ k„s d„X$mudp„
D‘ep¡Nu S>du“ dl¡k|g’u dy¼s S>du““p k„s Qp¡Mp¡bp“u ‘Гu k„s kp¡efpbpC A“¡ bl¡“
A’®dp„ h‘fpe R>¡. k„s r“d®mpbpC, k„s dy¼spbpC, k„s S>“pbpC,
k„s L$pÞlp¡‘pÓp, k„s brlZpbpC rkEfL$f S>¡hu
vy$L$pm“y„ k„L$V$ : M¡su hfkpv$“p ‘pZu ‘f ”uAp¡ ‘Z lsu. Ap k„s Qmhm“y„ dy¿e L¢$Ö
Ap^pqfs lp¡e R>¡. hfkpv$ “ ‘X¡$ sp¡ M¡sfdp„ ‘pL$ ‘„Y$f‘yf lsy„. s¡d“p„ Côv$¡h rhÌ$g lsp„. ‘„Y$f‘yfdp„
’sp¡ “’u. ‘R>u AÞ“^pÞe“p cph h^¡ R>¡. gp¡L$p¡“¡ Q„ÖcpNp “v$u“p qL$“pf¡ Ap b^u k„sd„X$mu A“¡
A“pS> dmhy„ dyíL¡$g b“¡ R>¡. S>“phfp¡“¡ Qpfp¡ dmsp¡ hpfL$fu c[¼skpNfdp„ X|$bu S>C õ“p“ L$fsp„. Ðep„
“’u. ‘pZu“u suh° AR>s Ecu ’pe R>¡. gp¡L$p¡“¡ cS>“, L$us®“ A¡“¡ klcp¡S>““p dpÝed Üpfp
kdp“sp“p¡ âkpf ’ep¡.$

15

k„s “pdv$¡h : s¡Ap¡ hpfL$fu k„âv$pe“p A¡L$ s¡dZ¡ op“¡ðfudp„ gM¡gy„ "‘kpev$p“' Ddv$p A“¡
î¡›$ k„s lsp. Ly$im k„NW$L$ lsp. DÑd L$us®“L$pf DÃQ k„õL$pf Ap‘“pfy„ R>¡. s¡d“p cpC k„s
r“h©rÑ“p’ A“¡ k„s kp¡‘p“v$¡h s¡dS> bl¡“
‘Z lsp. L$us®““p dpÝed dy¼spbpC“u L$pìefQ“pAp¡ ‘Z ârkÙ R>¡.

Üpfp s¡dZ¡ v$f¡L$ Års-

S>dprs“p ”u- ‘yfyjp¡“¡ k„s A¡L$“p’ : s¡Ap¡ dlpfpô²$“p c[¼sAp„v$p¡g““p
A¡L$ dlp“ k„s lsp. s¡d“y„ kprlÐe rh‘yg A“¡
A¡L$rÓs L$fu“¡ s¡d“pdp„ rhrh^ âL$pf“y„ R>¡. s¡dp„ Ac„N (d^yf c[¼sNusp¡),

kdp“sp“u cph“p ÅN©s Np¥mZu, v$uO® Ap¿ep“L$pìe
cpfyX$ hN¡f¡“p¡ kdph¡i R>¡.
L$fu. "“pQ| L$us®“pQ¡ f„Nu —& s¡dZ¡ cpNhs ^d®“u
op“v$u‘ gph| S>Nu—&& fS|>Aps kfm A“¡
krhõsf L$fu R>¡. cphp’®
k„s “pdv$¡h (“pQuA¡ L$us®““¡ k„N¡, fpdpeZdp„ fpdL$’p“p
op“v$u‘ âNV$phuA¡ S>N¡.) Ap s¡d“u ârsop lsu. r“rdÑ¡ gp¡L$Æh““y„
Apg¡M“ L$ey¯ R>¡. s¡dZ¡
s¡d“p Ac„Np¡ (L$pìep¡) ârkÙ R>¡. A“¡L$ k„sp¡ A“¡ k„s A¡L$“p’ k„õL©$s N°„’ cpNhs“p
kh®kpdpÞe gp¡L$p¡ D‘f s¡d“p D‘v$¡i“p¡ âcph c[¼srhjeL$ cpN“p¡ A’® dfpW$udp„ rhiv$ fus¡
‘X$ép¡ lsp¡. s¡Ap¡ ‘p¡sp“p rhQpfp¡“p¡ âkpf L$fsp„ kdÅìep¡ R>¡. s¡d“p Ac„Np¡dp„ ‘p¡sp‘Ï„ gpN¡ R>¡.
L$fsp„ ‘„Åb ky^u Nep lsp. s¡dZ¡ gM¡gp„ ‘v$p¡ ‘fdpÐdp“u âprá dpV¡$ k„kpf R>p¡X$hp“u S>ê$f “’u,
iuMp¡“p "NyfyN°„’kpl¡b' N°„’dp„ kdprhô$ R>¡. s¡dZ¡ A¡ s¡dZ¡ ‘p¡sp“p ApQfZ Üpfp bsphu v$u^y„. s¡Ap¡
cpNhs ^d®“p¡ k„v$¡ip¡ Npd¡Npd ‘lp¢QpX$hp“y„ L$pe® kpQp A’®dp„ gp¡L$rinL$ lsp. ‘p¡sp“u dfpW$u cpjp
L$ey¯. s¡dZ¡ ‘„Y$f‘yfdp„ rhÌ$gd„qv$f“p dlpÜpf kpd¡ L$p¡C‘Z cpjp L$fsp„ Esfsu “’u A¡d s¡Ap¡
k„s Qp¡Mpd¡mp“u kdpr^ bp„^u. s¡d“y„ Ap L$pe® dp“sp lsp. "k„õL©$s hpZu v$¡h¡ L¡$gu —& sfu âpL©$s
ArhõdfZue R>¡. L$pe Qp¡fp‘pk|r“ Èpgu?'' (k„õL©$s v$¡hhpZu R>¡ sp¡
âpL©$s iy„ Qp¡fp¡A¡ b“phu R>¡?) A¡hy„ s¡dZ¡ k„õL©$s
k„s op“¡ðf : s¡Ap¡ hpfL$fu k„âv$pe“p A¡L$ ‘„qX$sp¡“¡ õ‘ô$ iåv$p¡dp„ ‘|R¹>e|„ lsy„. s¡dZ¡ AÞe
â¿eps k„s lsp. s¡dZ¡ k„õL©$s N°„’ "cNhv$¹Nusp'“p¡ ^dp£“p¡ rsfõL$pf L$fp“pfpAp¡“u kMs V$uL$p L$fu R>¡.

A’® dfpW$udp„ õ‘ô$

L$fsp¡ "cphp’®v$ur‘L$p'

A¡V$g¡ L¡$ "op“¡ðfu' N°„’

fÃep¡. s¡dS> s¡dZ¡

"Ad©sp“ych' N°„’“u

fQ“p L$fu. s¡dZ¡ k„s syL$pfpd : s¡Ap¡ ‘yZ¡ “ÆL$“p v$¡lº Npd“p

‘p¡sp“p N°„’p¡ Üpfp A“¡ lsp. s¡d“u Ac„NfQ“pAp¡

Ac„Np¡ (L$pìep¡) Üpfp Ap“„v$v$peu A“¡ kfm R>¡.

k„s op“¡ðf c[¼sdpN®“y„ dlÒh s¡d“p Ac„Np¡“¡ î¡›$
kdÅìey„ R>¡. kpdpÞe
L$rhÒh“u KQpC kp„‘X$u R>¡.
gp¡L$p¡ ApQfZ L$fu iL¡$, s¡hp¡ ApQpf^d® kdÅìep¡.
k„s syL$pfpd“u "Np’p' dfpW$u
hpfL$fu k„âv$pe“¡ ^d®“u ârsóW$p d¡mhu Ap‘u.
cpjp“u AZdp¡g Adp“s
Arsie ârsL|$m ‘qf[õ’rsdp„ Æh“ Æhhp R>sp„
R>¡. s¡Ap¡ vy$:Mu A“¡
‘Z s¡dZ¡ ‘p¡sp“p d““y„ k„syg“ Nydpìey„ “rl
‘uqX$sp¡dp„ v$¡hÒh r“lpmhp“y„
A“¡ L$Vy$sp“¡ (L$X$hpi“¡) d“dp„ fl¡hp v$u^u “rl.
k„s syL$pfpd L$l¡su hMs¡ gM¡ R>¡, "S>¡ L$p

16

f„S>g¡ Np„S>g¡ —& Ðep„ku çlZ¡ Å¡ Ap‘yg¡ —& sp¡rQ kpQp¡ A’® kdÅhhp gpÁep. gp¡L$p¡ hÃQ¡ flu“¡
kp^y Ap¡mMphp —& v$¡h s¡’¡rQ ÅZphp —&&' (S>¡ s¡d“p„ kyMvy$:M kdÆ“¡ c[¼sdpN®“¡ âp^pÞe
vy$:Mu R>¡ - ‘uqX$s R>¡, s¡“¡ ‘p¡sp“p NZ¡ s¡“¡ kpQp Ap‘hp gpÁep. A¡hp kde¡ kdpS>“p L¡$V$gp„L$ Qyõs-
k„s L$l¡hpe - s¡d“pdp„ cNhp“ hk¡gp ÅZhp) k“ps“u gp¡L$p¡ s¡d“p¡ rhfp¡^ L$fhp gpÁep„. Ap
‘p¡sp“p Ap ×rô$L$p¡Z“¡ gu^¡ S> s¡dZ¡ ‘p¡sp“u rhfp¡^ kl“ L$fhp¡ A¡V$g¡ ‘p¡sp“p„ L$s®ìe“p¡ S> A¡L$
‘pk¡“p gp¡L$p¡“¡ Ap‘¡gp L$fS>“p L$pNm‘Óp¡ IÖpeZu cpN R>¡, A¡d k„sp¡ dp“sp„ lsp„, "syL$p çlZ¡ sp¡rQ
“v$u“p hl¡Zdp„ Xy$bpX$u“¡ L¡$V$gp„e¡ Ly$Vy„$bp¡“¡ L$fS>dy¼s k„s —& kp¡iu S>Npe¡ ApOps —&&' Ap iåv$p¡dp„ k„s
L$ep¯. s¡dZ¡ kdpS>dp„ âhssp v$„c A“¡ A„^îÙp syL$pfpd¡ kpQp k„s“p„ gnZp¡ bspìep„ R>¡.
D‘f M|bS> L$X$L$ iåv$p¡dp„ V$uL$p L$fu R>¡. c[¼s“¡
kv$pQpf kp’¡ Å¡X$hp ‘f s¡dZ¡ cpf Apàep¡ R>¡. rhÜp“-‘„qX$sp¡“u dyíL¡$g cpjp“p ^d®“¡ k„sp¡A¡
"Å¡X$p¡r“ep ^“ DÑd ìehlpf¡ —& Dv$pk rhQpf¡ h¡Q kh®kpdpÞe gp¡L$p¡“u cpjpdp„ ‘qfhrs®s L$ep£. fp¡tS>v$p
L$fu—&&' A¡hp¡ s¡d“p D‘v$¡i“p¡ kpf lsp¡ s¡d L$lu ìehlpf“u cpjpdp„ s¡dZ¡ ‘fd¡ðf“¡ rh“„su L$fu.
iL$pe. kdpS>“p L¡$V$gp„L$ Qyõs-k“ps“u gp¡L$p¡A¡ ‘fd¡ðf ‘pk¡ b^p„ kfMp„ R>¡. A¡hu c|rdL$p õhuL$pfu
s¡dZ¡ L$f¡gu gp¡L$ÅN©rs“p¡ rhfp¡^ L$ep£. s¡d“¡ hZ® A“¡ Års“p Arcdp““¡ bpSy>A¡ fpMu Ap‘Z¡
Akgdp„ Ac„N fQhp“p¡ Ar^L$pf S> “’u, A¡hp¡ A¡L$-buÅ“¡ "‘fd¡ðf“p„ bpmL$p¡'“p õhê$‘dp„ Å¡hp
v$php¡ L$fu“¡ s¡dZ¡ s¡d“u “p¡V$byL$p¡ IÖpeZu “v$u“p Å¡CA¡, A¡ riMpdZ kdpS>“¡ Ap‘u. Ap b^p
hl¡Zdp„ X|$bpX$u v$u^u. s¡dZ¡ Ap v$f¡L$ rhfp¡^“p¡ k„sp¡“u rhi¡jsp A¡V$g¡ c[¼s L$fsp„ lp¡hp R>sp„
^ufS> A“¡ Dv$pfsp’u kpd“p¡ L$ep¤. s¡dZ¡ ‘p¡sp“p„ L$s®ìep¡ - L$pep£ R>p¡X$ép„ “lp¡sp„.
s¡dZ¡ ‘p¡sp“p„ L$pe®dp„ ‘fd¡ðf“¡ Å¡ep. "L$p„v$p d|mp
k„s syL$pfpd“p rióe A“¡ klL$pe®L$fp¡ Sy>v$u- cpÆ& Ah^u rhW$pC dpTu——&&'A¡d k„s kphsp
Sy>v$u Års-S>dpsu“p lsp. “phÆ dpmu, Nh“fi¡V$ dlpfpS>¡ L$üy„. s¡d“y„ Ap rh^p“ M¡su“p„ L$pe® k„b„^u
hpZu, k„spÆ S>N“pX¡$, rihbp L$pkpf, brlZpbpC lp¡hp R>sp„ ‘Z s¡ k„sp¡“p fp¡tS>v$p Æh““p AÞe
rkEfL$f, dlpv$Æ‘„s Ly$gL$Z} s¡dp„“p„ L¡$V$gp„L$ “pdp¡ âL$pf“p„ L$pep£“¡ ‘Z gpNy ‘X¡$ R>¡. k„sp¡ ‘p¡s‘p¡sp“p
R>¡. N„Npfpd‘„s dhpm A“¡ k„spÆ S>N“pX¡$A¡ k„s ìehkpe kpQhu“¡ c[¼s, D‘v$¡i, L$rhÒh L$fsp„
syL$pfpd“p Ac„Np¡ gMu“¡ fp¿ep A¡ s¡d“u dlÒh“u füp„. s¡dZ¡ kdpS>“u “¥rsL$ kdS>“¡ rhL$rks L$fu.
L$pdNufu R>¡.
Qpgp¡, QQp® L$fuA¡—&
k„sp¡“p L$pe®“u agîyrs : k„sp¡A¡ gp¡L$p¡“¡
kdp“sp“p¡ k„v$¡i Apàep¡. dpZkpC A“¡ dp“hsp^d® ‘„Y$f‘yf“p epÓph°s (k„O) rhi¡ h^pf¡
iuMìep¡. A¡L$buÅ D‘f â¡d fpMhp¡, A¡L$rÓs ’hy„ dprlsu d¡mhu“¡ “uQ¡“p dyØpAp¡ bpbs QQp®
A“¡ A¡L$sp’u fl¡hy„, A¡ s¡d“p¡ D‘v$¡i lsp¡. s¡d“p„ L$fp¡.
L$pep£“¡ gu^¡ gp¡L$p¡dp„ ÅN©rs Aphu. ‘fv$¡iu lºdgpAp¡,
vy$L$pm“u ‘qf[õ’rs A’hp Sy>v$pSy>v$p âL$pf“p„ AÞe hpfL$fu epÓpA¡ ¼ep drl“pdp„ Åe R>¡?
Ly$v$fsu k„L$V$p¡ Aph¡ Ðepf¡ s¡“u tQsp “ L$fsp„ L¡$hu epÓp“y„ r“ep¡S>“ L¡$hy„ lp¡e R>¡?
fus¡ Æhhy„, A¡ rhi¡ s¡dZ¡ Ap‘¡gp¡ D‘v$¡i gp¡L$p¡
dpV¡$ dp¡V$p¡ Ap^pf bÞep¡. s¡d“p Ap L$pe®“¡ gu^¡ fpdv$pk õhpdu : fpdv$pk õhpdu dfpW$phpX$p“p
dlpfpô²$“p gp¡L$p¡dp„ ApÐdrhðpk DБޓ ’ep¡. Å„b Npd“p lsp. s¡dZ¡ i[¼s“u D‘pk“p“y„
kdpS>dp„ ^d®“y„ ‘s“ ’ey„ lsy„. A¡hp kde¡ k„sp¡A¡ dlÒh õ‘ô$ L$ey¯.
ApNm Aphu“¡ kdpS>“y„ fnZ L$ey¯. s¡Ap¡ ^d®“p¡

17

"dfpW$p rssyL$p d¡mhphp —& L$ep£. ‘p¡sp“p rhQpfp¡“p âkpf dpV¡$ s¡dZ¡ M|b S>
âhpk L$ep£ R>¡.
dlpfpô²$ ^d® hpY$hphp —&'
‘fs„Óspdp„’u õhs„Ósp“u â¡fZp :
s¡d“p¡ Ap k„v$¡ip¡
ârkÙ R>¡. s¡dZ¡ v$pkbp¡^, rihpÆ ‘l¡gp„“p dlpfpô²$dp„ fpS>L$ue,
L$ê$Zpô$L¡$, d“pQ¡ ïgp¡L$ kpdprS>L$, kp„õL©$rsL$ hN¡f¡ âL$pf“u [õ’rs ‘Z
S>¡hp kprlÐe“p dpÝed kpdpÞe fus¡ Aphu lsu. Ap kdedp„ dlpfpô²$
Üpfp âÅ“¡ ìehlpqfL$ fpdv$pk õhpdu Apqv$giplu hN¡f¡ kÑp“p r“e„ÓZ l¡W$m lsy„. s¡’u
rinZ“p¡ ‘pW$ cZpìep¡. s¡ õhs„Ó “lp¡sy„. Apd lp¡hp R>sp„ ‘Z L¡$V$guL$
gp¡L$Ap„v$p¡g““y„ A“¡ gp¡L$k„NW$““y„ dlÒh kdÅìey„. ìe[¼s A“¡ rhQpf^pfp õhs„Ósp“p õhà“p Å¡sp„
kd’® k„âv$pe“u õ’p‘“p L$fu. Ap k„âv$pe“y„ L¡$ÞÖ lsp„. Aphp OV$L$p¡dp„ õhfpÄe“p k„L$ë‘L$ dp“hpdp„
Qpam lsy„. fpd A“¡ l“ydp““u D‘pk“p“p¡ âkpf Aphsp ilpÆ fpÅ“y„ õ’p“ dp¡Mf¡ lsy„.

õhpÝepe

1. “uQ¡“p¡ s¼sp¡ ‘|Z® L$fp¡. (4) cpfyX$“p (Ap¿ep“ v$uO®L$’p) fQresp -
(5) i[¼s“u D‘pk“p“y„ dlÒh kdÅh“pf -
Npd/dp¥Å L$kbp ‘fNZp (6) õÓu k„sp¡“p„ “pd -

L$p¡“¡ L$l¡hpe ----- ---- ----- 4. sdpfp iåv$p¡dp„ dprlsu A“¡ L$pep¤ gMp¡.

‘v$pr^L$pfu ----- ---- ----- (1) k„s “pdv$¡h (3) k„s op“¡ðf
(2) k„s A¡L$“p’ (4) k„s syL$pfpd
Dv$plfZ ----- ---- -----
5. vy$L$pm âÅ“¡ dp¡Vy„$ k„L$V$ ip dpV¡$ gpNsy„?
2. A¡V$g¡ iy„?
D‘¾$d :
(1) dp¡Vy„$ (d|m) -
(1) hpfL$fuAp¡“u ‘v$epÓp“p epÓpmyAp¡“¡ Ap‘Z¡
(2) bg|s - dv$v$ L¡$hu fus¡ L$fu iL$uA¡, s¡“y„ r“ep¡S>“
gMp¡.
(3) hs“ -
(2) rhrh^ k„sp¡“p ‘qfh¡i ^pfZ L$fu s¡d“p
3. ip¡^u“¡ gMp¡. L$pìep¡“u fS|>Aps L$fp¡.

(1) L$p¢L$Z qL$“pfp‘Ë$u D‘f ApqäL$p’u Aph¡gp

gp¡L$p¡ -

(2) Ad©sp“ych N°„’“p fQresp -

(3) k„s syL$pfpd“y„ Npd -

18

5. õhfpÄe õ’p‘“p

kÑfdu kv$u“p ‘|hp®^®dp„ dlpfpô²$dp„ R>Ó‘rs sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$?
rihpÆ dlpfpS> eyNâhs®L$ ìe[¼sdÒh sfuL¡$
ârkÙ ’ep. s¡dZ¡ Al]“u AÞepeu fpS>kÑp“¡ ÅNuf - ÅNuf A¡V$g¡ L$p¡C A¡L$ âv$¡i“p
‘X$L$pfu“¡ õhfpÄe“u õ’p‘“p L$fu. s¡d“p¡ S>Þd dl¡k|g“p¡ D‘ep¡N / D‘cp¡N L$fhp“p¡ l½$.
iL¡$ 1551, apNZ hv$ ÓuS>“¡ qv$hk¡ A¡V$g¡ S> 19 fpÄeL$sp®“u k¡hpdp„ S>¡d“¡ kfv$pfu dm¡ s¡d“¡
a¡b°yApfu, 1630“p fp¡S> ‘yZ¡ rS>ëgp“p Sy>Þ“f fp¡L$X$ fL$d“p õhê$‘dp„ h¡s“ “ Ap‘sp
“ÆL$“p rih“¡fu qL$ëgp D‘f ’ep¡ lsp¡. s¡dZ¡ h¡s““u fL$d S>¡V$gu AphL$ dl¡k|gdp„’u dm¡
L$f¡gu õhfpÄe õ’p‘“p“u dprlsu Ap‘Z¡ Ap A¡V$gp¡ âv$¡i r“ey¼s L$fu Ap‘hpdp„ Aphsp¡.
s¡“¡ "ÅNuf' L$l¡sp.
‘pW$dp„ d¡mhhp“p R>uA¡.
ilpÆfpÅ ‘fp¾$du, ^¥e®hp“, byqÙipmu A“¡
ilpÆfpÅ : î¡›$ fpS>“urso lsp. s¡ DÑd ^“y^®f (bpZphmu)
rihpÆ dlpfpS>“p lsp. s¡d S>, sghpf, ‘Ë$p A“¡ cpgp Qgphhpdp„
r‘sp ilpÆfpÅ Ly$im lsp. âÅ D‘f s¡d“¡ Arsie â¡d lsp¡.
v$rnZ“p A¡L$ dlpfpô²$, L$Zp®V$L$ A“¡ sprdg“pXy$“p A“¡L$ âv$¡i
ârsr›$s kfv$pf s¡dZ¡ Æsu gu^p lsp. v$rnZ cpfsdp„ s¡d“u
lsp. dp¡Ngp¡A¡ S>bfu ^pL$ lsu. rihfpe A“¡ rS>ÅbpC b„Ng|fy
r“Tpdiplu Æshp lsp„ Ðepf¡ s¡dZ¡ rihfpe“¡ fpÅ b“hp dpV¡$
dpV¡$ A¡L$ Ty„b¡i ep¡Áe A“¡ DÑd rinZ Ap‘hp“u ìehõ’p L$fu
lp’ ^fu. lsu. ‘fv$¡iu gp¡L$p¡“u kÑp D’gphu õhfpÄe
õ’p‘hp“u s¡d“u ‘p¡sp“u suh° BÃR>p lsu. dpV¡$
ilpÆfpÅ Ap Ty„b¡idp„ S> s¡d“¡ õhfpÄe k„L$ë‘L$ L$l¡hpe R>¡. s¡dZ¡
rihfpe A“¡ rS>ÅbpC“¡ ep¡Áe s¥epfu kp’¡ rhðpky
buÅ‘yf“p Apqv$gipl¡ dp¡Ngp¡“¡ klL$pf Apàep¡. A“¡ L$s®ìer“›$ dv$v$“uip¡ kp’¡ b„Ng|fy’u ‘y“p
dp¡L$ëep„.
dp¡Ngp¡ v$rnZdp„ âh¡iu iL¡$ “rl, s¡hy„ ilpÆfpÅ
hufdpsp rS>ÅbpC : rS>ÅbpC bygY$pZp
BÃR>sp lsp dpV¡$ s¡dZ¡ dp¡Ngp¡“p¡ âMf rhfp¡^ rS>ëgp“p tkv$M¡X$ fpÅ“p ârsr›$s kfv$pf
gMyÆfpS>¡ Å^h“u L$Þep lsp„. s¡d“¡ “p“‘Zdp„
L$fu“¡ r“Tpdiplu bQphhp“p¡ âeГ L$ep£; ‘f„sy S> rhrh^ L$gpAp¡ kp’¡ gíL$fu rinZ ‘Z dþey„
lsy„. ilpÆ dlpfpS>“y„ õhfpÄe õ’p‘hp“y„ õhà“
dp¡Ngp¡ A“¡ Apqv$giplu“p kpdÕe® ApNm s¡Ap¡ kpL$pf ’pe, s¡ dpV¡$ s¡Ap¡ s¡d“¡ âp¡Ðkpl“
Ap‘u“¡ dv$v$ L$fsp„ lsp„. s¡Ap¡ bplp¡i A“¡
V$L$u i¼ep “rl. C.k. 1616dp„ r“Tpdiplu“p¡ v$uO®×rô$ ^fphsp fpS>“urso lsp„. õhfpÄe“u
õ’p‘“p L$fhp“p L$pe®dp„ s¡dZ¡ rihfpe“¡ kss
‘fpS>e ’hp’u s¡“p¡ A„s Aphu Nep¡. dpN®v$i®“ Apàey„. âk„N Aph¡ sp¡ âÅ“p âñp¡

r“Tpdiplu“y„ A[õsÒh “pi ‘pçep ‘R>u
ilpÆfpÅ buÅ‘yf“p Apqv$gipl“p kfv$pf bÞep.
ilpÆfpÅ ‘pk¡“p¡ cudp A“¡ “ufp “v$u hÃQ¡“y„
‘y“p, k|‘p, Hv$p‘yf A“¡ QpL$Z ‘fNZp s¡“u
d|m ÅNuf“p¡ dygL$ (âv$¡i) Apqv$gipl¡ s¡d“u
‘pk¡ S> fl¡hp v$u^p¡. Apqv$gipl ‘pk¡’u s¡d“¡
L$Zp®V$L$dp„ b„Ng|fy A“¡ s¡“u Apk‘pk“p¡ âv$¡i
ÅNuf sfuL¡$ dþep¡.

19

DL$g¡hp dpV¡$ DL¡$g L¡$ v$¡i‘p„X¡$, v$pv$pÆ “fkâcy v$¡i‘p„X¡$ s¡dp„“p L¡$V$gp„L$
r“h¡X$p¡ gphhp“y„ L$pd “pd lsp„. Ap dv$v$“uip¡“u spL$ps D‘f s¡dZ¡
‘Z s¡Ap¡ L$fsp„ lsp„. õhfpÄe õ’p‘hp“y„ L$pe® lp’dp„ gu^y„.
s¡dZ¡ s¡“¡ QpqfÔe,
kÐerâesp, hpL¹$Qpsye®, L$fu“¡ Sy>Ap¡.
Ly$imsp, ^¥e®, r“c®esp,
rS>hp dlpg, sp“pÆ dpgykf¡, bpÆâcy
i”p¡-lq’epfp¡ v$¡i‘p„X¡$ S>¡hp rihpÆ“p dv$v$“uip¡ rhi¡ h^pf¡
hp‘fhp“y„ rinZ, dprlsu d¡mhp¡.
hufdpsp ÆÅbpC rhS>e“u ApL$p„np,
õhfpÄe“y„ õhà“ hN¡f¡“p k„õL$pf Apàep lsp. fpS>dyÖp

rihfpe“p klL$pe®L$fp¡ : rihpÆ dlpfpS>¡ fpS>dyÖp : õhfpÄe õ’p‘“p ‘pR>m rihpÆ
õ’p‘“p“u iê$Aps dphm rhõspfdp„’u L$fu. dlpfpS>“y„ Ýe¡e s¡d“u fpS>dyÖp D‘f’u õ‘ô$
dphm A¡V$g¡ lpg“p ‘yZ¡ rS>ëgp“p¡ ‘ròd A“¡ ’pe R>¡. Ap fpS>dyÖp D‘f “uQ¡“u k„õL©$s D[¼s
“¥F>Ðe qv$ip“p¡ rhõspf. dphm âv$¡i Xy„$Nfpm, L$p¡sf¡gu R>¡.
v$qfepC MpChpmp¡ A“¡ vy$N®d lsp¡. dphmâv$¡i“u
Ap cp¥Np¡rgL$ ‘qf[õ’rs“p¡ D‘ep¡N dlpfpÅA¡ प्रतिपच्दंच ्रलखे ेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता ।।
õhfpÄe õ’p‘hpdp„ M|b Ly$imsp‘|h®L$ L$ep£. s¡dZ¡ शाहसनू ोः शिवस्षैय ा मुद्रा भद्राय राजते ।।
gp¡L$p¡“p d“dp„ rhðpk A“¡ ApÐduesp“u cph“p A’® : ""ilpÆ“p ‘yÓ rihpÆ“u (iy¼g‘n“u)
DБޓ L$fu. õhfpÄe õ’p‘hp“p Ap L$pe®dp„ ârs‘v$p“u Q„ÖL$mp âdpZ¡ h^su S>su A“¡ S>¡“¡ kdN°
s¡d“¡ kpfp kp’uv$pfp¡ A“¡ dv$v$“uip¡ dþep. rhð h„v$“ L$f¡ R>¡ - s¡hu Ap dyÖp (âÅ“p) L$ëepZ
e¡kpÆ L„$L$, bpÆ ‘pkgL$f, bp‘yÆ dyv¹$Ng, dpV¡$ Ar^fpÄe NÅh¡ R>¡. (ip¡cu EW¡$ R>¡).''
“l£L$f v$¡i‘p„X¡$ b„^y, L$phÆ L$p¢Y$pZL$f, Æhp dyÖp D‘f“p Ap iåv$p¡“p¡ A’® A“¡L$ ×rô$A¡
dlpg, sp“pÆ dpgykf¡, L$pÞlp¡Æ S>¡^¡, bpÆâcy dlÒh“p¡ R>¡. dlpfpS>¡ Ap iåv$p¡ hQ“p¡ Üpfp
r‘sp âÐe¡“u L©$sosp, õhfpÄe AM„qX$s rhõspqfs
Ýep“dp„ fpMp¡.

bpf dphm : (1) ‘hZ dphm (2)
rlfX$k dphm (3) Ny„S>Z dphm (4) ‘¥pX$
MuZ âv$¡i (5) d|W$p“p¡ MuZâv$¡i (6) dyk¡
MuZâv$¡i (7) L$p“v$ MuZâv$¡i (8) h¡mh„X$
MuZâv$¡i (9) fp¡luX$ MuZâv$¡i (10) A„v$f
dphm (11) “pZ¡ dphm (12) L$p¡fbpfk¡
dphm

rihpÆ dlpfpS>“u ‘yZ¡ ÅNuf“p¡ küpqÖ“u
bpSy>“p¡ âv$¡i A¡V$g¡ S> dphm“p¡ MuZâv$¡i.
s¡“¡ "bpf dphm' ‘Z L$l¡hpe R>¡.

20

’sy„ S>i¡ s¡hp¡ rhðpk, dyÖp“¡ A¡V$g¡ s¡“p ‘ep®e "fpS>NY$' fp¿ey„. fpS>NY$ õhfpÄe“u ‘l¡gu
õhfpÄe“¡ v$f¡L$“p¡ Apv$f dþep¡ lp¡hp“p¡ A“ych, fpS>^p“u lsu.
âÅ“y„ L$ëepZ L$fhp“u S>hpbv$pfu A“¡ ‘p¡sp“u
c|rd D‘f õhs„Ó‘Z¡ Ar^fpÄe L$fhp“u Mpsfu, Apqv$gipludp„ Åhmu“p dp¡f¡, dy^p¡m“p
ApV$gu bpbsp¡ ìe¼s L$fu R>¡. Ap “p“L$X$p Op¡f‘X¡$ A“¡ kph„shpX$u“p kph„s hN¡f¡ kfv$pf
hQ“dp„ õhfpÄe“u k„L$ë‘“p“p¡ b^p¡ kpf Aphu lsp. õhfpÄe õ’p‘“p“p L$pe®dp„ s¡d“p¡ rhfp¡^
lsp¡. Ap kfv$pfp¡“p¡ b„v$p¡bõs L$fhp¡ õhfpÄe
Nep¡ R>¡. õ’p‘“p dpV¡$ S>ê$fu lsp¡.

ÅZu gCA¡. Åhmu“p¡ L$bÅ¡ : kpspfp rS>ëgp“p Åhmu
Ap‘Zp v$¡i“u fpS>dyÖp“y„ r“funZ L$fp¡. âv$¡idp„ Q„Öfph dp¡f¡ Apqv$giplu“p ârsr›$s
s¡dp„ L$C L$C hõsy v$¡Mpe R>¡? kfv$pf lsp. õhfpÄe õ’p‘“p“p L$pe®dp„ s¡Z¡
fpS>dyÖp“p¡ D‘ep¡N ¼ep„ ¼ep„ L$f¡gp¡ Å¡hp rhfp¡^ v$ip®ìep¡ Ðepf¡ C.k. 1656dp„ rihpÆ
dlpfpS>¡ Åhmu D‘f khpfu L$fu“¡ s¡ âv$¡i Æsu
dm¡ R>¡? gu^p¡. Ðep„ ‘p¡sp“p„ ’pZp„ “p„¿ep„. ‘R>u fpeNY$
‘Z Æsu gu^p¡. Åhmu“u AY$mL$ k„‘rÑ s¡d“p
õhfpÄe õ’p‘“p“u Qmhm : rihpÆ lp’dp„ Aphu. Ap Æs ‘R>u L$p¢L$Zdp„ s¡d“u
dlpfpS>“u ÅNuf“p qL$ëgp s¡d“p spbpdp„ “lp¡sp, Qmhmp¡ h^u NC. s¡dZ¡ Åhmu“u MuZdp„
‘Z Apqv$giplu“p spbpdp„ lsp. s¡ kde¡ âsp‘NY$ qL$ëgp¡ bp„Ýep¡. Ap Æs“¡ gu^¡ s¡d“y„
qL$ëgpAp¡“y„ rhi¡j dlÒh lsy„. qL$ëgp spbpdp„ kpdÕe® v$f¡L$ fus¡ h^u Ney„.
lp¡e s¡p ApSy>bpSy>“p âv$¡ip¡ D‘f r“e„ÓZ fpMu
iL$pe. "S>¡“p qL$ëgp s¡“y„ fpÄe' s¡hu ‘qf[õ’rs rihpÆ dlpfpS>¡ Ap ‘R>u L$ëepZ A“¡
lsu. ‘p¡sp“u ÅNuf“p qL$ëgp ‘p¡sp“p spbpdp„ rch„X$u Æsu gu^p. s¡“¡ gu^¡ ‘ròd qL$“pfp‘Ë$u
g¡hp“y„ dlpfpÅA¡ “½$u L$ey¯. qL$ëgp spbpdp„ D‘f“p rkØu, ‘p¡Vy®$NuT, A“¡ A„N°¡S> kÑp kp’¡
g¡hp“p¡ âeГ L$fhp¡ A¡V$g¡ Apqv$giplu kÑp s¡Ap¡ k„‘L®$dp„ Apìep. Ap kÑpAp¡ kp’¡ k„Oj®
kpd¡ ‘X$L$pf a¢L$hp S>¡hy„ lsy„. s¡dZ¡ sp¡fZp, L$fhp¡ lp¡e, sp¡ Ap‘Z¡ i[¼sipmu “p¥L$pv$m
dyfy„bv$¡h, L$p¢X$pZp, ‘yf„v$f S>¡hp qL$ëgp spbpdp„ (Apfdpf) Ecy„ L$fhy„ Å¡CA¡, A¡ s¡d“p Ýep“dp„
gu^p A“¡ õhfpÄe“p dylŸs®“p¡ ‘pep¡ “p„¿ep¡. Apìey„. s¡’u s¡dZ¡ “p¥L$pv$m Ecy„ L$fhp sfa
dyfy„bv$¡h qL$ëgp“y„ ‘y“bp¯^L$pd L$fphu“¡ s¡“y„ “pd Ýep“ Apàey„.

fpS>NY$ qL$ëgp¡ - ‘pgu v$fhpÅ¡ AaTgMp““u kÅ : rihpÆ dlpfpS>¡
‘p¡sp“u ÅNuf“p A“¡ Apk‘pk“p Apqv$giplu
âv$¡i“p qL$ëgp g¡hp“u iê$Aps L$fu. Åhmu“p
dp¡f¡“p¡ rhfp¡^ s¡dZ¡ idphu v$u^p¡ lsp¡. L$p¢L$Z
qL$“pfp‘Ë$u D‘f õhfpÄe õ’p‘“p“p L$pe®“¡ Nrs
dmu. Ap b^u bpbsp¡ Apqv$giplu dpV¡$
‘X$L$pfê$‘ lsu. Ap kde¡ Apqv$giplu“p¡ L$pfcpf
bX$u kpl¡bp k„cpmsu lsu. rihpÆ dlpfpS>“p¡
b„v$p¡bõs L$fhp s¡Z¡ Apqv$giplu“p i[¼sipmu
A“¡ A“ychu kfv$pf AaTgMp““¡ rihpÆ
dlpfpS> D‘f QX$pC L$fhp dp¡L$ëep¡.

21

AaTgMp“ buÅ‘yf’u hpC Apìep¡. s¡ hpC dlpfpS> S>¡hp¡ S> lsp¡. s¡ rihpÆ dlpfpS> S>¡hu
âp„s’u kpfu fus¡ ‘qfrQs lsp¡. hpC “ÆL$“p h¡ic|jp L$fu“¡ ‘pgMudp„ b¡W$p¡. ‘pgMu fpS>qv$„X$u
âsp‘NY$ qL$ëgp“u sm¡V$udp„ rihpÆ dlpfpS> A“¡ v$fhpS>¡’u blpf “uL$mu. rkØu“p k¥Þep¡A¡ s¡
AaTgMp““u dygpL$ps 10 “h¡çbf 1659“p ‘pgMu ‘L$X$u. AZu“p¡, L$V$p¡L$V$u“p¡ âk„N lsp¡.
fp¡S> ’C. Ap dygpL$psdp„ AaTgMp“¡ dlpfpS> rihp L$priv$¡ õhfpÄe dpV¡$ brgv$p“ Apàey„. s¡
kp’¡ R>mL$‘V$ L$fhp“p¡ âeГ L$ep¤. s¡’u dlpfpS>¡ v$fçep“dp„ rihpÆ dlpfpS> buÅ dyíL¡$g fõs¡
s¡“p¡ h^ L$ep£ A“¡ Apqv$giplu k¥Þe“¡ kÅ L$fu. NY$“u blpf “uL$þep. s¡d“u kp’¡ bpÆâcy
v$¡i‘p„X¡$ A“¡ bp„v$g v$¡idyM S>¡hp Qy“„v$p k¥r“L$p¡
AaTgMp““p h^ ‘R>u dlpfpS>¡ gX$pCdp„ lsp.
S>Mdu ’e¡gp k¥r“L$p¡“¡ “yL$kp“u“u cf‘pC L$fu
Ap‘u. S>¡dZ¡ Ap gX$pCdp„ kpfu L$pdNufu L$fu rihpÆ dlpfpS> ‘ÞlpmpNY$“p O¡fpdp„’u
lsu, s¡d“¡ B“pdp¡ Apàep„. AaTgMp““p k¥Þe“p R>V$L$u“¡ rhipmNY$ sfa “uL$þep. s¡ kdpQpf
S>¡ k¥r“L$ A“¡ Ar^L$pfu s¡d“p k¥Þe“p lp’dp„ rkØuA¡ ÅÎep. s¡“p k¥ÞeA¡ s¡“p¡ ‘uR>p¡ L$ep£.
Apìep, s¡d“u kp’¡ kpfu hs®Z|L$ L$fu. rihfpe¡ rkØu“p k¥Þe“¡ rhipmNY$“u sm¡V$u ‘pk¡
AV$L$phhp“u S>hpbv$pfu bpÆâcy v$¡i‘p„X¡$“¡ kp¢‘u.
rkØu Å¥lf“u khpfu : AaTgMp““¡ kÅ bpÆâcyA¡ NÅ‘yf ‘pk¡“u Op¡X$M]X$dp„ s¡ k¥Þe“¡
L$ep® ‘R>u dlpfpÅA¡ Apqv$giplu“p hk„sNY$, AV$L$pìey„. bpÆâcyA¡ ‘fp¾$d“u ‘fpL$p›$p bsphu,
‘ÞlpmpNY$ A“¡ M¡mZp qL$ëgp Æsu gu^p. ‘f„sy Ap k„Oj®dp„ s¡“y„ hufp¡rQs d©Ðey ’ey„. s¡“p
M¡mZp“p qL$ëgp“¡ s¡dZ¡ "rhipmNY$' “pd Apàey„. k¥ÞeA¡ rkØu“p k¥Þe“¡ AV$L$phu fpMhp“¡ L$pfZ¡
dlpfpÅ dpV¡$ rhipmNY$ sfa L|$Q L$fhu i¼e
dlpfpS>“p¡ b„v$p¡bõs L$fhp dpV¡$ Apqv$gipl¡ b“u. rhipmNY$ sfa S>su hMs¡ s¡dZ¡
C.k. 1660dp„ L$“y®g âp„s“p kfv$pf rkØu Å¥lf“¡ ‘pgh““p v$mhu A“¡ i©„Npf‘yf“p kyh£ S>¡hp
dlpfpS> D‘f QX$pC L$fhp L$üy„. s¡“¡ "kgpbsMp“' Apqv$giplu kfv$pfp¡“p rhfp¡^“¡ ‘Z v$bphu v$u^p¡.
“p¡ rMspb Apàep¡. rkØu Å¥lf“u dv$v$dp„ Ðepf‘R>u rihpÆ dlpfpS> rhipmNY$ D‘f
fyõsydC-S>dp“, bpÆ Op¡f‘X¡$ A“¡ AaTgMp““p¡ kyMê$‘ ‘lp¢Qu Nep.
‘yÓ apTgMp“ ‘Z lsp¡. Ap ‘qf[õ’rsdp„
rihpÆ dlpfpS>¡ ‘Þlpmp qL$ëgp D‘f Apifp¡ dlpfpS> ‘ÞlpmNY$“p O¡fpdp„ O¡fpe¡gp lsp,
gu^p¡. rkØu“p k¥r“L$p¡A¡ gNcN ‘p„Q drl“p s¡ kde¡ qv$ëlu“u fpS>Npv$u ‘f Aph¡gp Ap¥f„NT¡b
‘Þlpmp“¡ O¡fp¡ Opëep¡ lsp¡. O¡fpdp„’u R|>V$hp“y„ bpv$ipl¡ dp¡Ng kfv$pf ipreõspMp““¡ v$rnZdp„
dlpfpÅ dpV¡$ dyíL¡$g lsy„. “¡spÆ ‘pgL$f¡ blpf’u dp¡L$ëep¡ lsp¡. s¡Z¡ ‘yZ¡ âp„s D‘f QX$pC L$fu
rkØu“p k¥Þe D‘f lºdgp¡ L$fu“¡ O¡fp¡ DW$phhp“p¡ lsu. s¡ kde¡ rihpÆ dlpfpS>“p¡ Apqv$giplu
âeГ L$ep£; ‘f„sy s¡“y„ k¥Þe “p“y„ lp¡hp’u Ap kp’¡ ‘Z k„Oj® Qpgy lsp¡. Aphu ‘qf[õ’rsdp„
âeГ kam ’ep¡ “rl. rkØu O¡fp¡ DW$phu g¡i¡, b¡ vy$íd““p¡ kp’¡ A¡L$ S> kde¡ gX$hy„ bfpbf
A¡hp„ L$p¡C rQŒp¡ S>Zpsp„ “lp¡sp„. dpV¡$ dlpfpÅA¡ “’u, s¡ rihpÆ dlpfpS>¡ Ýep“dp„ gu^y„. s¡’u
rkØu kp’¡ hpV$pOpV$ iê$ L$fu. s¡’u rkv¹$uA¡ rhipmNY$ D‘f kyMê$‘ ‘lp¢Ãep ‘R>u s¡dZ¡
‘ÞlpmpNY$“¡ Opg¡gp O¡fpdp„ rir’gsp Aphu. O¡fp¡ Apqv$gipl kp’¡ kyg¡l L$fu. Ap kyg¡l A“ykpf
“bmp¡ ‘X$ép¡. dlpfpÅA¡ Ap rir’gsp“p¡ apev$p¡ s¡d“¡ ‘Þlpmp qL$ëgp¡ ‘pR>p¡ Ap‘u v$¡hp¡ ‘X$ep¡.
DW$pìep¡. Al] rihpÆ dlpfpS>“p õhfpÄe õ’p‘“p“p¡ A¡L$
sb½$p¡ ‘|Z® ’ep¡.
s¡ v$fçep“ qL$‰p ‘f“p rihp L$priv$ “pd“p
blpvy$f eyhp“¡ “¡s©Ðh gu^y„. v$¡Mphdp„ rihpÆ

22

õhpÝepe

1. S|>’dp„ b„^b¡ksp¡ “ lp¡e s¡ iåv$ ip¡^p¡. 4. ip¡^p¡ A“¡ gMp¡.
(1) ‘yZ¡, ky‘p, QpL$Z, b„Ng|fy„ (1) ilpÆfpÅ“¡ õhfpÄe k„L$ë‘L$ ip dpV¡$ L$l¡hpe
(2) agV$Z“p Å^h, Åhmu“p dp¡f¡, dy^p¡m“p R>¡ ?
Op¡f‘X¡$, kph„shpX$u“p kph„s (2) rihfpe¡ “p¥L$k¥Þe Ec„y L$fhp sfa ip dpV¡$
(3) sp¡fZp, dyfy„bv$¡h, tklNY$, tk^yvy$N® Ýep“ Apàey„?
(3) rihfpe¡ Apqv$gipl kp’¡ ip dpV¡$ kyg¡l
2. Qpgp¡, gMsp ’CA¡ ! L$fu?
(1) rihpÆ dlpfpÅ“¡ hufdpsp“p rS>ÅbpCA¡ (4) rihpÆ dlpfpS> ‘ÞlpmpNY$ D‘f’u L¡$hu fus¡
Ap‘¡gp rhrh^ k„õL$pf gMp¡. R>V$L$u Nep?
(2) rihpÆ dlpfpS>¡ õhfpÄe õ’p‘“p“u iê$Aps
dphm âv$¡i’u L$fu. D‘¾$d :
(1) sd¡ Å¡e¡gp A¡L$pv$p qL$ëgp“y„ hZ®“ L$fp¡ A“¡
3. rihpÆ dlpfpS>“p kp’u A“¡ dv$v$“uip¡“u epv$u A¥rslprkL$ Bdpfs“y„ S>s“ L$fhp bpbs sd¡
b“php¡. ¼ep D‘pe k|Qhip¡ s¡ L$lp¡.
(2) M¡su“p¡ "kps/bpfp' (7/12) Dspfp¡ d¡mhu“¡
‘pW$dp„“p iåv$p¡“p¡ k„b„^ kdÆ gp¡.

‘Þlpmp qL$ëgp¡ - ÓZ v$fhpÅ
23

6. dp¡Ngp¡ kp’¡ k„Oj®

AÐepfky^u rihpÆ dlpfpS>¡ Apqv$giplu s¡“¡ b„Npm“p k|bpdp„ dp¡L$gu Apàep¡. ipreõspMp“
kp’¡ kam k„Oj® L$ep£ lsp¡; ‘f„sy õhfpÄe“p¡ D‘f“p Ap kam lºdgp“u Akf gp¡L$p¡ D‘f
rhõspf L$fsu hMs¡ dp¡Ngp¡ kp’¡ ‘Z k„Oj® ‘Z ’C. rihpÆ dlpfpS>“p L$pe®dp„ âÅ“p¡
AV$g lsp¡. õhfpÄe“p¡ rhõspf ’hp gpNsp„ S> rhðpk h^u Nep¡.
õhfpÄe ‘f dp¡Ngp¡“y„ k„L$V$ Apìey„. dlpfpÅA¡
Ap k„L$V$“p¡ ‘Z kpd“p¡ L$fu“¡ v|$f L$ey¯. dp¡Ngp¡ L$lp¡ Å¡CA¡.
‘pk¡’u ‘p¡sp“p qL$ëgp A“¡ âv$¡i ‘pR>p d¡mìep.
‘p¡sp“p¡ fpÄeprcj¡L$ L$fpìep¡. v$rnZ sfa“u Ty„b¡i kyfs il¡f“u dygpL$ps¡ S>hy„ R>¡, sp¡ sd¡
lp’ ^fu. Ap b^u OV$“p“u dprlsu Ap‘Z¡ Ap L¡$hu fus¡ S>ip¡ s¡ “L$ip“u dv$v$’u v$ip®hp¡.
‘pW$dp„ d¡mhhp“p R>uA¡. rihpÆ dlpfpS> L¡$hu fus¡ kyfs ‘lp¢Ãep

ipreõspMp““u khpfu : a¡b°yApfu 1660dp„ li¡ s¡“u L$ë‘“p L$fp¡.
ipreõspMp“ Aldv$“Nf’u “uL$mu ‘yZ¡ âp„sdp„
Apìep¡. s¡Z¡ Apk‘pk“p âv$¡ip¡dp„ k¥Þe“u “p“u kyfs D‘f khpfu (QX$pC) : ipreõspMp“¡
“p“u Vy$L$X$uAp¡ dp¡L$gu“¡ õhfpÄe“p âv$¡ip¡“¡ ‘yóL$m ÓZ hjp£dp„ õhfpÄe“p¡ OZp¡Mfp¡ âv$¡i h¡fp“
“yL$kp“ L$ey¯. QpL$Z“p qL$ëgp“¡ O¡fp¡ Opëep¡. L$fu v$u^p¡ lsp¡. s¡“u cf‘pC L$fhu S>ê$fu lsy„.
QpL$Z“p qL$ëgp“p¡ qL$ëg¡v$pf qaf„Np¡Æ “fkpmpA¡ s¡ dpV¡$ dlpfpÅA¡ dp¡Ngp¡“¡ ‘pW$ cZphhp A¡L$
s¡“p k¥Þe“p¡ DN° ârsL$pf L$ep¤. ‘f„sy ApMf¡ s¡Z¡ ep¡S>“p L$fu. dp¡Ngp¡“p spbpdp„ fl¡gy„ kyfs A¡L$
QpL$Z“p¡ qL$ëgp¡ Æsu gu^p¡. dp¡Vy„$ h¡‘pfu L¢$Ö A“¡ b„v$f lsy„. Ðep„ A„N°¡S>, X$Q
A“¡ ä¢Qp¡“u hMpfp¡ lsu. Ap il¡f bpv$ipl“¡
rihpÆ dlpfpS>“y„ bpm‘Z Äep„ huÐey„ lsy„ kp¥’u h^pf¡ dl¡k|g Ap‘sy„ lsy„. s¡dS> s¡ Apr’®L$
s¡ ‘yZ¡“p gpg dl¡gdp„ ipreõspMp“ ‘X$ph ×rô$A¡ M|bS> kd©Ù lsy„ dpV¡$ s¡dZ¡ kyfs D‘f
“p„Mu“¡ b¡W$p¡. Ðep„’u Apk‘pk“p âv$¡ip¡dp„ g|„V$ khpfu L$fu. kyfs“p¡ kyb¡v$pf C“pesMp“
L$fhp“y„ Qpgy„ S> fp¿ey„. b¡ hjp£ ’ep„, sp¡‘Z s¡ dlpfpS>“p lºdgp“p¡ ârsL$pf L$fu i¼ep¡ “rl.
‘yZ¡“p¡ dyL$pd R>p¡X$hp“p¡ rhQpf kyÙp L$fsp¡ “lp¡sp¡. kpdpÞe âÅ“¡ l¡fp“ L$ep® hNf s¡dZ¡ kyfs’u
s¡“u Akf âÅ“u ^ufS> D‘f ’hu õhpcprhL$ AY$mL$ k„‘rÑ d¡mhu. s¡d“u Ap Ty„b¡i kam
lsu. Aphu ‘qf[õ’rsdp„ dlpfpÅA¡ A¡L$ kplrkL$ ’C. s¡“¡ gu^¡ Ap¥f„NT¡b bpv$ipl“u ârs›$p“¡
ep¡S>“p rhQpfu. “yL$kp“ ‘lp¢Ãey„.

rihpÆ dlpfpS>¡ ‘p¡sp“p “¡s©Ðh l¡W$m gpg S>etkN“u khpfu : rihpÆ dlpfpS>“u h^su
dl¡g D‘f Nyàs fus¡ R>p‘p¡ dpfhp“u kplrkL$ S>su lgQg“p¡ b„v$p¡bõs L$fhp Ap¥f„NT¡b¡ rdTp®fpÅ
ep¡S>“p L$fu. s¡ âdpZ¡ 5 A¡râg 1663“p fp¡S> S>etkl S>¡ s¡d“p¡ A“ychu A“¡ ârsr›$s fpS>‘|s
fps“p kde¡ dlpfpS>¡ Qy“„v$p k¥r“L$p¡ kp’¡ gpg kfv$pf lsp¡ s¡“¡ dp¡L$ëep¡. s¡ ‘|“p Apìep¡. s¡Z¡
dl¡g D‘f R>p‘p¡ dpep¤. Ap R>p‘pdp„ dlpfpS>“p rhfp¡^dp„ v$f¡L$ i[¼s k„NqW$s L$fhp
ipreõspMp““p„ Ap„Nmp„ L$‘pep„. s¡“u dp“lpr“ ‘p¡sp“p âeГp¡ iê$ L$ep®. Np¡hp“p A“¡ hkC“p
’C. s¡Z¡ ‘|“p R>p¡X$u v$u^y„ A“¡ ‘p¡sp“p¡ dyL$pd ‘p¡Vy®$NuT, h¢Nygp®“p X$Q, kyfs“p A„N°¡S>, S>„rS>fp“p
rkØuAp¡A¡ dlpfpS> rhfyÙ “p¥L$pv$m“u Ty„b¡i L$fhu,
Ap¥f„Npbpv$ Mk¡X$ép¡. Ap b“ph“¡ gu^¡ s¡Z¡

Ap¥f„NT¡b“u “pfpS>Nu hlp¡fu gu^u. Ap¥f„NT¡b¡

24

A¡d S>etkN¡ s¡d“¡ k|Qìey„. A“¡ rihpÆ dpV¡$ âpZ Ap‘hp“u s¥epfu
v$pMh“pfp õhpdur“›$ Qy“„v$p dv$v$“uip¡ ‘Z kp’¡
rihpÆ dlpfpS> ‘pk¡“p qL$ëgp Æsu g¡hp“u lsp. dlpfpÅ ApN°p ‘lp¢Ãep. s¡d R>sp„
ep¡S>“p b“phu. õhfpÄe“p Sy>v$pSy>v$p rhõspfdp„ Ap¥f„NT¡b¡ v$fbpfdp„ s¡d“¡ ep¡Áe Apv$f-dp“
dp¡Ng k¥r“L$p¡“u Vy$L$X$uAp¡ dp¡L$gu. s¡ k¥ÞeA¡ Apàep„ “rl. s¡“¡ gu^¡ s¡dZ¡ Nyõkp¡ ìe¼s L$ep¤.
õhfpÄe“p c|âv$¡i“y„ M|b “yL$kp“ L$ey¯. dlpfpÅA¡ s¡ ‘R>u bpv$ipl¡ s¡d“¡ “S>fL¡$v$ L$ep®. bpv$ipl“p
dp¡Ngp¡“p¡ kpd“p¡ L$fhp“p¡ âeГ L$ep¤. rdTp®fpÅ Aphp L$pe®’u X$NdÁep hNf dlpfpÅA¡
S>etkN A“¡ qv$g¡fMp“¡ ‘yf„v$f qL$ëgp“¡ O¡fp¡ Opëep¡. “S>fL¡$v$dp„’u R>V$L$u S>hp“u ep¡S>“p b“phu. s¡Ap¡
‘yf„v$f“p O¡fp hMs¡ dyfpfbpÆ v$¡i‘p„X¡$A¡ ‘p¡sp“p ApN°p’u rkas A“¡ QsyfpC’u R>V$L$u Nep A“¡
‘fp¾$d“u ‘fpL$p›$p bsphu, ‘f„sy s¡ hufNrs ‘pçep. L¡$V$gpL$ qv$hk¡ kyfrns fus¡ dlpfpô²$dp„ ‘lp¢Ãep.
‘qf[õ’rs“u N„cufsp“¡ Ýep“dp„ gC“¡ dlpfpÅA¡
S>etkN kp’¡ hpV$pOpV$ L$fhp“p¡ r“Z®e L$ep£. s¡dZ¡ ApN°p’u Aphsu hMs¡ s¡dZ¡ k„cpÆ fpÅ“¡
S>etkN“u dygpL$ps gu^u. S>etkN A“¡ dlpfpÅ d’yfpdp„ fp¿ep lsp. ‘pR>m’u s¡d“¡ fpS>NY$ ‘f
hÃQ¡ S|>“ 1665dp„ kyg¡l ’C. Ap kyg¡l "‘yf„v$f“u kyMê$‘ gphhpdp„ Apìep. dlpfpÅ õhfpÄe’u
k„r^' sfuL¡$ Ap¡mMpe R>¡. Ap k„r^ A“ykpf v|$f lsp Ðepf¡ õhfpÄe“p¡ L$pfcpf hufdpsp
dlpfpÅA¡ dp¡Ngp¡“¡ 23 (Ó¡huk) qL$ëgp A“¡ rS>ÅbpC A“¡ dlpfpÅ“p dv$v$“uip¡A¡ k„cpþep¡
hprj®L$ Qpf gpM lp¡““u L$dpZu ^fphsp¡ Apk‘pk“p¡ lsp¡.
âv$¡i dp¡Ngp¡“¡ Apàep¡. Apqv$giplu rhfyÙ dp¡Ngp¡“¡
dv$v$ L$fhp“y„ Apðpk“ ‘Z Apàey„. Ap k„r^“¡ dp¡Ngp¡ rhfyÙ Ap¾$dL$ hgZ : dlpfpÅ
Ap¥f„NT¡b¡ dpÞesp Ap‘u. dp¡Ngp¡ kp’¡ sfs S> k„Oj® BÃR>sp “lp¡sp sp¡
‘Z ‘yf„v$f“u k„r^dp„ dp¡Ngp¡“¡ Ap‘¡gp qL$ëgp
A“¡ âv$¡i ‘pR>p d¡mhhp“p¡ dlpfpÅ“p¡ DØ¡i

dprlsu d¡mhp¡? lsp¡. s¡ dpV¡$ s¡dZ¡ A¡L$ ìep‘L$ A“¡ kplrkL$
ep¡S>“p s¥epf L$fu. A¡L$bpSy>’u Sy>v$pSy>v$p qL$ëgpAp¡
rihpÆ dlpfpS> Ap¥f„NT¡b“u ApN°p“u D‘f ‘|fsu s¥epfu kp’¡ k¥Þe dp¡L$gu“¡ s¡ qL$ëgp
“S>fL¡$v$dp„’u L$¡hu fus¡ R>V$L$u Nep s¡“u d¡mhhp, sp¡ buÆ bpSy>’u v$rnZdp„ dp¡Ngp¡“p
dprlsu d¡mhp¡. hQ®õh l¡W$m“p âv$¡ip¡ ‘f lºdgp L$fu“¡ s¡d“¡
A[õ’f fpMhp, s¡hu s¡d“u “urs lsu. s¡
ApN°p“u dygpL$ps A“¡ R|>V$L$p¡ : ‘yf„v$f“u k„r^ âdpZ¡ s¡dZ¡ dp¡Ngp¡“p Aldv$“Nf A“¡ Sy>Þ“f
‘R>u S>etkN¡ Apqv$giplu rhfyÙ Ty„b¡i lp’ âv$¡ip¡ D‘f lºdgp L$ep®. ‘R>u’u A¡L$ ‘R>u A¡L$
^fu. dlpfpÅA¡ S>etkN“¡ dv$v$ L$fu, sp¡‘Z A¡d tklNY$, ‘yf„v$f, gp¡lNY$, dplºgu, L$“p®mp
s¡“u Ap Ty„b¡i kam ’C “rl. s¡ kde¡, A“¡ fp¡rlX$p S>¡hp qL$ëgp Æsu gu^p.
dlpfpÅ“¡ L¡$V$gp¡L$ kde v$rnZ“p fpS>L$pfZ’u v|$f
fpMhp, A¡hp¡ rhQpf S>etkN A“¡ Ap¥f„NT¡b Ðepf ‘R>u rihpÆ dlpfpS>¡ buÆ hMs
bpv$ipl¡ L$ep¤. Ap rhQpf“¡ A“ykfu“¡ S>etkN¡ kyfs D‘f khpfu L$fu. Ðep„’u ‘pR>p afsp “prkL$
dlpfpÅ ‘pk¡ bpv$ipl“u dygpL$ps¡ S>hp“p¡ âõsph rS>ëgp“p hZu-qv$„X$p¡fudp„ s¡d“p¡ dp¡Ngp¡ kp’¡
d|¼ep¡. s¡d“u kyfrnssp dpV¡$ Mpsfu ‘Z Ap‘u. dp¡V$p¡ k„Oj® ’ep¡. Ap k„Oj®dp„ s¡dZ¡ v$pDv$Mp“
s¡ A“ykpf rihpÆ dlpfpS> ApN°p S>hp “uL$þep. “pd“p dp¡Ng kfv$pf“¡ lfpìep¡. Ðepf ‘R>u
s¡d“u kp’¡ fpS>‘yÓ k„cpÆ lsp. s¡dS>, rhðpky dp¡fp¡‘„s t‘Nm¡A¡ “priL$ “ÆL$“p¡ Ôe„bL$NY$

25

Æsu gu^p¡. Aphu fus¡ dlpfpÅ“u dp¡Ngp¡ rhÜp“ ‘„qX$s NpNpcË$“p lõs¡ fpeNY$ D‘f
rhfyÙ“u QX$pC“u ep¡S>“p kam “uhX$u. Ap ‘p¡sp“p¡ fpÄeprcj¡L$ L$fphu gu^p¡.
QX$pC“u Ty„b¡idp„ sp“pÆ dpgykf¡, dp¡fp¡‘„s
t‘Nm¡, âsp‘fph NyS>f hN¡f¡ kfv$pfp¡A¡ dlÒh“u Ap fpÄeprcj¡L$ Üpfp dlpfpÅ õhfpÄe“p
L$pdNufu bÅhu. Ap Ty„b¡i“y„ hZ®“ L©$óZpÆ R>Ó‘rs bÞep. kph®cp¥dÒh“p âsuL$ sfuL¡$ s¡dZ¡
A“„s kcpkv$ “pd“p BrslpkL$pf¡ “uQ¡ âdpZ¡ "fpÄeprcj¡L$ iL$' “pd“u “hu L$pgNZ“p iê$
L$ey¯ R>¡. ""Qpf drl“pdp„ kÐephuk qL$ëgp gu^p. L$fu. s¡Ap¡ lh¡ iL$hs} bÞep. fpÄeprcj¡L$ âk„N¡
dp¡V$u “pd“p d¡mhu.'' s¡dZ¡ kp¡“p“p "lp¡“' A“¡ sp„bp“p "rihfpC'
“pd“p Mpk rk¼L$p blpf ‘pX$ép. Ap rk½$p

R>Ó‘rs rihpÆ dlpfpS>

fpÄeprcj¡L$ : kss Óuk hjp£“p Arhfs D‘f ""îu fpÅ rihR>Ó‘rs'' Anfp¡ L$p¡sfhpdp„
‘qfîd’u dfpW$pAp¡“y„ õhfpÄe kpL$pf ’ey„. s¡d Apìep. Ðepf ‘R>u fpS>‘Óp¡ D‘f "nqÓeLy$gphs„k
R>sp„ õhfpÄe“y„ A[õsÒh õhs„Ó A“¡ kph®cp¥d îu fpÅ rihR>Ó‘rs' “p¡ Dëg¡M ’hp gpÁep¡.
R>¡, s¡ õ‘ô$ L$fhp Ap õhfpÄe“¡ Ar^L©$ssp A“¡ fpÄeprcj¡L$ ‘R>u s¡dZ¡ apfku iåv$p¡“p ‘ep®eu
kh®õhuL©$rs dmhu S>ê$fu R>¡, s¡ dlpfpÅ“p k„õL©$s iåv$p¡ v$ip®hsp¡ A¡L$ L$p¡i s¥epf L$fpìep¡.
Ýep“dp„ Apìey„. s¡ dpV¡$ rhr^hs fpÄeprcj¡L$“u s¡“¡ S> "fpÄeìehlpfL$p¡i' L$l¡hpe R>¡.
S>ê$f lsu. dpV¡$ s¡dZ¡ 6 S|>“ 1674“p qv$hk¡

26

kàV¡$çbf 1674“p fp¡S> r“òg‘yfu Np¡kphu“p
dpN®v$i®“ l¡W$m sp„rÓL$ ‘Ùrs’u fpÄeprcj¡L$
L$fpìep¡. cpfsdp„ h¥qv$L$ A“¡ sp„rÓL$ A¡d
^d®L$pep®¡“u b¡ ‘f„‘fp A[õsÒhdp„ lsu. s¡“p¡
Apv$f L$fu“¡ dlpfpÅA¡ b„“¡ ‘Ùrs’u fpÄeprcj¡L$
L$fpìep¡.

fpeNY$ qL$ëgp¡ sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$?

epv$ L$fp¡ Å¡CA¡..... eyhfpS> k„cpÆfpÅ rihpÆ dlpfpS>“p
fpÄeprcj¡L$ hMs¡ 17 hj®“p lsp. s¡dZ¡
“hu L$pgNZ“p“u iê$Aps ¼ep cpfsue "by^c|jZ' N°„’dp„ fpÄeprcj¡L$ kdpf„c“y„
fpÅA¡ L$fu? hZ®“ L$ey¯ R>¡. s¡ s¡d“p ‘p¡sp“p A“ych ‘f
Ap^pqfs R>¡.
epv$ fpMp¡.
R>Ó‘rs rihpÆ dlpfpS>“p fpÄeprcj¡L$
fpÄeìehlpf L$p¡i“p L¡$V$gpL$ ârsiåv$p¡ dlp¡Ðkh kde¡ Sy>v$pSy>v$p âv$¡ip¡dp„’u S>¡ î¡›$
Dëg¡M“ue R>¡ - rhÜp“p¡ Apìep lsp, s¡d“¡ dp¡cp âdpZ¡ dp“
v$p.s., rMspb-‘v$hu, afdp“-fpS>‘Ó, A’hp dpÓ NZ“p “ L$fsp„ rh‘yg âdpZdp„
Ådu“-bpe„^fu, lpgdp„-kp„âs/hs®dp“, ^“ Ap‘u“¡ s¡dS> h”p¡, lp’u, Op¡X$p“p ‘Z
dpÆ-‘|h®, qaglpg - sÐL$pg, hplhpl-DÑd, v$p“ Ap‘u“¡ s¡d“¡ k„syô$ L$ep®.
A½$g-âop, byqÙ, b¡hL|$a-d|Y$, d|M®,
lp’‘p¡iu-lõsõ‘i®, Aphu fus¡ R>Ó‘rs rihfpe¡ ‘p¡sp“u L$urs®
dygpL$ps-v$i®“, L$v$d‘p¡iu-QfZõ‘i®, Sy>v$uSy>v$u qv$ipAp¡dp„ a¡gphu.
S|>W$-rdÕep, L$fpf“pdy„-Ace,
as¡l-rhS>e, aqfepv$-AÞepeL$’p, sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$?
rig¡v$pf-‘p¡sp“p Op¡X$phpmp.
rihpÆ dlpfpS>“p fpÄeprcj¡L$ dpV¡$
dÝeeyN“p cpfs“p Brslpkdp„ rihpÆ M|bS> d|ëehp“ A“¡ cìe tklpk“ b“phhpdp„
dlpfpS>“p¡ fpÄeprcj¡L$ A¡L$ ¾$p„rsL$pfu OV$“p Apìey„ lsy„. tklpk““u ApW$ qv$ipdp„ ApW$
NZpe R>¡. Ap OV$“p“y„ dlÒh S>Zphsp kcpkv$ fГS>qX$s õs„c lsp. bÓuk dZ kp¡“p“y„ Ap
L$l¡ R>¡ L¡$, "dfpW$p bpv$ipl A¡V$gp dp¡V$p R>Ó‘rs tklpk“ d|ëehp“ fГp¡’u S>X$pe¡gy„ lsy„.
bÞep s¡ bpbs L$p„C kpdpÞe “’u.''
"dZ' A¡L$d NrZs“p rinL$ ‘pk¡’u
Ðepf‘R>u dlpfpÅA¡ V|„$L$ kdedp„ 24 kdÆ gp¡.

v$rnZ“u Ty„b¡i : fpÄeprcj¡L$ ‘R>u gNcN
ÓZ hj£ Ap¸¼V$p¡bf 1677dp„ dlpfpÅA¡ v$rnZ“u
Ty„b¡i lp’ ^fu. Np¡hmL$p¢X$pdp„ s¡dZ¡ Ly$sybipl“u
dygpL$ps gu^u. s¡d“u kp’¡ d¥ÓuL$fpf L$ep¤. ApNm

27

dlpfpÅA¡ L$Zp®V$L$“p b„Ng|fy„, lp¡kL$p¡V¡$ s¡dS> dlpfpÅ“¡ kgpdsu dpV¡$ dlpfpô²$ R>p¡X$hy„ ‘X$éy„.
s¡ kde¡ s¡dZ¡ v$rnZ“p Ap S> tS>Æ qL$ëgpdp„
lp¡g“p sprdg“pXy$“p tS>Æ, h¡gyf hN¡f¡ qL$ëgp Apifp¡ gC“¡ Ðep„’u õhfpÄe“p¡ L$pfcpf k„cpþep¡.
A“¡ Apqv$gipl“p¡ AÞe L¡$V$gp¡L$ âv$¡i Æsu
gu^p¡. s¡d“u ap¡S>¡ Ðep„“u âÅ“¡ L$p¡C ‘Z Ås“u rihpÆ dlpfpÅ“p Ap v$rnZ qv$[ÁhS>e
l¡fp“Nrs L$fu “rl. Æs¡gp âv$¡i“p¡ L$pfcpf ‘R>u ’p¡X$p S> kdedp„ 3 A¡râg 1680“p fp¡S>
k„cpmhp dpV¡$ dy¿e L$pfcpfu sfuL¡$ fOy“p’ s¡d“y„ fpeNY$ D‘f Ahkp“ ’ey„. ‘Qpkdp hj£
“pfpeZ lZd„s¡“u r“dZ|„L$ L$fu. ’e¡gp s¡d“p Ahkp“’u õhfpÄe“¡ ‘yóL$m
“yL$kp“ ’ey„. A¡L$ dlp“ eyN Aõs ‘pçep¡.
rihpÆ dlpfpS>“p¡ kphL$p¡ cpC ìe„L$p¡Æ
lpg“p sprdg“pXy$dp„ Aph¡gp s„Åhfdp„ fpÄe rihpÆ dlpfpÅ“u kdpr^ - fpeNY$
L$fsp¡ lsp¡. s¡d“¡ ‘Z ‘p¡sp“p õhfpÄe“p L$pe®dp„
klcpNu L$fhp“p¡ dlpfpÅ“p¡ âeГ lsp¡. ìe„L$p¡Æ
fpÅ ‘R>u“p s„Åhf“p fpÅA¡ rhÛp A“¡ L$gp“y„
S>s“ L$ey¯. Ðep„“p¡ "kfõhsu dl¡g' N°„’pge
S>NârkÙ R>¡.

v$rnZ“u Ty„b¡idp„ srdg“pXy$“p¡ tS>Æ“p¡
qL$ëgp¡ Æsu“¡ s¡ õhfpÄe kp’¡ Å¡X$u v$¡hp“p
rihpÆ dlpfpS>“p L$pe®“¡ ‘R>u“p kdedp„
r“Zp®eL$ dlÒh dþey„. dp¡Ng bpv$ipl Ap¥f„NT¡b
õhfpÄe“p¡ “pi L$fhp dlpfpô²$dp„ ‘X$ph “p„Mu“¡
b¡W¡$gp¡ lp¡hp“¡ gu^¡ s¡ hMs“p R>Ó‘rs fpÅfpd

õhpÝepe

1. “uQ¡“u OV$“p L$pmp“y¾$d¡ gMp¡. (2) ApN°pdp„’u Ry>V$L$pfp¡
(1) rihpÆ dlpfpÅ“u v$rnZ“u Ty„b¡i (3) rihpÆ dlpfpÅ“u v$rnZ“u Ty„b¡i
(2) gpg dl¡g D‘f“p¡ R>p‘p¡ (lºdgp¡) (4) rihfpe¡ fpÄeprcj¡L$ dpV¡$ L$f¡gu s¥epfu?
(3) ApN°pdp„’u Ry>V$L$pfp¡
(4) fpÄeprcj¡L$ 4. L$pfZp¡ gMp¡.
(5) ‘yf„v$f“u k„r^ (1) rihfpe¡ ‘yf„v$f“u k„r^ L$fu.
(6) ipreõspMp““u khpfu (2) rihpÆ dlpfpS>¡ dp¡Ngp¡ rhfyÙ Ap¾$dL$ hgZ
A‘“pìey„.
2. ip¡^p¡ A¡V$g¡ dmi¡.
(1) k„õL©$s iåv$p¡“p¡ L$p¡i - D‘¾$d :
(2) Ôe„bL$NY$ Æsu g¡“pf -
(3) hZu-qv$„X$p¡fudp„ lpfu Ne¡gp¡ kfv$pf - (1) ipmpdp„ DS>hpsp õhps„Ôeqv$“/
(4) A„N°¡S>, X$Q, ä¢Qp¡“u hMpfp¡hpmy„ õ’m -
âÅkÑpL$qv$““p L$pe®¾$d dpV¡$ sd¡ L$C L$C
3. sdpfp iåv$p¡dp„ gMp¡.
(1) rihpÆ dlpfpÅ“p¡ fpÄeprcj¡L$ s¥epfu L$fp¡ R>p¡? rinL$“u dv$v$’u s¡“u epv$u

b“php¡.

(2) sdpfp ‘qfkf“p A¥rslprkL$ õ’m“u dygpL$ps

gC“¡ Al¡hpg gMp¡.

28

7. õhfpÄe“p¡ L$pfcpf

rihpÆ dlpfpS>¡ õhfpÄe“u õ’p‘“p L$fu. âdyM dlpfpÅ“¡ S>hpbv$pf lsp.
‘p¡s¡ S> fpÄeprcj¡L$ L$fpìep¡. fpÄeprcj¡L$ ‘R>u
s¡dZ¡ v$rnZdp„ qv$[ÁhS>e d¡mìep¡. õhfpÄe“p¡ rihpÆ dlpfpS>¡ NyZp¡ A“¡ L$pdNufu Å¡C“¡
rhõspf ’ep¡. Ap õhfpÄedp„ dlpfpô²$“p “prkL$,
‘yZ¡, kpspfp, kp„Ngu, L$p¡ëlp‘yf, tk^yvy$N®, Aô$â^p“ d„X$m“u ‘k„v$Nu L$fu. s¡d“¡ B“pdp¡,
fГprNqf, fpeNY$ A“¡ ’pZp rS>ëgp“p dp¡V$pcpN“p
âv$¡i“p¡ kdph¡i lsp¡. s¡dS> L$Zp®V$L$, Ap„^° âv$¡i hs“p¡ A’hp ÅNuf Apàep„ “lp¡sp„; ‘Z cf‘|f
A“¡ sprdg“pXy$ fpÄe“p¡ L¡$V$gp¡L$ cpN ‘Z
õhfpÄedp„ kdprhô$ ’ep¡ lsp¡. Aphu fus¡ fp¡L$X$ ‘Npf Apàep¡.
rhõspfsp S>sp õhfpÄe“p¡ L$pfcpf kfmsp’u
Qpg¡, s¡dp„ gp¡L$p¡“y„ L$ëepZ kp^hpdp„ Aph¡, s¡ dpV¡$ M¡su rhjeL$ “urs : NpdX$p“p¡ dy¿e ìehkpe
dlpfpÅA¡ õhfpÄe“¡ [õ’f L$ey¯. Ap bpbs“u M¡su lsp¡. dlpfpS> M¡su“y„ dlÒh ÅZsp lsp,
dprlsu Ap‘Z¡ d¡mhhp“p R>uA¡. s¡’u s¡dZ¡ M¡X|$sp¡“p rls sfa Ýep“ Apàey„. s¡dZ¡
‘p¡sp“p L$s®ìer“›$ A“¡ A“ychu Ar^L$pfu
Aô$â^p“ d„X$m : dlpfpÅA¡ fpÄeprcj¡L$ AÎZpÆ v$Ñp“¡ S>du“ dl¡k|g“u ìehõ’p L$fhp“u
âk„N¡ Aô$â^p“ d„X$m“u r“dZ|„L$ L$fu. fpÄe- S>hpbv$pfu kp¢‘u. “½$u L$f¡gu fL$d L$fsp„ h^pf¡
L$pfcpf“u kNhX$ dpV¡$ s¡“u ApW$ Mpsp„Ap¡dp„ dl¡k|g DOfphhy„ “rl, A¡hu spL$uv$ s¡dZ¡
hl¢QZu L$fu. v$f¡L$ Mpsp dpV¡$ A¡L$ âdyM “uçep¡. Ar^L$pfuAp¡“¡ Ap‘u lsu. ‘X$sf S>du““¡ M¡sugpeL$
ApW$ Mpsp„“p ApW$ âdyM dmu“¡ "Aô$â^p“ d„X$m' b“phhp dpV¡$ DÑ¡S>“ Apàey„. Arsh©rô$ A’hp
bÞey„. Ap âdyMp¡“u r“dZ|„L$ L$fhu A’hp s¡d“¡ vy$L$pm“¡ gu^¡ ‘pL$“¡ “yL$kp“ ’pe A’hp vy$íd“p¡“y„
s¡d“p ‘v$ D‘f’u v|$f L$fhp, A¡ dlpfpÅ“p¡ k¥Þe Npd“p âv$¡i“¡ Aõsìeõs L$fu “p„M¡, s¡hp
Ar^L$pf lsp¡. ‘p¡s‘p¡sp“p Mpsp“p L$pfcpf dpV¡$ v$f¡L$ âk„N¡ Npd“p gp¡L$p¡“¡ dl¡k|g A“¡ AÞe
L$fp¡dp„ ‘Z R|>V$ Ap‘hpdp„ Aph¡, A¡hp¡ s¡d“p¡
Apv$¡i lsp¡. s¡dS> Aphp âk„N¡ M¡X|$sp¡“¡ bmv$“u

Å¡X$uAp¡, lm A“¡ hphZu dpV¡$ DÑd rbepfZ

‘|fy„ ‘pX$hy„, s¡hu s¡d“p Ar^L$pfuAp¡“¡ Apop lsu.

rihfpe“y„ Aô$â^p“ d„X$m

â^p““y„ “pd ‘v$ L$pe®
1. dp¡fp¡ tÓbL$ t‘Nm¡
â^p“ fpÄeL$pfcpf Qgphhp¡ A“¡ Æs¡gp âv$¡ip¡“u
ìehõ’p k„cpmhu.

2. fpdQ„Ö “ugL„$W$ dySy>dv$pf AdpÐe fpÄe“p¡ S>dpMQ® Å¡hp¡.

3. AÎZpÆ v$Ñp¡ krQh kfL$pfu Apop‘Óp¡ s¥epf L$fhp.

4. v$ÑpÆ tÓbL$ hpL$“uk d„Óu ‘Óìehlpf k„cpmhp¡.

5. l„buffph dp¡rls¡ k¡“p‘rs k¥Þe“u ìehõ’p L$fhu A“¡ fpÄe“y„ fnZ L$fhy„.

6. fpdQ„Ö tÓbL$ X$buf kyd„s ‘ffpÄep¡ kp’¡ k„b„^ fpMhp¡.

7. r“fpÆ fphÆ Þepep^ui Þepe Ap‘hp¡.

8. dp¡f¡ðf ‘„qX$sfph ‘„qX$sfph ^prd®L$ ìehlpf k„cpmhp¡.

29

sÐL$pgu“ NpdX$p„“y„ A’®L$pfZ : M¡su ìehkpe rig¡v$pf A“¡ buÅ bpfNuf. rig¡v$pfp¡ ‘pk¡
NpdX$p„“p A’®L$pfZ“u L$fp¡X$fÄSy> kdp“ lsp„. ‘p¡sp“p Op¡X$p A“¡ ‘p¡sp“p„ lr’epfp¡ lsp„, sp¡
NpdX$p„dp„ M¡suìehkpe“¡ ‘|fL$ ìehkpe Qpgsp. bpfNufp¡“¡ kfL$pf sfa’u Op¡X$p A“¡ lr’epfp¡
Npd“p L$pfuNfp¡ hõsy“y„ DБpv$“ L$fsp. s¡Ap¡ Ap‘hpdp„ Aphsp„. Aðv$mdp„ bpfNufp¡“u k„¿ep
õ’pr“L$ gp¡L$p¡“u S>ê$qfepsp¡ ‘|fu ‘pX$sp. Ap h^pf¡ lsu. Aðv$mdp„ ‘Z Ar^L$pfuAp¡“u î¡Zu
A’®dp„ NpdX$p„Ap¡ õhr“c®f lsp„. M¡X|$sp¡ ‘p¡sp“p ‘pev$m S>¡hu S> lsu "kf“p¡bs' Aðv$m“p¡
DБpv$“dp„’u S>ê$fu S>¡V$gp¡ rlõkp¡ L$pfuNfp¡“¡ khp£ÃQ Ar^L$pfu lsp¡. “¡spÆ ‘pgL$f, âsp‘fph
Ap‘sp. Ap rlõkp“¡ bg|sp (hkhpep) L$l¡sp. NyS>f, l„buffph dp¡rls¡ S>¡hp L¡$V$gpL$ dlpfpS>“p
Aðv$m“p ârkÙ kf“p¡bs lsp.
h¡‘pf A“¡ DÛp¡N : h¡‘pfdp„ h©qÙ ’ep hNf
fpÄe kd©Ù b“u iL¡$ “rl s¡ dlpfpS> ÅZu ÅZu gCA¡.
Nep lsp. h¡‘pf“¡ gu^¡ “hu“hu A“¡ S>ê$qfeps“u
hõsyAp¡ fpÄedp„ Aph¡ R>¡. hõsy“u dbgL$sp h^¡ cpfs“p gíL$fu v$mp¡“u dprlsu d¡mhp¡.
R>¡. h¡‘pf h^¡ R>¡. k„‘rÑdp„ h^pfp¡ ’pe R>¡. ÓZ¡e k¡“pv$m“p„ “pd L$lp¡.
"iplºL$pf A¡V$g¡ fpÄe“u A“¡ fpS>îu“u ip¡cp' ÓZ¡e k¡“pv$m“p âdyM“¡ iy„ L$l¡hpe R>¡?
Aphy„ Apop‘Ó“y„ hZ®“ h¡‘pfuAp¡ sfa Å¡hp“p¡ ÓZ¡e k¡“pv$m“p âdyM L$p¡Z lp¡e R>¡?
dlpfpS>“p¡ Qp¡½$k v$rô$L$p¡Z õ‘ô$ L$f¡ R>¡. "iplºL$pf'
iåv$“p¡ A’® "h¡‘pfu' ’pe R>¡. NyàsQf Mpsy„ : õhfpÄe“y„ vy$íd“p¡’u fnZ
L$fhy„ S>ê$fu lsy„. s¡ dpV¡$ iÓyAp¡“u rlgQpg“u
õhfpÄe“p DÛp¡Np¡“¡ k„fnZ Ap‘hp“u Qp¡½$k dprlsu kdekf d¡mhhu ‘X¡$. Ap dprlsu
dlpfpÅ“u “urs lsu. s¡“y„ DÑd Dv$plfZ A¡V$g¡ d¡mhu“¡ s¡ dlpfpÅ“¡ Ap‘hp“y„ L$pd s¡d“p NyàsQf
duW$p“p¡ DÛp¡N. s¡dZ¡ L$p¢L$Z“p duW$p“p DÛp¡N“¡ Mpsp ‘pk¡ lsy„. s¡d“y„ NyàsQf Mpsy„ Arsie
k„fnZ Apàey„. s¡ kde¡ ‘p¡Vy®$NuTp¡“p spbp“p L$pe®nd lsy„. brlÆ® “pCL$ Ap NyàsQf Mpsp“p
âv$¡idp„’u õhfpÄedp„ dp¡V$p âdpZdp„ duW$p“u âdyM lsp. s¡Ap¡ Sy>v$p„Sy>v$p„ õ’mp¡“u dprlsu d¡mhu
Apeps ’su lsu. s¡’u L$p¢L$Zdp„ õ’pr“L$ duW$p“p gphhpdp„ r“óZps lsp. s¡Ap¡ kyfs“u Ty„b¡i
h¡QpZ D‘f ârsL|$m Akf ’su, s¡ Ýep“dp„ ‘l¡gp„ Ðep„“u fS>¡fS> dprlsu gpìep lsp.
gC“¡ dlpfpÅA¡ ‘p¡Vy®$NuTp¡“p âv$¡idp„’u õhfpÄedp„
Aphsp duW$p ‘f dp¡V$u S>L$ps “p„Mu. ‘p¡Vy®$NuTp¡ qL$ëgp : dÝeeyNdp„ qL$ëgp“y„ dlÒh Akp^pfZ
‘pk¡’u Aphsy„ duWy„$ dp¢O„y ’hp’u s¡“u Apepsdp„ lsy„. qL$ëgp spbpdp„ lp¡e sp¡, ApSy>bpSy>“p âv$¡ip¡
OV$pX$p¡ ’pe A“¡ õ’pr“L$ duW$p“y„ h¡QpZ h^¡, D‘f Ýep“ A“¡ r“e„ÓZ fpMu iL$pe. iÓyAp¡“p
A¡ s¡“u ‘pR>m“p¡ l¡sy lsp¡. Ap¾$dZ kde¡ qL$ëgp“p Apif¡ âÅ“y„ fnZ L$fu
iL$pe. qL$ëgpdp„ AÞ“^pÞe, eyÙp¡‘ep¡Nu kpdN°u,
gíL$fu ìehõ’p : dlpfpÅ“p gíL$f“u hl¢QZu v$pê$Np¡mp“p¡ k„N°l L$fu iL$pe. õhfpÄe õ’p‘“p“p
b¡ rhcpNdp„ L$f¡gu lsu. A¡L$ ‘pev$m A“¡ buSy>„ L$pe®dp„ qL$ëgpAp¡“y„ dlÒh Apop‘Ódp„ Ap âdpZ¡
Aðv$m. ‘pev$mdp„ lhpgv$pf, Sy>dg¡v$pf S>¡hp v$ip®ìey„ R>¡, ""Ap fpÄe sp¡ ‘|Äe (su’®ê$‘) dlp“
Ar^L$pfu lsp. ‘pev$m“p âdyM“¡ "kf“p¡bs' L¥$gpkhpku õhpduA¡ NY$ (qL$ëgp) D‘f’u S>
L$l¡sp. s¡ ‘pev$m“p¡ khp£ÃQ Ar^L$pfu lsp¡. r“dp®Z L$ey¯ R>¡.''

Aðv$mdp„ b¡ âL$pf“p Op¡X¡$khpfp¡ lsp. A¡L$

30

õhfpÄedp„ gNcN 300 qL$ëgp lsp. Ap
qL$ëgpAp¡“p bp„^L$pd A“¡ kdpfL$pd dpV¡$
dlpfpÅA¡ M|b MQ® L$ep£ R>¡. fpS>NY$, âsp‘NY$,
‘ph“NY$ S>¡hp Xy„$Nfpm (‘lpX$u) qL$ëgp bp„Ýep.
qL$ëgp D‘f qL$ëg¡v$pf, kb“uk A“¡ L$pfMp“uk
S>¡hp Ar^L$pfuAp¡ lsp. Ðep„“p A“pS>“p L$p¡W$pf
A“¡ eyÙkpdN°u“u ìehõ’p k„cpmhp dpV¡$
L$pfMp“uk Ar^L$pfu lsp.

sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$? ‘Úvy$N® qL$ëgp¡

rihpÆ dlpfpS>“p vy$N®“u r“rd®rs bpbs “p¥L$pv$m (Apfdpf) : cpfs“p ‘ròd
R>Ó‘rs k„cpÆ dlpfpS>¡ "by^c|jZ' N°„’dp„ qL$“pfp‘Ë$u D‘f“p Np¡hp“p ‘p¡V®y$NuT, S>„rS>fp“p
L$f¡gy„ hZ®“ Dëg¡M“ue R>¡. s¡ “uQ¡ âdpZ¡ : rkØu s¡d S> kyfs A“¡ fpÅ‘yf“p A„N°¡S>
""L$Zp®V$L$ v$¡i’u s¡ bpNgpZ v$¡i ky^u vy$íd“p¡ (L$p¡X$uhpmp) hMpfhpmp S>¡hp iÓyAp¡ õhfpÄe
dpV¡$ Ac¡Û vy$N®S>, A¡hp A“¡L$ qL$ëgp R>Ó‘rs rhõspf“p L$pe®dp„ Ahfp¡^ Ecp L$fsp. Ap
rihfpe¡ küpÖu ‘h®s“p„ DÑy„N riMf“u ‘f Ahfp¡^p¡“¡ r“e„ÓZdp„ fpMhp“u A“¡ ‘ròd
k‘pV$ c|rd D‘f lfp¡mdp„ W¡$fW¡$f bp„Ýep R>¡. qL$“pfp‘Ë$u“y„ fnZ L$fhp“u S>ê$qfeps lsu. s¡
s¡“u ‘pR>m“p¡ DØ¡i A¡V$g¡ Ap ‘©Õhu“y„ fnZ dpV¡$ dlpfpÅA¡ Apfdpf Ecy„ L$ey¯. ""S>¡“u ‘pk¡
L$fhy„. s¡d“p kam “¡s©ÐhA¡ L©$óZp“v$u“p “p¥L$pv$m s¡“p¡ kdyÖ'' s¡ dlpfpÅ kdÆ Nep.
qL$“pfp’u kdyÖ“u Qpf¡e qv$ip“u Apk‘pk dlpfpÅ v|$fv$i} lsp.
qL$ëgp bp„Ýep. rhS>eu A“¡ v$f¡L$ fpÅAp¡dp„
AN°¡kf A¡hp fpÅ R>Ó‘rs îurihpÆ dlpfpS> dlpfpô²$“p “p¥L$pv$mdp„ Sy>v$pSy>v$p âL$pf“p
fpefu qL$ëgpdp„ füp.'' Qpfkp¡ S>lpÅ¡ lsp„. s¡dp„ Nyfpb, Ngbs A“¡
‘pg A¡ gX$peL$ S>lpÅ¡ lsp„. L$ëepZ-rch„X$u“u
v$qfepC qL$ëgp : MpX$u, rhS>evy$N® A“¡ dpghZdp„ S>lpÅ¡ bp„^hpdp„
Aphsp„. dpe“pL$ c„X$pfu A“¡ v$p¡gsMp“ s¡d“p
dlpfpÅA¡ v$qfepC qL$ëgpAp¡“y„ ‘Z dlÒh “p¥L$pv$m“p dy¿e Ar^L$pfu lsp.
ÅÎey„. s¡dZ¡ bp„^¡gp S>gvy$Np£dp„’u dpghZ“p¡
tk^yvy$N® DÐL©$ô$ v$qfepC qL$ëgp¡ R>¡. Ap qL$ëgp“p Nyfpb Ngbs
bp„^L$pddp„ dS>b|s‘Ï„ Aph¡ dpV¡$ sdZ¡ qL$ëgp“p
‘pep“u cfZu dpV¡$ ‘p„Q Mp„X$u (huk dZ) kuky„ L$fu Sy>Ap¡.
f¡X$hp“u ìehõ’p L$fu lsu. s¡dZ¡ rkØu D‘f ^pL$
b¡kpX$hp fpÅ‘yfu kpd¡ ‘Úvy$N® “pd“p¡ v$qfepC cpfsue “p¥k¡“p“p gX$peL$ S>lpÅ¡“u dprlsu
qL$ëgp¡ bp„Ýep¡. ‘p¡sp“p A¡L$ ‘Ódp„ Ap qL$ëgp d¡mhp¡ A“¡ S>lpÅ¡“p„ rQÓp¡“p¡ k„N°l L$fp¡.
bpbs s¡Ap¡ L$l¡ R>¡, ""‘Úvy$N® hkphu“¡ fpS>‘yfu“u
R>psu D‘f buÆ fpS>‘yfu L$fu.''

31

âÅ“p rls“u L$pmÆ : AÞe fpÅAp¡“u S>¡d fpÄeL$pfcpf riõsbÙ lp¡hp¡ Å¡CA¡, âÅ“p
iÓy“p spbpdp„ fl¡gp âv$¡i Æshp A“¡ Ðep„ rls“u khp¯NuZ L$pmÆ g¡hu Å¡CA¡ A“¡ Æs¡gp
‘p¡sp“y„ hQ®õh S>dphhy„, A¡hu dep®qv$s ApL$p„np âv$¡ip¡“y„ fnZ L$fhy„ Å¡CA¡, s¡hu kdS> s¡d“pdp„
k¡hu“¡ dlpfpÅA¡ L$pe® L$ey¯ “’u. âÅ“¡ õhs„Ó lsu. dlpfpS> a¼s kÑp^ui “lp¡sp, ‘Z
b“phhu, A¡ s¡d“p¡ dy¿e DØ¡i lsp¡. âÅ“¡ âÅrlsv$n fpÄeL$sp® lsp, s¡hy„ s¡d“p fpÄeL$pfcpf
õhs„Ósp“p¡ kpQp¡ Ap“„v$ d¡mhhp¡ lp¡e, sp¡ D‘f’u õ‘ô$ ’pe R>¡.

õhpÝepe

1. Ap¡mMp¡ Å¡CA¡. 4. âhpl sL$sp¡ ‘|Z® L$fp¡.
gíL$fu ìehõ’p
(1) ApW$ Mpsp“y„ d„X$m -
(2) brlÆ® “pCL$ Ap Mpsp“p âdyM lsp - ------ Aðv$m
(3) dlpfpÅA¡ b„^ph¡gp¡ dpghZ “ÆL$“p¡
lhpgv$pf ------ ------ ------
S>gvy$N®  -
(4) qL$ëgp D‘f eyÙkpdN°u“u ìehõ’p k„cpm“pf- D‘¾$d :

2. sdpfp iåv$p¡dp„ gMp¡. (1) sdpfp ‘qfkfdp„ fl¡sp cpfsue k¡“pv$mdp„
L$pd L$f¡gu ìe[¼s“u dygpL$ps gp¡.
(1) rihpÆ dlpfpS>“u M¡surhjeL$ “urs.
(2) rihfpe A¡L$ âÅrlsv$n fpÄeL$sp®. (2) sdpfp Npd“u bÅf“u dygpL$ps gC“¡
‘qfkfdp„ s¥epf ’su hõsy A“¡ blpfNpd’u
3. ip dpV¡$ s¡ L$lp¡. h¡QpZ dpV¡$ Aph¡gu hõsy“u epv$u b“php¡.

(1) rihpÆ dlpfpS>¡ Aô$â^p“ d„X$m õ’pàey„.
(2) rihpÆ dlpfpS>¡ “p¥L$pv$m Ecy„ L$ey¯.

tk^yvy$N® qL$ëgp¡

32

8. Apv$i® fpÄeL$sp®

õhfpÄe õ’p‘“p ‘l¡gp„ dlpfpô²$dp„ rihp L$priv$, rhipmNY$ sfa dlpfpS> S>sp lsp
Apqv$giplu, rkØu, ‘p¡Vy®$NuT A“¡ dp¡Ng kÑp“y„
hQ®õh lsy„. Ap kÑpAp¡“p rhfp¡^dp„ rihpÆ Ðepf¡ s¡d“p¡ ‘uR>p¡ L$f“pf vy$íd““p¡ fõsp¡ fp¡L$u
dlpfpS>¡ k„Oj® L$ep£. v$f¡L$ âL$pf“u ârsL|$m
‘qf[õ’rs“p¡ s¡dZ¡ kpd“p¡ L$ep£. s¡dZ¡ õhs„Ó fpM“pf bpÆâcy v$¡i‘p„X¡$, ‘yf„v$f“p qL$ëgp dpV¡$
A“¡ kph®cp¥d õhfpÄe õ’pàey„. õhfpÄe“p
L$pfcpf“u ìehõ’p L$fu. õhfpÄe“y„ kyfpÄe L$ey¯. gX$“pfp¡ dyfpfbpÆ v$¡i‘p„X¡$, tklNY$ Æshp dpV¡$
dlpfpS>¡ ‘p¡sp“p kpdÕe®’u “hu S> k©rô$ r“dp®Z
L$fu. õhfpÄe õ’p‘“p dpV¡$“p¡ k„Oj® L$fsu hMs¡ eyÙc|rddp„ brgv$p“ Ap‘“pf sp“pÆ dpgykf¡,
dlpfpS>¡ ‘p¡s¡ A“¡L$ dp¡V$p„ Å¡Mdp¡“p¡ kpd“p¡ L$ep¤.
AaTgMp““u dygpL$ps“p¡ âk„N, ‘Þlpmp“p¡ O¡fp¡ dlpfpÅ“p ApN°pdp„’u Ry>V$L$pfp“p âk„N¡ Å¡Mdu
ipreõspMp“ D‘f L$f¡gp¡ R>p‘p¡, ApN°pdp„’u S>hpbv$pfu õhuL$pf“pf rlfp¡Æ aS>¯v$ A“¡ dv$pfu
Ry>V$L$pfp¡ S>¡hp b^p âk„Np¡ M|b S> Å¡Mdu lsp. dl¡sf S>¡hp„ A“¡L$ Dv$plfZp¡ õhfpÄe“p rhL$pk
s¡dZ¡ Ap v$f¡L$ âk„Np¡“p¡ kamsp‘|h®L$ kpd“p¡ A“¡ rhõspf“p L$pe®dp„ Å¡hp dm¡ R>¡. dlpfpÅ
L$ep£. s¡dp„’u s¡Ap¡ kyMê$‘ blpf “uL$þep. ‘p¡sp“p dv$v$“uip¡“u L$pmÆ g¡sp. v$p.s., õhfpÄe
õ’p‘“p“p L$pe®dp„ L$pÞlp¡Æ S>¡^¡ iê$Aps’u S>
rhQpf L$fp¡. s¡d“u kp’¡ lsp. Y$msu he¡ s¡Ap¡ dp„v$p ‘X$ép.
s¡ kde¡ dlpfpÅA¡ s¡d“¡ L$üy„ L¡$, ""Ap¥j^p¡‘Qpfdp„
‘ps¡ p“p âpZ“„y brgv$p“ Ap‘“pfp dv$v$“uip¡ L$p¡C‘Z âL$pf“u Y$ug L¡$ b¡v$fL$pfu fpMip¡ “rl.''
lph¡ p’u rihpÆ dlpfpS> õhfpÄe Ec„y L$fu i¼ep.
f¥es“u L$pmÆ : õhfpÄe õ’p‘“p“p L$pe®dp„
d¥Óu“y„ dlÒh kdÅh“pfp rhrh^ cpjp“u iÓAy p¡ kp’¡ dlpfpÅ“p¡ kO„ j® Qpgsp¡ lsp.¡ v$yíd“p“¡ u
L$l¡hsp¡, ê$qY$âep¡Np¡ ip¡^p¡. v$p.s., A friend khpfu“¡ gu^¡ âÅ Óõs lsu. Aphp kde¡ âÅ“u
h^pfd¡ p„ h^pf¡ L$pmÆ fpMhp“p¡ dlpfpS> âeГ
in need is a friend indeed. L$fsp lsp. ipreõspMp““u khpfu hMs¡ dlpfpÅA¡
fpr¡ lgMX„ $“p v$i¡ dMy p“¡ ¡ âÅ kb„ ^„ u ‘ps¡ p“„y L$sì® e
k„NW$“ Qpsye® : õhfpÄe“p„ L$pe® dpV¡$ ‘pf ‘pX$hp (‘f| „y L$fhp) bpbs spL$uv$ L$fu lsu.
dlpfpS>¡ ‘p¡sp“u Apk‘pk“p gp¡L$p¡“¡ â¡qfs L$ep¯. sd¡ Z¡ v$i¡ dMy p“¡ ¡ NpdN¡ pd afu“¡ OpV$ “uQ¡ Äep„
s¡d“u ‘pk¡ rhgnZ k„NW$“ Qpsye® lsy„. s¡ kfy rns S>Áep lpe¡ Ðep„ gpL¡ $p“¡ ¡ gC S>hp“„y L$ü.„y
Qpsye®“p¡ D‘ep¡N L$fu“¡ s¡dZ¡ ‘p¡sp“u Apk‘pk Ap L$ped® p„ ""AL¡ $ ‘Z ‘m“p¡ rhgb„ “ L$fhp'¡ Ah¡ u
i|fhuf A“¡ brgv$p“ Ap‘“pfp gp¡L$p¡ c¡Np L$ep¯. kMs spL$uv$ L$fu. hmu ApNm kMs iåv$pd¡ p„
õhfpÄe“p L$pe®dp„ s¡d“p Ap dv$v$“uip¡A¡ ‘p¡sp“p Qs¡ hZu Ap‘sp„ L$ü„y L$¡, ""Å¡ fe¥ s“u Aphu L$pmÆ
âpZ“u ‘fhp L$ep® hNf ‘p¡sp“u afS> bÅhu. gi¡ p¡ “rl sp¡ dpN¡ gkÞ¥ e Aphi,¡ gpL¡ $p“¡ ¡ L$¡v$u
AaTgMp““u dygpL$ps hMs¡ AÐe„s Å¡Mdu b“phi¡ A“¡ s“¡ „y ‘p‘ sd“¡ gpNi.¡ '' ‘ps¡ p“p
nZ¡ bX$p k¥ev$“¡ W$pf L$f“pf Æhp dlpg, kr¥ “L$p¡ sfa’u âÅ“¡ lf¡ p“Nrs “ ’pe, A“¡ u
‘ÞlpmpNY$“p O¡fpdp„’u blpf “uL$msu hMs¡ L$pmÆ dlpfpS> gs¡ p lsp.
rihpÆ dlpfpS>“u c|rdL$pdp„ AhfS>hf L$f“pf
gíL$f rhjeL$ “urs : dlpfpÅ“p gíL$fdp„ L$X$L$
riõs lsu. k¥Þe“¡ kdekf ‘Npf (h¡s“)

Ap‘hp“u bpbsdp„ s¡Ap¡ ×Y$r“òeu lsp. s¡dZ¡

k¥r“L$p¡“¡ fp¡L$X$ fL$ddp„ h¡s“ Ap‘hp“u ìehõ’p

33

L$fu. dÝeeyN“p cpfsdp„ W¡$fW¡$f“p fS>hpX$pdp„ A“¡ krlóÏ hs®“ : dlpfpÅ“¡ S>¡ kÑpAp¡ kp’¡
AÞeÓ ‘Z k¥r“L$p¡“¡ fp¡L$X$ h¡s““¡ bv$g¡ ÅNuf k„Oj® L$fhp¡ ‘X$ép¡, s¡dp„’u Apqv$gipl, dp¡Ng
Ap‘hp“u ‘Ùrs lsu. dlpfpÅA¡ Ap ‘Ùrs“¡ A“¡ rkØu Cõgpd lsp. ‘Z s¡d“u kp’¡“p k„Oj®
b„^ L$fu. s¡d“u khpfu Äepf¡ vy$íd““p âv$¡idp„ hMs¡ dlpfpS>¡ õhfpÄe“p dykgdp“p¡“¡ ‘p¡sp“p
Åe, Ðepf¡ k¥r“L$p¡“¡ S>¡ L„$C dm¡ s¡ b^y„ kfL$pfdp„ âÅS>“ S> dpÞep. AaTgMp““u dygpL$ps hMs¡
S>dp L$fhp bpbs gíL$f“¡ spL$uv$ lsu. gX$pCdp„ dlpfpÅ“p k¥Þedp„ rkØu Cb°plud rhðpky k¡hL$
‘fp¾$d L$fhp bv$g k¥r“L$p¡“y„ dp“-kÞdp“ L$fhpdp„ lsp¡. rkØu rlgpg dlpfpÅ“p k¥Þedp„ kfv$pf lsp¡.
Aphsy„. gX$pCdp„ S>¡ k¥r“L$ d©Ðey ‘pd¡, s¡“p Ly$Vy„$b“p õhfpÄe“p “p¥L$pv$mdp„ (Apfdpfdp„) v$p¡gsMp“
Æh“r“hp®l“u S>hpbv$pfu s¡Ap¡ ‘p¡s¡ g¡sp. S>Mdu dlÒh“p¡ Ar^L$pfu lsp¡.
k¥r“L$p¡“u ‘Z L$pmÆ g¡sp. gX$pCdp„ ifZ¡ Aph¡gp
A’hp b„v$u b“¡gp vy$íd““p k¥r“L$p¡ kp’¡ s¡Ap¡ dlpfpÅ“u ^prd®L$ “urs krlóÏ lsu.
kpfu fus¡ hs®sp lsp. vy$íd““p¡ L$p¡C âv$¡i Æsu gu^p¡ lp¡e Ðepf¡, Ðep„“p„
dy[õgd ^d®õ’mp¡“¡ ‘l¡g¡’u dmsu kNhX$-
sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$? kyrh^pAp¡ s¡Ap¡ Qpgy fpMsp. s¡d“u ^prd®L$
krlóÏ “urs dpV¡$ kdL$pgu“ BrslpkL$pf MpqaMp“
‘pL$“u hphZu - gZZu -ENhp“p kde¡ gM¡ R>¡ L¡$, ""rihpÆA¡ ‘p¡sp“p k¥r“L$p¡ dpV¡$ A¡hp¡
eyÙ“u iê$Aps ’pe sp¡ M¡X|$sp¡“u lpgpL$u“p¡ L$p¡C L$X$L$ r“ed L$ep£ lsp¡, L¡$ Ty„b¡i v$fçep“ d[õS>v$“¡
‘pf fl¡sp¡ “’u. k¥Þe“u rlgQpg hphZu“p ^½$p¡ dpfhp¡ “rl, Ly$fp““u âs lp’dp„ Aph¡ sp¡
L$pddp„ sp¡ ApX$u Aph¡ S> R>¡ ‘Z k¥r“L$p¡ L¡$V$guL$ s¡“¡ ‘|Äecph’u dykgdp“ ìe[¼s“p lp’dp„ kyâs
hMs Ecp ‘pL$“¡ L$p‘u“¡ gC Åe R>¡ A’hp L$fhu.''
s¡“p¡ “pi L$f¡ R>¡. M¡X|$sp¡“p„ Ofp¡ g|„V¡$ R>¡. ‘p¡sp“p
k¥r“L$p¡“¡ Aphp„ L©$Ðe’u v|$f fpMhp“p¡ Apv$¡i õhps„Ôe“u â¡fZp : rihpÆ dlpfpS>“p
dlpfpÅA¡ Ar^L$pfuAp¡“¡ Apàep¡ lsp¡. Ap k„v$c£ õhfpÄe õ’p‘“p“p âeГp¡“y„ A¡L$ AgN S> d|ëe
C.k. 1674dp„ R>Ó‘rs rihpÆ dlpfpS>¡ ‘p¡sp“p R>¡. s¡ d|ëe õhps„Ôe“y„ R>¡. buÆ L$p¡C‘Z kÑp“y„
gíL$fu Ar^L$pfuAp¡“¡ DØ¡iu“¡ gM¡gp¡ ‘Ó M|b hQ®õh “ dp“sp ‘p¡sp“y„ õhps„Ôe A“¡ kph®cp¥d
dlÒh“p¡ R>¡. dlpfpÅA¡ gíL$f“u riõs bpbsdp„ A[õsÒh Åmhu fpMhy„. Ap l¡sy s¡“u ‘pR>m
L¡$V$gp¡ TuZhV$’u rhQpf L$ep£ lsp¡, s¡“p¡ s¡ ‘Ó fl¡gp¡ R>¡. ‘fL$ue A“¡ AÞepeu kÑp“p rhfp¡^dp„
‘f’u ¿epg Aph¡ R>¡. k„Oj® L$fsu hMs¡ dlpfpÅA¡ buÅAp¡“¡ ‘Z
õhps„Ôe“u â¡fZp Ap‘u. dp¡Ngp¡“u k¡hpdp„ fl¡gp¡
""âÅ“¡ Ópk Ap‘hp gpNi¡; A¡hpdp„ gp¡L$p¡ R>Ókpg Äepf¡ dlpfpÅ“¡ dþep¡, Ðepf¡ s¡dZ¡ s¡“¡
L$p¡C L$Zbu“p v$pZp gphi¡, L$p¡C cpMfu, L$p¡C by„v$¡gM„X$dp„ õhs„Ó fpÄe õ’p‘hp“u â¡fZp Ap‘u.
Opk, L$p¡C bmsZ, L$p¡C ipL$cpÆ, L$p¡C s„b|.
Aphu g|„V$apV$ A“¡ Å¡fSy>gd“¡ gu^¡ S>¡ L$Zbu dlpfpÅ“p„ L$pep£“u dlp“sp : dlpfpÅA¡
‘p¡sp“y„ Of ‘L$X$u“¡ Æh dyÌ$udp„ gC“¡ füp R>¡ A“¡L$ vy$íd“p¡ kp’¡ k„Oj® L$fsp„ L$fsp„ õhfpÄe“u
s¡ ‘Z S>hp gpNi¡. L¡$V$gp„e¡ D‘hpku flu“¡ õ’p‘“p L$fu, Ap L$pe® S> s¡d“¡ eyNâhs®L$ sfuL¡$
dfhp ‘X$i¡. A¡V$g¡ s¡d“¡ A¡hy„ gpNi¡ L¡$, rkÙ L$f¡ R>¡. ‘f„sy Ap L$pe® D‘fp„s s¡d“p
""dp¡Ngp¡ âv$¡idp„ Apìep s¡“p’u ‘Z h^pf¡ sd¡ ìe[¼sdÒhdp„ ‘Z buÅ A“¡L$ kv¹$NyZp¡“p¡ kd|l
Sy>gd L$fp¡ R>p¡! A¡hp¡ Nyõkp¡ Aphi¡.'' Å¡hp dm¡ R>¡.

34

dlpfpS> AÐe„s byqÙipmu lsp. s¡dZ¡ ‘p¡s¡ s¡ k„L$V$p¡ kpd¡ gX$sp. s¡“¡ gu^¡ s¡d“p
A“¡L$ L$gpAp¡ ApÐdkps L$fu lsu. s¡d“¡ A“¡L$ dv$v$“uip¡ ‘Z õhfpÄe dpV¡$ âpZp‘®Z L$fhp
cpjp A“¡ rgr‘“y„ op“ lsy„. dpspr‘spA¡ s¥epf fl¡sp. A¡V$g¡ L¡$hm dp¡V$p„ k„L$V$p¡“p¡ ^¥e®‘|h®L$
k]Q¡gp õhfpÄe õ’p‘“p“p A“¡ “¥rsL$sp“p A“¡ r“c®esp’u kpd“p¡ L$fhp¡ A¡V$gy„ S> s¡d“y„
k„õL$pf s¡d“p d““p KX$pZ ky^u Esf¡gp lsp. dp¡V$p‘Ï„ (dp¡V$‘) “lp¡sy„. s¡d“¡ sp¡ ‘p¡sp“p
s¡d“p ìe[¼sdÒhdp„ QpqfÔe A“¡ kpdÕe®, iug õhfpÄe“¡ “¥rsL$sp A“¡ NyZhÑp“p¡ Ap^pf
A“¡ ‘fp¾$d“p¡ kdÞhe lsp¡. s¡d“pdp„ “¡s©Òh, Ap‘hp¡ lsp¡. dpV¡$ S> dlÒh“u bpbsp¡“u S>¡d
ìehõ’p‘“, v$uO®×rô$, fpS>L$ue dyÐkv$uNufu, dygL$u S> “p“u “p“u bpbsp¡dp„ ‘Z s¡dZ¡ k„b„r^sp¡“¡
A“¡ gíL$fu âipk“ rhi¡“u AkfL$pfL$ “urs, ep¡Áe Apv$¡i Apàep“y„ Å¡hp dm¡ R>¡. k¥r“L$p¡A¡
kÐe A“¡ Þepe âÐe¡“u r“›$p, v$f¡L$ kp’¡ kdp“ M¡X|$sp¡“p„ M¡sf“p„ ipL$cpÆ ‘Z S>bfv$õsu’u
hs®“, crhóe“p L$pe®“u ê$‘f¡Mp s¥epf fpMhp g¡hp “rl, Ap A’®“p¡ Apv$¡i s¡ ×rô$A¡ Apv$i®
dpV¡$“y„ Apep¡S>“, r“ep¡Æs âL$ë‘p¡, spbX$sp¡b NZpe. TpX$“p sp¡X$hp D‘f s¡dZ¡ L$f¡gu b„^u
Adgdp„ d|L$hp“y„ L$p¥iëe, k„L$V$“p kde¡ ^ufS> ‘Z dlÒh“u R>¡.
Nydpìep hNf s¡dp„’u ENfu S>hp“p¡ r“^p®f,
kv$¥h ÅN©s fl¡hp“u kphQ¡su hN¡f¡ Ak„¿e NyZp¡ rhQpf L$fp¡.
lsp.
h©nk„h^®“ L$fhy„ ip dpV¡$ S>ê$fu R>¡?
”uAp¡“u bpbsdp„ L$p¡C A“yrQs hs®“ L$f¡
sp¡ s¡ L$f“pf“¡ L$W$p¡f rinp L$fsp. âÅdp„ M¡X|$s, qL$ëgp D‘f L$Qfp¡ Al]-sl] Nd¡ Ðep„ “
L$pfuNf, k¥r“L$, h¡‘pfu A¡d v$f¡L$ gp¡L$p¡“u s¡Ap¡ “p„Msp hpX$pdp„ bpmhp¡ A“¡ s¡“u fpM D‘f
L$pmÆ fpMsp. õh^d} ìe[¼s S>¡hp¡ S> Apv$fcph cpÆ‘pgp¡ DNpX$hp¡, A¡hp¡ s¡d“p¡ Apv$¡i lsp¡.
‘f^d®“u ìe[¼s dpV¡$ fpMsp. ‘f^d® õhuL$pf“pf õhfpÄe“¡ rhL$kphhp dpV¡$ s¡Ap¡ “p“u-k|“u
ìe[¼s“¡ afu õh^d®dp„ õhuL$pfhp“p¡ S>¡ kdedp„ bpbs sfa L¡$V$gy„ Ýep“ Ap‘sp lsp, s¡ Ap“p
rhfp¡^ lsp¡, s¡ kdedp„ s¡dZ¡ Aphu ìe[¼sAp¡“¡
afu’u õh^d®dp„ õhuL$pep®. hmu s¡ âk„N¡ s¡d“u L$lp¡ Å¡CA¡!
kp’¡ ‘p¡s¡ k„b„^’u Å¡X$pep. ^prd®L$ L$pfZp¡kf
v$qfepC kaf dpV¡$ rhfp¡^ lsp¡, s¡ kde¡ s¡dZ¡ sdpfp ‘qfkf“p L$Qfp“u ìehõ’p L¡$hu
tk^yvy$N® S>¡hp¡ S>gvy$N® bp„Ýep¡ A“¡ “p¥L$pv$m“u fus¡ ’pe R>¡?
õ’p‘“p L$fu. v$qfepC dpN£ ’C iL$“pfp„ bpü
Ap¾$dZp¡“¡ Ýep“dp„ fpMu“¡ s¡“p D‘pep¡ rhQpfu“¡ L$Qfp“u ìehõ’p L$f“pfu e„ÓZp“y„ “pd
s¥epfu fpMu lsu. s¡Ap¡ fpÄeprcj¡L$ Üpfp L$lp¡.
õhfpÄe“p Ar^L©$s fpÅ bÞep. s¡dZ¡ A¡L$
fpÄeprcj¡L$ ‘R>u ^prd®L$ ×rô$A¡ Sy>v$p âL$pf“p¡ ‘f’u õ‘ô$ ’pe R>¡. s¡Ap¡ a¼s ep¡Ùp “lp¡sp
buÅ¡ fpÄeprcj¡L$ L$fpìep¡. s¡d“p„ Ap b^p„ L$pep£ ‘Z A¡L$ “hp, õhs„Ó, “ursdp“ A“¡ kyk„õL©$s
^prd®L$ n¡Ódp„ ¾$p„rs v$ip®h“pfp„ R>¡. kdpS>“y„ r“dp®Z L$f“pfp rië‘L$pf lsp, s¡Ap¡
khp¯Nu fus¡ dlp“ R>¡.
õhfpÄe D‘f Äepf¡ Æhg¡Z k„L$V$p¡ Aphsp„,
Ðepf¡ dv$v$“uip¡“¡ bv$g¡ A’hp s¡d“u kp’¡ s¡Ap¡

35

sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$? bp¡g¡ R>¡, s¡hp¡ L$pë‘r“L$ âk„N v$ip®hsu L$pìefQ“p
L$fu R>¡. rhðL$rh frhÞÖ“p’ V$pNp¡f¡ dlpfpS> D‘f
dlpÐdp Äep¡rsfph aºg¡A¡ R>Ó‘rs rihpÆ A¡L$ v$uO® L$rhsp gMu R>¡. dlpfpÅ“p fpÄekp^“p“p
dlpfpS> D‘f k“¡ 1869dp„ A¡L$ ‘p¡hpX$p âeГp¡ sfa s¡Ap¡ "dlp“ Ýe¡e kp^“p“p âeГ'
(Ap¿ep“) L$ep£. s¡“p¡ L¡$V$gp¡L$ cpN Al] sfuL¡$ Sy>A¡ R>¡. kf S>vy$“p’ kfL$pf¡ "rihpÆ
A¸ÞX$ luT V$pCçk' N°„’dp„ R>Ó‘rs rihpÆ
Ap‘¡gp¡ R>¡. dlpfpÅ“p„ L$pep£“y„ Np¥fh L$ey¯ R>¡. ‘„qX$s
S>hplfgpg “l¡fyA¡ dlpfpÅ dpV¡$ A¡d L$üy„ R>¡
।। शिवाचा गजर जयनामाचा झंेडा रोविला ।। L¡$, ""dlpfpS> a¼s dlpfpô²$“p S> “lp¡sp, ‘Z
।। क्षेत्र्याचा मळे ा मावळ्याचा शिकार खळे ला ।। kdN° fpô²$“p lsp. s¡d“¡ Ap‘Zp v$¡i D‘f M|b
â¡d lsp¡. dp“h kv¹$NyZp¡“p s¡Ap¡ kpnps âsuL$
माते पायीं ठेवी डोई गर्व नाहीं काडीचा । lsp.'' cpfs“u v$f¡L$ cpjpdp„ dlpfpÅ“u â¡fZp
आशिर्वाद घईे आईचा ।। A“¡ Apv$i®“y„ hZ®“ L$fsp„ kprlÐe“y„ kS>®“ ’e¡gy„
R>¡.
आलाबला घेई आवडता होतो जिजीचा ।
पवाडा गातो शिवाजीचा ।। rihpÆ dlpfpS>“p õhfpÄe“p„ L$pep£“u A“¡
s¡“y„ kyfpÄedp„ ê$‘p„sf L$fhp“u â¡fZp crhóe“u
कळु वाडी - भषू ण पवाडा गातो भोसल्याचा । ‘¡Y$u dpV¡$ Apv$i® b“u fl¡i¡. rihpÆ dlpfpS>
छत्रपती शिवाजीचा ।।३।। A¡L$ dlp“ fpô²$‘yfyj lsp.

gp¡L$dpÞe qV$mL¡$ rihS>e„rs DÐkh“p dpÝed
Üpfp fpô²$ue ÅN©rs r“dp®Z L$fu. rihQqfÓ“u
dprlsu Ap‘sy„ ‘yõsL$ gpgp gS>‘sfpe¡ gM¡gy„
R>¡. sprdg L$pìep¡“p r‘spdl kyb°dÎed¹ cpfsuA¡
rihpÆ dlpfpS> ‘p¡sp“p dv$v$“uip¡“¡ DØ¡iu“¡

õhpÝepe

1. ‘pW$dp„’u ip¡^u“¡ gMp¡. (3) rihpÆ dlpfpS>“u gíL$f rhjeL$ “urs õ‘ô$
(1) rihpÆ dlpfpS>“p Æh““p Å¡Mdu âk„N L$fp¡.
¼ep lsp?
(2) rihpÆ dlpfpS>“p ApN°p’u Ry>V$L$pfp“p âk„N¡ 3. A¡L$ iåv$dp„ gMp¡.
Å¡Md DW$ph“pf L$p¡Z? (1) õhfpÄe“p “p¥L$pv$m“p dlÒh“p Ar^L$pfu-
(3) fp¡rlgM„X$“p v$¡idyMp¡“¡ rihpÆ dlpfpS>¡ L$C (2) rihpÆ dlpfpÅ D‘f L$pìe fQ“pfp sprdg
spL$uv$ L$fu? L$rh -
(4) rihpÆ dlpfpS>“u L$C â¡fZp crhóe“u ‘¡Y$u (3) by„v$¡gM„X$dp„ õhs„Ó fpÄe r“dp®Z L$f“pf -
dpV¡$ Apv$i® b“u fl¡i¡? (4) ‘p¡hpX$p (Ap¿ep“) Üpfp rihpÆ dlpfpS>“u
dlÑp v$ip®h“pf -
2. gMsp ’pAp¡.
(1) âÅ“¡ “yL$kp“ “ ’pe dpV¡$ rihfpe¡ k¥r“L$p¡“¡ D‘¾$d :
L$C spL$uv$ L$fu? (1) dyíL¡$gu“p kde¡ rdÓ“¡ L$f¡gu dv$v$“y„ hZ®“
(2) rihpÆ dlpfpS>“u ^prd®L$ “urs krlóÏ lsu, hN®dp„ L$fp¡.
s¡ L$C bpbs D‘f’u S>Zpe R>¡? (2) ìe[¼s“p„ “pd D‘f’u Npdp¡, il¡fp¡“p„ “pd
R>¡ s¡“u epv$u b“php¡.

36

9. dfpW$pAp¡“p¡ õhps„Ôek„N°pd

R>Ó‘rs rihpÆ dlpfpS>“p d©Ðey ‘R>u s¡d“p¡ S>Þd 14 d¡ 1657“p fp¡S> ‘yf„v$f qL$ëgp
dfpW$pAp¡A¡ R>Ó‘rs k„cpÆ dlpfpS>, R>Ó‘rs D‘f ’ep¡ lsp¡. rihpÆ dlpfpÅ ‘R>u s¡Ap¡
fpÅfpd dlpfpS> A“¡ dlpfpZu spfpbpC“p R>Ó‘rs bÞep. s¡ kde¡ dfpW$pAp¡“p¡ dp¡Ngp¡ kp’¡
“¡s©Ðh l¡W$m õhfpÄe“p fnZ dpV¡$ dp¡Ngp¡“p¡ k„Oj® Qpgy lsp¡. Aphu [õ’rsdp„ Ap¥f„NT¡b
âMf kpd“p¡ L$ep®¡„. kÐephuk hjp£“u gp„bu bpv$ipl“p ‘yÓ iplÅv$p AL$bf¡ r‘sp rhfyÙ b„X$
gX$pC“¡ ""dfpW$pAp¡“p¡ õhps„Ôek„N°pd'' L$l¡hpe R>¡. L$ey¯. Ap b„X$ bpv$ipl¡ idphu v$u^y„. ‘R>u AL$bf
C.k. 1682dp„ sp¡ Myv$ Ap¥f„NT¡b bpv$ipl v$rnZdp„ k„cpÆ dlpfpÅ“p Apif¡ Apìep¡. s¡“¡
v$rnZdp„ QX$u Apìep¡. sp¡ ‘Z dp¡Ngp¡ kp’¡“p lfphhp dpV¡$ bpv$ipl ‘p¡s¡ C.k. 1682dp„
Ap k„N°pddp„ A“¡L$ dyíL¡$guAp¡“p¡ kpd“p¡ L$fu“¡ v$rnZdp„ Apìep. s¡“u kp’¡ ‘yóL$m k¥Þe A“¡
dfpW$p rhS>eu bÞep. Ap õhps„Ôe k„N°pd A¡V$g¡ AkfL$pfL$ sp¡‘Mp“y„ lsy„. s¡Z¡ S>„rS>fp“p rkØuAp¡“¡
cpfs“p Brslpkdp„ A¡L$ fp¡dp„QL$ A“¡ s¡S>õhu dfpW$pAp¡ rhfyÙ Ty„b¡i L$fhp L$üy„. ‘p¡Vy®$NuTp¡“¡
kdeNpmp¡ R>¡. Ap‘Z¡ Ap ‘pW$dp„ õhps„Ôe ‘Z ‘p¡sp“u sfa M¢Qu gu^p. s¡’u k„cpÆ
k„N°pd“p¡ Aæepk L$fhp“p R>uA¡. dlpfpÅ“¡ A¡L$ kp’¡ A“¡L$ vy$íd“p¡“p¡ kpd“p¡
L$fhp“p¡ hpfp¡ Apìep¡. k„cpÆ dlpfpÅ“u
Al]“p¡ "dfpW$p' iåv$ "dfpW$u cpjp bpg¡ “pfp' L$pfqL$v$}dp„ rihpÆ dlpfpS> ‘R>u ’e¡gp dfpW$pAp¡“p
A’hp "dlpfpô$²ue“ gpL¡ $p'¡ “p A’d® p„ R>.¡ õhps„Ôe k„N°pd“y„ Ap ‘l¡gy„ ‘h® lsy„. dlpfpÅA¡
‘p¡sp“u L$pfqL$v$} v$fçep“ S> s¡d“¡ dygL$u
L$fu“¡ Sy>Ap¡. fpÄeL$pfcpf“y„ A“¡ gíL$fu Ty„b¡i“y„ DÐL©$ô$ rinZ
lº„ k„cpÆfpS>¡ bp¡gy„ Ry>„... ‘pÓ Arc“e L$fp¡. Apàey„ lsy„. Jdf“p Qp¥v$dp hj®’u s¡Ap¡ fpÄe“p¡
L$pfcpf A“¡ k¥Þe“p Ar^L$pf bpbs Ýep“
R>Ó‘rs k„cpÆ dlpfpS> Ap‘hp gpÁep lsp. eyhfpS> lsp s¡ hMs¡ S>
s¡dZ¡ dp¡Ngp¡“p A“¡ Apqv$gipl“p A“¡L$ âv$¡ip¡
R>Ó‘rs k„cpÆ dlpfpS> : k„cpÆ dlpfpS> D‘f khpfuAp¡ L$fu lsu. s¡d“p eyÙ L$p¥iëe“y„
R>Ó‘rs rihpÆ dlpfpS>“p Äe¡›$ ‘yÓ lsp. hZ®“ L$fsu hMs¡ s¡ kde“p ä¢Q âhpku A¸b¡
L¡$f¡ L$l¡ R>¡ L¡$, ""eyhfpS> “p“p¡ lp¡hp R>sp„ ‘Z
^¥e®hp“ A“¡ ‘p¡sp“p r‘sp“u L$urs®“¡ ip¡c¡ A¡hp¡
S> i|fhuf R>¡.....''

k„cpÆ dlpfpS> R>Ó‘rs bÞep ‘R>u
dfpW$pAp¡“p¡ dp¡Ngp¡ kp’¡“p¡ k„Oj® h^pf¡ S> DN°
bÞep¡. L$pbyg’u L$ÞepLy$dpfu ky^u dp¡Ngp¡“y„ A¡L$Q¾$u
ipk“ õ’p‘hp“p¡ Ap¥f„NT¡b“p¡ DØ¡i lsp¡.
‘p¡sp“p âQ„X$ gíL$fu A“¡ Apr’®L$ kpdÕe® hX¡$
dfpW$pAp¡“p fpÄe“p¡ k„‘|Z® “pi L$fhp“y„ s¡“y„

õhà“ lsy„. ‘Z k„cpÆ dlpfpÅA¡ ‘p¡sp“p

37

‘fp¾$d’u A“¡ eyÙL$p¥iëe’u s¡“y„ õhà“ ^|mdp„ QX$u Apìey„. s¡’u S>„rS>fp“u Ty„b¡i A^hÃQ¡’u
d¡mhu v$u^y„. s¡d“p k¥Þe“u Vy$L$X$uAp¡ dp¡Ngp¡“p S> R>p¡X$u“¡ k„cpÆ dlpfpÅ“¡ ‘pRy>„ afhy„ ‘X$éy„.
A“¡L$ âv$¡ip¡dp„ lºdgpAp¡ L$fsu lsu. dfpW$pAp¡“p¡
“prkL$ ‘pk¡“p¡ fpdk¡S> qL$ëgp¡ sp¡ bpv$ipl“p ‘p¡Vy®$NuTp¡ rhfyÙ“u Ty„b¡i : Np¡hp“p ‘p¡Vy®$NuTp¡A¡
k¥r“L$p¡“¡ gp„bp kde“p âeГ ‘R>u ‘Z dmu k„cpÆ dlpfpS> rhfyÙ bpv$ipl kp’¡ lp’ d¡mìep
i¼ep¡ “rl. Aphu fus¡ k„cpÆ dlpfpS>“p lsp. s¡’u s¡dZ¡ ‘p¡Vy®$NuTp¡“¡ ‘pW$ cZphhp“y„ “½$u
‘fp¾$d’u Ap¥f„NT¡b gpQpf b“u Nep¡ lsp¡. s¡’u L$ey¯. s¡dZ¡ C.k. 1683dp„ ‘p¡Vy®$NuTp¡“p f¡hv$„X$p
A¡L$ hMs AÐe„s Nyõkpdp„ s¡Z¡ ‘p¡sp“p dp’p b„v$f D‘f lºdgp¡ L$ep¤. s¡“p S>hpbdp„ ‘p¡Vy®$NuTp¡A¡
‘f“u ‘pOX$u S>du“ D‘f a¢L$u A“¡ ârsop L$fu Np¡hp“u kflv$¡ Aph¡gp dfpW$pAp¡“p ap¢X$p qL$ëgp“¡
L¡$, ""Ap k„cpÆ“¡ lfpìep ky^u lº„ afu’u ‘pOX$u O¡fp¡ Opëep¡. dfpW$pAp¡A¡ Ap O¡fp¡ sp¡X$u“¡ Np¡hp D‘f
‘l¡fui “rl.'' k„cpÆ dlpfpS>¡ Ap¥f„NT¡b“¡ QX$pC L$fu. Ap gX$pCdp„ e¡kpÆ L„$L¡$ ‘fp¾$d“u
A¡V$gp¡ ‘f¡ip“ L$fu v$u^p¡ lsp¡. ‘fpL$póW$p bsphu. s¡dp„ ‘p¡Vy®$NuT Nh“®f Opeg
’ep¡. s¡“¡ ‘uR>¡lW$ L$fhu ‘X$u. k„cpÆ dlpfpS>¡
sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$? s¡“p¡ ‘uR>p¡ L$ep¤. ‘p¡Vy®$NuTp¡ dlpk„L$V$dp„ k‘X$pep. s¡
S> hMs¡ dp¡Ngp¡A¡ v$rnZ L$p¢L$Z D‘f Ap¾$dZ
dfpW$pAp¡“p qL$ëgp Æsu g¡hp’u s¡d“y„ L$ep®“p kdpQpf k„cpÆ dlpfpS>“¡ dþep. s¡’u
fpÄe “pi ‘pdi¡ A¡hp rhQpf’u iê$Apsdp„ lp’h¢s Aph¡gp Np¡hp“p rhS>e“¡ R>p¡X$u s¡d“¡
Ap¥f„NT¡b¡ “prkL$ ‘pk¡“p fpdk¡S> qL$ëgp“¡ O¡fp¡ dp¡Ngp¡“p¡ kpd“p¡ L$fhp ‘pRy>„ afhy„ ‘X$éy„.
Opëep¡. Ap¥f„NT¡b“y„ k¥Þe dp¡Vy„$ lsy„. dfpW$pAp¡“y„
k¥Þe M|b S> “p“y„ lsy„. ‘Z s¡dZ¡ AÐe„s Apqv$giplu A“¡ Ly$sybiplu“p¡ A„s :
^¥e®‘|h®L$ kpd“p¡ L$ep¤. Ap O¡fp¡ ‘p„Q hj® ky^u Ap¥f„NT¡b“¡ dfpW$pAp¡ rhfyÙ“u Ty„b¡idp„ kamsp
Qpëep¡. dyÌ$ucf dfpW$u k¥r“L$p¡A¡ L$f¡gy„ Ap dmsu “lp¡su. s¡’u s¡Z¡ s¡ Ty„b¡i ‘X$su d|L$u.
‘fp¾$d AqÜsue lsy„. dfpW$pAp¡“p ^¥e®‘|h®L$ Ðepf ‘R>u s¡Z¡ ‘p¡sp“p¡ dp¡fQp¡ Apqv$giplu A“¡
kpd“p“¡ gu^¡ s¡d“u kp’¡ k„Oj® L$fhp“y„ dyíL¡$g Ly$sybiplu“p„ fpÄep¡ sfa hpþep¡. Ap¥f„NT¡b¡ s¡
lp¡hp“u Ap¥f„NT¡b“¡ ÅZ ’C. fpÄep¡ Æsu gu^p„.

rkØu rhfp¡^u Ty„b¡i : S>„rS>fp“p rkØu dfpW$u Ap b„“¡ fpÄep¡“u k„‘rÑ A“¡ gíL$f dp¡Ngp¡“p
dygL$p¡dp„ D‘Öh dQphsp lsp. dfpW$pAp¡“p âv$¡ip¡ lp’dp„ Aphhp’u Ap¥f„NT¡b“u [õ’rs dS>b|s
D‘f ^pX$ ‘pX$u s¡Ap ApN gNpX$sp, g„|V$apV$ b“u. Ðepf ‘R>u dfpW$pAp¡“p¡ ‘fpS>e L$fhp D‘f
L$fsp A“¡ AÐepQpf L$fsp. ""Ofdp„ S>¡d Jv$f ‘p¡sp“u b^u i[¼s L¢$qÖs L$fu. s¡d“p âv$¡ip¡ D‘f
s¡d fpÄedp„ rkØu.'' A¡hy„ s¡d“y„ hZ®“ kcpkv$¡ Qpf¡ bpSy>’u lºdgp L$ep®. dp¡Ngk¡“p“p¡ kpd“p¡
L$ey¯ R>¡. k„cpÆ dlpfpS>¡ C.k. 1682dp„ s¡d“u L$fsp„ dfpW$pAp¡“p k¡“p‘rs l„buffph dp¡rls¡ dpep®
rhfyÙ Ty„b¡i D‘pX$u. s¡d“p k¥ÞeA¡ rkØu“p Nep. s¡’u k„cpÆ dlpfpÅ“u gíL$fu spL$ps “bmu
spbpdp„ fl¡gp v$„X$pfpS>‘yfu qL$ëgp“¡ O¡fp¡ Opëep¡ ‘X$u.
A“¡ S>„rS>fp D‘f ‘Z sp¡‘p¡ Üpfp Ap¾$dZ L$ey¯.
‘f„sy s¡ S> kde¡ dp¡Ngp¡“y„ k¥Þe õhfpÄe ‘f k„cpÆ dlpfpÅ“p¡ dygL$u L$pfcpf : k„cpÆ
dlpfpS>¡ eyÙ“u Ap sX$pdpfu hÃQ¡ ‘Z ‘p¡sp“p
dygL$u fpÄeL$pfcpf sfa vy$g®n k¡ìey„ “lp¡sy„. s¡dZ¡
rihfpe“p kde“u Qp¡¿Mu Þepe A“¡ dl¡k|g

38

ìehõ’p s¡d“u s¡d Qpgy fpMu lsu. õhfpÄe R>Ó‘rs fpÅfpd
rhfyÙ bmhp¡ L$f“pfp“¡ s¡dS> kpdpÞe âÅ“¡ l¡fp“
L$f“pfp hs“v$pfp¡“¡ L$X$L$ kÅ L$fu. dlpfpZu dlpfpS> :
e¡k|bpC“¡ fpÄeL$pfcpf“p Ar^L$pf Apàep. s¡d“p fpÅfpd dlpfpS>
‘p¡sp“p rk½$p L$fu Apàep. rihfpe“u âÅrls“u R>Ó‘rs rihpÆ
“urs s¡dZ¡ ‘p¡sp“u L$pfqL$v$}dp„ L$ped fpMu. dlpfpS>“p qÜsue
‘yÓ lsp. s¡d“p¡
k„cpÆ dlpfpÅ k„õL©$s kp’¡ A“¡L$ cpjp S>Þd 24 a¡b°yApfu
ÅZsp lsp. s¡dZ¡ N°„’p¡“y„ g¡M“ ‘Z L$ey¯ R>¡. 1670“p fp¡S> fpeNY$
fpS>“urs rhjeL$ âpQu“ cpfsue N°„’p¡“y„ Ahgp¡L$“ D‘f ’ep¡ lsp¡.
L$fu“¡ s¡“p¡ kpf "by^c|jZd' N°„’dp„ fS|> L$ep£ R>Ó‘rs fpÅfpd dlpfpS> k„cpÆ dlpfpS>“p
R>¡. d©Ðey ‘R>u s¡Ap¡ R>Ó‘rs bÞep. lh¡ dfpW$pAp¡“y„
fpÄe Æshp“y„ ‘p¡sp“y„ õhà“ kpL$pf ’i¡, A¡d
sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$? Ap¥f„NT¡b“¡ gpNhp dp„X$éy„. dpV¡$ s¡Z¡ fpeNY$“¡ O¡fp¡
Opghp Ty[ëaL$pfMp““¡ dp¡L$ëep¡. s¡ kde¡ fpÅfpd
k„cpÆ dlpfpÅA¡ k„õL©$s cpjpdp dlpfpS> A“¡ s¡d“p ‘Гu dlpfpZu spfpbpC
"by^c|jZd¹' N°„’“u fQ“p L$fu R>¡. s¡“p s¡dS> k„cpÆ dlpfpS>“p ‘Гu e¡k|bpC A“¡ ‘yÓ
buÅ AÝepedp„ fpS>“urs“u QQp® L$f¡gu R>¡. iplº fpeNY$ D‘f S> lsp„. Ap v$f¡L$¡ A¡L$ S> õ’m¡
s¡dp„ fpÅ“p„ gnZp¡, â^p“, fpS>‘yÓ“p„ fl¡hy„ Å¡MdL$pfL$ lsy„. Ap âk„N¡ e¡k|bpCA¡ Ap
rinZ A“¡ L$pe®, fpÅ“p kgplL$pf, qL$ëgp dlpk„L$V$“p¡ ^ufsp‘|h®L$ kpd“p¡ L$ep®¢. L$p¡C ‘Z
A“¡ qL$ëgp D‘f“u kpdN°u, gíL$f, fpÅ“p„ ‘qf[õ’rsdp„ dp¡Ngp¡“p ifZ¡ “ S>hp“y„ “½$u L$fu“¡
L$s®ìep¡, NyàsQf(Åk|k) ìehõ’p hN¡f¡ bpbs s¡dZ¡ fpeNY$ D‘f dlÒh“p¡ fpS>“¥rsL$ r“Z®e
dprlsu Ap‘¡gu R>¡. gu^p¡. s¡ âdpZ¡, fpÅfpd dlpfpS>¡ fpeNY$“p
O¡fpdp„’u R>V$L$u“¡ S>ê$f gpN¡ sp¡ v|$f“p tS>Æ ky^u
k„cpÆ dlpfpS>“y„ d©Ðey : Ap¥f„NT¡b k„cpÆ S>hy„, A¡d “½$u L$ey¯. s¡d S>, dlpfpZu e¡k|bpCA¡
dlpfpS>“¡ “dphhp dpV¡$ s“sp¡X$ âeГ L$fsp¡ ‘p¡sp“p “¡s©Ðh l¡W$m fpeNY$ D‘f gX$pC L$fhu
lsp¡. s¡Z¡ L$p¡ëlp‘yf âp„sdp„ dyL$f®bMp““u r“dZ|„L$ A¡hu “urs ‘Z “½$u L$fhpdp„ Aphu. e¡k|bpCA¡
L$fu lsu. dlpfpS> L$p¢L$Z“p k„Nd¡ðfdp„ lp¡hp“p ‘p¡sp“p ‘yÓ“¡ R>Ó‘rs ‘v$¡ “ b¡kpX$sp fpÅfpd
kdpQpf dyL$f®bMp““¡ dþep Ðepf¡ s¡Z¡ R>p‘p¡ dlpfpS>“¡ R>Ó‘rs b“phhp“p¡ r“Z®e gu^p¡. s¡d“p¡
dpfu“¡ k„cpÆ dlpfpÅ“¡ ‘L$X$u gu^p. bpv$ipl Ap r“Z®e õhfpÄe â¡d“y„ A“¡ Av¹$cys õhp’®ÐepN“y„
‘pk¡ gpìep ‘R>u s¡Ap¡ s¡d“u kp’¡ Arsie Dv$plfZ R>¡. s¡dZ¡ ‘p¡sp“p A“¡ ‘yÓ“p âpZ“u
õhprcdp“’u hÐep®. ‘R>u bpv$ipl“p lºL$d’u 11 ‘fhp L$ep® hNf dfpW$pAp¡“p R>Ó‘rs“¡ kyfrns
dpQ® 1689“p fp¡S> AÐe„s Adp“yju fus¡ s¡d“¡ fp¿ep.
W$pf dpfhpdp„ Apìep. dfpW$pAp¡“p Ap R>Ó‘rs
õhprcdp“ Åmhu“¡ AÐe„s ^ufsp A“¡ hufsp‘|h®L$ Qpgp¡, ip¡^uA¡.
d©Ðey“¡ c¡V$ép. s¡d“p brgv$p“’u â¡fZp d¡mhu“¡
dfpW$pAp¡A¡ dp¡Ngp¡ rhfyÙ“p k„Oj®“¡ h^pf¡ DN° cpfs“p “L$ipdp„ "tS>Æ' õ’m ip¡^p¡
b“pìep¡.

39

fpÅfpd dlpfpÅ“y„ tS>Æ sfa âepZ : 5 sd¡ ÅZp¡ R>p¡ L¡$?
A¡râg 1689“p fp¡S> fpÅfpd dlpfpS> ‘p¡sp“p
L¡$V$gpL$ dv$v$“uip¡ kp’¡ fpeNY$“p O¡fpdp„’u R>V$L$u dp¡Ng k¥r“L$p¡ ^“pÆ’u A¡V$gp X$fsp lsp
Nep. s¡dZ¡ v$rnZdp„ tS>Æ S>hp“p¡ r“Z®e gu^p¡. L¡$, Op¡X$p¡ ‘pZu ‘usp X$f¡ sp¡ s¡Ap¡ s¡“¡ ‘|R>sp,
qS>„Æ“p¡ qL$ëgp¡ Ac¡Û lsp¡. Ap qL$ëgp¡ Æshp¡ "L¡$d f¡, s“¡ ‘pZudp„ ^“pÆ v$¡Mpe R>¡ L¡$?'
dp¡Ngp¡ dpV¡$ kfm “lp¡sy„. âëlpv$ r“fpÆ, M„X$p¡
bëgpm, fy‘pÆ cp¢kg¡ hN¡f¡ rhðpky gp¡L$p¡“¡ kp’¡ tS>Æ“p¡ O¡fp¡ : fpeNY$ spbpdp„ gu^p ‘R>u
gC“¡ fpÅfpd dlpfpS> tS>Æ ‘lp¢Ãep. bpv$ipl¡ Ty[ëaL$pfMp““¡ v$rnZdp„ tS>Æ ‘f QX$pC
L$fhp dp¡L$ëep¡. s¡Z¡ tS>Æ“¡ O¡fp¡ Opëep¡.
dfpW$pAp¡“u rlgQpg : dp¡Ng kpdÕe® kpd¡ dfpW$pAp¡A¡ tS>Æ“p qL$ëgp dpV¡$ gNcN ApW$ hj®
fpeNY$dp„ gp„bp¡ kde gX$hy„ dyíL¡$g lsy„. dp¡Ngp¡A¡ kMs gX$s Ap‘u. k„spÆ A“¡ ^“pÆA¡ O¡fp¡
“h¡çbf 1689dp„ fpeNY$ spbpdp„ gC gu^p¡ A“¡ Opg¡gp dp¡Ng k¥r“L$p¡ D‘f blpf’u âMf lydgp¡
dlpfpZu e¡k|bpC A“¡ iplº“¡ L¡$v$ L$ep¯. tS>Æ L$ep®. ApMf¡ fpÅfpd dlpfpS> O¡fpdp„’u R>V$L$u“¡
S>su hMs¡ fpÅfpd dlpfpS>¡ dp¡Ngp¡ rhfyÙ“p dlpfpô²$dp„ ‘pR>p aep®. Ðepf‘R>u Ty[ëaL$pfMp“¡
k„Oj®“u S>hpbv$pfu fpdQ„Ö‘„s AdpÐe, i„L$fpÆ tS>Æ“p¡ qL$ëgp¡ Æsu gu^p¡.
“pfpeZ krQh, k„spÆ Op¡f‘X¡$ A“¡ ^“pÆ
Å^h“¡ kp¢‘u lsu. fpÅfpd dlpfpS>“p ‘pR>p Aphhp’u
dfpW$pAp¡“p bmdp„ h^pfp¡ ’ep¡. s¡dZ¡ dp¡Ngp¡“p
dfpW$pAp¡“u ×rô$A¡ L$V$p¡L$V$u“u ‘qf[õ’rs lsu. spbpdp„ fl¡gp Mp“v$¡i, hfpX$, bpNgpZ hN¡f¡
Ap¥f„NT¡b¡ dfpW$p“p kfv$pfp¡“¡ hs“p¡ A“¡ ÅNuf âv$¡ip¡ ‘f lºdgp L$ep®. fpÅfpd dlpfpS>¡ ‘p¡sp“u
Ap‘u“¡ ‘p¡sp“p ‘ndp„ M¢Qu gu^p lsp. s¡“¡ kdS>v$pfu A“¡ dyÐkØuNufu’u k„spÆ A“¡ ^“pÆ
^pL$ bsphhp fpÅfpd dlpfpS>¡ ‘Z s¡ S> ey[¼s S>¡hp k¢L$X$p¡ dfpWp$hufp¡ s¥epf L$ep®. s¡d“pdp„
AS>dphu. dp¡Ng âv$¡i S>¡ Æsi¡ s¡ âv$¡i“u õhfpÄe“p fnZ“u â¡fZp r“dp®Z L$fhp“u
ÅNuf s¡ âv$¡i Æs“pfp kfv$pf“¡ Ap‘hpdp„ dlÒh“u L$pdNufu bÅhu. ‘f„sy Ap b^y„ ’sy„
Aphi¡, A¡hy„ hQ“ Ap‘hpdp„ Apìey„. R>Ó‘rs“p lsy„ Ðepf¡ 2 dpQ® 1700dp„ fpÅfpd dlpfpS>“y„
Ap hQ“ ‘R>u A“¡L$ ‘fp¾$du kfv$pfp¡ ApNm V|„$L$u dp„v$Nudp„ tklNY$ D‘f d©Ðey ’ey„.
Apìep. s¡dZ¡ dp¡Ngp¡“p âv$¡i ‘f AQp“L$ A“¡L$
k‘pV¡$ Ap¾$dZ L$fhp“u iê$Aps L$fu. dp¡Ng fpÅfpd dlpfpS> rhQpfh„s A“¡ dmsphX$p
k¥r“L$p¡“¡ ‘fprS>s L$ep®. Ap ‘fp¾$ddp„ k„spÆ A“¡ õhcph“p lsp. dfpW$u fpÄe“p v$f¡L$ bplp¡i
^“pÆ kp¥’u dp¡Mf¡ lsp. s¡d“p AQp“L$ lºdgp dpZkp¡“¡ A¡L$rÓs L$ep®. s¡d“pdp„ A¡L$sp r“dp®Z
A“¡ N¡fugp eyÙ“urs“¡ L$pfZ¡ dp¡Ngp¡“¡ ‘p¡sp“u L$fu A“¡ Q¥sÞe âNV$pìey„. k„cpÆ fpÅ“p d©Ðey
âQ„X$ kp^“kpdN°u“p¡ A“¡ hS>“v$pf sp¡‘Mp“p“p¡ ‘R>u 11 hj£ s¡dZ¡ Ap¥f„NT¡b“p¡ Arsie
D‘ep¡N L$fhp¡ ‘Z dyíL¡$g bÞey„. OZp b^p ^¥e®‘|h®L$ A“¡ s¡“u ‘pR>m ‘X$u“¡ kpd“p¡ L$ep¤.
qL$ëgp, âv$¡i A“¡ MÅ“p ‘p¡sp“p spbpdp„ “ Arsie dyíL¡$g kde¡ õhfpÄe“y„ k„fnZ A¡
l¡php R>sp„ ‘Z dfpW$pAp¡A¡ dp¡Ngp¡“¡ l¡fp“- fpÅfpd dlpfpS>“u kp¥’u dp¡V$u L$pdNufu lsu.
‘f¡ip“ L$fu “p„¿ep. A¡L$ hMs sp¡ k„spÆ
Op¡f‘X¡$ A“¡ rhW$p¡Æ QìlpZ bpv$ipl“u R>phZu ÅNufv$pf Np¡.k. kfv$¡kpCA¡ R>Ó‘rs
‘f AQp“L$ lºdgp¡ L$fu“¡ s¡d“p s„by D‘f“p¡ fpÅfpd“y„ hZ®“ L$fsu hMs¡ "[õ’fbyqÙ'
kp¡“p“p¡ L$mi L$p‘u“¡ gC Apìep lsp. rhi¡jZ“p¡ D‘ep¡N L$ep£ R>¡. s¡dZ¡ L$f¡gp¡ Ap

40