کــه مشــخص اســت ایــن میــزان در ســلولی ،مغــز ،عضــات و کبــد
تیلاپیـا خیلـی کمتـر از دیگـر ماهیـان یافــت میشــود .اســید آراشــیدونیک
عمدتــ ًا از اســید لینولنیــک موجــود مــورد مطالعــه بــود.)30( .
در غــذا بدســت میآیــد .در بــدن
تنهــا بــه شــکل اســتریفیه ،بــه عنــوان )2011( Hossainدر مــورد اینکــه
یــک جزئــی از فســفولیپیدهای غشــا کدامیــک از ماهیــان پرورشــی یــا
ســلول هســت .اســید آراشــیدونیک وحشـی بـه عنـوان منبـع بهتـری بـرای
پیشسـاز اصلـی سـنتز پروسـتانوئیدها PUFAsهسـتند ،تحقیـق کرده اسـت.
میباشــد .کــه بــه نوبــه خــود پیــش در بیشــتر ماهیــان پرورشــی مــورد
ســاز هورمو نهــای مهمــی میباشــد. تحقیــق آنهــا ســطح چربــی بالاتــری
ایــن هورمونهــا را م یتــوان بــه نــام نســبت بــه ماهیــان وحشــی وجــود
هورمو نهــای بــا اثــر کوتــاه دانســت، داشــت .در ایــن مطالعــه همچنیــن
کـه در محـل فـرآوری خـود بـه گونـه بیـان شـده اسـت کـه مصـرف ماهـی
موضعـی اثـر میکننـد و بـا شـتاب بـه بـه امیـد اینکـه اسـیدهای چـرب n-3
گونــه خودبهخــود یــا بــا آنزیمهــا PUFAsرا بــرای انســان افزایــش
تجزیــه م یشــوند .فراوردههایــی کــه دهــد ممکــن اســت موجــب گــردد
از سوخ توســاز اســید آراشــیدونیک کــه میــزان اســیدهای چــرب n-6را
بدسـت میآینـد تأثیـرات متنوعـی بـر در بـدن بـالا ببـرد و بایـد بـه نسـبت
فرایندهــای زیســتی از جملــه التهــاب امـگا 6-بـه امـگا 3-در ماه یهـا دقـت
هموســتاز دارنــد .ایــن اســید چــرب
شــود (.)13
جــزء اســیدهای چــرب ضــروری اسید آراشــیدونیک (Arachidonic
محســوب نمیشــود ،هــر چنــد اگــر )acidدر تیلاپیا
بـدن بـا کمبـود اسـید لینولئیـک روبـرو
یکــی از مــوارد دیگــری کــه در باشـد یـا بـه هـر دلیلـی امـکان تبدیـل
مــورد تیلاپیــا مطــرح اســت ،بــالا اسـید لینولئیـک بـه اسـید آراشـیدونیک
بــودن اســید چــرب آراشــیدونیک و را نداشــته باشــد مــورد احتیــاج
وجــود نظریاتــی دربــاره مضــرات میباشــد (.)17
ناشــی از آن بــرای مصــرف انســانی
اسـید آراشـیدونیک باعـث افزایـش اسـت ( .)1 ، 19،27از ایـن رو در ذیـل
رشــد و ترمیــم عضــات اســکلتی بــه بررســی خصوصیــات ،فوائــد و
بوسـیله تبدیـل شـدن بـه PGF2-αدر مضـرات احتمالـی اسـید آراشـیدونیک
حیـن و بعـد از ورزش میگـردد (.)18 و همچنیـن وضعیـت ایـن اسـید چرب
یکـی از فراوانتریـن اسـیدهای چرب در در ماهـی تیلاپیـا در مقـالات پرداختـه
مغـز اسـت کـه بـه میـزان مسـاوی بـا
DHAدر مغــز یافــت م یگــردد (.)7 میشــو د .
اســید آراشــیدونیک ( )ARAیــک ایـن اسـید در مغـز بـه سـیالیت غشـای
اســید چــرب غیــر اشــباع امــگا 6-بــا سـلولی هیپوکامپـوس کمـک م یکنـد و
فرمــول ) 20:4(ω-6اســت .اســید همچنیــن در محافظــت مغــز در برابــر
آراشــیدونیک در فســفولیپید غشــای استرســهای اکســیداتیو موثــر اســت
۴۶
گرفتــه بیــن 840-2000 mgروزانــه (28و.)29
اســید آراشــیدونیک روزانــه بــه مــدت
50روز بـه افـراد سـالم داده شـده اسـت اســید آراشــیدونیک در توســعه و
و مشـاهده شـده اسـت کـه افزایشـی در رشـد نورولوژیـکال نـوزادان موثر اسـت
فعالیتهـای التهابـی و متابولیتهـای وابسـته و میتوانــد باعــث افزایــش هــوش
بـه آنهـا دیـده نشـده اسـت (21 ،20 ،12 در آنهــا شــود .ایــن اثــر بــا اســتفاده
و .)34از طــرف دیگــر مشــخص شــده از مکمــل حــاوی آراشــیدونیک اســید
کــه اســید آراشــیدونیک نقــش مهمــی و DHAافزایــش بیشــتری خواهــد
در التهــاب ایجــادی در مــوارد آســیبها داشـت ( .)5در بزرگسـالان ،آسـیب وارده
و بیماریهــا ایجــاد میکنــد .البتــه بایــد بــه متابولیســم ARAم یتوانــد باعــث
توجــه داشــت کــه برخــی محققیــن از اختـالات نورولوژیـکال ماننـد آلزایمر و
جملــه Liو همــکاران ( )1994بیــان اختـالات دو قطبـی ( )Bipolarگـردد
داشــتهاند کــه مصــرف بــالای اســید ( .)22البتـه مطالعـات بـر روی ARAو
آراشـیدونیک بـرای افـرادی کـه سـابقه تاثیــر آن بــر بیمــاری آلزایمــر متفــاوت
بیمـاری التهابـی را دارنـد یـا کسـانیکه هســتند Amtul .و همــکاران ()2012
ســامت آنهــا از ایــن طریــق در خطــر بیـان کردهانـد کـه ARAو متابولیتهـای
میافتــد ممکــن اســت مشــکلاتی را آن م یتواننـد بـا شـروع بیمـاری آلزایمـر
داشـته باشـد ( .)16ایـن در حالـی اسـت مرتبـط باشـند ( )3درحالیکـه بـر اسـاس
کــه در بســیاری از مطالعــات مشــخص بررســیهای Schaefferو همــکاران
شـده کـه مکملهـای اسـید آراشـیدونیک ( ARA ،)2009مــی توانــد در مراحــل
موجــود در جیــره غذایــی افــراد ســالم، اولیـه آلزایمـر در کاهـش علائـم و کنـد
هیــچ گونــه ســمیت یــا خطــری بــرای شــدن پیشــرفت بیمــاری موثــر باشــد
ســامتی آنهــا نداشــته اســت (،14 ،9 ( .)24بــه نظــر م یرســد کــه در ایــن
20و .)34در یــک بررســی انجــام زمینــه بایــد مطالعــات بیشــتری انجــام
شـده توسـط دانشـگاه کمبریـج توسـط
گیــرد.
بــالا بــودن مصــرف اســید Chowdhuryو همــکاران ()2014
آراشــیدونیک ( )ARAموجــب التهــاب انجــام گرفتــه اســت مشــخص کــرده
در مواقعـی کـه متابولیسـم بـدن طبیعـی اســت کــه خطــر بیماریهــای قلبــی
اســت نخواهــد شــد مگــر اینکــه بطــور معنــی داری بــا ســطح بالاتــر
محصــولات لیپیــدی پراکســید شــده بــا DHA ،EPAو اســید آراشــیدونیک
آن مخلـوط شـده باشـند ARA .بـه هـر کاهـش یافتـه اسـت ( .)6انجمـن قلـب
دو محصـول ایکوزانوئیـد پیـش التهابـی امریـکا پیشـنهاد کـرده اسـت کـه افـراد
و ضـد التهابـی بـه ترتیـب قبـل و بعـد از در رژیــم غذایــی خــود حداقــل 5-10
پاســخهای التهابــی قابــل تبدیــل اســت .درصــد کالــری را از چربیهــای امــگا6
ARAهمچنیـن قابلیـت متاولیـزه شـدن کــه شــامل اســید آراشــیدونیک هــم
بــه ایکوزانوئیدهــای التهابــی در حیــن باشـد تامیـن کننـد .آنهـا همچنیـن اعـام
و بعــد از فعالیتهــای فیزیکــی را دارد کردهانــد کــه وجــود ایــن میــزان اســید
( .)12در تعــدادی از مطالعــات انجــام آراشــیدونیک یــک ریســک فاکتــور
۴۷
بـرای بیماریهـای قلبـی محسـوب نمیشـود و حتـی ممکـن اسـت در نگهـداری
حالـت بهینـه متابولیسـم و کاهـش خطـر بیماریهـای قلبـی نقـش داشـته باشـد.
در مطالعــات انجــام شــده توســط محققیــن مشــخص شــده اســت کــه اســید
آراشـیدونیک کارسـینوژن (سـرطا نزا) محسـوب نمیشـود و میـزان معمـول آن در
رژیـم غذایـی هیـچ ارتباطـی بـا ایجـاد سـرطان یـا جلوگیـری از سـرطان ندارنـد
( 25 ،15 ،4و .)33
مقایســه خصوصیــات تغذیــهای ماهــی تیلاپیــا بــا برخــی مــواد غذایــی و
آبزیــان مصرفــی معمــول
در اینجـا بـه مقایسـه برخـی از خصوصیـات تغذیـهای ماهـی تیلاپیـا بـا بعضـی
از مــواد غذایــی (جوجــه کبابــی ،گوشــت گاو و همبرگــر) و آبزیــان مصرفــی
معمـول در کشـور (قـزل آلا ،کپـور و میگـو) پرداختـه میشـود .بـر طبـق جـداول،
میـزان چربـی کل موجـود در تیلاپیـا در مقایسـه بـا گوشـت گاو و همبرگـر بسـیار
کمتــر اســت (تقریبــ ًا 5برابـر کمتــر) درحالیکــه تقریبــ ًا برابـر بــا جوجــه کبابــی
اسـت .میـزان چربـی اشـباع شـده تیلاپیـا تقریبـ ًا 6برابـر کمتـر از گوشـت گاو و
همبرگـر اسـت ولـی 1/6برابـر بیشـتر از جوجـه کبابـی اسـت .میـزان کلسـترول
تیلاپیـا کمتـر از جوجـه کبابـی و گوشـت گاو اسـت درحالیکـه از همبرگـر بیشـتر
اسـت .بـا اینکـه مقـدار PUFAدر تیلاپیـا کمتـر از هـر سـه غـذای دیگـر بـود
ولـی میـزان DHA+EPAکـه از مهمتریـن اسـیدهای چـرب ضـروری هسـتند
بســیار بیشــتر از ســه غــذای دیگــر اســت .تیلاپیــا منبــع بســیار خوبــی از نظــر
سـلنیم اسـت و از نظـر دیگـر مـواد معدنـی نیـز در حـد قابـل قبولـی میباشـد.
میـزان چربـی کل تیلاپیـا کمتـر از قـزل آلا و کپـور اسـت (حـدود 3/2-3/6برابـر
کمتــر) ولــی از میگــو بیشــتر اســت ( 3/3برابــر) .میــزان چربیهــای اشــباع شــده
تیلاپیـا نیـز کمتـر از قـزل آلا و کپـور اسـت (حـدود 1/8-2/4برابـر کمتـر) ولـی
از میگـو بیشـتر اسـت ( 3/3برابـر).
۴۸
جوجه کبابی همبرگر گوشت گاو میگو قزلآلای کپور تیلاپیا ماده غذایی
( 100گرم) (100گرم) ( 100گرم) ( 100گرم) رنگینکمان ( 100گرم) ( 100گرم) مشخصات تغذیه ای
( 100گرم)
109 264 190 85 141 127 کالری (کیلو کالری) 96
1/63 10/09 9/36 0/51 6/18 5/60 1/70 چربی کل (گرم)
0/370 3/504 3/751 0/101 1/383 1/083 0/585 چربی اشباع (گرم)
کلسترول (میلی گرم) 57 27 84 161 59 66 50
0 30/28 0 0 کربوهیدرات (گرم) 0 0 0
22/2 12/92 26/41 20/1 19/94 17/83 20/08 پروتئین (گرم)
0/400 1/42 0/431 0/152 1/507 1/431 0/363 ( PUFAگرم)
- 0/134 0/017 0/002 0/059 - 0/033 ( ALAگرم)
0 0/002 0/002 0/030 0/217 0/238 0/005 ( EPAگرم)
0/020 0 0/001 0/031 0/516 0/082 0/086 ( DHAگرم)
آهن (میلی گرم) 0/89 2/87 2/52 0/52 0/31 1/24 0/56
کلسیم (میلی گرم) 11 127 18 64 25 41 10
منیزیم (میلی گرم) 25 21 22 35 25 29 27
سدیم (میلی گرم) 51 494 79 119 51 49 52
فسفر (میلی گرم) 223 107 211 214 226 415 170
پتاسیم (میلی گرم) 252 192 339 264 377 333 302
17/8 26/2 27 سلنیم (میلی گرم) - 23/6 12/6 41/8
0/017 0/322 0/014 0/033 0/011 0/042 0/037 منگنز (میلی گرم)
جدول -1مقایسه خصوصیات تغذی های ماهی تیلاپیا با برخی مواد غذایی و آبزیان
مصرفی معمول .اطلاعات از سایت مربوط به دپارتمان کشاورزی ایالات متحده
( )USDA = United States Department of Agriculturبر اساس 100
گرم از ماده غذایی مورد نظر بدست آمده است.
کلسـترول تیلاپیـا در مقایسـه بـا قـزل آلا و کپـور کمتـر اسـت ولـی ایـن اختـاف
کـم اسـت ولـی میـزان کلسـترول در میگـو حـدود 3برابـر آنهـا میباشـد .مقـدار
PUFAدر تیلاپیـا از دو ماهـی دیگـر کمتـر اسـت (تقریبـ ًا 5برابـر کمتـر) ولـی
بیشـتر از میگـو اسـت ( 2/4برابـر) DHA+EPA .در ماهـی تیلاپیـا اختـاف نسـبت ًا
زیـادی بـا دو ماهـی دیگـر دارد (از ایـن نظـر بـه ترتیـب قـزل آلا بـا 0/733گـرم،
کپـور بـا 0/320گـرم و تیلاپیـا بـا 0/091گـرم قـرار دارنـد) ولـی از میگـو کمـی
بیشــتر اســت (در میگــو .)0/061میــزان ســلنیم تیلاپیــا از 3آبــزی دیگــر بیشــتر
اسـت ولـی از لحـاظ کلسـیم و فسـفر کمتـر اسـت.
نتیجه گیری نهایی
ممکـن اسـت یکـی از معایـب ماهـی تیلاپیـا نسـبت بـه برخـی دیگـر از ماهیـان
۴۹
(قــزل آلا ،ســالمون ،تــن و )...بالاتــر بیــان میکننــد درحالیکــه در بســیاری
بــودن امــگا 6-نســبت بــه امــگا 3-از مقــالات معتبــر ،همانطــور کــه در
باشـد ،ولـی بایـد در نظـر داشـت کـه مطالـب قبـل گفتـه شـد ،اسـتفاده از این
ماهـی تیلاپیـا جـزء ماهیـان بـا چربـی مقادیــر امــگا 6-و اســید آراشــیدونیک
کل و چربیهــای اشــباع پاییــن اســت و در افــراد ســالم خطــرات خاصــی را
از ایـن لحـاظ ایـن یـک مزیـت بـرای نــدارد و فقــط افــراد دچــار برخــی از
آن م یتوانــد محســوب گــردد .ماهــی بیماریهـا ماننـد بیماریهـای التهابـی بایـد
تیلاپیــا همچنیــن دارای مــواد معدنــی بــا احتیــاط بیشــتری آنهــا را مصــرف
مــورد نیــاز در حــد مطلــوب اســت و کننــد .در عــوض اســتفاده از آنهــا
در برخـی مـوارد از بسـیاری از ماهیـان م یتوانـد مزایـای زیـادی را هـم داشـته
دیگـر بهتر اسـت .میـزان پروتئیـن ماهی باشـد .ماهـی تیلاپیـا ماهـی بـا سـرعت
تیلاپیــا در حــدی اســت کــه م یتوانــد رشـد بالاسـت کـه از مـواد بـا پروتئیـن
بسـیار مفیـد واقـع گـردد .همانطـور کـه کــم کــه ارزا نتــر هــم هســتند میــزان
مشــخص اســت در کل بایــد بــه ایــن بــالای پروتئیــن ایجــاد م یکنــد .ایــن
نکتــه توجــه کــرد کــه ماهــی تیلاپیــا باعـث م یشـود کـه قیمـت تمـام شـده
م یتوانـد یـک وعـده غذایـی مفیدتـر و آن پاییــن باشــد و بخاطــر رشــد زیــاد،
بـا کالـری و چربـی کل و چربـی اشـباع منبـع پروتئینـی مناسـب و در دسترسـی
کمتــری نســبت بــه غذاهــای فســت بـرای مصـرف کننـدگان باشـد .وجـود
فــودی مثــل همبرگــر باشــد .همچنیــن ایـن ماهـی ارزان قیمـت در بـازار بـرای
در مقایســه بــا گوشــت گاو میــزان اقشـار پاییـن تـر جامعـه م یتوانـد تنهـا
کمتــری از چربــی کل و چربیهــای منبـع قابـل خریـد پروتئینـی باشـد .البته
اشــباع و کلســترول را دارد کــه ایــن ایـن را هـم بایـد در اینجـا متذکـر شـد
مــوارد میتواننــد بعنــوان یــک مزیــت کــه قیمــت فیلــه وارداتــی ایــن ماهــی
در مصـرف از ماهـی تیلاپیـا بخصـوص در کشــور مــا بالاتــر از قیمــت همیــن
بــرای افــراد دارای چربــی و کلســترول فیلــه وارداتــی در کشــورهای دیگــر
بــالا نســبت بــه مصــرف گوشــت گاو مثـ ًا امریـکا اسـت ( 3-2برابـر) کـه بـا
باشــند .ماهــی تیلاپیــا یکــی از ماهیــان برداشـتن واسـط ههای موجـود در بـازار
بســیار لذیــذ اســت کــه بخاطــر مــزه ایــن کالا م یتوانــد قیمــت پایی نتــری
خوبـی کـه دارد م یتوانـد تشـویق کننـده هـم داشـته باشـد .در مطالعـات بررسـی
خوبـی بـرای جامعـه بـرای اسـتفاده از شـده کـه در قبـل بـه آنهـا پرداخته شـد،
گوشـت ماهیهـا باشـد .بطوریکـه دیـده مشــخص گردیــد کــه میــزان چربــی و
م یشــود کــه در کشــورمان بســیاری از ترکیــب اســیدهای چــرب در عضلــه
افــرادی کــه تمایلــی بــرای اســتفاده از ماهـی بـه عوامـل مختلفـی ماننـد گونـه
آبزیــان را نداشــتهاند بــا ورود فیلــه ماهــی ،جیــره و رژیــم غذایــی ماهــی،
ایــن ماهــی بــه کشــور بــه اســتفاده منطقــه جغرافیایــی و شــرایط محیطــی،
از آبزیــان بیشــتر علاقمنــد شــدهاند .انــدازه ،ســن ،عوامــل ژنتیکــی و ...
بســیاری از افــرادی کــه بــا اســتفاده از م یتوانــد بســتگی داشــته باشــد .ایــن
ماهــی تیلاپیــا مخالــف هســتند علــت مســئله بیانگــر ایــن اســت کــه فیلــه
ایــن امــر را بــالا بــودن نســبت امــگا -ماهــی میتوانــد در شــرایط مختلــف
6بــه امــگا 3-و همچنیــن زیــاد بــودن دارای خصوصیــات متفاوتــی باشــد و
میــزان اســید آراشــیدونیک بــالای آن میتـوان بـا بهتـر کـردن کیفیـت رژیـم
۵۰
غذایــی ماهــی در دوره پــرورش و اســتفاده از مــوادی کــه کیفیــت فیلــه را بالاتــر
در نهایـت بـا توجـه بـه تمـام مطالـب گفتـه.م یبرنـد ماهـی بهتـری را ایجـاد کـرد
شـده میتـوان ایـن طـور برداشـت کـرد کـه مصـرف ماهـی تیلاپیـا یـک عامـل
بــه خطــر اندازنــده ســامتی جامعــه محســوب نم یشــود و هرگــز نبایــد بخاطــر
.داشـتن اشـکالاتی کـه ممکـن اسـت داشـته باشـد از سـبد غذایـی حـذف شـود
ی3ωابزـرا ایـن ماهـی در کنـار ماهیـان دیگـری کـه منبـع مناسـ بتری بلکـه اسـتفاده از
بسـیار مفیـد باشـد و کمبـود ایـن اسـیدهای چـرب را هـم هسـتند میتوانـد
.آن جبـران کـرد
: منابع مورد استفاده
1- Abou, Y; Aina, MP; Fiogbe, ED and Micha, JC.
(2013). Growth and fatty acid composition of Nile
tilapia Oreochromis niloticus L. fed Azolla-diets,
in tanks and in earthen ponds: A comparative
study. Natural Science, Vol.5, No.1, 77-83.
2- Alam, A; Moniruzzaman, S; Akter, S; Sarker, B and
Minar MH. (2014). Omega-3 and 6 Fatty Acid Imbal-
ance Found in Tilapia Feed in Various Tilapia Farms
of Southeastern Region of Bangladesh. World Journal of
Zoology 9 (3): 227-234.
3- Amtul, Z.; Uhrig, M.; Wang, L.; Rozmahel, R. F.;
Beyreuther, K. (2012). “Detrimental effects of ar-
achidonic acid and its metabolites in cellular and
mouse models of Alzheimer’s disease: Structural
insight”. Neurobiology of Aging. 33 (4): 831.e21–
31.
4- Astorg, P (2005). Dietary fatty acids and colorectal
and prostate cancers: epidemiological studies”. Bulle-
tin du cancer. 92 (7): 670–84. PMID 16123006.
5- Birch, Eileen E; Garfield, Sharon; Hoffman, Dennis
R; Uauy, Ricardo; Birch, David G (2007). A randomized
controlled trial of early dietary supply of long-chain
polyunsaturated fatty acids and mental development in
term infants. Developmental Medicine & Child Neurolo-
gy. 42 (3): 174–181.
6- Chowdhury, R; Warnakula, S; Kunutsor, S; Crowe,
F; Ward, HA; Johnson, L; Franco, OH; Butter-
worth, AS; Forouhi, NG; Thompson, SG; Khaw,
۵۱
KT; Mozaffarian, D; Danesh, J; Di Angelantonio,
E (Mar 18, 2014). Association of dietary, circu-
lating, and supplement fatty acids with coro-
nary risk: a systematic review and meta-analy-
sis. Annals of Internal Medicine. 160 (6): 398–406.
7- Crawford, MA; Sinclair, AJ (1971). Nutri-
tional influences in the evolution of mammali-
an brain. In: lipids, malnutrition & the develop-
ing brain. Ciba Foundation symposium: 267–92.
8- El-Sayed, A. Tilapai Culture. CABI Publica-
tion. 2006, doi: 10.1079/9780851990149.0000
9- Elson,GJ;Schmidt,PC;Bartolini,G;Kelley,DS;Phin-
ney, SD; Kyle, D; Silbermann, S; Schaefer, EJ (1997).
The effect of dietary arachidonic acid on plasma
lipoprotein distributions. Lipids, 32(4), pp.427-433
10- Falk-Petersen, S.; et al. (1998). Lipids and fatty ac-
ids in ice algae and phytoplankton from the Marginal
Ice Zone in the Barents Sea. Polar Biology. 20 (1): 41–47.
11- Ferrucci, L; Cherubini, A; Bandinelli, S; Barta-
li, B; Corsi, A; Lauretani, F; Martin, A; Andres-Lacue-
va, C; Senin, U; Guralnik, JM (2006). “Relationship
of plasma polyunsaturated fatty acids to circulat-
ing inflammatory markers”. The Journal of Clini-
cal Endocrinology and Metabolism. 91 (2): 439–46.
12- Harris, WS; Mozaffarian, D; Rimm, E; Kris-Ether-
ton, P; Rudel, LL; Appel, LJ; Engler, MM; Engler,
MB; Sacks, F (2009). “Omega-6 fatty acids and
risk for cardiovascular disease: a science advisory
from the American Heart Association Nutrition
Subcommittee of the Council on Nutrition, Phys-
ical Activity, and Metabolism; Council on Car-
diovascular Nursing; and Council on Epidemiol-
ogy and Prevention”. Circulation. 119 (6): 902–7.
13- Hossain, MA (2011). Fish as Source of n-3
Polyunsaturated Fatty Acids (PUFAs), Which
One is Better-Farmed or Wild? Advance Journal of
Food Science and Technology 3(6): 455-466, 2011.
14- Kelley, DS; Taylor, PC; Nelson, GJ; MacK-
ey, BE (1998). “Arachidonic acid supple-
۵۲
mentation enhances synthesis of eicosanoids
without suppressing immune functions in
young healthy men”. Lipids. 33 (2): 125–30.
15- Leitzmann, MF; Stampfer, MJ; Michaud, DS; Au-
gustsson, K; Colditz, GC; Willett, WC; Giovannucci,
EL (2004). “Dietary intake of n-3 and n-6 fatty acids
and the risk of prostate cancer”. The American Journal
of Clinical Nutrition. 80 (1): 204–16. PMID 15213050.
16- Li, B; Birdwell, C; Whelan, J (1994). “Antithet-
ic relationship of dietary arachidonic acid and
eicosapentaenoic acid on eicosanoid production
in vivo”. Journal of lipid research. 35 (10): 1869–77.
17- MacDonald, ML; Rogers, QR; Morris, JG (1984).
“Nutrition of the Domestic Cat, a Mammalian Car-
nivore”. Annual Review of Nutrition. 4: 521–62.
18- MacLean CH, Newberry SJ, Mojica WA, Khanna P,
IssaAM, Suttorp MJ, Lim YW, Traina SB, Hilton L, Garland
R, Morton SC (2006-01-25). “Effects of omega-3 fatty ac-
ids on cancerrisk: a systematic review”. JAMA: the Jour-
nal of theAmerican MedicalAssociation. 295 (4): 403–15.
19- Molnar, T; Biro, J; Hancz, C; Romvari, R; Varga, D;
Horn, P and Szabo, A. (2012). Fatty acid profile of fillet,
liver and mesenteric fat in tilapia (Oreochromis niloti-
cus) fed vegetable oil supplementation in the finishing
period of fattening. Arch Tierz 55 (2012) 2, 194-205.
20- Nelson, GJ; Schmidt, PC; Bartolini, G; Kel-
ley, DS; Kyle, D (1997). “The effect of dietary
arachidonic acid on platelet function, plate-
let fatty acid composition, and blood coag-
ulation in humans”. Lipids. 32 (4): 421–5.
21- Pantaleo, P; Marra, F; Vizzutti, F; Spadoni, S;
Ciabattoni, G; Galli, C; La Villa, G; Gentili-
ni, P; Laffi, G (2004). “Effects of dietary sup-
plementation with arachidonic acid on plate-
let and renal function in patients with cir-
rhosis”. Clinical science. 106 (1): 27–34.
22- Rapoport, SI (2008). “Arachidonic acid and the
brain”. The Journal of Nutrition. 138 (12): 2515–
20.
۵۳
23- Rizos EC, Ntzani EE, Bika E, Kostapanos MS, Elis-
af MS (September 2012). “Association Between Ome-
ga-3 Fatty Acid Supplementation and Risk of Major
Cardiovascular Disease Events A Systematic Review
and Meta-analysis”. JAMA. 308 (10): 1024–1033.
24- Schaeffer, EL; Forlenza, OV; Gattaz, WF (2009).
“Phospholipase A2 activation as a therapeutic ap-
proach for cognitive enhancement in early-stage
Alzheimer disease”. Psychopharmacology. 202 (1–
3): 37–51.
25- Schuurman, AG; Van Den Brandt, PA; Dorant, E;
Brants, HA; Goldbohm, RA (1999). “Association of en-
ergy and fat intake with prostate carcinoma risk: re-
sults from The Netherlands Cohort Study”. Cancer. 86
(6): 1019–27.
26- Scorletti E, Byrne CD (2013). “Omega-3 fatty ac-
ids, hepatic lipid metabolism, and nonalcoholic fatty
liver disease”. Annual Review of Nutrition. 33 (1): 231–
48.
27- Stevanato, BF; Almeida, VV; Matsushita, M; Oli-
veria, CC; Souza, NE and Visentainer, JV. (2008). Fat-
ty acids and nutrients in the flour made from tilapia
(Oreochromis niloticus) heads. Ciênc. Tecnol. Aliment.,
Campinas, 28(2): 440-443.
28- U,kaya, T.; Gondaira, T.; Kashiyae, Y.; Kotani,
S.; Ishikura, Y.; Fujikawa, S.; Kiso, Y.; Sakakibara, M.
(2007). “Arachidonic acid preserves hippocampal neu-
ron membrane fluidity in senescent rats”. Neurobiolo-
gy of Aging. 28 (8): 1179–1186.
29- Wang, ZJ; Liang, CL; Li, GM; Yu, CY; Yin, M
(2006). “Neuroprotective effects of arachidonic acid
against oxidative stress on rat hippocampal slices”.
Chemico-biological interactions. 163 (3): 207–17.
30- Watters, CA; Rosner, LS; Franke, AA and Asato,
AE. (2012). Omega-3 Fatty Acid, Selenium, and Mer-
cury Content of Aquaculture Products in Hawai‘i.
Foods and Nutrition October 2012, University of Hawai’i
Manoa.
۵۴
31- Watters, CM; Rosner, LS; Franke, AA; Dominy, WG;
Klinger-Bowen, R and Tamaru, CS. (2013). Nutritional
Enhancement of Long-Chain Omega-3 Fatty Acids in
Tilapia (Oreochromis honorum). The Israeli Journal of
Aquaculture - Bamidgeh, IJA_65.2013.869, 7 pages.
32- Weaver, KL; Ivester, P; Chilton, JA; Wilson, MD;
Panddey, P; Chilton, FH. (2008): The content of favorable
and unfavorable polyunsaturated fatty acids found in
commonly eaten fish. J Am Diet Assoc, 108: 1178-1185.
33- Whelan, J; McEntee, MF (2004). “Dietary (n-6)
PUFA and intestinal tumorigenesis”. The Journal of Nu-
trition. 134 (12 Suppl): 3421S–3426S. PMID 15570048
34- Wilborn, C, M Roberts, C Kerksick, M Iosia, LTaylor,
B Campbell, T Harvey, R Wilson, M. Greenwood, D
Willoughby and R Kreider. Changes in whole blood
and clinical safety markers over 50 days of con-
comitant arachidonic acid supplementation and
resistance training. Proceedings of the International
Society of Sports Nutrition (ISSN) Conference June
15–17, 2006.
35- Zanqui, AB; Souza, AHP; Gohara, AK; Nishiyama,
MF; Ribeiro, RP; Souza, NE; Visentainer, JV; Gomes,
STM and Matsushita, M. (2015). Multivariate study of
Nile tilapia byproducts enriched with omega-3 and
dried with different methods. Food Science and Technol-
ogy, ISSN 0101-2061
۵۵
قطعـی سـنجش کیفیـت آن 20آزمایـش تشـخیص عسل
کیفیـت عسـل اسـت کـه در آزمایشـگاههای مرتبط
حمیده استکی
انجـام میشـود.
کلیــد واژه :عســل ،حرار تدهــی، کارشناس آزمایشگاه
پاستوریزاســیون ،غــذا-دارو ،کیفیــت عســل اداره کل دامپزشکی استان چهارمحال و بختیاری
Email: [email protected]
مقدمه دکترای حرفه ای دامپزشکی .دانشکدۀ دامپزشکی ،دانشگاه
عســل از قندهــای :فروكتــوز (قنــد میــوه)،
گلوكــز ،مالتــوز ،ســاکاروز و ســایر قندهــا ســاخته شهرکرد
شـده اسـت .عسـل یـا طـای مایـع حـاوي بيـش
از 70مـاده مفيـد بـراي بـدن انسـان اسـت .همچنين عسـل -طـای مایـع -متشـکل از بیـش از
عســل داراي آنزيمهــاي مفيــدي از جملــه: 70مـاده نظیـر قندهـای سـاده ،آنزیـم هـا ،ویتامیـن
دیاســتاز) ،(Diastaseاینورتــاز)،(Invertase هـا و مـواد معدنـی اسـت کـه دسـته ای از ایـن مواد
گلوکـز اکسـیداز ،اسـید فسـفاتاز و پروتئاز و ...اسـت از طریـق شـهد گل تأمیـن و مابقـی توسـط زنبـور
کـه برخـی در شـهد و گـردۀ گل هـا وجـود دارنـد عســل تولیــد و بــه آن اضافــه میشــود .بــا فراینــد
و برخـی توسـط خـود زنبـور تولیـد و بـه آن اضافـه حرار تدهــی و پاستوریزاســیون عســل ،گرچــه
م یشـوند .عسـل ،در ردهبنـدي غذاهـاي سرشـار از محتـوای میکروبـی آن کاهـش مییابـد ا ّمـا برخـی از
آنزيــم ،مقــام نخســت را بــه خــود اختصــاص داده مـواد ماننـد آنزیـم هـای مفیـد درون آن غیـر فعـال
اسـت .ضمنـ ًا مـواد معدنـي مختلفـي ماننـد كلسـيم، میشـوند .از دیربـاز تاکنـون خـواص دارویی بسـیاری
سـديم ،پتاسـيم ،منيزيـم ،آهـن ،كلـر ،فسـفر ،گوگرد از جملـه :خـواص آنتـی اکسـیدانی ،ترمیـم و بهبـود
و يــد نيــز در عســل يافــت ميشــوند( .)11عســل زخــم ،تســکین بیمار یهــای خــود ایمــن نظیــر:
بـه عنـوان يـك مـادۀ كامـل غذايـي داراي انـواع اگزمـا و پسـوریازیس ،خـواص ضدمیکروبی ،تسـکین
ويتامي نهــا از جملــه B1, B2, B3, B5, B6, C, زخـم معـده باکتریایـی ،بهبـود عملکـرد مغـز؛ حافظه
E, Kهمچنیــن اســيدهاي آلــي (اســيد ماليــك، و خــواب ،تســکین گلــودرد و ...بــرای ایــن مــاده
اســید وينيــك ،اســید ســيتركي ،اســید لاكتيــك و برشـمرده شـده اسـت .بـه دلیـل داشـتن خـواص
اسـید اگزاليـك) و پروتئيـن هـا بـوده و ميتوانـد٣١٥ و اثــرات دارویــی آن را اصطلاحــ ًا غــذا-دارو مــی
تـا ٣٣٥يكلوكالـري انـرژي بـه ازاي هـر 100گـرم نامنـد .سـالانه حجـم بالایـی از آن جهـت مصـارف
گوناگــون مــورد اســتفاده قــرار م یگیــرد .بنابرایــن
توليــد کنــد(.)11 تشـخیص اصالـت ایـن محصـول ،مهـم بـوده و راه
اصطـاح «غـذا-دارو» بـه مواد یـا محصولاتی
گفتـه میشـود کـه عـاوه بـر ارزش غذایـی دارای
خـواص دارویـی ،اثرات پیشـگیری کننـده از بیماریها
یـا اثرات درمانی هسـتند .عسـل بـا داشـتن ترکیبات
و ویژگیهـای منحصـر بهفـرد ،عـاوه بـر آنکـه بـه
عنـوان یـک مادۀ غذایی ارزشـمند و مغذی محسـوب
میشـود ،دارای اثرات دارویی اسـت و یک غذا-داروی
شــفابخش اســت ( .)10همچنیــن عســل دارای
خـواص ضـد عفونـي كنندگـي و حفاظـت مـواد آلـي
در مقابــل تجزيــه و فســاد ميباشــد .ابــن ســينا در
۵۶
كتـاب قانـون در خصـوص عسـل چنیـن میگویـد :فروکتــوز و گلوکــز میکنــد .ایــن کار زنبورعســل
هنـگام زيـاد شـدن بلغـم ،انـدرون را تقويـت ،نيـرو باعـث میشـود کـه مصـرف شـهد بـرای زنبورهـا
را زيـاد ،اشـتها را بـاز مكينـد ،عسـل خوراكي اسـت
راحتتـر شـده و عسـل در مقابـل فسـاد باکتریایـی كـه جوانـي را جاويـدان ميسـازد ،حافظـه را نيـرو
مقـاوم شـود(.)22 مـي بخشـد و گذشـته را در خاطـره زنـده مكينـد،
تصــور اشــتباهی وجــود دارد کــه برخــی انديشـه را پـاك و زبـان را ميگشـايد(.)5
افــراد ،عســل را مدفــوع زنبــور عســل میداننــد. مراحل تولید عسل
ایـن در حالـی اسـت کـه سیسـتم گـوارش زنبـور
زنبورهــای عســل دو شــکم دارنــد .یــک بــا سیســتم تولیــد عســل آن کامــ ًا مجزاســت.
شــکم کــه از آن بــرای ذخیــره شــهد اســتفاده خاطــر نشــان میســازد ،زنبــور عســل ،ســرآمد
میکننــد و دیگــری کــه بــرای هضــم غــذای همــۀ حشــرات اســت و هرگــز داخــل کنــدو
خودشــان اســت .زنبورهــای کارگــر بــه وســیله مدفــوع نمیکنــد(.)18،19،23
تغلیظ عسل زبـان خرطـوم ماننـد خـود ،شـهد را از درون گلهـا
میمکنـد و در کیسـۀ عسـلی خـود -کـه در واقـع
شـکم دوم زنبورعسـل اسـت -ذخیـره میکننـد .در بـالزدن سـریع زنبورهـا ،آب اضافـی موجـود
ایـن کیسـه ،شـهد بـا آنزیمهـا و بـزاق زنبورعسـل در عسـل را تبخیـر میکنـد و بـه حـدود 18درصـد
مخلــوط میشــود .شــکم دوم زنبورعســل میتوانــد میرســاند .خــوب اســت بدانیــم کــه زنبورهــای
عســل هرگــز نمیخوابنــد و اگــر در شــب ،بیــن
کندوهــا قــدم بزنیــم صــدای وزوز زنبورهایــی حــدود 70میلیگــرم شــهد ذخیــره کنــد .یعنــی
را میشــنویم کــه مشــغول تبخیــر آب عســل معـادل وزن خـود زنبـور!!! و بـرای اینکـه شـکم
و دهــان بــه دهــان کــردن آن هســتند .پــس از دوم را پــر از شــهد کنــد بایــد از حــدود 100تــا
اینکــه زنبــور عســل ســاکارز (قنــ ِد شــکر) را بــه 150گل بازدیــد کنــد(.)22
فروکتـوز و گلوکـز تبدیـل و عسـل را تغلیـظ کـرد؛
وقتـی زنبـور عسـل بـه کنـدو میرسـد شـهد آن را در خانـه هـای شـش ضلعـی ذخیـره میکنـد
جمـع آوری شـده را بـه زنبورهـای کارگـر داخـل و بـا لایـه ای از مـوم نـازک کـه بـه آن پولـک
کنــدو منتقــل میکنــد یــا بــه صــورت نــارس آن میگوینــد درب اســتوانه را -تــا زمان یکــه خــود
را رهــا میکنــد و مجــدداً بــه جمــع آوری شــهد زنبورهـا عسـل را بخورنـد و یـا زنبـوردار عسـل را
برداشـت کنـد -پلمـب م یکنـد( .)23در مناطقـی
از کشــور کــه رطوبــت موجــود در هــوا بــالا و م یپـردازد .زنبورهـای داخـل کنـدو شـهد موجـود
نزدیـک دریـا هسـتند ،زنبورهـا نمیتواند میـزان آب در شــکم زنبــور دیگــر را میمکنــد و بــه طــور
موجـود در عسـل را بـه مقـدار مطلـوب برسـانند و مرتـب ایـن شـهد را دهـان بـه دهـان میکننـد و
آن را بـا آنزیمهـای خاصـی کـه در بدنشـان ترشـح بـه همیـن دلیـل ایـن عسـل هـا رقیقتـر هسـتند.
میشــود مخلــوط میکننــد و طــی ایــن فرآینــد امــا در مناطــق کوهســتانی و خشــک ،زنبــور بــه
قندهــای مرکــب موجــود در شــهد بــه قندهــای راحتــی عســل را تغلیــظ میکنــد(.)14
ســاده تبدیــل میشــوند .بیشــتر قنــد مرکــب
موجــود در شــهد ســاکارز اســت .زنبورعســل بــا
ترشــح آنزیمهــای خــاص ســاکارز را تبدیــل بــه
۵۷
دهنــدۀ منشــأ گیاهــی یــا همــان شــهد غالــب موم عسل:
عســل اســت و بــا توجــه بــه مــواد معدنــی و مــوم از هشــت غــدۀ مــوم ســاز واقــع در
قســمت زیریــن بنــد شــکمی زنبورهــای کارگــر
اجــزای دیگــر موجــود در شــهد ،رنــگ عســل جـوان تولیـد میشـود کـه بـه مـرور زمـان و بـا
مشــخص میشــود .البتــه شــرایط نگهــداری و
افزایـش سـن زنبورهـای کارگـر ،توانایـی تولیـد حـرارت هـم روی رنـگ عسـل تاثیـر میگـذارد.
مــوم در آنهــا کاهــش مییابــد .مومهــای ترشــح بــه ایــن صــورت کــه حــرارت زیــاد و گذشــت
شــده در ابتــدا بــه صــورت فلســهای کوچــک زمـان ،باعـث تیـره شـدن عسـل میشـود .میـزان
و نامنظــم بیضــی شــکل هســتند کــه در آب تیــره شــدن رنــگ عســل بــه اســیدیته )،(pH
و هــوای گــرم هنگامــی کــه زنبورهــا در حــال میــزان نیتــروژن و گلوکــز موجــود در عســل
تغذیــه هســتند ترشــح میشــود .قســمت زیــادی
بســتگی داشــته و رابطــۀ مســتقیم بــا افزایــش از عســل و شــهد در زمــان ترشــح مــوم توســط
دمـا دارد و در دماهـای بالاتـر سـریعتر رخ میدهـد. زنبورهــای کارگــر مصــرف میشــود .زنبورهــا
بـرای تولیـد حـدود نیـم کیلـو مـوم ،تقریبـا 3/2بـه طـور کلـی عسـل هـای روشـن طعـم ملایـم
کیلوگـرم عسـل را مصـرف میکننـد .برای سـاخت و عسـل هـای تیـره طعـم تندتـری دارنـد .ا ّمـا
شـانههای کنـدو ،مـوم تولیـد شـده توسـط زنبـور ایــن موضــوع عمومیــت نــدارد(.)21
حرار تدهی عسل جویــده میشــود و آنزیــم هــای مختلفــی بــه آن
اضافــه میشــود(.)14
در برخــی فروشــگاهها ،عســل حــرار تداده ظاهر عسل
شــده و یــا پاســتوریزه توزیــع میشــود .حــرارت
بـالا بـا اینکـه موجـب از بیـن بـردن مخمرهـای هنــگام خریــد عســل اولیــن چیــزی کــه
مضـر درون عسـل و بهبـود رنـگ و قـوام عسـل،
دیــده و قضــاوت میشــود ،رنــگ عســل اســت .همچنیــن باعــث کاهــش ُرس کــردن یــا بــه
اگـر چـه از روی رنـگ عسـل میتـوان اطلاعاتـی اصطــاح شــکرکزدن عســل میشــود بــا ایــن
در مـورد عسـل بـه دسـت آورد امـا بـه هی چوجـه وجــود بســیاری از مــواد مغــذی و مفیــد درون
نمیتـوان اصـل بـودن آن را تعییـن کـرد .خیلـی عسـل ماننـد آنزیـم هـای مفیـد و ضـد میکروبـی
از افـراد تیـره بـودن عسـل را نشـانۀ کیفیـت آن درون عسـل را از بیـن میبـرد یـا غیرفعـال میکند!!
لازم بــه ذکــر اســت کــه اصطــاح میداننـد ،درحال یکـه عسـل میتوانـد تقلبـی بـوده
شــکرکزدن یــا ُرس کــردن عســل ،ربطــی بــه و رنـگ آن بـا حـرارت دادن ،تیـره شـده باشـد.
شـکر و حضـور آن در عسـل نـدارد و ایـن پدیـده البتــه بایــد توجــه داشــت کــه تحقیقــات نشــان
داده کــه عســلی کــه رنــگ آن بــه صــورت یـک فراینـد شـیمیایی ،ناشـی از تبلـور قندهـای
طبیعــی تیــره اســت ،مقــدار آنتیاکســیدان و مختلف درون عسـل اسـت و در عسـل 100درصد
طبیعـی هـم رخ میدهـد و از شـاخصهای عسـل مــواد معدنــی بیشــتری دارد.
حـرارت ندیـده ،پدیـدۀ ُرس کـردن یـا اصطلاحـ ًا
رنـگ عسـل چـه تیـره و چـه روشـن نشـان شــکرکزدن اســت!!(.)8
۵۸
دارای خاصیـت ضـد التهابـی نیـز هسـت و منجـر
بــه افزایــش ســرعت التیــام زخــم ،ســوختگی و
زخمهــای دیابتــی میشــود(.)7
-4بهبود عملکرد مغز و حافظه:
بــا کاهــش اســترس اکســیداتیو و تولیــد
فاکتورهـای عصبـی دخیـل در عملکـرد مغـز ،بـه
بهبــود عملکــرد آن کمــک م یکنــد()21
-5کمک به فرایند گوارش و هضم غذا:
مصــرف عســل در برخــی بیماریهــای تصویر شماره .2تفاوت ظاهری عسل حرارت
گوارشــی و اســهال توصیــه میشــود .مطالعــات داده شده و عسل خام
نشـان میدهـد کـه عسـل در بهبـود زخـم معـدۀ
محاســن عســل خــام (حــرارت ناشـی از بیمـاری باکتریایـی هلیکوباکتـر پیلـوری
) (Helicobacter pyloriمؤثــر اســت.
ندیــده)
همچنیـن موجـب کاهـش برگشـت اسـید معـده -1خواص آنت یاکسیدانی:
بــه مــری یــا رفلاکــس ( )Refluxمیشــود.
گیاهــان دارای مــواد مفیــدی نظیــر عسـل دارای مـواد مغـذی اسـت کـه باعـث
آنت یاکســیدانها هســتند کــه آنهــا را از گزنــد تکثیـر باکتریهـای مفید درون روده انسـان میشـود.
حشــرات و اثــرات نــور فرابنفــش خورشــید ایـن باکتریهـا نـه تنهـا بـرای هضـم غـذا ،بلکـه
محافظـت میکنـد .عسـل خـام حـاوی مقادیـری از بـرای سـامتی نیـز مفیـد هسـتند(.)18
ایـن آنتـی اکسـیدان هـای گیاهـی اسـت .برخـی
عسـلها مشـابه میـوه هـا و سـبزیجات دارای میزان -6تسکین گلو درد و آسم:
بالایـی آنتیاکسـیدا ن هسـتند و بـا حـرارت دادن،
یکــی از درمانهــای قدیمــی و آســان بــرای ایـن دسـته از مـواد مفیـد عسـل از بیـن م یرونـد.
گلـو درد در سـرماخوردگی هـا اسـتفاده از ترکیـب لازم بــه ذکــر اســت کــه آنتــی اکســیدانها مــواد
آب ،عسـل و لیمـو تـرش بـوده اسـت .همچنیـن مفیــدی هســتند کــه ســلولهای بــدن را در برابــر
مصـرف عسـل منجـر بـه بهبـود علایـم آسـم و فرآینــد پیــری ،برخــی ســرطانها و بیماریهــای
تنگــی نفــس در بیمــاران شــده اســت .مطالعــات
نشــان داده کــه عســل بــه انــدازه داروی قلبی-عروقــی محافــظ میکنــد(.)13
-2خــواص ضــد باکتــری و ضــد قارچــی دکســترومتورفان)(Dextromethorphan
سـرفه را کاهـش میدهـد و کافـی اسـت یـک یـا عســل:
دو قاشــق عســل را در هنــگام گلــو درد و ســرفه
عسـل خـام بـه دلیـل آنزیمهایـی کـه دارد امتحــان کنیــد!(.)18
واجــد خــواص ضــد باکتریایــی اســت(.)11،17
-7کاهش بیخوابی:
-3خواص ضد التهابی عسل:
یکــی دیگــر از محاســن مصــرف عســل،
مطالعـات نشـان میدهـد کـه عسـل عـاوه بهبـود کیفیـت خـواب اسـت .عسـل بـا بـالا نگـه
بــر خــواص ضــد میکــروب و آنت یاکســیدانی ،داشــتن قنــد خــون و کاهــش مصــرف ذخایــر
۵۹
گلیکــوژن ( )Glycogenکبــدی منجــر بــه انــواع عســل از نظــر کیفیــت و
ایجــاد خــواب عمیــق در انســان میشــود( .)6خلــو ص :
عسـ لهای تولیـدی عرضـه شـده در بـازار -8جایگزین مناسب شکر سفید:
را از نظـر کیفیـت و خلـوص بـه سـه دسـته میتوان بـه طـور متوسـط هـر 100گـرم عسـل 304
تقسـیم کـرد: کیلوکالـری و هـر 100گـرم شـکر 380کیلوکالری
عسل کامل ًا طبیعی: انـرژی آزاد میکنـد .از طرفـی مصـرف شـکر صرفـ ًا
قنــد خــون را ســریع بــالا میبــرد ،درحالیکــه
مصــرف عســل ،عــاوه بــر افزایــش تدریجــی عســلی اســت کــه زنبــور عســل پــس از
قنــد خــون ،منجــر بــه پایــداری انســولین خــون تغذیــه از گیاهــان مختلــف ،آن را بــا عمــلآوری،
نیــز میشــود .شــکر فقــط حــاوی قنــد ســاکارز سـاخته و پرداختـه میکنـد .ایـن مـاده شـیرین و
اســت ولــی عســل دارای قندهــای ســادۀ دیگــر ،غلیـظ توسـط زنبـوران عسـل ،پـس از جمـع آوری
آنزیمهــای مفیــد ،مــواد معدنــی و ویتامینهــای شـهد گلهـا بـا تغییـر در بـدن زنبورهـا و در داخـل
فـراوان اسـت .بـه عـاوه مصـرف همزمـان عسـل کنــدو ،تولیــد و ذخیــره میشــود(.)1،2،3،4،9،15
بـا دارچیـن موجـب افزایـش سـطح انسـولین خون
عسل تغذیهای: و سـبب تسـریع ورود قنـد از خـون بـه سـلولهای
بــدن میشــود .بــه همیــن دلیــل توصیــه میشــود مــادۀ شــیرینی اســت کــه زنبــور عســل در
جهـت کاهـش وزن و در افـراد دیابتـی (تحـت نظر تولیــد آن عــاوه بــر اســتفاده از شــهد گلهــا و
پزشـک) از عسـل بـه همـراه دارچیـن بـه جـای گیاهـان ،از شـربت ،شـکر و یـا سـایر مـواد قنـدی،
شـکر سـفید یـا قنـد اسـتفاده شـود )6،18،21(.اسـتفاده کـرده باشـد .بـا انجـام آزمایشـات متعـدد
کــه یکــی از آنهــا انــدازه گیــری ســاکارز (قنــ ِد
شـکر) در عسـل اسـت ،میتـوان بـه ایـن موضـوع
پـی بـرد .میـزان سـاکارز در عسـل طبیعـی نبایـد
بیشـتر از پنـج درصـد باشـد.
تغذیــۀ زنبــور بــا شــکر یــا شــربت معمــول ًا خطر مصرف عسل خام
در فصـل پاییـز و پـس از برداشـت عسـل ،جهـت عسـل خـام در شـرایط خاصـی میتوانـد حامل
تأمیـن ذخیـرۀ غذایـی زنبورهـا و در زمسـتان امـر سـم بوتولینـوم ) (Botulinum toxinباشـد .بـه
عــادی محســوب میشــود .ایــن تغذیــه گاهــی همیـن دلیـل مصـرف آن در کـودکان کمتـر از 12
در ابتــدای فصــل بهــار جهــت کمــک بــه رشــد
کلنــی نیــز انجــام میشــود .در ایــن مــوارد، مـاه ،بایـد محتاطانـه باشـد!!(.)14
شــربت شــکر توســط زنبــور مصــرف میشــود و
وارد عسـل نمیشـود .امـا در هـر صـورت اینگونـه
عســل کیفیــت و خــواص عســل طبیعــی را
نــدارد(.)1،2،3،4،9،15
عسل تقلبی
بعضــی افــراد متقلــب نیــز بــدون دخالــت
زنبــور ،بــا مــواد قنــدی ،آب ،اســانس ،اســید
سـیتریک و یـا شـیره میـوه هایـی چـون خرمـا،
۶۰
-13اسیدیتۀ آزاد تـوت و مـواد نشاسـته ای اقـدام بـه تولید عسـلهای
pH-14 تقلبــی و عرضــه آن بــه بــازار مینماینــد .ایــن
عسـلهای مصنوعـی تهیـه شـده از شـیرۀ میـوه هـا
-15قندکل یـا گلوگـز تجـاری ،هسـتند و خاصیـت درمانـی و
-16گلیسرول غذایـی نداشـته و بـرای سـامتی انسـان نیـز مضـر
میباش ـند.
-17سنجش قندها ایــن نــوع عســلهای تقلبــی بــه راحتــی
-18شمارش کپکها در آزمایشــگاه و حتــی انجــام بعضــی تســتهای
-19شـمارش مخمرهـای اُسـموتیک (سـاکارو فیزیکـی قابـل تشـخیص هسـتند .در نـوع دیگـری
از ایـن عسـلهای تقلبـی افـراد سـودجو با افـزودن و
مایسـز روکسـی) مخلـوط کـردن ترکیبـات ذکـر شـده و بـه خصوص
-20شــمارش اســپورهای کلســتریدیومهای گلوگـز مایـع تجـاری (بـادکا) بـه عسـل تولید شـده
در کندوهـا اقـدام بـه تولیـد عسـل ناخالـص تقلبـی
احیــا کننــدۀ ســولفیت مینماینـد تـا حجـم محصـول تولیـدی خـود را بـالا
ببرنــد(.)1،2،3،4،9،15
راههای تشخیص عسل با کیفیت:
جهت شناسـایی کیفیت عسـل در آزمایشـگاه
اداره اسـتاندارد و آزمایشـگاههای دیگـر 20آزمـون
زیر ،قابـل انجـام اجراسـت(.)1،2،3،4،9،15
-1ساکاراز
-2ساکارز
-3پرولین
-4هیدروکسی متیل فورفورال()HMF
-5دیاستاز
-6رطوبت
-7خاکستر
-8هدایت الکتریکی
-9مواد نامحلول در آب
-10اتانول
-11نسبت فروکتوز به گلوکز
-12قند احیا کننده
۶۱
رنـگ عسـل بـا توجـه بـه اینکـه زنبـور عسـل بیشـتر از شـهد چـه گلـی اسـتفاده کـرده اسـت
متفـاوت اسـت .ادارۀ کشـاورزی آمریـکا آن را بـه هفـت رنـگ تقسـیم کـرده کـه عبارتنـد از کهربایـی
تیـره ،کهربایـی ،کهربایـی روشـن ،کهربایـی خیلـی روشـن ،سـفید ،سـفید روشـن و سـفید آبکـی ،دامنـه
ایـن رنگهـا را میتوانیـد در شـکل زیـر مشـاهده کنیـد()21
تصویر شماره .1دامنۀ رنگی در عسل
منابع مورد استفاده :
.1استاندارد ملی ایران ( 11141-1و )11141-2عسل -تعیین فعالیت ساکاراز با
روش های ساینتالر و هاردون؛ .1387
.2استاندارد ملی ایران ( )۱۲۱۸۷عسل -اندازهگیری قندها-روش گاز
کروماتوگرافی؛ .1388
.3استاندارد ملی ایران ( )12048عسل -اندازه گیری هیدروکسی متیل فورفورال-
روش فتومتری وینتکلر؛ .1388
.4استاندارد ملی ایران ( )۷۶۱۰عسل -ویژگیها و روشهای آزمون میکروبیولوژی؛
.1386
.5عوامل و داروهاي مؤثر بر اشتها و ارتباط آن با اخلاط از ديدگاه طب سنتي ايران.
الهام عمارتكار ،حسن نامدار ،فرزانه غفاري .فصلنامه تاريخ پزشكي سال سوم ،شماره
نهم ،زمستان1390
۶۲
6- Axe Josh. Raw Honey Benefits for Healing + 20 Popular Honey
Uses .October 26, 2018
Barhum Lana .Can people with type 2 diabetes eat honey? Last-7
updated Fri 22 March 2019
8-Berry Jennifer. How are raw honey and regular honey different?
Last reviewed Mon 15 April 2019..Reviewed by Katherine Marengo
LDN, RD
9-Codex standard 12-1981 for Honey, Rev.1 1987 and Rev.2-2001
10- Commission C. A. (1989). Codex Standards for Sugars
(Honey), Worldwide Standard. FAO-WHO, CAC, Vol. 3.
11- Deb Mandal Manisha and Mandal Shyamapada. Honey: its medicinal
property and antibacterial activity. Asian Pac J Trop Biomed. 2011
Apr; 1(2): 154–160.
12- Eteraf-Oskouei Tahereh and Najafi Moslem. Traditional and
Modern Uses of Natural Honey in Human Diseases: A Review. Iran J
Basic Med Sci. 2013 Jun; 16(6): 731–742.
13- Goodman M, Bostick RM, Kucuk O, et al. Clinical trials of
antioxidants as cancer prevention agents: past, present, and future.
Free Radical Biology & Medicine. 2011;51(5):1068–1084..
14- Goldman Rena. Medically reviewed by Katherine Marengo, LDN,
RD on December 13, 2018
15- Hadley Debbie. How Honey Bees Make Beeswax .The Composition
and Uses of Wax Made By Honey Bees. .Updated February 06, 2019
16-Harmonized Methods of the International Honey Commission-2009
17-Israili ZH .Am J Ther. Antimicrobial properties of honey. 2014 Jul-
Aug;21(4):304-23
18- Jessimy Michael . Impressive Health Benefits of Honey Food &
Nutrition. May 13, 2019
UC Davis Department.19- Keatley Garvey Kathy . Honey is not bee vomit
۶۳
of Entomology and Nematology. October 6, 2014
20- Marengo Katherine. The top 6 raw honey benefits medically.
LDN, RD on December 13, 2018 — Writ
ten by Rena Goldman
21- Nordqvist Joseph. Everything you need to know about honey.
Last updated Wed 14 February 2018.. Reviewed by Natalie Olsen,
RD, LD, ACSM EP-C
22-Othman Zahiruddin , Zakaria Rahimah , Nik Hussain Nik Hazlina.
Potential Role of Honey in Learning and Memory. Medical Sciences,
2015. Med. Sci.,Volume 3, Issue 2 (June 2015) , Pages 3-54
Palermo Elizabeth - Writer Staff .What Is-23
Honey? June 20, 2013 Animals
24- Riddle Sharla. The Chemistry of Honey. Honey bees are chem-
ists. Using enzymes and dehydration, these scientists of the natural
world are able to change the sugar in nectar into a supersaturated
power food. July 25, 2016
25- Shipman Matt . How Do Bees Make Honey? (It’s Not Just Bee
Barf) June 19, 2013
۶۴
زی بــه خوبــی تبییــن شــده اســت ،بــه نســبت واقعیت ،حقیقت و افسانه
بــرای صنعــت آبــزی پــروری جدیــد میباشــد و
بـرای پذیـرش آن در جامعـه آبـزی پـروران نیـاز بـه درباره میگوی SPFدر
زمـان اسـت .در اوایـل ،1990بـه مـوازات برنامـه آبز ی پروری
پـرورش میگـوی دریایـی ایـالات متحـده ،برنامـه
هــای متعــدد دیگــری بــر روی بهبــود ژنتیکــی Victoria Alday-Sanz1, James Brock2,
میگــو در آمریــکای لاتیــن آغــاز شــد .در نتیجــه Timothy w. Flegel3, Robins McIntosh4,
چندیـن اصطـاح و محصـول جدیـد ماننـد میگـوی Melba Bondad – Reantaso5, Marcela
مقــاوم بــه عامــل بیمــاری زا (Pathogen
، ) SPR/Specific Resistanceمیگــوی Salazar6 and Rohana Subasinghe7
تحمــل پذیــر در مقابــل بیماریهــا (Specific
) SPT/ Pathogen Tolerantو حتــی Reviews in Aquaculture, 1-9
میگـوی تمـاس داشـته بـا تمـام عوامـل بیمـاری
( ) APE/ All Pathogen Exposedوارد ترجمه :امیر اسکندری
واژگان صنعـت میگـو و تجـاری شـد .ایـن موضـوع
منجــر بــه ســردرگمی در صنعــت میگــو دربــاره رئیس اداره بهداشت و مدیریت بیماری های آبزیان-
معنـا ،رابطـه و اهمیـت ایـن اصطلاحـات جدیـد بـا اداره کل دامپزشکی استان سیستان و بلوچستان-
توجـه بـه SPFشـد .مقالـه حاضـر تـاش میکنـد
تـا ایـن مفاهیـم را روشـن کـرده و تعریـف علمـی دکترای عمومی دامپزشکی
از آنهــا ارائــه دهــد ،همچنیــن نویســندگان ایــن
مقالـه مجـددا روی اهمیـت راهانـدازی ،نگهـداری [email protected]
و اسـتفاده از میگـوی SPFبومـی شـده (کـه خـود
میتوانـد بـه حالـت SPRو/یـا SPTباشـد) تاکیـد چکیده
دارنـد .هـدف از ایـن تاکیـد کاهـش ریسـک رخـداد
بیمـاری و افزایـش تولیـد و سـودآوری اسـت .بـرای برنامــه بومــی کــردن میگــو و بهبــود ژنتیــک
بــه دســت آوردن مولــد SPFســایر گونــ ه هــای آن در اواخــر دهــه 1980میــادی در ایــالات
مـورد اسـتفاده در آبـز ی پـروری اصـول یکسـانی متحــده آمریــکا تحــت برنامــه پــرورش میگــوی
بـه کار میـرود .ایـن مقالـه همچنیـن در خصـوص دریائــی ایــالات متحــده (United/USMSFP
مشـکلات تاییـد و احـراز حالـت SPFکه ناشـی از States Marine Shrimp Farming
وجـود عناصر ویروسـی درونـزاد (Endogenous
) EVE/ Viral Elementsو تقاضاهایـی کـه )Programبــا اســتفاده از میگــوی پاســفید
بـرای ایجـاد دسـتورالعملهای بیـنالمللـی علمـی و ( )Penaeus vannameiشـروع غربـی
تکنیکـی مبتنـی بـر شـواهد بـرای تولیـد میگـوی شــد USMSFP .بــر مبنــای مفاهیــم اثبــات
شــده در صنعــت دام و طیــور بــود و شــروع بــه
سـالم؛ بحـث خواهـد کـرد. ایجـاد مولدیـن ( ) Stockمیگـوی عـاری از عامـل
مقدمه بیمــاری زا ( Specific Pathogen/SPF
) Freeنمـود .مولـد یـا ذخیـره اولیـه میگـو ،بـا
مفهــوم مولــد عــاری از عامــل بیمــاری زا ()SPF اســتفاده از پایــش ســختگیرانه میگوهــای صیــد
و تکنولـوژی کـه بـرای ایجـاد و مدیریـت آن لازم شـده از حیـات وحـش و انتخـاب میگوهایـی کـه
اسـت در ابتـدا در نیمکـره غربـی (ایـالات متحـده بــه صــورت طبیعــی عــاری از عامــل بیمــاری زا
و اروپـا) بـه وجـود آمـد .منشـا آن بـه اوایـل 1940 بیماریهــای مهــم بودنــد ،بــه دســت آمــد .اگرچــه
میــادی و حیطــه طــب حیوانــات آزمایشــگاهی کـه مفهـوم حیـوان SPFدربـاره حیوانـات خشـکی
مخصوصــا جوجــههــای SPFکــه بــرای تولیــد
واکســن ضــروری هســتند؛ بــر میگــردد .پــس از
آن و طـی 40-30سـال بعـدی ،تکنولـوژی SPF
۶۵
پذیرفتــه و بــه طــور گســترده در صنعــت طیــور طـی ایـن فرآینـد ،میگـوی مشـکوک و یـا آلـوده
بــه کار گرفتــه شــد .در 1960ایــن موضــوع بــه تحـت شـرایط سـخت قرنطینـ ه ای در مرکـز تکثیر
خـوک و سـایر سیسـتمهای تولیـد حیوانـات اهلـی اصلــی (/Nucleus Breeding Center
نیـز راه پیـدا کـرد .ایـن تکنولـوژی بـرای تولیـد ) NBCبـه سـرعت حـذف میشـد .ایـن مرکـز
و نگهــداری از مولــد هــای اســتاندارد و خالــص محـل نگهـداری تعـداد زیـادی از خانـواده هـای
ژنتیکـی از حیوانـات موسـوم بـه مـوش سـفید ،در اصلـی میگوهـای پایـش شـده بـود .از ایـن مولـد
دامپزشــکی مــورد اســتفاده قــرار گرفــت؛ از ایــن هــا در نهایــت در برنامــه بومــی کــردن و بهبــود
حیوانــات در تحقیقــات پزشــکی و دامپزشــکی ژنتیـک اسـتفاده شـد .خانـواده هایـی کـه عملکرد
بهتــری در هــر نســل داشــتند ،پســت لاروشــان اســتفاده میشــود.
بـرای ایجـاد مولـد SPFدر مراکـز تکثیـر مولـد
برنامـه USMSFPدپارتمـان کشـاورزی ایالات (Broodstock Multiplication Center
متحـده در سـال 1984ایجـاد شـد ،در نتیجـه آن ) BMC/بـا بیوسـکوریتی کافـی ،برگزیده شـدند.
تعــداد زیــادی موسســه در ایــالات مختلــف بــا ایــن مولدیــن بــه هچــری هــای تجــاری بــرای
هـدف افزایـش تولیـد میگـوی دریایـی و کاهـش تولیــد پســتلارو مــزارع ارســال میشــدند.
وابســتگی بــه واردات ،تاســیس شــدند .بعــد از
اولیــن رخــداد بیمــاری در برنامــه اصــاح نــژاد ،بــه صــورت مــوازی ،تعــداد زیــادی برنامــه
پاسـخ USMSFPتغییـر در اهـداف بـود ،پـس انتخابــی و مولدســازی بــا میگــوی پــا ســفید در
از آن طراحــی ،توســعه و بــه کارگیــری برنامــه آمریــکای لاتیــن اجــرا شــد .در ونزوئــا برنامــه
سـامت مولـد SPFو مدیریـت بیمـاری عفونـی انتخابــی گســترد های در 1990جهــت تولیــد
بــه صــورت توامــان در دســتور کار قــرار گرفــت میگــوی ســازگار بــا شــرایط پرورشــی محلــی،
کـه در تمـام انسـتیتوهای USMSFPاجرایـی شــروع شــد .بــه صــورت مشــابه ،در کلمبیــا
شـد و در نهایـت بـه صـورت تجـاری در صنعـت تولیدکننــدگان تجــاری دســت بــه انتخــاب
میگــوی ایــالات متحــده مــورد اســتفاده قــرار گسـترده میگوهـای مقـاوم بـه بیمـاری ویروسـی
گرفــت.در نتیجــه اولیــن برنامــه جهــت بومــی ســندروم تــورا ( ) TSVدر اوایــل 1990زدنــد.
کـردن و بهبـود ژنتیکـی میگـوی پنائیـده تحـت ایـن تلاشـهای اولیـه در ادامـه تبدیـل بـه برنامـه
برنامــه USMSFPو بــا اســتفاده از میگــوی هــای گســتردگی انتخــاب مولدیــن تبدیــل شــد.
پاســفید غربــی ( ) Penaeus vannameiدر ایـن امـر منجـر بـه تولیـد جمعیـت بهبـود یافتـه
1989آغـاز شـد .هـدف اولیـه ایـن برنامـه تولیـد از میگـو بـرای اسـتفاده در صنعـت میگـوی منطقه
مولدیـن عـاری از عامـل بیمـاری زا بـود کـه بتوان شـد .برنامـه هـا در آمریـکای لاتیـن بـر پایـه ایـن
آنـرا تکثیـر کـرده و پسـت لاروی تولیـد شـود کـه مفهــوم اســتوار بــود کــه جمعیتهــا میبایســت بــا
آنــرا در تاسیســات و سیســتم هــای امــن ،بــا شـرایط محیطـی سـازگار بـوده و بایـد نسـبت بـه
هــدف کاهــش مــرگ و میــر و افزایــش تولیــد ،بیماریهـای مهـم اندمیـک منطقـه مقـاوم بـوده یـا
آنهـا را تـاب بیاورنـد .در نتیجـه انشـعاب مهمـی در پــرورش داد.
اسـتراژیهای مولدسـازی در دهـه 1990بـه وجـود
در ابتــدای راه ،برنامــه ، USMSFPمفهــوم آمــد ،از یــک ســو تحــت برنامــه USMSFP
تکثیــر و انتخــاب را از صنعــت دام و طیــور اخــذ انتخـاب ،نگهـداری و تکثیـر جمعیـت در شـرایط
کــرد و از آن بــرای ایجــاد مولــد میگــوی SPFضرورتــا عــاری از بیمــاری بــا رعایــت پروتــکل
جهـت تهیـه پسـت لارو بهینـه شـده ژنتیکـی و بـا هــای SPFرا داشــتیم و از ســوی دیگــر ســایر
سـامت بـالا ( )High Healthاسـتفاده کـرد .برنامـه هـا دسـت بـه انتخـاب جمعیـت در شـرایط
در ادامـه بـه کمـک پایـش سـختگیرانه میگوهـای حضـور و فشـار چنـد عامـل بیماریزای مهـم منطقه
وحشـی صیـد شـده مولدینـی بـه دسـت آمـد کـه کـه در تولیـد تجـاری شـایع بودنـد ،میزدنـد.
از آنهــا بــرای انتخــاب افــرادی کــه بــه صــورت
طبیعـی عـاری از عامـل بیمـاری زاهـای شـناخته اگرچــه مفهــوم حیوانــات SPFبــه خوبــی در
شـده و قابـل تشـخیص آسـان ،اسـتفاده شـد .در حیوانـات خشـکی زی کـه میتواننـد در تاسیسـات
۶۶
عامـل بیمـاری زا ،ذخیـره میشـدند .ایـن موضـوع ایزولـه رشـد داده شـوند ،تعریـف شـده؛ بـه نسـبت
بــه تلفــات گســترده منتهــی شــد و باعــث شــد در آبـزی پـروری کـه ایزولـه نگهداشـتن حیـوان در
تصــور و برداشــت مزرعــه داران ایــن باشــد کــه شـرایط آبی مشـکل اسـت ،موضـوع جدیدی اسـت.
حالـت SPFباعـث حساسـیت بیشـتر بـه بیمـاری محــرک اصلــی بــرای پذیــرش گســترده مفهــوم
میگــردد .ایــن تصــور نادرســت اســتSPF . میگــوی ،SPFبــروز و گســترش بیمــاری لکــه
تنهـا وضـع بهداشـتی مولدهـا را مشـخص میکنـد ســفید ( )WSDتوســط ویــروس بیمــاری لکــه
و حساســیت ،مقاومــت یــا تــابآوری نســبت بــه سـفید ( )WSSVدر میانـه دهـه 1990بـود .در آن
زمـان میگـوی پنئـوس مونـودون (P. monodon
عفونــت و بیمــاری را نشــان نمیدهــد. ) گونـه اصلـی پرورشـی در آسـیا بـود .خیلـی زود
ایـن رهیافـت دوگانـه منجـر بـه ایجـاد اصطلاحـات مشـخص شـد کـه منبع اصلـی ویـروس لکه سـفید
جدیــدی نظیــر مولدهــای مقــاوم بــه بیمــاری و در اسـتخرهای پرورشـی ،پسـت لاروهـای آلـوده ای
مولدهــای تحمــل کننــده بیمــاری گردیــد .معنــا، بودنـد کـه از مولدیـن آلـوده صیـد شـده بـه دسـت
رابطـه و اهمیـت ایـن اصطلاحـات در مقایسـه بـا آمـده بودنـد ،همچنیـن مشـخص شـد کـه بـرای
مفهـوم SPFباعـث ایجـاد سـردرگمی در صنعـت تولیــد پایــدار میگــو ،پایــش بیمــاری بــه کمــک
میگـو شـد .علیرغـم تصـور غلـط از SPFو SPR تکنیـک PCRبـرای بـه حداقـل رسـاندن میـزان
بـرای مدتهـا کـه شـناخته شـده بـود ،اسـتفاده از ویـروس در پسـتلاروها بـه حـد قابـل قبـول ،بـه
مول دهــای میگــوی بومــی شــده SPFو اســتفاده انـدازه کافـی موثـر نمیباشـد .همچنـان کـه توسـط
از SPFبــه عنــوان تکنولــوژی ابتــکاری و رو بــه بریگــد ( )2005 - Briggdاشــاره شــد ،آگاهــی
گسـترش بـرای حمایـت از پـرورش میگـوی پایـدار همگانـی از عملکـرد ضعیـف ،رشـد کم و حساسـیت
در کنفرانـس آبـزی پـروری ،2010بـه عنـوان یـک بـه بیمـاری در گونـه هـای پرورشـی بومـی نظیـر
پنئــوس چاینســیس ( ) P. chinensisدر چیــن
نیـاز اصلـی مـورد تاکیـد قـرار گرفـت. و پنئــوس مونــودون ( ) P. monodonبــه طــور
هـدف ایـن مقالـه ،شـفاف کـردن ایـن مفاهیـم و عـام در بقیـه جاهـا ،دلیـل اصلـی ورود میگـوی پـا
اصطلاحـات و تاکیـد دوبـاره بـر اهمیـت و مزایـای سـفید غربـی بـه آسـیا بـود .اینهـا نتیجـه اسـتفاده
گسـترش و نگهـداری از مولـد هـای میگـوی سـالم از مولدیـن آلـوده کـه قابلیـت انتقـال بیمـاری را بـه
و بومـی شـده کـه عـاری از عامـل بیمـاری زاهـای نســل بعــد از خــود را داشــتند ،بــود .در دســترس
اصلــی هســتند و پــرورش میگــو را پربازد هتــر و بـودن مولـد هـای SPFاز همـراه بـا بـه کارگیـری
پایدارتــر میکننــد ،میباشــد .جلســهای تخصصــی اسـتراتژی هـای موثـر بیوسـکوریتی حـذف عامـل
در بانکــوک تایلنــد تاریــخ 26تــا 28مــی 2016 بیمـاری زا ،بـه سـرعت باعـث شـد کـه میگـوی پـا
توسـط FAOبرگـزار گردیـد .ایـن مقالـه خروجـی سـفید غربـی تبدیـل بـه گونـه غالـب پرورشـی در
آن جلســه ،بحثهایــی کــه مطــرح شــد و نتایجــی
آسـیا گـردد.
کــه گرفتــه شــد را انعــکاس میدهــد. بـه خاطـر مزایـای اسـتفاده از میگـوی بومـی شـده
تعاریف اصلی و بهبـود ژنتیـک یافتـه SPFاز میگـوی پـا سـفید
غربــی بــرای تولیــد پســت لاروهــای ســالم و
بـا در نظـر گرفتـن وضعیـت عامـل بیمـاری زا ،تنها اسـتفاده مزرعـه داران از آنهـا جهـت ذخیـره سـازی
اصـاح فنـی کـه میتـوان بـرای حیوانـات خشـکی در اســتخرهای خــود ،اصطــاح SPFدر آســیا
انتخـاب کـرد بیعـاری از عامـل بیمـاری زا یـا SPF هــم بــا ذخیــرهســازی همــراه بــا تابپذیــری یــا
میباشـدکه در ادامـه توضیـح داده خواهـد شـد .ایـن مقاومـت بـه بیمـاری معنـا شـد .شـرایطی بالعکـس
تعریـف میتوانـد بـرای تمـام حیوانـات خشـکی زی در آمریـکای لاتیـن رخ داد،جاییکـه میگـوی SPF
در اسـتخرهایی بـدون بیوسـکوریتی حـذف کننـده
۶۷
و غیــر از آن نیــز اســتفاده شــود .بــا ایــن حــال حفاظتـی جهـت مقابلـه بـا آن ایحـاد شـود .ایـن
طــی دو دهــه گذشــته در صنعــت میگــو چندیــن مسـئله (جابجایـی هـا) بـرای مولـد هایـی کـه بـا
اصطـاح بـدون تعریـف مـورد توافقـی وارد شـده اصطلاحـات زیـر نامگـذاری میشـوند تبعاتـی دارد.
اسـت .در نتیجـه ،ایـن مقالـه تعریـف دقیـق علمـی تبییـن شـفاف و فهـم کامـل ایـن اصلاحـات بـرای
بـرای ایـن اصطلاحـات جدیـد را بـرای اسـتفاده در جلوگیـری از سـردرگمی مزرعـه داران لازم اسـت.
صنعـت میگـو و سـایر آبزیـان پیشـنهاد میکنـد .گاهـی ایـن مـورد زمینـه سـاز سـودجویی برخـی
افــراد از مزرعــه داران میگــردد.
بایـد توجـه داشـت کـه تعامـل و واکنـش میگـو به
بـا عامـل بیمـاری زاهـای ویروسـی بـه صـورت مولــد هــای عــاری از عامــل بیمــاری زا
کامـل مطالعـه و مشـخص نشـده اسـت .برخـاف (اصطــاح جدیــد) – Pathogen Free
مهــره داران ،میگوهــا آنتــیبــادی تولیــد نمــی (PF) Stocks
کنـد ،همچنیـن بـر همـگان مشـخص شـده کـه
بازمانـدگان رخـداد بیمـاری حاصـل از ویروسـهای
ایـن مولـد هـا عـاری از هرگونـه عامـل بیمـاری کشـنده ،کـه تلفـات سـنگینی هـم ممکـن اسـت
زا شــناخته شــده و ناشــناخته هســتند .از آنجایــی داشــته باشــد ،میتواننــد در تمــام طــول زندگــی
کــه ایــن تعریــف شــامل عامــل بیمــاری زاهــای خــود بــدون اینکــه علایمــی مشــخص را نشــان
ناشــناخته نیــز میشــود؛ واضــح اســت کــه PF بدهنــد ،بــه دوز کــم آن ویــروس آلــوده باشــند.
نمیتوانــد بــرای اشــاره بــه موجــودی دردنیــا بــه ایــن میگوهــا میتواننــد ایــن صفــت را را بــه
کار رود و تنهــا در بحــث هــای تئــوری کاربــرد نتـاج خـود انتقـال بدهنـد .ایـن میگوهـا میتواننـد
دارد .ایــن موضــوع در خصــوص میگــو مصــداق بیمــاری را در شــرایط نامناســب محیطــی یــا
بیشـتری دارد از آنجایـی کـه میگـو توانایـی حمـل ســایر عوامــل اســترس زا بــروز دهنــد .مفهــوم
ویـروس بـرای مـدت زمـان طولانـی بـدون نشـان تحمــل عفونــت ویروســی بــدون نشــان دادن
نشــانه بیمــاری ،بــرای مــدت طولانــی تحمــل
دادن هیچگونــه علائــم بیمــاری را دارد .
ویروسـی ()Viral Accommodation
نامیـده میشـد امـا مکانیسـم نحـوه انجـام آن هنـوز مولــد هــای عــاری از عامــل بیمــاری زا
ناشـناخته اسـت .مولـد هـای میگـو کـه نسـبت بـه (اصطــاح تعریــف شــده وموجــود)
TSVتحمـل دارنـد امـا بـا آن آلـوده نشـد هاند،
توسـط انتخـاب ژنتیکـی توسـعه داده شـدند .وقتـی
مولــد هــای ،SPFبایــد از جمعیتــی باشــند کــه ایــن مول دهــا بــا ایزولــه هــای کشــنده TSV
بـرای عامـل بیمـاری زا خاصـی حداقـل بـه مـدت مواجهــه داده شــدند ،آلــوده شــدند امــا نشــانه و
دو سـال متوالـی نتایـج تشـخیصی آن منفـی بـوده علامــت بالینــی از بیمــاری را نشــان ندادنــد .بــا
باشــد ،در تاسیســاتی بــا امنیــت زیســتی بــالا و ایـن حـال ،آنهـا ویـروس کشـنده را بـا خـود حمـل
مدیریـت سـختگیرانه آن رشـد داده شـده باشـند و میکردنــد و توانایــی انتقــال آن را بــه میگــوی
بـا غـذای سـالم تغذیـه شـده باشـند .بـرای اینکـه بومــی حســاس داشــتند .در نتیجــه مولــد هــای
بتـوان ادعـا کـرد کـه دارای وضعیت SPFهسـتیم میگــو کــه عامــل عامــل بیمــاری زا را تحمــل
و آنـرا نگـه داریـم ،بایـد برنامـه پایشـی مناسـب کــرده و آنــرا حمــل میکننــد ،ممکــن اســت کــه
بــرای عامــل بیماریزاهــای خــاص کــه شــامل فاقـد علائـم کلـی بیمـاری (شـامل عارضـه هـای
روشـهای مولکولـی و هیسـتوپاتولوژی میباشـد ،را هیسـتوپاتولوژیک) باشـند و بـا روشـهای تشـخیص
مولکولــی بــا حساســیت کــم ،نتیجــه منفــی را
داشـته و بـه کار بگیریـم.
بـروز دهنـد .ایـن موضـوع یـک خطـر ویـژه را در
خصـوص جابجایـ ی هـای بیـن مـرزی میگوهـا را همانطــور کــه در بــالا اشــاره شــد؛ مولــد SPF
بـه مـا یـادآور میشـود و لازم اسـت کـه راهـکار لزومـا عـاری از تمـام عامـل بیمـاری زاهـا نمـ ی
۶۸
مولــد SPFانتخــاب میشــوند .مولــدی کــه از باشـد .در نتیجـه لیسـتی از عامـل بیمـاری زاهای
نتــاج ایــن والدیــن بــه دســت میآیــد را میتــوان کـه ادعـا داریـم حیـوان مـا عـاری از آن اسـت
SPFطبیعــی نامیــد .روش دیگــر بــرای تولیــد بایـد در ادامـه ادعـای عـاری بـودن بیایـد( .عاری
میگـوی ،SPFانتخـاب میگـو از مزارع پرورشـی از لکــه ســفید TSV،و ...مترجــم) .اصطــاح
کــه عامــل بیمــاری زاهــای مهــم میگــو ماننــد SPFمیتوانــد نــه تنهــا بــه لیســت بیماریهــای
WSSV, TSVو IHHNVحضــور دارنــد، مـورد نظـر OIEاشـاره داشـته و در بـاره آنهـا
میباشــد .در ایــن روش طــی پایــش مســتمر، باشــد ،بلکــه میتوانــد دربــاره بیماریهایــی باشــد
افـرادی کـه عـاری از لیسـتی از عامـل بیمـاری کــه از نظــر تولیدکننــدگان ،SPFعــاری بــودن
زاهــای خــاص بــرای حداقــل 2ســال متوالــی میگـو از آنهـا لازم اسـت .هـر مولـدی کـه ادعـا
بــوده باشــند انتخــاب میگردنــد .مولــدی کــه میشـود SPFاسـت ،میبایسـت حداقـل از یکـی
بــه ایــن طریــق بــه دســت میآیــد SPFپــاک از بیماریهـای لیسـت شـده در دسـتورالعمل و کـد
شـده نامیـده میشـود .مولـد SPFاز میگـوی پـا ) OIE Code and Manual( OIEعـاری
سـفید غربـی پرورشـی بـا موفقیـت تولیـد شـده باشـد؛ بیماریهایـی ماننـدAHPND, NHP, :
اسـت ( .)Alday-Sanz, 2018واضـح اسـت IHHNV, IMNV, TSV, WSSVو
کـه تولیـد SPFطبیعـی آسـانتر اسـت ،امـا عـدم
تمـاس بـا عامـل بیمـاری زاهـای اصلـی ،تـوان .YHD
آنهـا را در مقاومـت یـا تابـآوری در برابـر عامـل
بیمـاری زا هـای اصلـی در گزینشـهای ژنتیکـی تـا امـروز ،سـایر عامـل بیمـاری زاهـای شـناخته
بعـدی کاهـش میدهـد .در نقطـه مقابـل بـا وجود شـدهای کـه ممکـن اسـت بـرای برنامـه SPF
سـخت تـر بـودن تولیـد مولـد SPFپـاک شـده، مـورد اسـتفاده قرار گیرنـد شـاملMBV, BP, :
تـاش و انـرژی مصـرف شـده احتمـال موفقیـت HPV, EHP, PvNv, LSNV, MSGS,
در برنامـه هـای گزینـش مولدیـن مقـاوم یـا تـاب میکروســپوریدیای عضلانــی و گرگارینهــا؛
آور در برابــر عامــل بیمــاری زاهــای بیماریــزا را
میباشــند.
افزایـش میدهـد.
مفهــوم مقاومــت ( ) Resistanceو تــاب لیسـت بیماریهـای SPFبایـد داینامیـک باشـد
آوری ( )Toleranceازدیــدگاه ژنتیکــی و و بـا عامـل بیمـاری زاهایـی کـه اخیـرا کشـف
بهداشـتی ،دارای معنـای متفاوتـی هسـتند .بـرای شـده انـد بـه روزرسـانی شـود .بایـد توجه داشـت
متخصصـان ژنتیـک ،مقاومـت بـه معنـای توانایی کـه حیوانـات ( SPFاز جملـه میگـو) لزومـا بـه
محـدود کـردن بـار عفونـی عامـل بیمـاری زا در یـک بیمـاری یـا هـر نـوع عامـل بیمـاری زای،
حیــوان آلــوده اســت درحالیکــه تــاب آوری بــه مقاومتر،تحمـل کننـدهتـر یـا حسـاس تـر نمـی
معنـای توانایـی جانـور در محـدود کـردن حـدت باشـند SPF .بـه طـور خـاص تنهـا بـه وضعیـت
یــک بیمــاری میباشــد .بــا ایــن حــال وضــوح
ایـن تعاریـف در دیـدگاه بهداشـتی از بیـن مـی سـامتی مولـد اشـاره دارد.
رود ،چراکــه خروجــی و نتیجــه بیمــاری بــه
طـور خـاص بـه صفـات ژنتیکـی حیـوان وابسـته دو روش بـرای تولیـد میگـوی SPFوجـود دارد
نمیباشــد .از گذشــته ()Snieszko 1974 کـه مـورد تاییـد قـرار گرفتـه اسـت .در روش اول
مشــخص شــده اســت کــه وضعیــت بیمــاری (کـه توسـط USMSFPمـورد اسـتفاده قـرار
حاصــل تداخــات بیــن میزبــان (ژنتیــک)، گرفتـه اسـت) ،مکانـی را بـدون عامـل بیمـاری
عامـل بیمـاری زا و فاکتورهـای محیطـی اسـت. زاهــای مهــم میگــو یــا بــا شــیوع پاییــن پیــدا
بنابرایــن ،از دیــدگاه بهداشــتی ،مقاومــت بــه میکننــد ،میگــوی وحشــی از آن مــکان صیــد
معنـای توانایـی مقاومـت بـه آلـوده شـدن (صفت شــده و بــرای بیماریهــای مهــم میگــو پایــش
میگــردد .در ادامــه میگوهایــی کــه از نظــر
بیمــاری مــورد نظــر بــه طــور طبیعــی در طــی
دوره 2سـال متوالـی عـاری بودهانـد ،بـه عنـوان
۶۹
سـویه عامـل بیمـاری زا و شـرایط محیطـی کـه کیفـی) میباشـد در حالیکـه تـا ب آوری بـه صـورت
بیمــاری را تحــت تاثیــر قــرار میدهــد؛ تحمــل توانایـی کاهـش گسـترش بیمـاری (صفـت کمـی)
دارنـد .تـا ب آوری ممکـن اسـت نسـبت بـه یـک
عامــل بیمــاری زا خــاص یــا گروهــی از عامــل توصیــف میشــود.
بیمـاری زاهـا باشـد (Pathogen Tolerance
یـا Disease resilienceبــه حالتـی اشــاره مول دهـای مقـاوم بـه عامـل بیمـاری زا–
میکنــد کــه در آن خصوصیــات ژنتیکــی در بــدن اصطــاح جدید
موجــود زنــده وجــود دارد کــه در کنــار عوامــل
محیطـی و نـوع و حـدت عامـل بیمـاری زا ،توانایی ایـن افـراد ،نسـبت بـه آلـوده شـدن بـه یـک یـا
عامــل بیمــاری زا را بــرای بیماریزایــی محــدود چنـد عامـل بیمـاری زا کشـنده مشـخص بـدون
میکنــد و عامــل بیمــاری زا وارد شــده ،نمیتوانــد نشـان دادن علایـم ظاهـری بیمـاری یـا عفونـت
حداکثـر عملکـرد بیماریزایـی خـود را نشـان دهـد. حتــی پــس از مواجهــه بــا دوزهــای بیمــاری زا
م) .بــا ایــن حــال ،مولدهــای غیــر SPFکــه مقاومـت نشـان میدهنـد .،مقاومـت ممکـن اسـت
ویژگــی SPTرا دارنــد میتواننــد حســاس شــده محــدود بــه یــک عامــل بیمــاری زا خــاص یــا
و بــه ســایر عامــل بیمــاری زاهــا آلــوده شــده و سـوی ه هایـی از آن ،باشـد .بـا ایـن حـال برخـی
علایـم بالینـی آنهـا را نشـان دهنـد .بـه عـاوه مولـد هـا میتواننـد در عیـن اینکـه مقاومـت بـه
آنهـا نسـبت بـه عامـل بیمـاری زای کـه تحملـش بیـش از یـک عامـل بیمـاری زا را نشـان دهنـد،
میکننـد حالـت SPFندارنـد؛ ممکـن اسـت ناقـل نسـبت بـه سـایر آنهـا حسـاس باشـند .برخـاف
آن عامـل بیمـاری زا شـده و آنهـا را بـه جمعیـت ،SPFاصطـاح SPRبـه وضـع بهداشـتی مولـد
میگوهـای بومـی منتقـل نماینـد .همچنـان کـه در میگـو اشـاره نمیکنـد بلکـه وضـع ژنتیکـی آنـرا
خصـوص SPRدر بـالا توضیـح داده شـدSPT ، توضیــح میدهــد (Pathogen Resistance
در خصــوص وضــع ســامت و بهداشــت مولــد بــه وضعیــت ژنتیکــی موجــود زنــده اشــاره
توضیحــی نمیدهــد ،تنهــا در خصــوص وضــع میکنـد ماننـد عـدم حضـور گیرنـده هـای سـطح
ســلولی بــرای ویــروس ،غیــر فعــال بــودن آنهــا
ژنتیکــی آن میباشــد. یــا ســازکارهایی کــه تعــداد عامــل بیمــاری زا
ورودی را کاهـش میدهنـد .م ) .در حقیقـت ممکـن
مولــد هــای ترکیبــی SPFبــا SPTیــا اســت یــک مولــد کــه بــرای عامــل بیمــاری زا
Combined SPF and SPR or( SPR خاصـی SPRشـده اسـت بـه عامـل بیمـاری زا
یـا عامـل بیمـاری زاهـای دیگـری آلـوده باشـد.
–) SPTاصطـاح جدیـد امـروزه مولـد SPRاز میگـوی پنئـوس مونـودون
بـر علیـه عامـل بیمـاری زا لکـه سـفید ویروسـی
درحالیکــه SPFبــه وضــع بهداشــت و ســامت
مولـد (بـه اسـتناد 2سـال تاریخچـه مول دهایـی میگـو از طبیعـت بـه دسـت آمـده اسـت.
کــه در مرکــزی بــا ســطح بــالای بهداشــتی و
عــاری از عامــل بیمــاری زا خــاص نگهــداری مولـد هـای تـا ب آور بیمـاری– اصطـاح
شـدهاند) اشـاره میکنـد ،ممکـن و منطقـی اسـت جدیـد
کـه وضـع بهداشـتی SPFرا بـا وضـع ژنتیکـی
ترکیــب کنیــم و مولــد هــای SPF+SPR, ایـن مولـد هـا نسـبت بـه آلـوده شـدن بـا عامـل
SPF+SPTیــا SPF+SPR+SPTرا بــه بیمــاری زای خــاص حســاس هســتند امــا بــه
وجـود آوریـم .بـه عبـارت دیگـر مولـدی کـه بـه طــور معمــول علایــم واضــح بیمــاری ناشــی
اسـتناد سـوابق بهداشـتی خـود ،عنـوان SPFرا از آنــرا آشــکار نمیکننــد ،آنهــا نســبت بــه بیــان
میگیــرد ،میتوانــد جهــت برنامــه هــای انتخــاب بیمـاری بـه شـیوه کمـی و وابسـته بـه ژنتیکشـان،
ژنتیکــی جهــت شناســایی ،مشــخص کــردن و
۷۰
انتخـاب صفـات ژنتیکـی در جمعیـت اسـتفاده شـود عامـل بیمـاری زا خـاص ،وضعیتشـان مشـخص و
تـا افـراد مقـاوم یـا تـاب آور نسـبت بـه یـک یـا گواهــی شــود ( بــرای مثــال بــه وضعیــت SPF
چنـد عامـل بیمـاری زا خـاص شناسـایی گـردد .بـه پـاک شـده کـه در بـالا توضیـح داده شـد ،تبدیـل
هــر حــال رســیدن بــه ایــن حالــت ترکیبــی ،بــه شــوند) مطابــق تعاریــف بــالا واضــح اســت کــه
صـورت اساسـی نیازمنـد اجـرای اسـتراتژی امنیـت میگــوی USSبــرای جابجایــی بیــن مرزهــا،
زیســتی و داشــتن تاریخچــه مولــد در تاسیســات ،ریسـک بالاتـری نسـبت بـه میگـوی SPFدارنـد.
همانطـور کـه در بـالا بـرای حالـت SPRو SPT
توضیـح داده شـد؛ میباشـد.
مولدهــای بــا ســامت بــالا (High
مولـد هـای بازمانـده هـای انتخابـی غیـر – ) Health or HH Stocksاصطــاح
جدیــد
اختصاصـی – اصطـاح جدیـد :
(Uncharacterized, Selected
)Survivor–USS–Newایـن اصطلاحـی تجـاری اسـت کـه اغلـب اسـتفاده Term
میشـود امـا بـه خوبـی توصیـف نشـده اسـت .اغلب مولــد هایــی هســتند کــه بــه وســیله انتخــاب
بــه عنــوان یکــی از مشــتقات مولــد هــای SPF از بیــن بازمانــده هــا (بــر اســاس ســایز و ظاهــر
مـورد نظـر و اشـاره قـرار میگیـرد .امـا از آنجایـی کلـی سـامت آنهـا) از چندیـن نسـل متوالـی کـه
ایــن اصطــاح شــرایط و وضعیــت بهداشــتی، در مزارعـی در منطقـه بـا شـرایط امنیـت زیسـتی
ژنتیکــی ،اپــیژنتیکــی و یــا شــرایط نگهــداری پائیــن کــه در آنهــا چندیــن عامــل بیمــاری زا
مولـد هـای High Healthرا مشـخص نمیکنـد، شـناخته و ناشـناخته حضـور دارنـد؛ تولیـد شـده
از اسـتفاده ایـن عبـارت میبایسـت اجتنـاب گـردد انـد .در گذشـته بـه ایـن مولـد هـا تمـاس داشـته
و بـه جایـش از عبـارات توضیـح داده شـده در بـالا بـا تمـام عوامـل بیمـاری زا؛ گفتـه میشـد .بـا ایـن
کــه وضــع بهداشــتی ،طریقــه پاســخ بــه عامــل حــال همــه عوامــل بیمــاری زا در هــر منطقــه
بیمــاری زا را مشــخص میکننــد بــرای توصیــف جغرافیایـی حضـور ندارنـد و تمـام عامـل بیمـاری
زاهــای شــناخته شــده و نشــده یــک منطقــه
مولـد اسـتفاده کـرد.
مشــخص همیشــه بــه صــورت همزمــان در یــک
اســتخر حضــور ندارنــد .در نتیجــه تولیــد مولــدی ایــن تعاریــف بــرای نشــان دادن ویژگیهــای
کــه در معــرض تمــام عامــل بیمــاری زاهــای ژنتیکــی و وضــع ســامت مولــد بــا توجــه بــه
شــناخته شــده و نشــده قــرار گرفتــه باشــد ،غیــر عامـل بیمـاری زاهـا ،مـورد اسـتفاده اسـت .بـه هـر
ممکــن اســت و اصطــاح مولــد APEاز نظــر حـال بایـد توجـه داشـت کـه اینهـا ،هیچ مشـخصه
تکنیکـی و علمـی صحیـح نیسـت .بنـا بـه دلایـل ای بـرای توصیـف سـایر خصوصیـات مولـد ماننـد
ذکـر شـده ،مـا پیشـنهاد میکنیـم اصطـاح مولـد نـرخ رشـد و یـا چگونگـی پاسـخ مولـد بـه تغییـرات
APEدیگـر توسـط صنعـت میگـو اسـتفاده نشـده ژنتیکـی در عامـل بیمـاری زا و یـا تغییـر در شـرایط
و بــه جــای آن از اصطــاح مولــد USSکــه در محیطـی خـارج از حـدودی کـه مولـد در آن تسـت
اینجــا شــرح داده شــده اســتفاده شــود .بایــد بــه شــده و توســعه داده شــده اســت؛ نمیباشــد.
ایـن نکتـه توجـه شـود کـه مولـد هـای میگـوی
،USSاگرچــه از نظــر ظاهــری ســالم هســتند و
اهمیــت تشــخیص عامــل بیمــاری زا و مشـکلی را نشـان نمیدهنـد ،امـا ممکـن اسـت کـه
پایــش آن بــه عامــل بیمــاری زاهــای مختلفــی آلــوده بــوده
کـه میتواننـد بـه صـورت عمـودی و یـا افقـی بـه
میگوهــای بومــی و محلــی منتقــل شــوند ،مگــر تســتهای تشــخیصی حســاس و اختصاصــی ،جــز
اینکـه بـا انجـام تسـتهای تشـخیصی حداقـل بـه اساســی و ضــروری بــرای کنتــرل ،مدیریــت و
مــدت دو ســال متوالــی ،از نظــر عــاری بــودن از جلوگیــری از بــروز بیمــاری میباشــند .قبــل و
۷۱
در طــی دهــه 1980میــادی ،شناســایی عامــل صــورت غیــر SPFاســت؛ وجــود دارد .در نقطــه
بیمــاری زا هــای میگــو متکــی بــه مــواردی مقابـل ،خطرآلودگـی بـا عامـل بیمـاری زا خارجـی
ماننــد :مشــاهده تغییــرات فیزیکــی در بازرســی در نواحـی کـه تاسیسـات تولیـد میگـوی SPFدر
ظاهــری ،بررســی میکروســکوپی لام مرطــوب ،ســرزمینهای داخلــی و دور از ســاحل ،قــرار دارنــد
هیســتوپاتولوژی ،کشــت و تشــخیص عوامــل و آب آنهــا از سیســتم مــدار بســته تامیــن شــده
میکروبـی کـه توانایـی رشـد کـردن روی محیـط و پروتـکل هـای مناسـب امنیـت زیسـتی را اجـرا
کشــت را دارنــد؛ بــود .بــه اســتثنای جداســازی و میکننـد؛ بـه طـور قابـلملاحظـه ای کاهـش پیـدا
کشـت روی محیـط کشـت مصنوعـی کـه بـرای میکند.نمونــه بــرداری ادواری از بافــت میگــو و
عامــل بیمــاری زاهــای باکتریایــی و قارچــی بــه انجــام آزمونهــای تشــخیصی متناســب ،بایــد در
خوبـی کار میکنـد ،هیـچ سیسـتم محیـط کشـت تاسیسـات انجـام شـود ،همچنیـن تعـداد نمونـه هـا
سـلولی قابـل اسـتفاد های ،در آن زمـان (و همچنان بایـد بـه صـورت علمـی متناسـب بـا سـایز جمعیت
در حـال حاضـر) بـرای تشـخیص عامـل بیمـاری باشـد .اطلاعـات میگـوی وارد شـده بـه تاسیسـات
زاهـای ویروسـی وجـود نداشـته و نـدارد .همـراه بـا تولیـد میگـوی ،SPFبایـد اخـذ شـود ،همچنیـن
پیشـرفت در برنامـه تولیـد میگـوی SPFمیگـوی قبـل از ورود محمولـه جدیـد میگـو ،قرنطینـه اولیـه
پــا ســفید غربــی تحــت برنامــه USMSFPدر و ثانویـه ،رونـد و دسـتورالعمل هـای بهداشـتی باید
کشــور آمریــکا ،تکامــل و پیشــرفت ســریعی در اجرایــی شــود .نیــروی کار ماهــر آمــوزش دیــده
روشـها و اختصاصـی بـودن تسـتهای تشـخیصی ،ودارای گواهــی معتبــر و یــا نهــاد دولتــی مرتبــط
تسـتهای تشـخیص سـریع کـه بـر پایـه تشـخیص و یـا آزمایشـگاه شـخص سـوم میبایسـت زنجیـره
ســکانس اســیدهای نوکلئیــک اختصاصــی عامــل نمونـه بـرداری ،انجـام آزمایـش و ارائـه نتایـج را
بیمــاری زا بودنــد ،رخ داد .بــرای اولیــن بــار در عهد هــدار باشــند .در حــال حاضــر مــدت زمــان
،1995ســازمان جهانــی بهداشــت دام ( )OIEتقریبـی اسـتاندارد بـرای تسـت تاسیسـات SPF
لیسـتی از عامـل بیمـاری زاهـای میگـو و روش هـا دو ســال میباشــد ،مگــر اینکــه تاسیســات ،SPF
و تســتهای تشــخیصی پیشــنهادی بــرای آنهــا را توســط میگــوی مولــد SPFذخیرهســازی شــده
در دسـتورالعملهای خـود منتشـر کـرد؛ از آن زمـان باشـند کـه خـود نیـز از والدیـن SPFبـه دسـت
تـا کنـون بـه صـورت پیوسـته لیسـت و روشـهای آمــده و پروســه تســتها و قرنطینــه را طــی کــرده
باشـند .تحـت ایـن شـرایط مـدت زمـان 6تـا یـک تشــخیصی پیشــنهادی بــه روز میشــوند.
سـال میتوانـد زمـان اسـتاندارد قلمـداد شـود.
اعتبارسنجی و نگهداری حالت SPF
چگونگـی بررسـی و اعتبارسـنجی اسـتاندارد SPF
بـرای عامـل بیمـاری زاهـای لیسـت شـده توسـط
OIEبـه خوبـی تشـریح و اجرایـی شـده اسـت. اعتبـار سـنجی و نگهـداری حالـت SPFرونـدی
بــا ایــن حــال عوامــل بیماریــزای نوظهــور بایــد زمانبــر و پرهزینــه اســت .تاسیســات ،روشــهای
بـه محـض شناسـایی در پروسـه پایـش و مراقبـت اجرایــی اســتاندارد ( ، )SOPsامنیــت زیســتی و
قــرار گیرنــد .مشــتری آگاه و بــا تجربــه میگــو میگوهـای داخـل تاسیسـات بایـد از اسـتانداردهای
SPFمیبایســت احتیــاط را چاشــنی کار کــرده متناســب بــا مــکان تاسیســات پیـروی کننــد ،تــا
و تســتهای اضافــه بــر لیســت عامــل بیمــاری ایـن اطمینـان حاصـل شـود کـه میگـوی داخـل
زاهــای OIEرا درخواســت کنــد ،فــاز قرنطینــه تاسیسـات بـه صـورت SPFباقـی خواهـد مانـد.
بـرای میگوهـای خریـداری شـده را در زمـان ورود بــه زبــان دیگــر اعتبارســنجی هماننــد میگوهــا
میگـو بـه کشـور مقصـد اجـرا نمایـد ،آزمونهـای بــرای تاسیســات نیــز هســت .بــرای تاسیســات
هیسـتوپاتولوژی اضافـی ،کشـت میکروبی و شـاید SPFکــه در نواحــی ســاحلی مســتقر هســتند
پروتکلهــای چالــش زیستســنجی (Bioassay احتمــال آلودگــی بــا عامــل بیمــاری زا ناشــی از
) Challenge Protocolsرا بــه عنــوان فعالیـت یـا پسـآب هچریهـا ،مـزارع میگـو و سـایر
ابنیهــای کــه میگــو داشــته ولــی تولیدشــان بــه
۷۲
اقــدام هــای پیشــگیرانه جهــت کاهــش خطــر و آنهـا در تسـتهای تشـخیصی توصیـه شـده توسـط
حفاظـت از خـود انجـام دهـد .ایـن لایـه اقدامـات OIEبـرای بیمـاری ، IHHNVباعـث مثبـت
کنتــرل کاهــش خطــر اضافــی ،الزامــی نبــوده و کاذب شــدن نتیجــه تســت شــدند ،در صورتیکــه
انتخابــی هســتند امــا در صورتــی کــه مجموعــه میگــو بــا ایــن عامــل بیمــاری زا آلــوده نبــود.
دارای ذخیــره بــا ارزشــی از میگــو اصــاح نــژاد چنیـن نتایـج مثبـت کاذبـی بـرای یـک ویـروس
شـده باشـد کـه روی آن طـی نسـلهای متوالـی کار عفونـی ،میتوانـد تاثیـرات جـدی در تجـارت بیـن
شـده و بهبودهـای ژنتیکـی مناسـبی روی آن انجام المللــی مولدســازان ( )Breederمیگــو داشــته
شـده اسـت و از دسـت دادن حالـت SPFباعـث باشـد .بـه عـاوه جمعیـت یـا خانـواده میگویـی
خســارات ویرانگــر اقتصــادی بــرای آن مجموعــه کـه قبـا در تسـتهای توصیـه شـده OIEمنفـی
میگــردد ،میتوانــد مناســب و اطمینــان بخــش اعــام شــد هاند ،نتــاج آنهــا اغلــب بــه صــورت
ناگهانـی بـه عنـوان مثبـت کاذب جهنـده (Pop- باش ـد.
) Up, PUPsاز طریـق بازترکیبـی ژنتیکـی بیـن
EVEهایـی کـه قطعـات ناقـص امـا جامعـی از
توالیهـای هـدف بـرای متدهـای OIEرا حمـل مشکلات تایید وضعیت SPF
اگرچــه روشــهای مــورد قبــول بیــنالمللــی کــه میکننــد؛ ظاهــر میشــود .هماننــد ،IHNNV
در حـال حاضـر بـه کار میرونـد ،بـرای تشـخیص بــرای WSSVهــم EVEهایــی در پنئــوس
اکثـر عامـل بیمـاری زاهـای مهـم میگـو ،مـی مونـودون یافـت شـده اسـت .ایـن قطعـات بسـته
بایسـت در برنامـه SPFگنجانـده شـوند؛ مسـئله بــه تــوع و تعــداد در هــر میگــوی تســت شــده،
عناصــر ویروســی انــدوژن ( Endogenousرفتـار تصادفـی داشـتند (.)Utari et al. 2017
) Viral Elements – EVEدر ایـن مقالـه ،رخــداد تقریبــا شــایع EVEهــا در میگــو
EVEهـا بـه عنـوان توالـی هایـی از کل ژنـوم ( )Felegel,2009و ســایر ســخت پوســتان
یــا قطعاتــی از ژنــوم ویروســهای DNAیــا ( )Theze et al 2014جــای تردیــد نــدارد و
RNAتلقــی میشــوند کــه بــا DNAمیزبــان میتوانـد باعـث مشـکلاتی در اخـذ نتیجـه مثبـت
آمیختـه شـده باشـند .اگـر داخـل ژنـوم سـلولهای کاذب بــرای ویــروس عفونــی گــردد .ایــن امــر
زایـا شـوند ،بـه نسـل بعـدی نیـز منتقـل خواهنـد میتوانـد منجـر بـه محـدود شـدن تجـارت میگـوی
شــد و ممکــن اســت در جمعیــت ثابــت و پایــدار SPFگــردد و منبــع میگــوی SPFرا بــرای
شــوند ).تبدیــل بــه چالشــی علمــی بــرای تاییــد مزرعــه داران محــدود کنــد .از طریــق انتخــاب
حالــت SPFبــرای مولــد میگــو شــده اســت .یـک توالـی هـدف ثابـت و اسـتاندارد در ژنـوم هـر
اگرچــه اکثــر EVEهــا از رتروویروســها منشــا عامـل بیمـاری زا ویروسـی ،کـه مـورد توافـق همه
میگیرنـد ،امـا EVEهـای غیـر رتروویروسـی نیز اســت میتــوان مشــکلات نتیجــه مثبــت کاذب را
وجـود دارنـد .بـرای اولیـن بـار در میگـو دو EVEحـذف کـرد .رونـد ایـن توافـق میتوانـد درجلسـات
مربـوط بـه بیمـاری IHHNVتوسـط تانـگ و FAO/OIEبــا همراهــی مراکــز تکثیــر و
لایتنـر ( )Tang & Lightnerدر سـال 2006پــرورش دهنــدگان میگــو ،هماهنــگ و مدیریــت
گـزارش شـد .بـا ایـن حـال در آن زمـان اصطـاح شـود .ایـن بـه تولیدکننـدگان مولـد هـای SPF
EVEهنــوز وجــود نداشــت ،ایــن اصطــاح بــرای حــذف EVEهــا از منطقــه هــدف ژنــوم
بــا کشــف EVEهــای غیــر رتروویروســی در مولـد میگـوی خـود کمـک میکنـد .بعـد از ایـن
مهر هــداران (آنهــا در گذشــته ناشــناخته بودنــد و توافـق هـر گونـه نتیجـه مثبتـی از توالـی هـدف
ایـن مسـئله بـرای محققیـن غیـر منتظـره بـود ).ژنــوم مولــد مــورد بررســی ،نشــاندهنده حضــور
ابــداع شــد .ایــن کشــف کــه در مهــره داران رخ عامـل بیمـاری زا ویروسـی اسـت درحالیکـه نتایـج
داده بــود بــه شــدت توجــه جامعــه علمــی را بــه منفـی از همـان توالـی نشـان دهنـده عـدم حضـور
خـود جلـب کـرد .در ادامـه تعـداد بیشـتری EVEعامــل بیمــاری زا ویروســی میباشــد؛ حتــی اگــر
بـرای IHHNVدر پنئـوس مونـودون و میگـوی آن مولـد بـرای توالـی دیگـری از همـان ویـروس
پـا سـفید غربـی گـزارش شـد .تعـداد زیـادی از نتایــج مثبــت در آزمــون PCRنشــان دهــد.
۷۳
اهمیت و مزایای میگوی SPF
میگوهـای SPFکـه در هاوایـی و از طبیعـت بـه دسـت آمـده بودنـد بـرای اولیـن بـار در سـال 2002وارد
تایلنـد شـدند .بـه دنبـال آن ،در تولیـد میگـوی آسـیا (مخصوصـا جنـوب شـرق آسـیا) انقلابـی رخ داد و
میگـوی پنئـوس مونـودون بـه طـور کامـل بـا میگـوی پـا سـفید غربـی در مناطـق پرورشـی طـی یـک
دهـه جایگزیـن شـد .در 2003شـرکت ) Charoen Pokphand Foods( CPFدر تایلنـد برنامـه
مولدسـازی SPFخـود را همـراه بـا دسـتورالعمل هـای امنیـت زیسـتی بـالا شـروع کردنـد .ایـن برنامـه
بـه رشـد خارقالعـاده صنعـت در جنـوب آسـیا طـی یـک دهـه کمـک انـکار ناپذیـری کـرد .رشـدی کـه
توسـط رخـداد بیمـاری AHPNDدر سـال 2009متوقـف شـد.این عامـل بیمـاری زا جدیـد توانسـت
از سـد ابـزار و روشـهای امنیـت زیسـتی کـه قبـا بـرای عامـل بیمـاری زا هـای ویروسـی اسـتفاده مـی
شـدند ،عبـور کنـد .بـه طریـق مشـابه ،بهبـود تولیـد بعـد از رخـداد بیمـاری لکـه سـفید در عربسـتان ،بـا
رشـد سـریع در تولیـد بعـد از معرفـی میگـوی SPFپـاک شـده کـه نسـبت یـه عامـل لکـه سـفید SPT/SPRهـم
بـود ،بـه دسـت آمـد .در ایـن مـورد ،اقدامـات امنیـت زیسـتی بـرای اجـرا در شـرایط مـزارع پرورشـی (اکثـرا 10هکتـاری)
بازتعریـف شـدند؛ نظیـر ممانعـت از ورود ویـروس بـه محـل نگهـداری پسـتلاروها و فیلتراسـیون آب اسـتخرها بـه کمـک
توریهـای 250تـا 1000میکـرون.
تاثیـری کـه مولـد SPFبـرای پـرورش میگـو داشـته در مناطـق مختلـف پرورشـی متفـاوت اسـت ،امـا توانسـته بـه صورت
واضحـی صنعـت را از راههـای مختلفـی رو بـه جلـو حرکـت دهـد .ایـن راههـا شـامل مـوارد زیـر اسـت:
-باعـث کاهـش برخـورد بـا عامل بیمـاری زا و بروز مـوارد بیماری درمزرعه شـده و در نتیجـه افزایش ناگهانی
و خـارق العـادهای در کارایـی پـرورش و تولیـد میگـو داشـته اسـت (شـکل )2
-راهـی مطمئـن بـرای معرفـی میگـوی وانامـی بـه دنیـا فراهـم کـرد ،تـا جاییکـه تبدیل بـه گونـه انتخابی و
غالـب پرورشـی شـده اسـت.
-زمینـه و پلتفرمـی را بـرای اجـرای انتخـاب ژنتیکـی بـه وسـیله حـذف تفاوتهای عفونـت عامل بیمـاری زا از
فـردی بـه فـرد دیگـر و از نسـلی بـه نسـل دیگـر؛ را فراهـم میکنـد.
-رشـد مثـال خوبـی اسـت ،در حالیکـه میـزان رشـد در مولدهـای SPFبـه میـزان 15درصـد در هـر نسـل
بهبـود داشـته اسـت ،اسـتفاده از شـیوه USSبـه سـختی توانسـته بـه میـزان 3-5درصـد بهبـود در رشـد
داشـته باشـد.
-در دسـترس بـودن و قابلیـت اسـتفاده از میگـوی ، SPFیـک قابلیـت ارزشـمند در مطالعـات علمـی نظیـر
چالـش بـا بیمـاری ،تحقیقـات فیزیولوژیـک ،تغذیهـای و بیوشـیمیایی میباشـد .ایـن مزیـت مهمـی درمقیـاس
آزمایشـگاهی و یـا طرحهـای آزمایشـی کـه بـه حداقـل رسـاندن متغیرهـای غیـر قابـل کنتـرل ،یـک جنبـه مهـم
در موفقیتشــان اســت ،میباشــد.
۷۴
شکل -1تولید میگوی تایلند ،اثر بیماری و تاثیر میگوی وحشی و SPF
شکل -2بهبود تولید میگو در عربستان سعودی بعد از محو شدن پنئوس ایندیکوس ( ) P. Indicusبه واسطه معرفی میگوی
وانامی ،SPF + WSSV/SPTمنبع :جامعه آبزیپروری سعودی
نتیجهگیری
SPFوضعیـت بهداشـتی میگوهـا را مشـخص میکنـد ،در حالیکـه SPTو SPRبـه ویژگیهـای ژنتیکـی
میگــو در مواجهــه و پاســخ بــه عامــل بیمــاری زا و بیمــاری اشــاره میکننــد .لیســت بیماریهــای SPF
بـرای گونـه خاصـی از میگوهـا ممکـن اسـت شـامل عوامـل بیمـاری زائـی باشـد کـه روی همـان گونـه
۷۵
اثـری ندارنـد یـا اثـر کمـی دارنـد؛ امـا ممکـن اسـت توسـط آن گونـه حمـل شـده و بـه سـایر گونـه هـای
حسـاس بـه آن بیمـاری منتقـل شـوند .هـدف از ایـن لیسـت ،اجتنـاب از تبعـات منفـی روی تولیـد میگـو،
انتقـال بیـن گونـه ای بیماریهـا و یـا هرگونـه موانـع و سـدهای تجـاری کـه ممکـن اسـت در اثـر تشـخیص
عامــل بیمــاری زا در میگــو و یــا محصــولات حاصــل از آن ایجــاد شــود؛ میباشــد .انتخــاب میگــوی
"USSبـه تنهایـی ،هیـچ شـاخصه و نشـانی در خصـوص وضعیـت سـامت یـا وضعیـت ژنتیکـی آن
مولـد میگـو را در تعامـل بـا عامـل بیمـاری زا و یـا پاسـخش بـه بیمـاری را نشـان نمیدهـد .بـا ایـن حـال
میگـوی USSبـرای تبدیـل بـه میگـوی SPFمناسـب اسـت ،میتـوان بـا پایـش متوالـی ایـن میگوهـا
بـه مـدت 2سـال در خصـوص یـک یـا لیسـتی از بیماریهـا ،دسـت بـه ایـن اقـدام زد .همچنیـن میتـوان
اسـتراتژی هـای نظیـر SPF + SPR, SPF + SPTو یـا SPF + SPR + SPTرا بـرای کمـک
بـه پـرورشدهنـدگان جهـت جلوگیـری از رخـداد بیمـاری در اسـتخرهای پرورشـی بـه کار بـرد .موفقیـت
ایـن راهبردهـا بـه اسـتراتژی امنیـت زیسـتی تعریـف شـده بـرای هـر مجموعـه و تاسیسـات بسـتگی
دارد .مزرعـه داران بایـد سـایر جنبـه هـای عملکـرد مولـد را نظیـر رشـد ،بازماندگـی و نظایـر اینهـا را کـه
میتوانـد بـه وضـع سـامت و یـا ژنتیـک میگوهـا ارتبـاط داشـته باشـد ،در نظرگرفتـه شـود .مـا توصیـه
مـی شـود مزرعـه داران در ارزیابـی مولدیـن عرضـه شـده توسـط تامیـن کننـدگان تجـاری ،بـا یکدیگـر
همـکاری داشـته باشـند .ایـن همـکاری میتوانـد بـه سـادگی از طریـق تکنیکهـای اپیدمیولوژیـک کـه در
آن ارتبـاط بیـن منبـع تامیـن پسـتلارو مزرعـه و عملکـرد آنهـا در طـول دوره پرورشـی (ماننـد پاسـخ بـه
بیمـاری ،رشـد ،بازماندگـی و ،)...را نشـان میدهـد ،صـورت گیـرد .بـا گـذر زمــان ایـن رونــد ارزیابـ ی
میتوانــد تامیــن کننــدگان قابــل اعتمــاد پســتلارو را بــا توجــه بــه عملکــرد کلــی پســتلاروها ،بــه مــا
معرفـی کنـد٪.
منابع مورد استفاده :
1 National Aquaculture Group (NAQUA), Al Lith, Saudi Arabia
2 Aquatic Farms, Kaneohe, HI, USA
3 Centex Shrimp, Faculty of Science, Mahidol University, Bangkok, Thailand
4 Charon Pokphand Food public CompNY (cpf), Bangkok, Thailand
5 Food and Agricultural Organization (FAO), Rome, Italy
6 Genetica Spring SAS, Benchmarl Breeding and Genetics, Bogota, Colombia
7 FUTUREFISH, Felaniya, Sri Lanka
۷۶
بیولوژیــک ،کیفیــت مــواد غذایــی ،ایمنــی مــواد دامپزشکی و دفاع
غذایـی ،امنیـت غذایـی ،اکولـوژی ،اپیدمیولـوژی، غذایی
میکروبیولــوژی ،انــگل شناســی ،آســیب شناســی،
فیزیولــوژی ،روانشناســی ،رادیولــوژی ،تحقیــق محمد رضایی ،1آراسب دباغ مقدم2
و توســعه داروســازی ،واکســن و ســم شناســی،
بـه عنـوان مربـی ،پژوهشـگر و سیاسـت گـذار و دکتری تخصصی بهداشت مواد غذایی ،اداره کل دامپزشکی
همچنیـن تـاش در راسـتای حفـظ حیـات وحـش استان مرکزی ،مرکزی ،ایران1
و حفاظـت از محیـط زیسـت و تنـوع زیسـتی ایفـا
مـی کننـد .در ایـن میـان دفـاع غذایـی عنصـری استادیار بهداشت مواد غذایی ،دانشگاه علوم پزشکی ارتش
مهـم در حفاظـت از تجـارت و همچنیـن مصـرف جمهوری اسلامی ایران ،تهران ،ایران2
کننــدگان در برابــر تهدیــدات داخلــی و خارجــی [email protected]
محســوب شــده و بــه منظــور حفاظــت غــذا از
آلودگــی هــای عمــدی کــه توســط ســازمانهای چکیده
در گذشـته بیشـتر مـردم فعالیتهـای دامپزشـکی را تروریســتی ،مجرمــان و یــا توســط افــراد بــرای
در پیشـگیری ،مراقبـت یـا کاهـش درد و درمـان بدســت آوردن ســود یــا کاهــش هزینــه هــای
جراحــات در حیوانــات ،بــه ویــژه حیوانــات اهلــی تولیــد انجــام مــی پذیــرد ،طراحــی مــی گــردد.
مـی دانسـتند .اگرچـه ایـن نقـش هـا بسـیار مهـم نقــش مجموعــه دامپزشــکی در زنجیــره تأمیــن
هسـتند ،امـا نقـش مجموعـه فعلـی دامپزشـکی ،مـواد غذایـی از مزرعـه تـا چنـگال و دفـاع غذایـی
فراتـر و بارزتـر از ایـن وظایـف بـوده و بـه همیـن مشـهود مـی باشـد.
دلیـل نیـاز بـه افزایـش آگاهـی در جامعـه وجـود
دارد .از طرفـی بایـد دانسـت کـه هـر چـه جهـان
بـه هـم پیوسـته و پیچیـده تـر مـی شـود ،وظایـف کلمــات کلیــدی :دامپزشــکی ،دفــاع غذایــی،
و مسـئولیتهایی کـه متخصصـان دامپزشـکی بایـد تروریســم غذایــی ،تروریســم کشــاورزی.
بـه عهـده گیرنـد نیز بیشـتر خواهد شـد .با گذشـت
زمـان ،متخصصـان دامپزشـکی نقـش مهمـی در
ســامت و رفــاه حیوانــات و انســانها ،تحقیقــات
۷۷
غذایــی اســت کــه توســط گــروه هــا یــا افــراد
انجــام مــی شــود و انگیــزه هــای آن مــی توانــد
از انتقــام شــخصی تــا ســود مالــی متفــاوت بــوده دامپزشکی و زنجیره تامین مواد غذایی
Food Supply Veterinary Medicineو از طریـق وارد کـردن غیـر مسـتقیم خسـارت بـه
یـک شـرکت غذایـی یـا محصـول از طریـق فریـب
دادن یـا صدمـه رسـاندن یـا اخـاذی باشـد .بـرای )))(FSVM
زنجیـره تأمیـن مـواد غذایـی از مزرعـه تـا چنـگال مثـال ،آلودگـی بـا انگیـزه اقتصـادی در ایـن دسـته
شــامل ایمنــی غذایــی ،امنیــت غذایــی ،دفــاع قـرار مـی گیـرد .تروریسـم غذایـی نوعـی جنایـت
غذایــی ،قابلیــت ردیابــی ،اعتبــار ســنجی ،اصــول غذایـی اسـت ،امـا انگیـزه آن ایدئولوژیـک اسـت و
اخلاقـی و اطلاعـات مربـوط بـه محصـول از جملـه نـه مالـی یـا شـخصی(Manning and Soon,
برچسـب زنـی مـی باشـد و دامپزشـکی مسـئولیت .)2016
حفاظــت مــواد غذایــی از مزرعــه تــا ســفره را بــر
(Food کلاهبــرداری مــواد غذایــی عهــده دارد .جامعــه دامپزشـکی درگیــر در زنجیــره
)Fraud تأمیـن مـواد غذایـی از سـامت و رفـاه حیواناتـی
کلاهبـرداری مـواد غذایـی شـیوهای اسـت کـه بـا کــه تخــم مــرغ ،شــیر ،گوشــت ،پشــم و ســایر
قصـد فریـب و همچنیـن منافـع اقتصـادی صـورت محصـولات پروتئینـی تولیـد مـی کننـد ،محافظـت
مـی پذیـرد .کلاهبـرداری مـواد غذایـی را مـی توان
مــی کنــد(.)Prince et al., 2006
بــه انــواع مختلفــی از اقدامــات کلاهبــرداری کــه تهدیدات زنجیره تأمین مواد غذایی
بـا هــدف فریـب مصـرف کننـدگان صــورت مـی
تقلبات غذایی ) (Food adulterationگیـرد تقسـیم نمـود :تعویـض ،تقویـت مصنوعـی،
دســتکاری کــردن و رقیــق ســازی مــواد غذایــی
کـه اغلـب بـا هـم در گـروه آلودگـی هـای عمـدی فرآینــدی طبیعــی ،تصادفــی یــا عمــدی کــه بــه
بـا انگیـزه اقتصـادی قـرار مـی گیرنـد .همچنیـن موجــب آن هــر مــاده خارجــی بــا پیامدهــای
ارائـه اطلاعـات غلـط کـه مـی توانـد از برچسـب احتمالـی تهدیـد کننـده بـرای سـامت انسـان وارد
زدن نادرسـت مـواد تشـکیل دهنـده غـذا تـا شـبیه
غــذا مــی شــود(.)BRC, 2015
سـازی محصـول و جعـل محصـول باشـد متفـاوت دسـتکاری محصولات غذایـی (Product
باشــد(.)Manning and Soon, 2016 )tampering
دســتکاری محصــولات بــه عنــوان تغییــر عمــدی تروریسم غذایی )(Food Terrorism
یـک محصـول یـا برچسـب زدن بـا هـدف ایجـاد
یــک عمــل یــا تهدیــد عمــدی از آلودگــی مــواد آســیب تعریــف مــی شــود(.)CFIA, 2014
غذایـی بـرای مصـرف انسـان بـا مـواد شـیمیایی،
بیولوژیکـی ،رادیولوژیکـی یـا هسـته ای بـه منظـور
ایجــاد آســیب یــا فــوت در جمعیــت غیرنظامــی و اصطلاحات مهم
یــا ایجــاد اختــال در ثبــات اجتماعــی ،اقتصــادی جنایت غذایی )(Food crime
و سیاســی مــی باشــد .مرتکــب ،بیــش از انگیــزه جنایـت غذایـی بـه عنـوان فعالیتـی سـازمان یافتـه
هـای شـخصی یـا مالـی ،انگیـزه هـای عقیدتـی یـا توســط گروههــای بــزرگ بــا هــدف فریــب یــا
سیاسـی در پشـت حملـه یـا تهدیـد بـه حملـه خـود آسـیب دیـدن مصـرف کننـده از طریـق محصـولات
غذایــی تعریــف شــده اســت .ایــن فعالیــت هــا
دارد(.)Manning et al., 2005
شــامل فعالیــت هــایی در زنجیــره تأمیــن مــواد
۷۸
تروریســم کشــاورزی (Agro-همچنیــن مصــرف کننــدگان در برابــر تهدیــدات
داخلــی و خارجــی اســت .ایــن مجموعــه طیــف )terrorism
وســیعی از تهدیــدات احتمالــی را از یــک شــوخی اقدامــی عمــدی کــه قصــد معرفــی و ایجــاد
سـاده گرفتـه تـا حمـات تروریسـتی در بـر مـی بیمــاری در حیوانــات یــا گیاهــان ماننــد آلودگــی
گیـرد .غالبـ ًا راهکارهایـی بـرای کاهـش تهدیـدات دام و گیاهـان بـا میکروارگانیسـم هـای بیمـاری زا
زنجیـره تامیـن و تولیـد مـواد غذایـی وجـود دارد. یـا آلـوده کـردن خـوراک دام و کودهـای گیاهـی
برنامـه هـای دفـاع غذایـی بایسـتی بـرای کاهـش بــا مــواد شــیمیایی ،بیولوژیکــی یــا رادیولوژیکــی
خطـرات ناشـی از تهدیـدات داخلـی و خارجـی بـه را بـه منظـور ایجـاد تـرس ،ضـرر اقتصـادی و یـا
منظــور محافظــت از مصــرف کننــدگان توســعه آشــفتگی اجتماعــی دارد(Caldas and Perz,
یابــد .صنایــع و تنظیــم كننــدگان ،سیســتم هــای
مدیریـت ایمنـی مـواد غذایـی را بـر اسـاس اصـول .)2013
تجزیــه و تحلیــل خطــر و كنتــرل نقــاط بحرانــی امنیت غذایی )(Food Security
( )HACCPتوســعه داده انـد و ثابـت شــده کــه تضمیـن دسترسـی و توزیـع عادلانـه مـواد غذایـی
ایـن سیسـتم در برابـر خطـرات ایمنـی مـواد غذایی بـرای همـه افـراد در همـه زمانهـا بـرای داشـتن
ناخواسـته نیـز مؤثـر اسـت .بـا ایـن حـال ،اصـول یـک زندگـی سـالم تعریـف شـده اسـت .ایـن بـدان
HACCPبطـور معمـول بـه منظـور تشـخیص و معنـی اسـت کـه در سـطح منطقـه ای و ملـی مـواد
از بیـن بـردن حمـات عمـدی مـورد اسـتفاده قـرار غذایـی کافـی وجـود داشـته و خانـواده هـا بـه ایـن
نگرفتــه و از ایــن رو در رابطــه بــا دفــاع غذایــی غــذا دسترســی دارنــد (یعنــی مقــرون بــه صرفــه
اهمیتــی نــدارد .تعاریــف مختلفــی در مــورد دفــاع اســت) و کفایــت تغذیــه ای را نیــز بــراورده مــی
غذایــی وجــود دارد کــه بســیار مشــابه هســتند
کــه برخــی حتــی بــا تعریــف ارائــه شــده توســط نمایــد (.)EU, 2008
دســتورالعمل دفــاع غذایــی ) (GFSIدر تضــاد ایمنی مواد غذایی )(Food Safety
هســتند( .)GFSI, 2014برخــی از نویســندگان
اطمینــان بخشــی ایمنــی مــواد غذایــی بــرای دفـاع غذایـی را بـرای نشـان دادن حـوادث ناشـی از
مصـرف و عـاری بـودن غـذا از سـطوح خطرنـاک ایدئولـوژی تجـاوز بـه مـواد غذایـی ،اسـتفاده مـی
عوامـل عفونـی و سـمی مضـر (آلودگـی طبیعـی و کننـد ،در حالـی کـه برخـی دیگـر تعریـف گسـترده
تصادفــی)).(EU, 2002
تـری بـرای سـایر فعالیـت هـای محافظتـی دارنـد
(.)BRC, 2015 دفاع غذایی)(Food Defense
تعریفــی کــه دســتورالعمل دفــاع غذایــی از منابـع آبـی و غذایـی کـه زیرسـاخت هـای اساسـی
کلاهبـرداری در حـوزه مـواد غذایـی ارائـه نمـوده اجتماعـی بـه حسـاب می آیـد لازم اسـت از آلودگی
اســت عبــارت اســت از :فراینــد تضمیــن امنیــت هـای طبیعـی ،تصادفـی و عمـدی کـه در زنجیـره
غـذا و نوشـیدنی هـا از انـواع حملـه هـای مخـرب تأمیـن مـواد غذایـی اتفـاق مـی افتـد ،محافظـت
عمـدی از جملـه حملـه بـا انگیـزه ایدئولوژیـک کـه گردنــد .آلودگــی هــای عمــدی مــواد غذایــی
منجـر بـه آلودگـی مـی گـردد .دفـاع غذایـی بـه توسـط سـازمان هـای تروریسـتی ،مجرمـان و یـا
عنــوان روشــها و اقدامــات متقابــل انجــام شــده توسـط افـراد بـرای بدسـت آوردن سـود یـا کاهـش
بـرای جلوگیـری و کاهـش اثـرات حـوادث عمـدی هزینـه هـای تولیـد ،یـک واقعیـت ناگـوار اسـت و
و تهدیـدات مربـوط بـه زنجیـره غذایـی نیـز تعریف مـی توانـد تأثیـر قابـل توجهـی در صنعـت مـواد
شــده اســت .نــوع تهدیــدی کــه مــی تــوان بــا غذایــی و ســامت جامعــه داشــته باشــد .دفــاع
اسـتفاده از شـیوه هـای دفـاع غذایـی بـا آن مقابلـه غذایــی عنصــری مهــم در حفاظــت از تجــارت و
۷۹
کرد شامل تهدید و کلاهبرداری های غذایی ،دستکاری و تروریسم غذایی می باشد(GFSI,
پیاده سازی الزامات دفاع غذایی
بـرای اجـرای الزامـات دفـاع غذایـی ،FSSC 22000یـک رویکـرد منطقـی ،سیسـتماتیک و مبتنـی
بـر ریسـک بایسـتی دنبـال گـردد .لازم بـه ذکـر اسـت کـه رویکردهـای زیـادی وجـود دارد و FSSC
انتخـاب را بـه سـازمان هـای اجـرا کننـده واگـذار مـی کنـد .بـا ایـن حـال ،یکـی از گسـترده تریـن
روشـها( TACCP ،ارزیابـی تهدیـدات و نقـاط کنتـرل بحرانـی) مـی باشـد کـه برنامـه آن توسـط دفـاع
غذایـی سـازمان غـذا و داروی آمریـکا ) (FDAارائـه گردیـده اسـت(.)FSSC22000, 2018
نتیجه گیری
متخصصیــن دامپزشــکی مســئولیت بــه اشــتراک گــذاری فعالیتهــای امنیــت زیســتی را نیــز بــر عهــده
دارنـد کـه ایـن تلاشـی مشـترک بـوده و بایـد بـا همـه کسـانی کـه نسـبت بـه حیوانـات و یـا محصـولات
دامـی ،چـه حیوانـات مزرعـه و چـه حیوانـات همـراه تعهـد دارنـد ،در میـان گذاشـته شـود .از ایـن نظـر،
مجموعـه دامپزشـکی عاملـی اصلـی بـرای تشـخیص و پاسـخ زود هنـگام ،تصادفـی و عامدانـه بیمـاری
هـای بیگانـه مـی باشـد .متخصصیـن دامپزشـکی در حقیقـت یـک عامـل اصلـی دفـاع از جامعـه در برابـر
بیوتروریسـم و تروریسـم کشـاورزی بـه حسـاب مـی آینـد .درمجمـوع ،متخصصیـن دامپزشـکی نقـش
اصلـی در زمینـه دفـاع زیسـتی بـرای امنیـت ملـی ،ایمنـی زنجیـره غذایـی و رفـاه حیوانـات و انسـان هـا
را ایفـا مـی کننـد.
منابع مورد استفاده :
BRC (2015). British retail consortium global standard food Safety. BRC.
CALDAS, M. M. & PERZ, S. J. G. (2013). Agro-terrorism? The causes and consequences
of the appearance of witch’s broom disease in cocoa plantations of southern Bahia, Bra-
zil. 47, 147-157.
CFIA (2014). Food Tampering. Canadian Food Inspection Agency.
EU (2002). Food safety-From farm to fork: safe and healthy food for everyone European
Commission.
EU (2008). Food security - European Commission - Europa EU. European Commission.
FSSC22000 (2018). Guidance on Food Defense. Food Safety System Certification, 1.
GFSI (2014). GFSI Position on mitigating the public health risk of food fraud. Global
Food Safety Initiative.
MANNING, L., BAINES, R. & CHADD, S. J. B. F. J. (2005). Deliberate contamination of
the food supply chain. 107, 225-245.
MANNING, L. & SOON, J. M. J. J. O. F. S. (2016). Food safety, food fraud, and food de-
fense: a fast evolving literature. 81, R823-R834.
Prince, J.B., Andrus, D.M. and Gwinner, K.P. (2006). Future demand, probable shortages,
and strategies for creating a better future in food supply veterinary medicine. 229, 57-69.
۸۰
منطقـه بسـیار محـدود م یباشـد .لـذا هـدف از ایـن بررسي تنوع گون های و
تحقیـق ارائـه یـک گـزارش از وضعیـت آلودگـی پراکندگی کنه در شتر،
نشـخوارکنندگان (شـتر ،گوسـفند و بـز) بـه کن ههـا گوسفند و بز شهرستان
از نظـر کمـی و همچنیـن تعییـن تنـوع گونـ های نهبندان ،استان خراسان
کن ههــای یافــت شــده در نشــخوارکنندگان ایــن
جنوبی
منطقــه میباشــد.
علی اکبر علیرضائی -1فریبرز شریعتی شریفی
مواد و روش کار: - 2مریم گنجعلی3
شهرســتان نهبنــدان در موقعیــت جغرافیایــی -1کارشناس آزمایشگاه شبکه دامپزشکی
58درجــه و 32دقیقــه طــول شــرقی و عــرض نهبندان استان خراسان جنوبی ،
جغرافیایــی 30درجــه و 28دقیقــه عــرض -کارشناسی ارشد انگل شناسی
جنوبی نصـف النهـار گرینویـچ قـرار گرفتـه اسـت
و بـا وسـعت 26094کیلومتـر مربـع جنوبـی تریـن دامپزشکی [email protected]
شـهر اسـتان خراسـان جنوبـی اسـت و در ارتفـاع -2استادیارگروه پاتوبیولوژی دانشکده
1100متــری از ســطح دریاهــای آزاد قــرار دارد.
بیـش از 60درصـد سـاکنان شهرسـتان نهبنـدان دامپزشکی دانشگاه زابل
بـا اقلیـم خشـک و نیم هخشـک بـه کشـاورزی و 3-استادیارگروه پاتوبیولوژی دانشکده
دامـداری اشـتغال دارنـد .در آمـار جمعیتـی دارای
بیـش از 180هـزار راس گوسـفند و بـز و بیـش دامپزشکی دانشگاه زابل
از 10هــزار نفــر شــتر اســت. مقدمه و هدف:
در ایـن مطالعـه تحقیقـی توصیفـی در سـال 1395
از 69نفـر شـتر 181 ،راس گوسـفند و 279راس خانــواده اكيســوديده كيــي از بزرگتريــن خانــواده
بـز واقـع در دامـداری هـای شهرسـتان نهبنـدان كن ههــاي حيوانــات اهلــي محســوب م يشــوند
كــه تاكنــون ١٣جنــس و ٦٥٠گونــه در پنــج
نمونـه بـرداری تصادفـی انجـام گرفـت. زيرخانـواده از آنهـا گـزارش شـده اسـت .کنـه هـا
پــس از مقیــد کــردن دام و جســتجوی نواحــی بـه عنـوان یکـی از ناقلیـن مهـم عوامـل بیماریـزا
مختلــف بــدن آنهــا شــامل ســروگردن ،زیــردم، در انســان و دام مطــرح هســتند.کن هها مهمتریــن
اطــراف مقعــد ،پرینــه ،کشــالهران ،کارتی ههــای انگلهـاي خارجـی مـی باشـند کـه باعـث ایجـاد
پسـتانی و کیسـه بیضـه کلیـه کنـه هـای موجـود خســارات اقتصــادي شــدید در نشــخوارکنندگان
در بــدن جمــع آوری و تعــداد و محــل کنــه هــا شــده و همچنیــن در انتقــال عوامــل ویروســی ،
یاداشــت گردیــد .بــرای ایــن منظــور بــه وســیله ریکتزیایــی ،باکتریایــی و تکیاختــ هاي نقــش
یـک پنـس مناسـب قسـمت قدامـی کنـه در محل
اتصـال بـه میزبـان را گرفتـه بـا کمـی تـکان کنـه دارن ـد.
را حـول محـور پنـس چرخانیـده یـا وارونـه نمـوده
و کنــه بــا احتیــاط ولــی محکــم از پوســت بــه در نقــاط مختلــف شهرســتان نهبنــدان
طـور مسـتقیم بیـرون کشـیده میشـود .در برخـی نشــخوارکنندگان عمدتــا بــه دو روش ســنتی و
مـوارد ابتـدا کنـه بـا مـوادی نظیـر اتـر یـا الـکل نیمـه صنعتـی در دامدار یهـا و روسـتاها نگهـداری
توســط پنبــه ب یحــس م یشــد تــا از حیــوان بــه و پــرورش داده م یشــوند .بــا توجــه بــه اینکــه
راحتـی جـدا شـود .کن ههـای جـدا شـده در ظـروف تاکنــون در شهرســتان نهبنــدان بررســی جامعــی
شیشــ های درپیــ چدار برچســ بدار حــاوی الــکل در خصــوص پراکنــش گون ههــای مختلــف کنــه
انجــام نشــده و اطلاعــات منتشــر شــده در ایــن
۸۱
70درصـد و گلیسـیرین5درصد قـرار میگرفتنـد .کنــه هــای ســخت و نــرم شناســایی شــده در
بـر روی هـر لولـه بـر چسـب حـاوی شـماره نمونه شـتر ،گوسـفند و بـز شهرسـتان نهبنـدان شـامل
زده م یشـد .مشـخصات دام(نـوع ،سـن و جنـس) 3 ،جنــس کنــه ســخت (هیالومــا 81/11درصــد،
محـل جـدا کـردن کنـه از سـطح بـدن دام ،زمـان ریپ یســفالوس 15/5درصــد و همافیزالیــس 2/6
و محــل نمونــه بــرداری و نیــز تعــداد کنــه در درصـد) و یـک جنـس کنـه نـرم (اورنیتـودوروس
فــرم طراحــی شــده ثبــت م یگردیــد .نمون ههــای 0/79درصـد) بودنـد ،بـه طوریکـه در شـتر یـک
جمـ عآوری شـده جهـت تشـخیص بـه آزمایشـگاه جنـس هیالومـا و 5گونـه آن ،در گوسـفند 3جنس
بخــش انگلشناســی دانشــکده دامپزشــکی زابــل (هیالومــا ،ریپــی ســفالوس و اورنیتــودوروس) و 9
منتقــل گردیدنــد و توســط کاغــذ صافــی الــکل گونـه و در بـز 3جنـس( هیالومـا ،ریپی سـفالوس و
کن ههــا خشــک ،ســپس بــا قلــم مــوی کوچــک همافیزالیـس) و 12گونـه شناسـایی شـدند .از لحاظ
ذرات چســبیده شــده بــر روی کن ههــا را تمیــز جنـس کنـه غالـب منطقـه هیالومـا (81/11درصـد)
نمــوده و بــا اســتفاده از استریومیکروســکوپ و و از لحـاظ گونـه کنـه غالـب هیالومـا درومـداری
کلیدهـای تشـخیص معتبـر مـورد شناسـایی قـرار (29/8درصـد) تعییـن گردیـد .بـر اسـاس میزبـان
در شـتر بیشـترین گونـه کنـه هیالومـا درومـداری،
بـز کنه ریپـی سـفالوس تورانیکـوس و در گوسـفند گرفتنـد .
ریپیســفالوس ســانگوینوس شناســایی گردیــد. برای تجزیه و تحلیل دادهها از آزمون آماری
مطالعــه توزیــع بدنــی کنــه هــای جــدا شــده از مربعکای استفاده شد .از نرم افزار آماری SPSS
ســطح بــدن دام هــای منطقــه نشــان داد کــه نسخه 18برای انجام کارهای آماری کمک گرفته
عمدتــا تجمــع کنــه هــا در شــتر در ناحیــه زیــر شد .سطح معن یداری ( )P<0.05در نظر گرفته
دم(23/1درصــد ) و در گوســفند و بــز در گــوش(
شد.
بـه ترتیـب 37درصـد و 42/4درصـد بـود .آزمـون نتایج:
آمـاری مربـع کای نشـان داد کـه میـزان آلودگـی
انـدام هـای مختلـف در شـتر ،گوسـفند و بـز بـا
یکدیگــر تفــاوت معنــی داری دارد ).(p<0.001 از تعــداد 1329کنــه جمــعآوری شــده در ایــن
تحقیــق ،تعــداد 1319عــدد کنــه مربــوط بــه
بحث: خانــواده کنــه هــای ســخت( 543کنــه مــاده
و 776کنــه نــر) و 10عــدد کنــه مــاده مربــوط
بــه خانــواده کنــه هــای نــرم بــود کــه از ســطح شهرستان نهبندان به لحاظ شرایط اقلیمی ،برای
بـدن دا مهـا (شـتر 588 :عـدد کنـه ،گوسـفند 415 :فعالیت بسیاری از گون ههای کنه سخت و نرم
عــدد کنــه و بــز 326 :عــدد کنــه) جــدا گردیــده مناسب میباشد .در بررسی مذکور بر روی کنههای
اسـت .بـر اسـاس مجمـوع کنـه هـای جمـع آوری موجود در دامهای مختلف شهرستان نهبندان
شـده از سـطح بـدن شـتر ،گوسـفند و بـز نسـبت به طور کلی 4جنس و 14گونه مورد شناسایی
درصــد فراوانــی کنــه هــا بــر روی شــتر ،%79/7قرار گرفت که از میان آنها تنها اورنیتودوروس
گوســفند%24/9درصد بــز 17/2درصــد تعییــن لاهورنسیس متعلق به خانواده آرگازیده م یباشد و
باقی آنها به خانواده ایکسودیده تعلق دارند .جمعيت
كنههاي اكيسوديده شناسايي شده در منطقه گردیــد.
میانگین آلودگی به کنه در هر نفر شتر آلوده برابر مورد مطالعه از نظر تعداد جنس و گونه از تنوع
10/7عدد ،در گوسفندها برابر 9/2عدد و در بزها برخوردارند (هيالوما ،ريپي سفالوس و همافيزاليس)،
6/8عدد بود و در طی دوره مطالعه در مناطق تحت كه گونه های انگلی کنه سخت شایع گزارش شده
مطالعه ،از سم پاشی و حمام ضد کنه استفاده نشده از گوسفند و بز در ایران نیز عمدتا از سه جنس
هيالوما ،ريپي سفالوس و همافيزاليس میباشند
است.
۸۲
طبق نتایج این پژوهش کنه هیالوما درومداری به عنوان کنه غالب در شهرستان شناسایی گردید .این کنه
در جنوب و جنوب شرقی ایران به وفور یافت می شود البته در نقاط مختلف ایران و کشورهای همجوار
دیده می شود ،مهمترین میزبان این کنه شتر میباشد ولی از حیوانات دیگر هم گزارش گردیده است این
کنه می تواند در انتقال تیلریا آنولاتا و تب کیو نقش داشته باشد
نتایج این بررسی در شهرستان نهبندان نشان داد که کنه ریپیسفالوس سانگوینوس فقط در گوسفند و بز
مشاهده شده است ،نعمان و همکاران در مطالع های در سا لهای 1382تا 1384در استان اصفهان
نشان دادند که فراوانی ریپیسفالوس سانگوینوس در گوسفندان بیشتر از سایر گونه هاست
نتایــج مطالعــات صــورت گرفتــه در ســایر نقــاط کشــور نیــز نتایجــی کمــا بیــش شــبیه پژوهــش
حاضر(بـه ویـژه از نظـر جنـس هـای صیـد شـده و تنـوع گونـه ای) اسـت ولـی مطالعـه حاضـر و سـایر
مطالعـات نشـان مـی دهـد کـه جنـس و گونـه کنـه هـای غالـب هـر منطقـه متفـاوت بـوده و موقعیـت
جغرافیایـی و شـرایط اقلیمـی منطقـه ،روش هـای نمونـه بـرداری و مطالعـه کنـه هـا ،تنظیـم کننـده
کنـه هـای فعـال در آن منطقـه مـی باشـد.
میانگیـن تعدادکنـه بـه هـر نفـر شـتر ،10/7گوسـفند 9/2و بـز 6/8عـدد تعییـن گردیـد .ایـن نتایـج
از میــزان گــزارش شــده توســط یخچالــی و رنجبرگرمابعليــا کــه میانگیــن تعــداد کنــه را در گاو 1-2
عـدد ،گوسـفند 3و بـز 1/5عـدد محاسـبه کـرده انـد بـه مراتـب بیشـتر بـود .همچنیـن بـا نتایـج
مطالعـه سـهرابی و همـکاران در سـال 1392کـه نسـبت تعـداد کنـه هـای جـدا شـده از هـر راس دام
در کرمانشـاه را در گوسـفند 7/9و بـز 7/1گـزارش نمودنـد مطابقـت دارد.
منابع مورد استفاده :
.1رنجبـر بهـادری شـاهرخ( )1382بررسـی تنـوع گونـهای کن ههـای دامـی در شهرسـتان گرمسـار .مجلـه تحقیقـات دامپزشـکی
دانشـگاه تهـران.58)1( :11-14 .
.2ســهرابی شــهاب الدیــن ،.یخچالــی محمــد .و قشــقایی امیــد( )1392تنــوع گونــهای کن ههــای ســخت (آکارینــا :ایکســودیده) در
زیسـتگاه طبیعـی نشـخوارکنندگان اهلـی ایـران :مطالعـه اسـتانی در کرمانشـاه .مجلـه تحقیقـات دامپزشـکی.46-39 :68 ،
.3نجارنـژاد مشـهدی وحیـد ،.می شمسـت زهـرا ،.رزمـی غلامرضـا .و آزاد محبوبـه )1388(.شناسـایی گون ههـای کن ههـای سـخت در
شـترهای وارداتـی منطقـه زابـل .نشـریه دامپزشـکی (پژوهـش و سـازندگی).39-35 :83 ،
.4نعمــان وحیــد ،.عبدیگــودرزی محمــد ،.نب ینــژاد عبدالرضــا ،.حیــدری محمدرضــا .و خلیل یفــرد محمــود( )1386شناســایی کن ههــای
ســخت نشــخوارکنندگان اهلــی در دو منطقــه اکولوژیکــی اســتان اصفهــان .مجلــه پژوهــش و ســازندگی در امــور دام و
آبزیــان.95-88 :77 ،
.5یخچالـی محمـد .و رنجبرگرمابعليـا بهمـن( )1387مطالعـه فـون انگلـي کنههـاي ايکسـوديده درگلـه هـاي گوسـفند و بـز در
روسـتاهاي صالـح آبـاد شهرسـتانتربتجام .فصلنامـه پژوهـش وسـازندگی ،صفحـات 27 :تـا .32
6.Hashemi-Fesharki, R (1997) Tick-born disease of sheep and goats and their related vectors in
Iran. Parasitol. 39:115-117.
7.Hoogstraal, H (1956) African Ixodidae: Ticks of the Sudan. Novel Medical Ltd. Washington,
USA.
8.Soulsby, E.J.L (1986) Helminthes, Arthropods and Protozoa of Domesticated
Animals. Lea & Febiger, (8th ed.). ELBS, London, Philadelphia, USA.
9.Walker, A.R., Bouattour, A., Camicas, J.L., Estrada-Peña, A., Horak, I.G., Latif,
A.A., Pegram, R.G., Preston, P.M (2014) Ticks of domestic animals in Africa: a
guide to identification of species. Bioscience Reports, Edinburgh Scotland.
۸۳
نقـش پسـماندهای دامـی بـر روی محیـط ،اسـتراتژی
هــای مدیریتــی و پروتــکل هــای حمایتــی جهــت
کاهــش آلودگــی محیطــی:
دکترفرنـاز طراوتـی -کارشـناس اداره کل دامپزشـکی اسـتان خوزسـتان-دکترای
عمومـی دامپزشـکی
[email protected]
دکتــر محمــد گــودرزی -کارشــناس اداره کل دامپزشــکی اســتان خوزســتان-
دکتــرای عمومــی دامپزشــکی
[email protected]
پسماندهای دامی و تاثیر بر محیط:
تولیــدات دامــی رو بــه افزایــش هســتند و بدنبــال آن پســماندهای حاصلــه بعنــوان یــک
مخاطـره جـدی مطـرح مـی باشـند کـه دردسـر افریـن نیـز هسـتند .بطـور مثـال در سـال
2000آلودگـی آب آشـامیدنی توسـط پسـماندهای دامـی منجـر بـه چندیـن مـورد مـرگ و میـر
در کانـادا گردید.ارتبـاط بیـن تولیـدات دامـی و انتشـار گازهـای گلخانـه ای شناسـایی شـده
اسـت .بـا توجـه بـه تحقیـق steeg and tibboدر سـال ، 2012کشـاورزی بـه انتشـارات
63-59درصـد گازهـای گلخانـه ای کـه شـامل 84درصـد نیتـروژن دی اکسـید و 54درصـد
متـان کمـک میکنـدMcMicheal .و همـکاران در سـال 2007بیـان کردنـد کـه تقریبـا
35در صـد انتشـارات گازهـای گلخانـه ای بـه کشـاورزی اختصـاص دارد کـه ایـن کاربـری
اراضـی ناشـی از تولیـدات دام اسـت .بنابرایـن گسـترش تولیـدات دامـی بطـور خلاصـه باعـث
مشـکلات زیسـت محیطـی بشـرح ذیـل خواهـد شـد:
آلودگی هوا و تغییرات آب و هوایی:
آلودگـی هـای هـوا ناشـی از صنعـت دامـی حاصـل ذرات اآلـی و غیـر آلـی ،میکروبهـا و سـایر
میکروارگانیزمهــا هــم چنیـن ،دی اکســید کربـن ،نیترواکســید و سـولفید هیــدروژن و متــان
اسـت.
زمانـی کـه PHپسـماندهای دامـی افزایـش مـی یابـد ،یونهـای آمونیـوم بـه گاز آمونیـاک
تبدیـل میشـوند کـه در هـوا بسـرعت آزاد شـده و باعـث افزایـش غلظـت نیتـروژن اتمسـفر می
گردند.تولیـد آمونیـاک در مناطقـی کـه تولیـدات دامـی برقـرار اسـت ،باعـث ایجـاد بوهـای
تنـد شـده کـه ناراحتـی را باعـث مـی شـود.
غلظتهـای بـالای آمونیـاک در اتمسـفر مـی توانـد منجـر بـه اسـیدی شـدن سـطح زمیـن و
آب شـده و باعـث نابـودی گیاهـان و تولیـدات گیاهـی در سیسـتم زیسـت طبیعـی شـوند.
آلودگـی هـوا و گـرم شـدن زمیـن بطـور مسـتقیم و غیـر مسـتقیم توسـط صنعـت تولیـدات
دامـی ایجـاد مـی شـودکه باعـث افزایـش سـطح دی اکسـید کربـن و سـایر گازهـای گلخانـه
ای مـی شـوند.اگرچه حـدود 40درصـد متـان هـای گلخانـه ای حاصـل تولیـدات کشـاورزی
هسـتند ولـی حیوانـات نشـخوارکننده غالبـا تولیـد کننـده ایـن گازهـا هسـتند .متـان و اکسـید
نیتــروژن بعنــوان گازهــای مهــم گلخانــه ای اندکــه وظیفــه جــذب اشــعه مــادون قرمــز را
دارنـد sommer and moller.درسـال 2000بیـان کردنـد کـه متـان و اکسـید نیتـروژن
بیـن 26تـا 200مرتبـه بیشـتر از دی اکسـید کربـن اشـعه مـادون قرمـز را جـذب میکننـد و
باعـث گـرم شـدن زمیـن و تغییـرات آب و هوایـی مـی شـوند.
آلودگی آب :
ضایعـات دامـی بصـورت ترکیـب روانـی بـاروری اراضـی و غنـی سـازی خـاک را منجـر
۸۴
فلزات سنگین مـی گردنـد کـه شـکل هـای مختلفـی از
مقادیــر زیــادی از فلــزات ســنگین در نیتـروژن را گسـترش مـی دهنـد.
رژیــم غذایــی دامهــای اهلــی در کــود
دفــع مــی شــود.یک مطالعــه بــر روی اگرضایعــات دامــی بــه محصولاتــی کــه
فلــزات ســنگین در خــاک کشــاورزی در قــادر بــه اســتفاده از نیتــروژن نیســتند ،
هلنــد ،ذخایــر مــازادی از جیــوه ،نیــکل، اضافـه شـود ،مقادیـر بالایـی از نیتـرات در
سـرب ،کادمیـوم ريـا ،مس کـروم و روی را خـاک و آب باقـی مانـده و بعـد از برداشـت
نشـان داد.مقادیـر اضافـی فلزات سـنگین ر محصـول باعـث بـروز مشـکلات هسـتند.
گیاهـان تجمـع مـی یابـد وبـا شستشـو به شستشــو و روان اب هــا باعــث ورود
داخــل آبهــای ســطحی و زیرزمینــی وارد نیتـروژن بـه آبهـای سـطحی و زیرزمینـی
مـی شـود .کـود مرغـی مقادیـر بالایـی از شـده کـه بدنبـال آن نوشـیدن ایـن آبهـا
فلـزات سـنگین را داراسـت کـه در خـاک چــه بــرای انســان و چــه حیــوان بدلیــل
بخوبــی عمــل کــرده و باعــث تولیــد داشـتن مقادیـر بـالای نیتـروژن بیمـاری
محصــولات آلــوده و بــه خطــر افتــادن
سـامت انسـان مـی شـوند .سـایر مـواد زا خواهـد بـود.
ســمی در صنعــت تولیــد دامــی نیــاز بــه فرسایش زمین:
توجــه ویــژه دارنــد کــه آنتــی بیوتیکهــا،
هورمونهـا و باقـی مانـده هـای داروهـای در بســیاری از کشــورها ،چــرای ســنگین
دامـی از ایـن مـوارد هسـتند .ایـن مـوارد منجــر بــه ناپدیــد شــدن گونــه هــای
تاثیــر منفــی بــرروی کیفیــت غــذا و گیاهـی خوراکـی مـی گـردد کـه بدنبـال
ســامت بشــر و هــم چنیــن اکوسیســتم آن بوتــه هــای علفــی و غیــر خوراکــی
افزایـش مـی یابـد .اثـرات دام هـا بـرروی
آبزیــان دارد خـاک را مـی تـوان بـه دو دسـته طبقـه
بنــدی کــرد()whitemore2001
.تاثیـرات محیـط سـالم بـر تولیـد یکــی اثــرات فیزیکــی دامهــا بــرروی
خـوراک دام: خــاک بدلیــل جابجایــی و حرکــت و
دیگــری اثــرات شــیمیایی و بیولوژیکــی
تصفیــه خانــه فاضــاب شــهری جهــت ادرار و مدفــوع دفعــی حیوانــات بــرروی
ضایعـات انسـانی ،مـورد نیـاز اسـت کـه خــاک مــی باشــد.مقدار ادرار دفــع شــده
جهـت ضایعـات دامـی هیـچ مرکـزی در توســط یــک گاو حــدود 2لیتــر بــوده
ایــن خصــوص وجــود نــدارد .مهمتریــن کــه مســاحتی بالــغ بــر 0.4مترمربــع را
موضــوع ســامت عمومــی در ارتبــاط در برمــی گیــرد و نمایانگــر 400تــا1200
بــا عمــل آوری ضایعــات دام ،میــزان کیلوگـرم نیتـروژ ن در هکتـار اسـت ،کـه
کــودی اســت کــه تولیــد مــی کننــد. ایـن مقـدار جهـت سـوختن گیاهـان کافی
تمامـی مشـکلات محیطـی در ارتبـاط بـا اسـت و اغلـب جهـت ریشـه گیاهانـی کـه
ضایعـات دام تاثیـر مسـتقیمی بـر سـامت نمیتواننــد نیتــروژن را ســریعا بازیابــی
و رفـاه بشـر بویـژه در جوامعـی کـه مـزارع کننـد ،سـمی اسـت و ایـن مشـکل جـدی
بزرگـی دارنـد ،مـی باشـد .ضایعـات دام در مناطقــی اســت کــه پــرورش حیــوان
یــک مثــال خــوب از ایــن اســت کــه وجــود دارد.نیتــروژن و فســفر اضافــی از
چطـور مشـکلات محیطـی میتوانـد تاثیـر مشــکلات ویــژه ای هســتند کــه باعــث
مسـتقیمی بـر بشـر و بهتـر شـدن جامعـه کاهـش مـواد محلـول در خـاک ،آلودگـی
آبهــای ســطحی و علــت فرســایش انــد.
شــود .
۸۵
جهـت حمـل اکسـیژن مـورد نیـاز اسـت.
اســتراتژی هــای مدیریــت پســماند اسـتراتژی هـای مقابلـه بـا آلاینـده هـا
دامــی:
و ترکیبـات زیسـتی مصنوعـی:
هورمونهـا و آنتـی بیوتیکهابصـورت کامـل توسـط گاوهــا بزرگتریــن تولیدکننــدگان کــود
بـدن حیـوان جـذب نمـی شـوند ،بنابرایـن بعنـوان هســتند ( 60درصــد) ،درحالیکــه خوکهــا
ترکیــب هــای اصلــی یــا متابولیتهــا دفــع مــی و طیــور بترتیــب حــدود 9و 10درصــد
شــوند .آزادســازی آنتــی بیوتیکهــا بــه داخــل راشـامل میشـوند.بهبود مدیریـت پسـماند
محیـط ،نگرانـی زیـادی در پـی دارد چراکـه ممکـن از طریــق کوددامــی و گازهــای تولیــدی
اسـت موجـب افزایـش باکتـری هـای مقـاوم بـه بایـد در اولویـت باشــد.مدیریت ناصحیـح
آنتـی بیوتیـک گردد.ترکیبـات زیسـتی مصنوعـی و پسـماندهای دامـی عواقـب بـدی بـرروی
حاصــل دســت بشــر بــه نــور حساســند و بشــدت محیـط ماننـد :بـوی مشـمئزکننده ،جـذب
تحــت تاثیــر دمــا PH ،و ...قــرار مــی گیرند.ایــن جونـدگان و حشـرات و سـایر آفـات مـی
ترکیبــات در ســطح کــود انبارشــده یافــت مــی شود.رهاســازی پاتــوژن هــای دامــی ،
شــوند .هیرولیــز میتوانــد یــک راه ازبیــن رونــده آلودگــی آبهــای زیرزمینــی و آبهــای
ترکیبــات زیســتی مضــر باشــد کــه تحــت تاثیــر ســطحی ،وخامــت ســاختار بیولوژیکــی
دمــا ،ترکیبــات شــیمیایی و PHعمــل میکنــد. گیــاه و زمیــن وفرســایش آن ،موجــب
مــی شــود تــا راهکارهــای مدیریــت
فرایندهــای لازم جهــت تصفیــه پســماندهای دامــی مــورد توجــه قــرار
پســماندهای دامــی:
گیــرد.
الف -فرایندهای فیزیکی: اســتراتژی هــای تعــادل مــواد
مغــذی :
فـاز جداسـازی مـی توانـد بعنـوان روش سـاده ای اقدامــات فیزیکــی کــه جهــت از
جهــت افزایــش ظرفیــت مدیریــت کــود اســتفاده بیــن بــردن زبالــه هــای دامــی
شــود.این مــکان جداســازی کــود بصــورت جامــد مــورد اســتفاد قــرار مــی گیــرد
یــا مایــع کــه میتوانــد کمپوســت شــده و یــا بــه شــامل:
رسوب: کارخانجـات کمپوسـت سـازی جهـت پردازشـهای
آســانترین راه جهــت پاکســازی اجســام بعــدی انتقــال داده شــود.بازیابی نیتــروژن توســط
جــذب بــا غلظــت حرارتــی یــا رســوب نمکــی
جامدریــز از کــود مایــع اســت. آمونیـوم و فسـفات ،از مراحـل هضـم بـی هـوازی
جداسازی مکانیکی:
اس ـت.
یــک تکنیــک آســان جهــت جداســازی
اجســام ســخت از مایــع اســت .ایــن
فراینـد یـک مرحلـه ضـروری در تکمیـل
استراتژی های بهداشتی:
بســیاری از پروســه هــای تصفیــه مــی
دمــای 70درجــه ســانتی گــراد بمــدت 1ســاعت باشــد.
حداقـل دمـای مـورد نیـاز جهـت تصفیـه حرارتـی سوزاندن:
اســت ،اگرچــه ممکــن اســت کلیــه پاتوژنهــا در ضایعـات دامـی را طـی مدیریـت صحیـح
ایــن دمــا غیرفعــال نشــوند.هضم هــوازی کــود میتـوان سـوزاند.با وجـود ایـن ،سـوزاندن
مایـع بعنـوان یـک روش موثـر درفراینـد بهداشـت حجــم بالایــی از ضایعــات امکانپذیــر
اسـت هرچنـد بـه انـرژی الکتریکـی بـا قـدرت بـالا نمـی باشـد.در کشـورهای در حـال توسـعه
۸۶
تصفیه هوازی: نمیتوان این روش را پیشنهاد داد ،
ایــن سیســتم هــا بشــرح ذیــل
مــی تواننــد بعنــوان تصفیــه در کشـورهای توسـعه یافت اسـتاندارهایی
در ایــن زمینــه جــود دارد کــه بایــد در
هــوازی بــه کار رونــد:
طـی ایـن فراینـد از آن پیـروی کـرد.
حوضچه های هوادهی: خشک کردن خورشیدی:
یــک سیســتم ســاده بــا هزینــه
کــم جهــت تصفیــه هــوازی خشـک کردن توسـط نـور خورشـید،باعث
فاضـاب اسـت .حوضچـه هـا و کاهـش رطوبـت کـود مـی شـود.و بیشـتر
تـالاب هـا در بسـیاری از مـزارع تـک یاختـه هـاو باکتـری هـا غیرفعـال
وجــود دارنــد و نصــب هواکــش مــی گردنــدو آلودگــی محیــط کاهــش
یــک ســرمایه گــذاری کوچــک
مـی یابـد.
اســت. دفن درگودال:
سیســتم هــای تصفیــه دفــن ضایعــات حیوانــی طــی ســالها
یــک روش انتخابــی اســت چراکــه
هــوازی مســتمر: روشـی ارزان و مقـرون بـه صرفـه بـوده
در حــال حاضــر نمونــه هایــی و حتـی میتـوان اجسـاد حیوانـات را هـم
از ایـن تصفیـه جهـت ضایعـات در آن دفــن نمــود.
حیوانـی در اروپـا بویـژه هلنـد و
فرانسـه وجـود دارد.اخیـرا تصفیـه بازیافت:
هــای کوچکــی تــا حجــم 100 جهــت حــذف ضایعــات از فــارم بــه
تــن در روز در ایــن زمینــه کار منظــور کاهــش آلودگــی محیطــی ،از
روشــهای :گرمایــش ،هیدرولیــز و فشــار
مـی کننـد. مــی تــوان اســتفاده کــرد کــه درواقــع
اســتفاده از فیلترهــای نوعـی بازیافـت ضایعـات بـه مـواد قابـل
زیســتی هوایــی: اســتفاده اســت .
فرایندهای غشایی:
فیلتراسـیون زیسـتی جهـت تصفیـه فاضـاب اســتفاده از فراینــد اســمز معکــوس در
بـوده کـه بـا قـرار دادن بیوفیلـم هـا و متابولیزه آبگیـری ترکیبـات مایـع امکانپذیر اسـت.
ترکیبـات الـی باعـث کاهـش پاتـوژن هـا مـی یـک پیـش نیـاز جهـت تجزیـه مـواد آلی
لازم اســت کــه ابتــدا اجســام جامــد بــا
شو ند . رسـوبگذاری موثـر حـذف و جداسـازی یـا
فیلتـر شـده و سـپس مایعـات بـه داخـل
لجن فعال شده: مرحلـه تصفیـه غشـایی وارد شـوند.
سیســتم هــای لجــن فعــال فرایند بیولوژیکی:
شــده ســنتی متشــکل از یــک محیــط ســالم توســط
مخــزن هوادهــی و رســوب میکروارگانیــزم هــای طبیعــی
گــذاری هســتند کــه در آن ایجـاد مـی شـود .هـدف خـاص
میکروارگانیزمهـا هوادهـی شـده از تصفیــه بیولوژیکــی ،تولیــد
و بوســیله تانــک رســوبگذاری محصـولات نهایـی مفیـد اسـت
ضایعــات شــفاف شــده و یــک کــه بشــرح یــل روشــهای زیــر
قسـمتی از مـواد جامـد بـه داخل جهـت تصفیـه بیولوژیکـی مـورد
تانــک هوادهــی برگشــت داده اســتفاده قــرار مــی گیرنــد:
مـی شـوند .یـک سیسـتم لجـن
فعــال شــده مــی توانــد باعــث
کاهــش باکتــری هــا ،ویــروس
۸۷
اینــد فنــاوری تولیــد گازهــای هـا و انـگل هـا ی تجمـع یافتـه
گلخانــه ای بهتریــن منبــع در فاضـاب شـوند.
حاصــلاززبالــههــایالــیاســت.
هضم بی هوازی مزوفیلیک : تالابهای مصنوعی:
بطـور کلـی ایـن رونـد در دماهـای بالاتـر تصفیـه بیولوژیکـی در تالابهـا در
جهــت کاهــش پاتوژنهــا ،تاثیــر گذارتــر اثــر فعالیــت میکروارگانیزمهــا و
اسـت. گیاهــان رخ مــی دهــد.
هضــم بــی هــوازی جریان زمین:
تر مو فیلیــک : تکنیــک جریــان زمیــن توســط
بکارگیـری فاضـاب بـه قسـمت
پاتوژنهــا بیشــتردر دماهــای بالایـی شـیب انجـام مـی گیـرد
بــالا کاهــش مــی یابنــد کــه و خــاک پوشــیده ازچمــن بــا
هضـم کننـده هـای بـی هـوازی نفوذپذیــری کــم بــه فاضــاب
ترموفیلیــک در دماهــای بــالا اجــازه جریــان یافتــن میدهــد
فعالترنـد .هضـم بـی هـوازی در و بــه لایــه هــای زیریــن روان
دمــای 55درجــه ســانتی گــراد گشــته و جمــع اوری شــده و
در غیــر فعالســازی لیســتریا باعــث کاهــش پاتوژنهــا شــود.
مونوســایتوژنز وســالمونلا تایفــی
موریـوم پـس از دوسـاعت انکوبـه هضم بی هوازی:
هضــم بــی هــوازی یکــی از
موثرتــر اســت. مهمتریــن مراحــل تصفیــه کــود
فرایندهــای مبتنــی بــر هایـی همچـون :کـود حیوانـی و
خــاکوفیلترهــایخــاک: ســایر ضایعــات الــی اســت کــه
امــکان تولیــد ناقلیــن انــرژی -
زمیــن یــک سیســتم عظیــم متــان – را میدهــد ..هضــم بــی
تبدیــل زیســتی اســت کــه در هـوازی اسـانترین روش بـا انجـام
طـول میلیونهـا سـال قـادر بـه از پمپــاژ مایعــات اســت .یکــی از
بیـن بـردن زبالـه هـای حیوانـی و تولیــدات ایــن فراینــد ترکیبــی
گیاهـی و تبدیـل آنهـا به بخشـی از 60تــا 70درصــد متــان و 30
از خـاک اسـت.که طـی دو رونـد تــا 40درصــد دی اکســید کربــن
ایــن فراینــد صــورت مــی گیــرد:
اســت.
دفن زباله و بازیافت آن
تصفیـه زمیـن شـامل :اسـتفاده از انتشـار متـان از ضایعـات حیوانـی و
خــاک بعنـوان تصفیــه فاضـاب تکنولـوژی گازهـای گلخانـه ای:
و ضایعــات ،درحالیکــه اســتفاده
از زمیــن هــم باعــث دفــن بــا تبدیــل متــان حاصــل از
ضایعـات حیوانـی و هـم اسـتفاده ضایعــات دامــی بــه گاز گلخانــه
از یــک منبــع بــاارزش پــس از ای ،میتــوان انتشــار آن رامهــار
تصفیــه ضایعــات اســت.تصفیه از کرد.گازهــای گلخانــه ای تحــت
طریـق واکنـش هـای شـیمیایی، تجزیــه بیولوژیــک مــواد الــی در
فیزیکــی و میکروبــی بیــن مــواد شـرایط بـی هـوازی بوجـود مـی
۸۸
همچــون :هنــد ،اندونــزی ، و میکروارگانیـزم هـا و ضایعـات
ویتنــام مــی باشــد .هــم چنیــن صـورت مـی گیـرد٪.
ایـن گازهـا ،بعنـوان روشـنایی و
پخــتوپــزاســتفادهمــیشــوند. تولیــد کــود الــی توســط
کــود در موتورهــای دیزلــی کمپوســت و پلــت :
بعنـوان جایگزیـن روغـن دیـزل کمپوست:
منبــع خوبــی اســت .در اراضــی
کشــاورزی بعنــوان منبــع عالـی تجزیــه هــوازی و جلوگیــری از
و ریزمغــذی هــا را بــرای انتقـال حـرارت باعث گرم شـدن
محصــولات زراعــی امــاده مــی مــواد آلــی شــده و در نتیجــه
باعــث از بیــن رفتــن عوامــل
کنــد. بیمـاری زا و علفهـای هـرز مـی
کود الی: گــردد.در دماهــای پاییــن تــر
ســرعت از بیــن بــردن پاتــوژن
کودهـای دامـی قـرن هـا بعنـوان کـود الـی هاکاهـش مـی یابـد .ایـن روش
مــورد اســتفاده قــرار مــی گرفتنــد .کــود امـکان تبدیـل اجسـاد مـرده بـه
حیوانــی بعنــوان یــک کــود عالــی حــاوی هومـوس خـاک را افزایـش مـی
مـواد مغـذی معرفـی شـده اسـت .کـود طیـور
از دیربـاز بدلیـل داشـتن نیتـروژن بـالا بعنـوان دهــد.
مطلــوب تریــن کودهــای طبیعــی شــناخته پلت های جامد:
برخــی از راههــای جدیــد کــه
شــده اســت. مربــوط بــه فــراوری کــود
کود کرمی: هســتند ،نیــز بایــد در نظــر
گرفتــه شــوند کــه تولیــد پلــت
کــود حیوانــی میتوانــد بطــور از کــود مرغــی از ایــن قبیــل
بالقــوه ای بــه کــود کرمــی
اســت.
تبدیــل شــود.
خوراک حیوانی: حفاظـت از محیـط زیسـت
بــا بهــره بــرداری از
بطــور مناســبی ضایعــات دامــی
خشــک و مــورد اســتفاده قــرار پســماندهای دامــی:
مـی گیرنـد کـه بعنـوان خـوراک مدیریــت پســماندهای دامــی
دام باعــث افزایــش ســوددهی و از طریــق بازیافــت یــک گام
کاهــش هزینــه هــای گوشــت، مهــم در مدیریــت پایــدار زبالــه
مــرغ ،تخــم مــرغ و ....مــی هـای دامـی اسـت کـه بعنـوان
شــوند.ضایعات خشــک شــده کاهــش اثــرات منفــی زیســت
حاصـل از طیـور بطـور گسـترده محیطــی مرتبــط بــا مدیریــت
ای از نظـر امینواسـیدها ،پروتیین
معــادل غــات همچــون و مناســب مطــرح اســت.
تولیــد گازهــای گلخانــه ای:بــا
...هســتند. هضـم بـی هـوازی یـک روش
نتیجه گیری: ســنتی در مناطــق گرمســیر
دامهــا در توســعه اقتصــادی
کشـورها سـهم عمـده ای دارنـد. ۸۹
نـه تنهـا باعـث امنیـت غذایـی انـد بلکـه موجـب ثبـات اقتصـادی نیـز مـی شـوند.اما در
عیـن حـال نبایـد از ضایعـات دفـن شـده وسـط صنعـت دامـاری غافـل شـد ،ایـن زبالـه
هـا بـرای انسـان و هـم چنیـن محیـط زندگـی انسـان خطرناکند.بنابرایـن ایـن ضایعـات
چـه بصـورت مسـتقیم و چـه غیـر مسـتقیم از طریـق محیـط بـر زندگـی انسـان تاثیـر
مـی گذارند٪کشـورها بایـد از قوانیـن و مقـررات لازم جهـت عـدم الـوده سـازی محیـط
بـا دفـع صحیـح ضایعـات حیوانـی پیـروی کنند.پـس از اتخـاذ چنیـن مقرراتـی امـکان
گـرم شـدن کـره زمیـن و تغییـر اوضـاع کاهـش مـی یابد.تحقیقـات در خصـوص تحـول
و توسـعه فـن اوری هـای بیشـتر جهـت حفـظ محیـط زیسـت و تبدیـل زمیـن بـه جـای
بهتـر جهـت زندگـی دربایـد صـورت پذیـرد .
منابع مورد استفاده :
Amandeep Singh; · 2017 Impact of animal waste on environment,
its managemental strategies andtreatment protocols to reduce
| environmental contaminationIndian Veterinary Research Institute
·IVRI
DOI: 10.15740/HAS/VSRJ/8.1and2/1-12
۹۰
غـذا در حـال تغییـر بـوده و بـه سـمت غذاهـای ماست منجمد و کیک
سـودمند معطـوف شـده اسـت .ماسـت منجمـد و پنیری کم چرب به
کیـک پنیـری کم چـرب نمونـه ای از این فـرآورده عنوان میان وعده های
هـا مـی باشـند .بـه طـور سـنتی پنیـر خامـه ای غذایی سالم و سودمند
بـرای تهیـه کیـک پنیـری اسـتفاده مـی شـود.
بــه منظــور حــذف خطــر چربــی بــالا از کیــک برای نوجوانان
پنیـری ،مـی تـوان از پنیـر دهقانـی کـم چـرب بـه
جــای پنیــر خامــه ای اســتفاده کــرد بــه نحــوی احمــد رضائیــان،1
کــه خــواص طعمــی و حســی مطلــوب و قابــل حســین رضائیــان ،2پریــا قهرمانــی3
قبولــی داشــته باشــد .ماســت منجمــد فــرآورده
ای شــبیه بســتنی ســنتی اســت بــا ایــن تفــاوت .1دکتری تخصصی بهداشت موادغذایی،
کــه در ترکیــب آن باکتــری هــای پروبیوتیــک از دانشگاه سراسری ارومیه ،سرپرست اداره
جملـه لاکتوباسـیل هـا مـی تواننـد حضـور داشـته تشخیص و درمان اداره کل دامپزشکی استان
باشــند .همچنیــن در مقایســه بــا بســتنی ســنتی مازندران: ahmad_rezayan@yahoo. ،
دارای مقادیــر اندکــی از چربــی مــی باشــد کــه
از ایـن لحـاظ مـی توانـد بـه عنـوان یـک میـان com
وعــده ی غذایــی ســودمند و جایگزینــی مناســب
.2دکتری عمومی دامپزشکی ،دانشگاه آزاد
بـرای بسـنتنی سـنتی مطـرح گـردد. گرمسار: [email protected] ،
نتیجــه گیــری کلــی :ماســت منجمــد و کیــک
پنیـری کـم چـرب بـه نحـوی کـه فرمولاسـیون .3دکتری عمومی دامپزشکی ،دانشگاه سراسری
آن هـا در ایـن مقالـه آمـده اسـت بـه عنـوان دو ارومیه[email protected] ،
فــرآورده لبنــی ،کاندیــدای مناســبی بــه عنــوان
میــان وعــده غذایــی ســودمند بــرای نوجوانــان چکیده
مــی باشــند کــه باداشــتن کلســیم وپروتئیــن
مناســب وچربــی پاییــن ،درکنــار تامیــن اهــداف هـدف :مصـرف روز افـزون میـان وعـده هـای کم
مربـوط بـه رشـد آن هـا ،فاقـد اثـرات مضربـوده ارزش توسـط نوجوانـان ،سـامت آن هـا را در خطر
انداختـه و مـی توانـد بـه سـوء تغذیـه کـه یکـی از
واثــرات مثبــت گوارشــی نیــز دارنــد. ریشــه هــای فقــر و عقــب ماندگــی اقتصــادی و
واژه هـای کلیـدی :ماسـت منجمـد ،کیـک پنیـری وابسـتگی سیاسـی هـر جامعـه ای اسـت ،منجـر
کــم چــرب ،نوجوانــان ،میــان وعــده غذایــی شـود .مشـکل اضافـه وزن ،چاقـی و کوتاهـی قـد
نمونــه هایــی از مشــکلات مربــوط بــه ســامتی
ســودمند اســت ،کــه بخشــی از نوجوانــان ایرانــی بــا آن
مقدمه درگیرنــد .در راســتای لــزوم آگاهــی رســانی و
معرفــی میــان وعــده هــای غذایــی ســالم ،ایــن
تغذیـه سـالم بـرای رشـد کـودکان ونوجوانـان مقالـه بـه معرفـی ماسـت منجمـد وکیـک پنیـری
و پیشــگیری از ابتــای آنــان بــه بیمــاری هــای کـم چـرب بـه عنـوان دو نمونـه از فـرآورده هـای
قلبـی ،سـرطان ،دیابـت ،و چاقـی ضـروری وحیاتی
اســت .اگرچــه ،بنــا بــر دلایلــی تغذیــه ســالم لبنـی سـودمند پرداختـه اسـت.
معمـولا در ایـن سـنین عملـی نمـی شـود[ .]3بـه
خاطـر ایـن کـه حجـم معـده کـودکان و نوجوانـان روش پژوهش :در این مقاله با سیری کوتاه در
کوچــک بــوده و از طرفــی ســطح فعالیــت آنــان منابع علمی و مقالات ،فرمولاسیون ماست منجمد
بــالا اســت ،ممکــن اســت برخــی از آنــان قــادر و کیک پنیری کم چرب به عنوان میان وعده ها ی
نباشــند از طریــق ســه وعــده غذایــی اصلــی
انـرژی لازم روزانـه را بـه دسـت آورنـد .بنابرایـن سودمند تشریح شده است.
لـزوم مصـرف میـان وعـده هـای غذایـی در ایـن
نتایـج و بحـث :در طـول دو دهـه ی اخیـر گرایش
و نگـرش مصـرف کننـدگان و محققـان نسـبت بـه
۹۱
ســنین ،طبیعــی و قابــل پذیــرش مــی باشــد .از بــه عنــوان میــان وعــده و دلایــل تاثیــر گــذار
طرفــی در دوران نوجوانــی دراثــر رشــد ســریع ،بــر آن مــورد بررســی قــرار گرفتــه و ســپس
تغییـرات بیولوژیکـی ،روانـی وهیجانـی ،نیازهـای فرمولاسـیون ماسـت منجمـد و کیـک پنیـری کـم
تغذیــه ای بــدن افزایــش مــی یابــد[ .]7عــادات چــرب بــه عنــوان میــان وعــده هــا ی ســودمند
غذایـی نامطلـوب ازجملـه مصـرف کـم میـوه هـا ،تشــریح شــده اســت.
نخـوردن صبحانـه ،مصـرف زیـاد غذاهای آمـاده و
بحث ونتایج میـان وعـده هـای کـم ارزش و همچنیـن پیـروی
از رژیــم هــای لاغــری ،در ایــن گــروه ســنی
بسـیار رایـج اسـت .همچنیـن الگوهـای رفتـاری در سـنین مدرسـه مصـرف روزانـه حداقـل دو
کســب شــده در دوران کودکــی و نوجوانــی در وعـده غذایـی کامـل وسـه تـا چهـار میـان وعـده
بزرگسـالی ادامـه مـی یابـد[ ]8و بـا بـروز بیمـاری
مـورد نیـاز مـی باشـد .میـان وعـده هـای مـورد هــای مزمــن در بزرگســالی ارتبــاط دارنــد[.]14
مصـرف روزافـزون میـان وعـده هـای کـم ارزش مصـرف بسـیاری از نوجوانـان ،اکثـرا حـاوی انرژی
توســط نوجوانــان ،ســامت آنهــا را بــه خطــر
بـالا و مـواد مغـذی پاییـن مـی باشـد کـه بخـش انداختـه و مـی توانـد بـه سـوء تغذیـه کـه یکـی
عمـده ای از آن هـا را چربـی ،مـواد قنـدی سـاده ازریشـه هـای فقـر وعقـب ماندگـی اقتصـادی و
وابســتگی سیاســی هرجامعــه ای اســت ،منجــر ونمـک تشـکیل مـی دهـد .نتیجـه مصـرف ایـن
شـود .مشـکل اضافـه وزن ،چاقـی و کوتاهـی قـد
نـوع خوراکـی هـا ایجـاد حـس سـیری کاذب در نمونــه هایــی از مشـکلات مربـوط بــه سـامتی
آن هـا اسـت بـدون ایـن کـه نیازهـای تغذیـه ای اســت ،کــه بخشــی از نوجوانــان ایرانــی بــا آن
درگیرنــد .اســتفاده از تنقــات کــم ارزش( ارزش بـدن را تامیـن کنـد .در نوجوانـان ایرانـی میانگیـن
تغذیـه ای کـم و میـزان بـالای انـرژی بـه همـراه
دفعـات مصـرف انـواع شـیرینی 10بـار در هفتـه نمــک یــا قنــد) از مشــکلات دوران نوجوانــی
اسـت .بـا توجـه بـه ایـن کـه میـان وعـده هـا 40وانـواع میـان وعـده هـای غذایـی چـرب وشـور
درصــد انــرژی روزانــه دانــش آمــوزان ایرانــی را 4/9بـار در هفتـه اسـت[ .]8عـوارض مصـرف زیاد
تامیـن مـی کنـد[ ،]4ایـن مشـکل نمـود بیشـتری
تنقـات کـم ارزش در کـودکان و نوجوانـان ماننـد مـی یابـد .از فـرآورده هـای لبنـی مـی تـوان بـه
عنــوان میــان وعــده هــای ارزشــمند نــام بــرد .چاقـی ،پوسـیدگی دنـدان و بیمـاری هـای مزمـن
وقتـی فـرآورده هـای لبنـی بـه صـورت غذاهـای
بـه اثبـات رسـیده اسـت[ .]6ترجیـح مـزه ،عـادت، سـودمند یـا عمـل گـرا تهیـه گردنـد ،عـاوه بـر
قیمـت ،فشـار اجتماعـی ،دسترسـی آسـان و زیـاد خــواص تغذیــه ای پایــه دارای خــواص ســامت
بخشــی نیــز خواهنــد بــود .در راســتای لــزوم بــه تنقــات کــم ارزش ،شــکل ظاهــری وبســته
آگاهــی رســانی و معرفــی میــان وعــده هــای
بنـدی ،تبلیغـات رسـانه هـا( بـه ویـژه تلویزیـون) غذایــی ســالم ،ایــن مقالــه بــه معرفــی ماســت
و اراده ضعیـف از عوامـل موثـر بـر انتخـاب غـذا منجمـد و کیـک پنیـری کـم چـرب بـه عنـوان دو
نمونـه از فـراورده هـای لبنـی سـودمند پرداختـه توسـط نوجوانـان مـی باشـد[ .]1از طرفـی در طول
اس ـت.
دو دهـه اخیـر گرایـش و نگـرش مصـرف کنندگان
و محققـان نسـبت بـه غـذا درحـال تغییـر بـوده و روش پژوهش
بـه سـمت غذاهـای سـودمند معطوف شـده اسـت. در ایــن مقالــه بــا ســیری کوتــاه در منابــع
غذاهـای سـودمند ،درواقـع شـبیه غذاهایـی شـبیه علمــی و مقــالات ،ابتــدا رویکــرد نوجوانــان در
مـورد انتخـاب انـواع مـواد غذایـی بـرای مصـرف غذاهـای متعـارف و معمولـی هسـتند امـا زمانـی
۹۲
کـه بـه عنـوان بخشـی از رژیـم غذایـی مصـرف مناسـب ،بـرای بسـتنی سـنتی مطـرح گـردد .در
مـی شـوند ،مزایـای فیزیولوژیـک از خـود نشـان طــی تولیــد ایــن فــرآورده لاکتــوز تخمیــر مــی
مـی دهنـد وعـاوه بـر خـواص تغذیـه ای پایـه ،شـود .بنابرایـن ایـن محصـول کـم چـرب وبـدون
درکاهـش خطـر ابتـا بـه بیمـاری هـای سـخت لاکتـوز مـی توانـد بـرای افـرادی کـه مبتـا بـه
ومزمــن هــم موثرنــد .غذاهــای ســودمند مــی چاقــی ،بیمــاری هــای قلبــی عروقــی و عــدم
توانـد غـذای طبیعـی باشـد یـا ایـن کـه غذایـی تحمـل لاکتـوز هسـتند ،بـه خوبـی قابـل اسـتفاده
باشـد کـه ترکیبـات سـامت افـزا بـه آن اضافـه باشـد[ ]12آن چـه مصـرف کننـدگان را بـه مصرف
شــده وترکیبــات ســاختمانی مضــر از آن حــذف ماسـت منجمـد ترغیـب مـی نمایـد ،برخـورداری
شــود .فــرآورده هــای لبنــی کاندیــدای مناســب از فوایــد مربــوط بــه حضــور باکتــری هــای
وارزشــمندی بــرای تغذیــه ســالم و ســودمند بــه لاکتیـک اسـید درایـن محصـول مـی باشـد[]10
شـمار مـی رونـد .ماسـت منجمـد و کیـک پنیـری ماسـت منجمـد بـه سـه گـروه تقسـیم مـی شـود:
کــم چــرب نمونــه ای از ایــن فــرآورده هــا مــی نـرم ،سـخت و زده شـده .ماسـت منجمـد نـرم از
باش ـند.
طریـق مخلـوط کـردن ماسـت سـرد( 80درصـد)
بــا 20درصــد شــربت میــوه وتثبیــت کننــده یــا ماست منجمد
امولســیفایر وســپس انجمــاد درفریــزر بســتنی
ماسـت منجمـد معمـولا شـامل مـاده خشـک در دمــای -6درجــه ســانتیگراد بــه دســت مــی
شـیر ،برخـی از انـواع شـیرین کننـده هـا( مثـل آیـد .سـپس ماسـت منجمـد بسـته بنـدی شـده و
شـیره خرمـا) ،چربـی شـیر ،محیط کشـت ماسـت ،دردمـای صفـر تـا -6درجـه سـانتیگراد نگهـداری
طعــم دهنــده هــای طبیعــی ومصنوعــی ورنــگ مــی شــود .ماســت منجمــد ســخت بــه روش
هــای طبیعــی ومصنوعــی مــی باشــد .مقــدار مشـابهی تولیـد مـی شـود .امـا سـاختار متفاوتـی
زیـادی از شـکر وامولسـیفایر یـا پایدارکننـده بـرای از 56ماســت و 35درصــد شــربت میــوه را دارد.
حفـظ سـاختار حبـاب هـای ریـز داخـل فـرآورده ماسـت منجمـد نـوع زده شـده ،از طریـق مخلـوط
طـی فراینـد انجمـاد مـورد نیاز اسـت[ .]13ماسـت کـردن ماسـت بـا مخلـوط داغ زده شـده حـاوی
منجمـد فـراورده ای شـبیه بسـتنی سـنتی اسـت شــیر بــدون چربــی ،شــکر ،و تثبیــت کننــده یــا
بـا ایـن تفـاوت کـه درترکیـب آن باکتـری هـای امولسـیفایر بـه دسـت مـی آیـد .سـپس در فریـزر
پروبیوتیـک از جملـه لاکتوباسـیلوس هـا مـی تواند بســتنی ســرد شــده و زده مــی شــود .در مرحلــه
حضــور داشــته باشــد ،از مــزه اســیدی ماســت بعـد بسـته بنـدی صـورت گرفتـه ودر نهایـت در
وســرد بســتنی برخــوردار مــی باشــد ،درمقایســه دمـای صفـر درجـه سـانتیگراد ذخیـره ونگهـداری
بــا بســتنی دارای مقادیــر اندکــی از چربــی مــی مـی گـردد[.]9
باشــد کــه ازایــن لحــاظ مــی توانــد بــه عنــوان
یـک میـان وعـده غذایـی فراسـودمند و جایگزینی
۹۳
پنیــری تهیــه شــده بــا پنیــر دهقانــی پرچــرب، کیک پنیری
کـم چـرب و بـدون چربـی در مقایسـه بـا کیـک
معمـولا در تولیـد کیـک پنیـری از پنیـر خامـه پنیـری خامـه ای کاهـش بـارزی نشـان مـی دهـد
ای اســتفاده مــی شــود[ .]5پنیرخامــه ای در 12/8کـه بـه ترتیـب و بـه تقریـب معـادل ، 71 ، 50
درجــه ســانتیگراد یــا دردمــای اتــاق نــرم مــی و 88درصـد کاهـش مـی باشـد .همچنیـن کیـک
شــود .ســطح داخلــی یــک قابلمــه 10اینچــی پنیـری بـدون چربـی وکـم چـرب درمقایسـه بـا
بـه روغـن آغشـته مـی شـود و خـرده هـای نـرم کیــک پنیــری خامــه ای از پروتئیــن بیشــتری
ویکدســت کلوچــه یــا شــیرینی در کــف ظــرف برخورداربـوده ( بـه ترتیـب 20/49و 17/0درصـد)،
قرارمـی گیـرد .پنیـر خامـه ای و شـکر بـا سـرعت همیــن طــور میــزان موادمعدنــی آن هــم بیشــتر
پاییـن و بـه آرامـی بـه مـدت 3-4دقیقـه مخلـوط مـی باشـد( بـه ترتیـب 8/94و 8/54درصـد) .بـه
مـی شـوند .سـپس تخـم مـرغ هـا وخامـه تـرش لحــاظ طعمــی نیــز کیــک پنیــری کــم چــرب
بـا سـرعت پاییـن و بـه آرامـی بـه مـدت 2تـا 3تهیـه شـده بـا پنیـر دهقانـی مقبولیـت مطلوبـی
دقیقـه مخلـوط شـده وداخـل قابلمـه ریختـه مـی از نظـر مصـرف کننـده داشـت[.]11
شـود .محتویـات قابلمـه بـه مـدت یک سـاعت در
149درجـه سـانتیگراد پختـه مـی شـود وسـپس
اجــازه داده مــی شــودتا محصــول خنــک گــردد.
درادامـه فـرآورده بـه مـدت یـک شـب دریخچـال
یـا سـردخانه نگهـداری مـی گـردد .یـک فرمـول
پیشـنهادی بـرای کیـک پنیـری اسـتاندارد عبـارت
اسـت از پنیـر خامـه ای ، 55/2شـکر ،21/2تخـم
مــرغ کامــل 12/7درصــد ،خامــه تــرش 9/4
درصـد ،خـرده هـای نـرم ویکدسـت کلوچـه یـا
شــیرینی ، 1/2وانیــل 0/3درصــد [ .]2بــا توجــه
بـه ایـن کـه کیـک پنیـری بـه طـور اسـتاندارد
بـا پنیـر خامـه ای تولیـد مـی شـود ،کالـری بـالا
دارد .بنابرایـن یـک کیـک پنیـری سـالم بایـد بـا
پنیـر کـم چـرب مثـل پنیـر دهقانـی سـاخته شـود،
کـه بـه ایـن روش مـی تـوان کیـک پنیـری کـم
چــرب فراســودمند تولیــد کــرد .کاربــرد پنیــر
دهقانـی پرچـرب ،کـم چـرب و فاقـد چربـی بـه
کاربــرد پنیــر خامــه ای در فراینــد تولیــد کیــک
پنیــری ارجحیــت دارد .میــزان چربــی در کیــک
۹۴
: منابع مورد استفاده
نســرين، آرش رشــيديان، ســيد رضــا مجــد زاده، داود شــجاعي زاده، اكــرم كريمــي شــاهنجريني.1
كاربــرد روكيــرد تريكبــي در شناســايي تعييــن كننــده هــاي مصــرف.1388 اميــدوار
، مجلـه علـوم تغذيـه و صنايـع غذايـي ايـران،ميـان وعـده هـاي كـم ارزش در نوجوانـان
61-70 صفحــات،1388 تابســتان،2 شــماره،ســال چهــارم
2. Adapted from American Institute of Baking (2010). https://secure.
aibonline.org/subscribers/ … /.etins/ v20iss0.4.text . Accessed on
October 11, 2010.
3. Central Health Education Unit, Department of Health. Needs
Assessment of Promoting Healthy Eating in Primary Schools. Hong Kong
Department of Health 2006.
4. Dadkhah Piraghaj M., Amini M, Houshiar rad A, Abdollahi M, Zoghi T,
Eslami amirabadi M. Qualitative and quantitative dietary assessment
of primary school children in Tehran. Nutrition Sciences & Food
Technology2008; 1(3): 31-44 [in Persian].
5. H. Krupa, H. Jana Atanu, H.G. Patel Synergy of dairy with non-dairy
ingredients or product: a review Afr. J. Food Sci., 5 (16) (2011), pp. 817–
832.
6. Jackson P, Romo MM, Castillo MA, Castillo-Duran C. Junk food
consumption and child nutrition: nutritional anthropological analysis.
Rev Med Chil. 2004;132(10):1235-42.
behaviors in Horner SD. Barriers that influence eating 7. Jenkins S,
۹۵
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
salam and salamati
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search