Scan Magazine No.87 (Maj 2021)

䤀一䐀䔀䬀匀䤀 䤀 䈀䔀匀䤀䴀䤀吀  REVISTË MUJORE PËR FINANCË DHE KULTURË / MAJ 2021 / NR 87/ 400 LEKË
䬀 伀 一 匀 唀 䴀 䄀吀 伀 刀

ENERGJIA/Epokë e re bashkëpunimi me SHBA FAQE 2 41
TREGTIA/Marsi, “muaji i bekuar” i eksporteve FAQE 3234
FAQE 4390
COVID-19/Vaksinimi, rruga e gjatë drejt normalitetit FAQE 5 18
FINANCAT/Monedhat dixhitale të qeverive FAQE 653
HISTORI/1923, kur votohej me…saçme



EDITORIAL THEMELI I VENDIMARRJES FAQE 5
FAQE 14
BAROMETRI FAQE 24
TË DHËNAT SI NDIHMË PËR EKSPERTËT E PUBLIKUN FAQE 33
FAQE 39
BASHKËPUNIMI FAQE 51
PROJEKTET E SHBA, EPOKË E RE NË ENERGJI

TREGTIA
MARSI, “MUAJI I BEKUAR” I EKSPORTEVE

COVID 19
VAKSINIMI, RRUGA E GJATË DREJT NORMALITETIT

FINANCAT
MONEDHAT DIXHITALE TË QEVERIVE

HISTORI FAQE 63
1923, KUR VOTOHEJ ME…SAÇME

PSIKOLOGJI FAQE 67
ZBULO FËMIJËN NËPËRMJET VIZATIMEVE TË TIJ

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 3

䔀欀漀渀漀洀椀愀 吀 最樀椀琀栀愀 REDAKSIA
䘀椀渀愀渀挀愀 渀 渀樀
䈀愀渀欀愀 攀欀爀愀渀 “Scan Magazine”
Botim i RTV SCAN

Drejtore e përgjithshme
Elvana Hana

Kryeredaktor
Kreshnik Kuçaj

Redaktor
Adi Darsi

Gazetarë
Dorian Koça
Dosti Banushi

Eri Saraçi
Elisabeta Dosku
Elefteria Zguri
Edel Strazimiri

Geri Kolgega
Jenida Vladi
Jolanda Shuaipi
Klevis Llaha
Lidion Kulla
Lorenc Rabeta
Nebi Xhomaqi

Ola Mitre
Roel Korkuti
Saimira Dako
Urim Bajrami

Koncepti artistik
Labinot Çuni
Ana Thano

Faqosje & Design
Elvira Çiraku

Për reklama dhe abonime, kontaktoni:
E-mail: [email protected]
Tel: +355 68 20 118890

Adresa: “A.Moisiu”, ish-Kinostudio, Tiranë.

www.scan-tv.com
REVISTË MUJORE PËR FINANCË DHE KULTURË

/ MAJ 2021 /

眀眀眀⸀猀挀愀渀ⴀ琀瘀⸀挀漀洀

Themeli i vendimarrjes

NNga Adi DARSI Një materializim në shifra dhe Kjo listë nevojsh mund të zgjatet
ëse vendimarrja do grafikë i asaj që sot njihet gjerë- sa të duash. Përfundimi i saj dihet se
të ishte një ndërtesë, sisht si ekonomia e sjelljes, stu- cili është: na duhet të vendosim për
themelet e saj padyshim dimi i të cilës, hap shtigje për zgjidhen e të gjithë këtyre problemeve.
që duhet të jenë të mbushura me gurët të interpretuar trendet në eko- E që të marrim vendimet e duhura
e mëdhenj të iformacionit. Ky para- nominë e vendit, për të parë se duhet të bazohemi në matje sa më të
shtrim metaforik mund të marrë 100 cila është kërkesa e për të pasur sakta. E më pas të ndërtojmë plane e
forma, por e vërteta mbetet një: Pa in- mundësinë ti përgjigjemi asaj programe të duhura, të cilat nuk do të
formacionin e duhur dhe të plotë as- me ofertën e duhur. kishin asnjë kuptim nëse nuk integro-
një vendim nuk do të jetë i drejtë dhe ekonomik aq edhe social. Një mate- hen mes tyre.
efektiv. Dhe për një vend si Shqipëria, rializim në shifra dhe grafikë i asaj që
ku problemet e shumta trashëgohen sot njihet gjerësisht si ekonomia e sjel- Në kushtet e një tronditje të thellë,
në shekuj dhe në masën e tyre më të ljes, studimi i të cilës, hap shtigje për të që ka dhënë pandemia në ekonominë
madhe ende kanë mbetur pa zgjidhur, interpretuar trendet në ekonominë e botërore, padyshim edhe në Shqipëri,
është e qartë se vendimarrja, e cila nuk vendit, për të parë se cila është kërkesa mund të duket se të flasësh për këtë
ka si të ketë munguar, shpesh ka qenë e e për të pasur mundësinë ti përgjigje- temë është si të debatosh për seksin
pa studiuar, pra thjeshtë e gabuar. mi asaj me ofertën e duhur. e engjëjve. Në fakt e kundërta është e
vërtetë. Nevoja për një venmdimar-
Nëse do të kthejmë kokën pas Është vetëm fillimi i një pune në rje të drejtë e të shpejtë sot është më e
për të gjetur shembuj të tillë nuk do një fushë të gjerë ende të paeksploruar madhe se kurrë. A nuk thuhet shpesh
ishte e vështirë të identifikoje me qin- deri në fund. se pandemia duhet të shikohet edhe
dra. Ne jemi me përvojë të gjatë e të si një mundësi e re për një fillim të ri.
pasur në gabimet tona. Mjafton vetëm Ne kemi nevojë të ndërmarrim Na duhet së pari të masim ndikimin
një shembull për të kuptuar pasojat e vendime të mëdha për ekonominë e saj për të parë se ku jemi, e mbi atë
kësaj situate vërtetë të rëndë: regjimi tonë. Nuk ka një debat sesi paratë pub- bazë të nisim planifikimin e asaj që
juridik i tokës në Shqipëri. Për të mos like mund të përdoren në mënyrë sa do të duam të bëjmë, duke dhënë një
u zgjatur shumë me histori, aktualisht më efektive. Sesi ata mund ta nxisin përgjigje sa më shkencore pse jo për
është plotësisht e qartë se ne duhet të më shumë ekonominë kombëtare. nevojat që ka vendi dhe për të shfrytë-
ndryshojmë qasje në marrjen e vendi- Sesi mund të investohen në mënyrë të zuar sa më drejt të gjithë mundësitë e
meve, para se akti të jetë kryer. Për këtë integruar. Ne nuk e kemi të përcaktuar potencialet që iu kemi. Duke i matur
duhen studime, duhen shifrat. qartësisht se çfarë vendi do të duhet ato.
zërë bujqësia në ekonominë tonë
SCAN intelegencë unit, një njësi kombëtare. Nuk dimë se çfarë peshe Ne duhet patjetër ta ushqejmë
e të dhënave brenda grupit mediatik mund ti japim turizmit. Nuk dimë qa- vendimarrjen me informacion sa më
të SCAN, ka vendosur të japë kon- rtësisht sesi dhe ku mund të ndërlid- të saktë dhe të interpretuar me profe-
tributin e vet modest në këtë drejtim. hen ata me njëra tjetrën. Nuk e kemi sionalizëm. Mbi këtë bazë do të mund
Të vjelë informacion për tregues të të përcaktuar sesi mungesa e infra- të zgjidhim problemet tona të shumta,
shumtë të ekonomisë dhe të shoqërisë strukturës i pengon që të dy këto degë për të cilat shpesh kemi ardhur vërdal-
dhe mbi anketimet dhe matjet të bëjë të ekonomisë. Nuk kemi vlerësuar se lë brenda një rrethi vicioz. Vetëm
edhe interpretimet sipas rastit. Krijo- çfarë mundësishë hapin teknologjitë e puna e studiuesve dhe ekspertëve do
het kështu hap pas hapi një database reja të informacionit për ekonominë të na nxjerrë që aty, dhe politika dhe
mbi të cilën mund të mbështetet secili dhe punësimin. Nuk kemi përcaktuar vendimarrësit duhet ta kuptojë se sa
ka nevojë që të marrë një vendim të sesi mund të investojmë në shkolla jetike është kjo. Që të mos vijojë të na
caktuar në këto fusha të jetës. që të paraprijmë këto zhvillime bash- ndodhë pafundësisht, ajo që Hegeli
këkohore, të cilat për hir të së vërtetës e ka formuluar në mënyrë brilante:
Kemi filluar me barometrin e be- nuk është më sekret që fqinjët tanë po i “Mësojmë nga historia: Se nuk mëso-
simit të konsumatorit, një tregues sa shfrytëzojnë me shumë efektivitet. jmë nga historia”.

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 5



BAROMETRI

Mesazhet e forta që sjell konsumatori

NPublikohet për herë të parë Indeksi i Besimit Konsumator SCAN
donëse me prirje optimiste, situata eko- dim, me 47 pikë nga 100. Kur analizojmë situatën
nomike aktuale nuk është në gjendje të aktuale, atë financiare të familjes por edhe situatën
mirë, në një shifër të lartë janë qytetarët e përgjithshme të vendit krahasuar me 12 muaj më
shqiptare që i kërkojnë zgjidhjet për përmirësimin e parë, shikojmë një indeks më të ulët. Respektivisht 39
ekonomisë dhe jetesës jashtë vendit, gati dy të tretat pikë për situatën financiare aktuale të familjes dhe 31
e qytetarëve shprehin pakënaqësi për jetesën që kanë, pikë për situatën e përgjithshme të vendit aktualisht,
pjesa më e madhe e konsumatorëve nuk janë në gjen- krahasuar me 12 muaj më parë. Kur pyeten nëse tani
dje të kursejnë, 40% e familjeve shqiptare nuk e arri- është momenti i duhur për të bërë blerje të mëdha, ky
jnë dot mundësinë për të bërë pushime larg shtëpisë të indeks arrin vlerësimin me vetëm 15 pikë nga 100 të
paktën një herë në vit, nuk përballojnë të kenë ngro- mundshme, duke regjistruar kështu edhe rezultatin
hje të banesës në kushte të përshtatshme, nuk kanë më të ulët nga pyetjet e përfshira në indeks.
mundësi të mbajnë një makine, nuk kanë mundësinë Indeksi i Besimit Konsumator SCAN mund të
e një vakti me mish një herë në dy ditë, etj, etj. Vetëm analizohet në dy nënkategori të tij; indeksin e situatës
35% e familjeve shqiptare mund të përballojnë një herë aktuale dhe indeksin e pritjeve në 12 muajt e ardh-
në vit pushime një javore larg shtëpisë së tyre. Lista e shëm. Nëse i krahasojmë këta dy indekse, vihet re se
mesazheve që sjell konsumatori mund të zgjatet edhe indeksi i pritjes në 12 muajt e ardhshëm të situatës
më tej, por kjo është situata të cilën e ka zbuluar In- financiare të familjes, situatës ekonomike dhe nivelit
deksi i Besimit Konsumator SCAN, një lloj barometri të papunësisë, prej 50 pikësh, është në nivel të konsi-
ekonomik i cili vjen për herë të parë nga Scan Intel- derueshëm më i lartë se situata aktuale (financiare e
ligence Unit në bashkëpunim me Idra Research & familjes, ekonomike, dhe blerjet shtëpiake të mëdha)
Consulting. Është një punë voluminoze e cila përcjell që arrin të marrë një vlerësim prej vetëm 28 pikësh
për politikëbërësit, ekspertët por edhe vetë publikun jo nga 100 të mundshme. Ajo që vihet re nga indeksi
vetëm gjendjen aktuale ekonomike e sociale, por edhe është fakti se ka një diferencë të ndjeshme dhe grad-
mundësinë për të lexuar me vëmendje dhe fokusuar uale nëse e vlerësojmë atë sipas nivelit të të ardhurave.
ndërhyrjet për të ardhmen. Por më së mirë ata që flasin Kështu, për familjet me të ardhura mbi 100 mijë lekë
janë vetë treguesit e matur, një pjesë të të cilëve po i në muaj, indeksi ngjitet në 46 pikë, ndërkohë që zbret
përcjellim më poshtë. në 34 pikë për ato familje që i kanë të ardhurat deri
në 30 mijë lekë në muaj. Sa i përket ndryshimit gjeo-
Indeksi kryesor rezulton në 39 pikë, optimizëm për grafik të indeksit, vihet re se në jug zbret në 38 pikë,
dhe në qendër ngjitet pranë 41 pikëve, ndërkohë që
të ardhmen
Indeksi i Besimit konsumator Scan, si produkti në veri të vendit është pranë mestares kombëtare.
kryesor i barometrit ekonomik, për tremujorin e parë
të këtij viti, rezulton pranë nivelit të 39 pikëve, ku
niveli i 50 pikëve ndan rritjen nga kontraktimi. Indek-
si i përgjithshëm përpilohet mbi bazën e 6 pyetjeve,
ku tre prej tyre i referohen situatës aktuale, dhe tre të
tjerat, pritshmërive për të ardhmen. Ndër 6 pyetjet, ai
i pritshmërive për situatën financiare merr vlerësimin
më të lartë, me 53 pikë. E dyta renditet pritshmëria
për situatën e përgjithshme ekonomike të vendit në
12 muajt e ardhshëm (50 pikë nga 100), pasuar nga
pritshmëritë e nivelit të papunësisë gjatë vitit në vazh-

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 7

e kësaj ankete mbi emigrimin. Kjo situatë patjetër tregon
për nevojën e përmirësimit të standardeve jetësore si dhe
hartimin e zbatimin e politikave të reja për individët dhe
familjet në përgjithësi.

44% e shqiptarëve duan të emigrojnë A mund të kursejnë shqiptarët?
Një tjetër gjetje e anketës për tremujorin e parë të vitit Të gjitha këto janë të lidhura ngushtë me situatën fi-

është edhe dëshira për të emigruar. 44% e të anketuarve nanciare të familjeve. Sa janë në gjendje të kursejnë shqip-
shprehen se duan të largohen nga vendi, ndërkohë që tarët? Nga të dhënat e anketës shohim se një përqindje e
vetëm 56% prej tyre nuk e konsiderojnë një opsion të tillë. lartë e të anketuarve nuk kanë mundësi të kursejnë, madje
Madje, për 2% të të anketuarve, “valixhet” janë bërë gati, nga përgjigjet e tyre shihet që jo vetëm nuk kursejnë dot,
pra ata e kanë përfunduar dokumentacionin dhe presin por disa po tërheqin kursimet e tyre të mëparshme ose po
vetëm të laroghen. Nga ana tjetër mbi një në tre të anket- marrin kredi për të përballuar jetesën. 47% e familjeve janë
uar ose 36% janë shprehur se po e mendojnë të emigrojnë shprehur se nuk po kursejnë aspak, por po e përballojnë
dhe rreth 6% kanë një plan konkret për të emigruar. Këto jetesën me të ardhurat që kanë. 9% e të anketuarve u është
të dhëna nuk duhen nxjerrë nga konteksti i kohës që është dashur të prekin kursimet e mëparshme pasi të ardhurat
kryer anketimi, pra në tremujorin e parë të vitit, periduhë nuk u mjaftojnë për të plotësuar nevojat e tyre. Për 12%
kur vala e pandemisë preku pikën kulmore në vendin të të anketuarve kredia shihet si zgjidhje për të përballuar
tonë, si dhe në prag të zgjedhjeve të përgjithshme, dy ele- shpenzimet e nevojshme, pra për ta nuk ekziston mundësia
ment këta të lidhur ngushtë me percpeptimin e njerëzve për të kursyer. Nga ana tjetër 24% munden të kursejnë pak,
për situatën aktuale dhe të ardhmen e tyre. tregojnë të dhënat dhe vetëm 7% e familjeve të pyetura po
kursejnë shumë. Nëse do flisnim për pritshmëritë e të an-
ketuarve për të kursyer gjatë 12 muajve të ardhshëm 42%
deklarojnë se nuk ka gjasa të kursejnë. 39% kanë thënë se
ka pak gjasa që të kursejnë dhe rreth 14% e të anketuarve
deklarojnë se ka shumë gjasa të kursejnë për muajt e ardh-
shëm.

62% e shqiptarëve të pakënaqur me jetën e tyre
Nga analiza e të dhënave të anketës ajo që vihet re është

se 62% e të anketuarve, pra më shumë se gjysma deklarojnë
se janë të pakënaqur nga niveli i tyre i jetesës. Më konkre-
tisht 27% e tyre shprehen se janë plotësisht të pakënaqur
dhe 35% janë më së shumti të pakënaqur. Rreth 33% e
familjeve të pyetura shprehen të kënaqur ku 29% janë më së
shumti të kënaqur dhe 4% e tyre janë plotësisht të kënaqur.

Pra, sipas kësaj ankete rezulton se familjet shqiptare
janë të pakënaqura lidhur me standardet e tyre të jetesës.
Kjo padyshim mund të jetë edhe një nga arsyet sepse 44% e
shqiptarëve duan të emigrojnë, siç e tregojnë dhe të dhënat

8 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

korrupsioni me 7.2 pikë, pasuar nga taksat dhe papu-
nësia po me të njëjtin vlerësim prej 7.2 pikësh. Situata
politike dhe efikasiteti i gjyqësorit ndërkohë, vlerëso-
hen si më pak problematiket nga lista e problematikave
të parashtruara, me respektivisht 6.0 dhe 6.1 pikë. Pjesë
e renditjes janë edhe problematika si informaliteti,
kriminaliteti si dhe sundimi i ligjit. Kështu, 6 në 10 të
anketuar shprehen se covid-19 ka pasur ndikim në fi-
nancat e familjes së tyre, më saktësisht, 59%. Për 32% të
të anketuarve COVID-19 ka ndikuar shumë në finan-
cat familjare, për 27% ka pasur ndikim, dhe për 40% ka
ndikuar pak ose aspak ndikim, respektivisht 20% për
secilën kategori përgjigje.

Indeksi i privimit material Çfarë mund të përballojnë familjet shqiptare?
Një tjetër rezultat i cili ja vlen të analizohet gjerë- Indikatori i privimit material, është një tregues i

sisht është ai indeksit të privimit material. I cili rezulton ndarë në 9 pyetje. Shkalla e privimit material është një
në 40% në tremujorin e parë të vitit, çka do të thotë se, tregues që shpreh pamundësinë për të përballuar disa
40% e familjeve shqiptare nuk mund të përballojnë dot artikuj dhe shërbime që konsiderohen nga shumica e
të paktën 4 ndër 9 kategoritë e provimit material, ku njerëzve si të dëshirueshëm ose madje të nevojshëm
përfshihet aftësia për të bërë pushime larg shtëpisë të për të bërë një jetë të përshtatshme. Treguesi i priv-
paktën një herë në vit, përballimi i mbajtjes së temper- imit material në total për Shqipërinë është vlerësuar
aturës së shtëpisë në kushte të përshtatshme, përballimi me 40%, që do të thotë se rreth 40% e familjeve të an-
i një makine, një vakti me mish një herë në dy ditë, etj, ketuara nuk përballojnë të paktën 4 nga 9 kategoritë e
etj. Vetëm 35% e familjeve shqiptare mund të përbal- privimit material. Nga anketimi shohim se vetëm pak
lojnë një herë në vit pushime një javore larg shtëpisë së më shumë se një në tre familje, që përkthyer në shi-
tyre. Vetëm 27% e familjeve ndërkpohë arrijnë të përbal- fra do të thotë 35% e familjeve arrijnë të përballojnë
lojnë që ta mbajnë gjithmonë temperaturën e shtëpisë financiarisht pushime vjetore një javore. Kur familjet e
së tyre në kushtet që dëshirojnë. Barometri Ekonomik akentuara u pyeten nëse mund t’i përballojnë financia-
Scan radhit edhe problematikat kryesore të familjeve risht një herë në dy ditë një vakt me mish/pule/peshk
shqiptare. Të anketuarve i është kërkuar që të japin një (ose ekuivalentin për vegjetarianët), 6 në 10 persona që
vlerësim për disa çështje aktuale dhe sa problematike
do t`i konsideronin ato për familjen e tyre. Vlerësimi
është kryer në një shkallë nga 1 në 10, ku 1 do të thotë
aspak problem dhe 10 do të thotë shumë problematike.
Situata e COVID-19 është cilësuar si problematika më
e madhe aktualisht për familjet, e vlerësuar me 7.6 pikë
nga 10 që është maksimumi. Problemi i dytë renditet

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 9



SHIFRAT

në përqindje do të thotë 60%, shprehen se familja e tyre ritur ta paguajnë këstin në kohë më shumë se një herë
mund ta përballojë. Për pyetjen nëse mundet që familja dhe vetëm 15% kanë arritur ti bejnë pagesat në kohë.
juaj të përballojë një shpenzim të papritur, në shumën Për sa i përket shlyerjes në kohë të fatuarave për shërbime
mbi 30,000 lekë të reja dhe të paguajë përmes të ardhurave elektrike, ujë, gaz, etj, 59% shprehen se kanë arritur ti
vetjake (jo kredi ose duke marrë para borxh) , më pak se paguajnë këto fatura në kohë.
gjysma e të anketuarve janë në gjendje ta përballojnë. Nga
anketimi shohim se të gjithë kanë dhënë një përgjigje poz- Çfarë blerjesh apo investimesh planifikojnë familjet
itive kur janë pyetur nësë kanë në familjen e tyre një tele- në 6 muajt në vijim?
fon celular, që përkthyer në përqindje do të thotë 100%.
Në të njëjta shifra rezulton edhe përgjigja për pyetjen nëse Një ndër çështjet kryesore që lidhet direkt me
në familjen e tyre kanë një televizor, ku 1% janë shpre- konsumin është edhe ai i blerjeve të mëdha. Rreth 1
hur se nuk mund ta përballojnë financiarisht dhe 1% nuk mijë individë janë pyetur në lidhje me blerjet apo in-
u nevojitet. Për pyetjen nëse kanë në familjen e tyre një vestimet e mëdha që ata planifikojnë në 6 muajt e ar-
makinë larëse 94% u shprehën se e kanë një të tillë. 4% e dhshëm. Në vend të parë, si blerja më e planifikuar për
u shprehën se nuk mund ta përballojnë financiarisht dhe shumicën, duke zënë 18% të totalit, është ajo e mo-
1% u shprehën se nuk u nevojitet. Ndërsa për pasjen e një biljeve dhe pajisjeve të tjera shtëpiake. Në vend të dytë
automjeti/makinë për përdorim vetjak 52% pohuan se e ndërkohë ndjek blerja e një automjeti. 11% e të anketu-
zotërojnë një të tillë në familje. 37% e të anketuarëve u arve deklarojnë se presin të bëjnë një blerje të tillë në 6
shprehën “JO”, sepse nuk mund ta përballojnë financia- muajt e ardhshëm. Ajo që bie në sy nga barometri është
risht, ndërsa 11% nuk i nevojitet. Rreth 35% e të anketu- edhe fakti se rreth 6% e të anketuarve planifikojnë të
arve shprehen se nuk mund të përballojnë shpenzimet për blejnë një shtëpi apo pronë në 6 muajt e ardhshëm, që
mbajtjen e temperaturës së duhur të shtëpisë, nga ku 21% duket të jetë një normë relativisht e lartë, duke pasur
shprehen “në të shumtën e rasteve jo” dhe 14% “asnjëherë”. parasysh edhe vlerën nominale të lartë të një blerje të
Nga ana tjetër, 37% arrijnë të përballojnë shpenzimet për kësaj natyre. Me një normë që varion nga 3% deri në
mbajtjen e temperaturës së duhur por jo gjithmonë dhe 4% ndërkohë, radhiten investimet financiare, si tituj
vetëm 27% shprehen se mund ta përballojnë gjithmonë. shtetërorë, fonde private pensioni si dhe instrumenta
të tjera investimi financiar.
Të anketuarit u pyetën nësë ka nodhur që në 12 mua-
jt e fundit familja e tyre nuk ka qënë në gjendje të paguajë
në kohë për shkak të vështirësive financiare faturat si atë
të shërbimeve për energjinë elektrike, ujë, gaz, këstin e
kredisë apo qiranë e shtëpisë nëse kanë një të tillë. Kur
u pyetën për pagesën e qirasë së shtëpisë, vetëm 15% e
të anketuarëve janë shprehur se kanë qënë në gjendje të
paguajnë qiranë e shtëpisë në kohë. 13% e kanë vonuar
qeranë më shumë se një herë dhe 4% e kanë vonuar vetëm
një herë. Për vonesat në pagimin e këstit të kredisë, 3%
janë shprehur se ka ndodhur vetëm njëherë që të mos e
ketë paguar në kohë këstin, 9% pohojnë se nuk kanë ar-

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 11

Krahasimi me rajonin me atë që përdor edhe Agjencia Europiane e Statistikave
Krahasimi i Shqipërisë me vendet e rajonit tashmë (Eurostat) i cili përmban të dhëna për vendet e rajonit
si: Serbia, Madedonia e Veriut dhe Mali I Zi. Nga kra-
mund të bëhet edhe më thjesht për arsye se metodologjia hasimi i të dhënave shohim se Shqipëria ka nivelin më
e përdorur në Barometrin Ekonomik Scan është e njëjtë të lartë për këtë tregues, rreth 40.0%. Kjo do të thotë se
40% kanë shprehur pamundësinë për të përballuar disa
nga artikujt që konsiderohen nga shumica e njerëzve si
të dëshirueshëm ose madje të nevojshëm për të bërë një
jetë të përshtatëshme. Pas Shqipërisë renditet Maqedo-
nia e Verit me 30.4%, pas saj Serbia dhe në vend të fundit
Mali i Zi me 12%. Kjo do të thotë se popullsia e Malit të
Zi ka një shkallë të ulët dhe se ato artikujt që konsidero-
hen nga shumica e njerzëve si të dëshirueshëm ose madje
të nevojshëm zotërohen pothuajse nga 88% e popullsisë.

12 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

礀漀甀琀甀戀攀⸀挀漀洀⼀爀愀搀椀漀琀攀氀攀瘀椀稀椀漀渀椀猀挀愀渀
䔀搀栀攀 渀

INTERVISTA

“Të dhënat si ndihmë për
ekspertët dhe publikun”

Së fundmi Scan Intelligence Roel Korkuti sjell detajet e produktit më të ri të SCAN Intellegence Unit
Unit ka publikuar për herë të parë
“Barometrin Ekonomik & Indeksin Produktet e këtij departamenti të ri do të jenë të
e Besimit Konsumator Scan”. Para se fokusuara te lajmet analitike, shifrat, përpunimin e
të flasim për këtë produkt, do të ishte të dhënave, si dhe publikimin e raporteve periodike,
me interes të na thoni si fillim se çfarë indekseve, dhe shumë e shumë produklteve të tjera
përfaqëson vetë Scan Intelligence të cilat nuk i vijnë në ndihmë vetëm tregut, apo
Unit? profesionistëve, por edhe publikut të gjerë

Scan Intelligence Unit është një deksin e Besimit Konsumator Scan, si në publikime të ngjashme, si INSTAT
department i krijuar së fundmi bren- produkti kryesor i këtij raporti, është apo Banka e Shqipërisë, dhe mbi
da Scan Media, i cili reflekton më realisht një barometër, pra një matës i të gjitha të jetë më pak teknik, pra i
së miri objektivin e kësaj medie për familjeve shqiptare dhe situatës së tyre kuptueshëm nga të gjithë. Pa vënë
të vijuar të qëndrojë lider sa i përket ekonomike, problematikave kryesore aspak në mëdyshje saktësinë e instru-
gazetarisë ekonomike. Produktet e të tyre, pritshmëritë për të ardhmen, mentave të ngjashëm që publikojnë
këtij departamenti të ri, me objekt in- etj. Ky është i pari në serinë e shumë këto institucione shtetërore, ne men-
formacionin, do të jenë të fokusuara edicioneve të tjera që do të vijojnë nga dojmë se duhet të luajmë me patjetër
te lajmet analitike, shifrat, përpuni- kjo seri, me një frekuencë publikimi, një rol kyç si media në diversifikimin
min e të dhënave, si dhe publikimin çdo tremujor. Ky publikim është i e “portofolit” të instrumentave të
e raporteve periodike, indekseve, dhe pari dhe i takon pikërisht tremujorit cilët masin ecurinë e ekonomisë. Në
shumë e shumë produklteve të tjera të parë të këti viti. Qëllimi i kësaj serie këtë drejtim, Shqipëria është ende
të cilat nuk i vijnë në ndihmë vetëm publikimesh është që të ofrojë në treg shumë mbrapa vendeve të zhvilluara,
tregut, apo profesionistëve, por edhe një produkt të ri, disi të pavarur nga ku instrumenta të tillë, dhe sidomos
publikut të gjerë, patjetër edhe në institucionet e tjera shtetërore që bëj- ato me peshë, janë nën udhëheqjen
funksion të edukimit financiar, që
mbetet një synim madhor i yni. Cdo
prurje e Scan intelligence unit do të
jetë në funksion të një informacioni
më të zgjeruar dhe detajuar për aktu-
alitetin dhe fenomenet ekonomiko-
sociale në Shqipëri e rajon. Edukimi
financiar është një objektiv i joni afat-
gjatë.

Ju keni sjellë këtë indeks be-
simi si nje produkt të parë të inte-
gruar. Mund të na sqaroni me pak
më shumë detaje se çfarë është ky
produkt dhe çfarë qëllimi ka dhe
çfarë risish sjell në treg?

Barometri Ekonomik, me In-

14 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

Anketimi është kryer mbi
1 mijë individë dhe si
metodologji anketimi janë
përdorur dy metoda; ajo
online (CAËI), nëpërmjet
Idra Poll, si dhe ajo
nëpërmjet telefonatave,
(CATI), me një raport 70%
me 30% respektivisht

e enteve private. Metodologjia e in- hap i rëndësishëm drejt diversifikimit ari, në fillim apo në fund të interv-
deksimit të IBKS është marrë ajo që të “portofolit” të këtyre instrumen- istës pyetet mbi elemente si, mosha,
përdorin MARKIT me Indeksin PMI tave që masin sjelljen konsumatore, vendbanimi, gjinia, etj. Në rast se nuk
apo Bloomberg Nanos, pra ku niveli perceptimin e tyre për gjendjen dhe i përmbush kuotat e paravendosura
i 50 pikëve ndaj rritjen nga kontrak- fenomenet që i rrethon, që nga finan- të kampionimit, ajo anketë nuk vlen
timi. Një tjetër risi që kjo seri sjell në cat personale, e deri te dëshira për të dhe nuk merret parasysh. Sa i përket
treg është edhe indeksi i privimit ma- emigruar. Çdo tremujor, disa prej py- kampionimit, ai është bërë në respekt
terial, pra matja që i bëhet familjeve etjeve të anketës do të zëvendësohen të plotë të kuotave gjinore, moshore,
shqiptare në formë anketimi për me të tjera, në bazë ta aktualitetit eko- gjeografike, etj, pra duke respektuar
mundësinë që kanë për të përbal- nomik/shoqëror të vendit. një gjithëpërfshirje për një anketim
luar disa produkte apo shërbime të të kësaj natyre. Në drejtim të saktësisë
caktuara, jo domosdoshmërisht ba- Mund të na thoni dicka më së përgjigjeve, metodologjia e IDRA
zike. Ky indikator është një ndër më shumë rreth metodologjisë s për- Research për anketimin ka një me-
të rëndësishmit e Eurostat, dhe në të, dorur për anketimin, kamionimin kanizëm mbikqyrës, pra që ngre një
Shqipëria, ndryshe nga vendet e tjera apo marzhin e gabimit? flamur të kuq në rast se vihet re se i
të rajonit, nuk përfshihet. Pas një dis- njëjti anketues ka inkoherencë mes
kutimi të gjerë që në bëmë me IDRA Anketimi është kryer mbi 1 mijë përgjigjeve të tij.
Research and Consulting në lidhje me individë dhe si metodologji anketimi
pyetësorin, menduam se ky indikator janë përdorur dy metoda; ajo online Mund të na zbuloni disa prej
do të ishte një vlerë e shtuar në treg, (CAËI), nëpërmjet Idra Poll, si dhe gjetjeve kryesore të barometrit?
i cili do të ofrojë bazë krahasimore ajo nëpërmjet telefonatave, (CATI),
jo vetëm çdo tremujor, por edhe me me një raport 70% me 30% respe- Një ndër rezultatet që na ka
vendet e tjera të Europës dhe rajonit, ktivisht. Sa i përket anketimit online, bërë më shumë përshtypje, është ajo
duke qenë se metodologjia e për- nëpërmjet platformës IDRA Poll, ai e dëshirës për të emigruar. Janë rreth
dorur është e njëjtë me atë të Eurostat. bëhet mbi një grup të përzgjedhur 44% e shqiptarëve të cilët duan të
Ekonomia në tërësinë e saj bazohet te sipas kamnionimit paraprak të të an- largohen nga vendi, dhe vetëm 56%
perceptimi, te emocionet, duke qenë ketuarve. Këta të fundit pasi kryejnë ata që nuk e çojnë nëpër mend diçka
se shifrat nuk e tregojnë dot të gjithë anketën shpërblehen për opinionin e të tillë. Duke qenë se anketimi nuk
panoramën, dhe të pasurit në dorë tyre, çka e ndihmon edhe më shumë është fokusuar vetëm te moshat e reja,
mjete të tilla si ky barometër bashkë procesin e intervistimit. Pjesa tjetër, por mbi një kampionim thuajse ho-
me Indeksin e Besimit Konsumator pra 30% e intervistimeve janë bërë mogjen edhe te moshat më madhore,
Scan (IBKS), patjetër shihet si një nëpërmjet telefonatave rastësore, por kjo shifër na është dukur disi alar-
sërish duke respektuar kuotat e kam- mante. Një tjetër rezultat i cili ja vlen të
pionimit. Në të dyja rastet, i anketu- analizohet gjerësisht është ai indeksit

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 15

Scan Intelligence Unit në tërësi janë të hapura ndaj një paketë të plotë që SCAN sjell
bashkëpunimeve, mjafton që qëllimi të jetë cilësia dhe për ekonominë dhe për publikun,
përmirësimi i tregut. Siç u gjendëm me Idra Research si dy instrumenta të cilat do të kenë
& Consulting, ku u bënë bashkë dy kompani me një peshën e tyre në matjen e ekonomisë
qëllim të përbashkët, mund të gjendemi edhe me e me një vlerë të shtuar. Në fazë ide-
shumë kompani apo organizma të tjera imi janë edhe një sërë projektesh të
tjera të kësaj natyre, por që do t`i
të privimit material. I cili rezulton në të dëshira për të emigruar, kursimet zbulojmë me kalimin e kohës.
40% në tremujorin e parë të vitit, çka e shqiptarëve, të ardhurat e tyre mo-
do të thotë se, 40% e familjeve shqip- jore, pandemia, etj. Si e shihni SIU ne raport me
tare nuk mund të përballojnë dot të institucionet dhe njësitë e tjera të
paktën 4 ndër 9 kategoritë e provim- A keni ndërmend të fokuso- ngjashme studimore. A ka vend për
it material, ku përfshihet aftësia për heni në studime të ngjashme por me bashkëpunim më të gjerë?
të bërë pushime larg shtëpisë të pak- tamatika të tjera?
tën një herë në vit, përballimi i mba- Padiskutim. Scan dhe Scan
jtjes së temperaturës së shtëpisë në Patjetër! Kjo ishte seria e parë Intelligence Unit në tërësi janë të
kushte të përshtatshme, përballimi e një sërë produktesh të tjera të hapura ndaj bashkëpunimeve, afat-
i një makine, një vakti me mish një ngjashme që do të vijnë në vijim. shkurtër apo afat-gjatë, mjafton që
herë në dy ditë, etj, etj. Sa i përket Zgjodhëm këtë publikim, pra kon- qëllimi të jetë cilësia dhe përmirësi-
treguesit kryesor, Indeksit të Besimit sumatorin, si fokusin tonë të parë, mi i tregut. Siç u gjendëm me Idra
Konsumator Scan, në tremujorin e duke qenë se është edhe më gjith- Research & Consulting, ku u bënë
parë të vitit rezulton në 39 pikë, ku përfshirës. Konsumatori mbulon bashkë dy kompani me një qëllim të
një nivel nën 50, reflekton një pan- pjesën e “luanit” në ekonomi. Si përbashkët, mund të gjendemi edhe
oramë negative. Gjithsesi, ky rezul- produkte të radhës kemi në projek- me shumë kompani apo organizma
tat duhet parë në linjë me periudhën tim disa të tjerë. Por fokusin kryesor të tjera, vendase apo të huaja, për të
në të cilën ndodhemi. Raporti sjell do të ketë ana tjetër e medaljes; bi- krijuar produkte që t`i vijnë në ndih-
edhe shumë gjetje të tjera, duke fil- znesi. Pra, një baromteër i ngjashëm më ekonomisë dhe publikut të gjerë.
luar që nga ndikimi i zgjedhjeve në me këtë seri të parë, por me fokus Scan Intelligence Unit, si një depart-
vendimet e rëndësishme të familjes, biznesin, i shoqëruar me një indeks ment i ri brenda Scan Media dhe me
të ndjeshmërisë së biznesit. Këto dy ide të qarta për t`i vënë në zbatim,
produkte afat-gjatë do të plotësojnë është në kërkim të vazhdueshëm
të partnerëve të mundshëm për t`i
kthyer në realitet këto projekte.

Intervistoi A.D.

16 SCAN MAGAZINE MAJ 2021



FAST NEWS

Muaji Mars e nis mbarë me turizmin

Marsi duket se ka rezultuar më pozitiv për turizmin, pasi të dhënat flasin për një bilanc të
përmirësuar të hyrjeve të shtetasve të huaj. Sipas INSTAT, muajin e kaluar kanë hyrë në vend mbi
170 mijë shtetas të huaj, rreth 78.6% më shumë se në raport me marsin e kaluar, ku pandemia sapo
kishte mbërritur në vend, e shtetet e huaja nxiruan të ndalonin fluturimet. Me gjithë përmirësimin
në mars, situata mbetet shumë larg normalitetit, pasi si raport tremujor, në vend kanë hyrë 5137
mijë vizitorë të huaj, rreth 60 mijë më pak se e njëjta periudhë e vitit të kaluar. Pjesa më e madhe e
vizitave ishin për qëllime personale, kryesisht për pushime apo vizita te të afërmit, si dhe një pjesë
për qëllime biznesi.

Buxheti 2021 ndryshon për herë të tretë

Nuk kanë kaluar ende katër muaj, por qeveria ka rishikuar për të tretën herë radhazi buxhetin
2021. Përmes një akti normative, Financat janë treguar më optimiste duke rritur pritshmëritë për të
ardhurat, e duke shtuar më tej edhe shpenzimet. Ndërsa deficit buxhetor ka mbetur i pandryshuar.
Në rishikimin e fundit qeveria planifikon të arkëtojë 489.5 miliardë lekë të ardhura buxhetore, rreth
5.5 miliardë lekë më shumë se sa planifikimi fillestar. Të ardhurat shtesë të parashikuara pritet të
vijnë nga rritja e TVSH-së, tatimi mbi fitimin dhe sigurimet shoqërore e shëndetësore. Ky vlerësim
optimist i qeverisë duket se bazohet në ecurinë tremujore të të ardhurave, që shënuan një rritje me
4.4 miliardë lekë.

Aeroporti i ri do ulë çmimet e biletave

Vënia në funksion e Aeroporti të Kukësit pritet të ndikojë në uljen e çmimit të biletave për ud-
hëtarët. I këtij mendimi është ish-kreu i Autoritetit të Aviacionit Civil, Krislen Keri sipas të cilit, ky
aeroport i të gjitha kapacitetet që të bëhet konkurrues në rajon duke tërhequr linjat me kosto të ulët.
Por, kush mund të qaset drejt aeroportit të Kukësit? Keri thotë se, referuar kërkesës së tregut shqiptar
dhe kosovar që bazohet në elementë ndër të cilët është demografia e emigracionit shqiptar dhe kosovar
rezultonte në bileta të shtrenjta nga Rinasi për shkak të ekskluzivitetit. Të dy këto kërkesa mund të puqen
në Aeroportin e Kukësit. Pra, kompanitë low cost dhe ultra low cost mund të operojnë atje.

Kriptovalutat, bllokimi nis nga Turqia

Banka Qendrore e Turqisë vendosi të ndalojë përdorimin e kriptovalutave si Bitcoin, për pag-
esat e mallrave dhe shërbimeve. Vendimi erdhi në kohën kur shumë qytetarë turq kanë nisur t’i për-
dorin kriptovalutat për të mbrojtur kursimet e tyre nga rritja e inflacionit dhe rënia e vlerës së lirës
turke. Banka e argumentoi lëvizjen e saj me pohimet se transaksione të tilla rreziqe të “parevokue-
shme”. Kriptovalutat “nuk janë subjekt i ndonjë mekanizmi rregullues e mbikëqyrës të ndonjë au-
toriteti rregullator të vendit. Vlerat në treg të këtyre monedhave mund të jenë të paqëndrueshme”,
thuhej në deklaratë. Vendimi hyri në fuqi më 30 prill dhe efektet e tij u ndjenë menjëherë, pasi
Bitcoin humbi menjëherë 4% të vlerës.

Përmirësohet “shëndeti” i të ardhurave

Të ardhurat buxhetore kanë parë një përmirësim të lehtë në tremujorin e parë të këtij viti,
duke sinjalizuar një gjallërim të ekonomisë. Sipas të dhënave të Financave të ardhurat arritën në
108.6 miliardë lekë, rreth 4.4 miliardë lekë apo 35.6 milionë euro më shumë se kundrejt të njëjtës
periudhë të 2020-s. TVSH-ja që është zëri kryesor i të ardhurave së bashku me tatim fitimin kanë
shfaqur një ecuri të mirë, duke pasqyruar një përmirësim të konsumit dhe një gjendje më pozitive
të biznesit. Përmirësim kanë shënuar edhe taksat e punës, tatimi mbi të ardhurat personale dhe ato
mbi kontributet shoqërore e shëndetësore.

18 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

Zgjedhjet, sa kushtoi fushata në “Facebook”

Forcat kryesore politike dhe kandidatët e tyre duket se “betejën” për 25 prillin e shtrinë edhe
në rrjete sociale. “Facebook” ka bërë të ditur te gjitha sponsorizimet për reklamat politike, ku për
Shqipërinë më 30 ditët e fundit janë harxhuar plot 123 mijë dollarë. Nga PD kandidatët kryesorë që
kanë shpenzuar me shumë në rrjete sociale janë Agron Shehaj, kryetari Lulzim Basha, Belind Këlliçi
dhe Lediana Fratari, një total prej 27 milionë lekë. PS ka ndjekur një strategji tjetër duke sponsorizuar
nëpërmjet faqes së saj zyrtare me kosto deri në 15 milionë lekë. Kandidatet që shihen më aktivë në
rrjet nga kjo forcë janë Alqi Bllako, Arben Pëllumbi, Dallëndyshe Bici, që arrijnë një total prej 17
milionë lekësh.

Pronat, tërmeti na nxiti t’i sigurojmë

Tërmeti i 26 nëntorit 2019 duket ka sensibilizuar qytetarët shqiptarë të sigurojnë pronat e tyre. Të
dhënat nga Autoriteti i Mbikëqyrjes Financiare bëjnë me dije se gjatë dymujorit të parë të vitit 2021
portofoli i sigurimeve është dyfishuar. Në Shqipëri ligji nuk i detyron qytetarët të sigurojnë pronat e
tyre, edhe pse kompanitë kanë bërë thirrje ndaj Parlamentit që kjo të ndryshohet. Në këtë mënyrë kjo
rritje vullnetare e të dhënave, që vazhdon prej vitit 2019, tregon se qytetarët shqiptarë kanë filluar të kenë
frikën e pasurive të patundshme që lihen të pambrojtura. Në Shqipëri, sigurimet mbeten ende një tabu
dhe deri më tani ato për mjetet motorike janë të vetmet që paguhen në masë nga qytetarët.

FMN: Ekonomia shqiptare do rritet, por sa

Fondi Monetar Ndërkombëtar është optimist që ekonomia shqiptare do të arrijë nivelin e para-
krizës që këtë vit. Në të dhënat e publikuara, FMN parashikon që Prodhimi i Brendshëm Bruto (PBB),
me çmime korente në 2020-n të arrijë në rreth 17.1 miliardë lekë, duke e tejkaluar nivelin e para
pandemisë. Më herët, Fondi parashikonte se niveli i parakrizës do të mund të tejkalohej vetëm në
vitin 2022. Rishikimi i shifrave erdhi, pasi FMN përmirësoi vlerësimin për ecurinë ekonomike për
vitin 2020, me një rënie prej -3.5%, nga -7.5% që ishte pritshmëria fillestare, kur sapo kishte filluan
pandemia. Rishikimi erdhi në linjë me publikimet zyrtare të INSTAT, sipas të cilave ekonomia u tkurr
me 3.31% në 2020-n.

BSH: Arsyet pse u rrit optimizmi i biznesit

Besimi i biznesit dhe konsumatorëve në ekonomi duket se është përmirësuar. Sipas vrojtimit të
Bankës së Shqipërisë Treguesi i Ndjesisë Ekonomike u rrit me 10.3 pikë përqindje në tremujorin e
parë të këtij viti, duke arritur në 91.8%. Por, me gjithë përmirësimin ky tregues mbetet sërish në nivele
të ulëta, duke reflektuar edhe pasiguritë e krizës. Kjo tendencë pozitive u përcaktua nga rritja e fortë
e besimit kryesisht në sektorin e industrisë, ku bazohet edhe pjesa dërrmuese e eksporteve shqiptare
si rrjedhojë e përmirësimit të kontratave porositëse. Besimi rezultoi i përmirësuar edhe në sektorin e
ndërtimit që pavarësisht krizës nuk ka njohur rënie, duke mbajtur të zbutur edhe recesionin.

Punësimi, qeveria zgjat afatin e skemave 19

Qeveria vendosi të zgjase afatin e skemave për subvencionimin e pagës minimale për të gjithë in-
dividët që humbën punën gjatë periudhës mars-dhjetor 2020. Përfaqësuesit e industrisë fason vlerëso-
jnë si pozitive zgjerimin e afatit deri në fund të këtij viti për rimarrjen në punë nga kompanitë private,
por shtojnë se programet nuk kanë funksionuar siç duhet. Kjo shpjegojnë ata për shkak të burokracive
dhe kritereve rigoroze të përcaktuara nga ekzekutivi. Sipas ekspertëve, kuptohet që është një program
për t’u përshëndetur, por vështirë të zbatohet në praktikë. Masë në situatë të jashtëzakonshme dhe
trajtohen si në kohë të zakonshme. Ka burokraci, kërkesa të shumta për dokumentacion që e bën
programin të parealizueshëm.

SCAN MAGAZINE MAJ 2021

ANALIZA

“Të pathënat” e zgjedhjeve të 25 prillit

DOSTI BANUSHI

Formula, kandidatët më pak të votuar dhe gratë që hynë në parlament

Si shpërndahen mandatet në for- secilës parti pjesëtohen me 1, me dahen dhe mandatet partive poli-
mulën zgjedhore Victor D’Hondt? 2 dhe me 3. Më pas, rezultatet që tike.
dalin nga pjesëtimet renditen nga
Victor D’Hondt është një numri më i madh te ai më i vogël. Për ta shpalosur më shumë
matematikan belg i cili në vitin 1878 Sipas këtyre rezultateve u shpërn- shembullin po marrim një situatë
emëroi sipas vetes metodën që kri- hipotetike. Në një qark me 3 man-
joi për shpërndarjen e mandateve
të deputetëve pas votimit. Kjo for- Në shumë qarqe të Shqipërisë edhe pse koalicioni
mulë përdoret në shumë vende të opozitar fitoi më shumë vota krahasimisht me 2017-
Evropës si Spanja, Danimarka dhe ën, nuk u arrit maksimizimi i numrit të mandateve.
Kroacia. Metoda e Victor D’Hondt Ndryshimi me disa mijëra vota në njërin krah ose
njihet se si veçori të saj kryesore ka në një tjetër, nuk mund ta ndryshojë rezultatin në
dhënien e avantazhit karshi partisë mandate
më të madhe në krahasim me parti-
në e dytë më të madhe. Në tërësi,
formula favorizon partitë e mëdha
përkundrejt atyre të vogla. Por si
funksionon specifikisht kjo metodë
që u përdor edhe në zgjedhjet par-
lamentare të Shqipërisë për vitin
2021?

Në fakt, teoricienët e shken-
cave politike përcaktojnë se kjo
formulë është ndër më të thjeshtat
për t’u kuptuar dhe aplikuar. Votat
e marra nga çdo parti pjesëtohet fil-
limisht me 1 pastaj me 2, me 3 e me
radhë deri sa të plotësohet numri i
mandateve të përcaktuara për zo-
nën zgjedhore.

Le të marrim si shembull qa-
rkun e Kukësit duke qenë se aty
janë të përcaktuara vetëm 3 man-
date dhe është më i thjeshti për
t’u elaboruar. Në këtë qark, votat e

20 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

date garojnë dy parti që marrin së alicioni opozitar fitoi më shumë një tjetër, nuk mund ta ndryshojë
bashku 100 vota. Edhe pse njëra vota krahasimisht me 2017-ën, rezultatin në mandate.
merr 49 vota dhe tjetra 51 vota, for- nuk u arrit maksimizimi i numrit
mula e D’Hondt i jep partisë së parë të mandateve. Ndryshimi me disa Një tjetër veçori e formulës së
2 mandate ndërsa partisë së dytë mijëra vota në njërin krah ose në D’Hondt është se përgjithësisht, sa
1 mandat, pavarësisht se në fakt më i lartë të jetë numri i mandat-
rezultati është thuajse i barabartë. Elementi i formulës eve në një qark të caktuar, aq më e
Pjesëtimi i 51 me 1 jep 51 dhe partia D’Hondt është se partitë e madhe është mundësia që rezultati
e parë merr një mandat. Pjesëtimi vogla duhet të fokusohen i zgjedhjeve të jetë i ndryshëm nga
i 49 me 1 jep 49 dhe partia e dytë fuqishëm në një zonë herët e kaluara. Ndryshimi më i
merr mandatin e dytë. Pjesëtimi i të caktuar për të fituar madh në zgjedhjet e vitit 2013 ndo-
51 me 2 jep 25.5 dhe partia e parë një mandat. Nëse një dhi në Qarkun Tiranë, ku rezultati
merr mandatin e tretë. Kjo pasi parti e vogël garon në në mandate ndryshoi nga 16 me
pjesëtimi i 49 me 2 jep 24.5, numër qarkun e Tiranës, sipas 16 më 2009 në 19 me 13 më 2013.
ky më i vogël se 25.5. pjesëmarrjes së këtyre Megjithatë, këtë herë nuk kishte
zgjedhjeve, duheshin 13 asnjë ‘surprizë’ krahasuar me 2017-
Shembulli i mësipërm tregon mijë vota për të fituar një ën. Partia Socialiste siguroi man-
kthjellët atë çka konsiderohet në mandat deputeti datet që kishte fituar, edhe pse ko-
fushën e shkencave politike si ‘anë- alicioni opozitar me në krye Partinë
sia e formulës D’Hondt’. Për shkak Demokratike pati një rritje të kon-
të kësaj anësie, një partie i mjafton siderueshme të sasisë së votave. El-
të marrë qoftë edhe një votë më ementi i fundit i formulës D’Hondt
shumë për të marrë një mandat më është se partitë e vogla duhet të
tepër. Si rezultat i kësaj, në shumë fokusohen fuqishëm në një zonë
qarqe të Shqipërisë edhe pse ko- të caktuar për të fituar një mandat.

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 21

ZGJEDHJET Janë të paktën 9 subjekte politike garuese (parti apo
koalicione) në listat ë të cilave ka kandidatë me 0 ose
79 kandidatë me 0 vota 1 votë të vetme. Në këto zgjedhje, në total rezultojnë
127 kandidatë me 1 votë 79 kandidatë të cilët kanë 0 vota. Ndërkohë, janë 127
kandidatë të cilët kanë vetëm 1 votë.
PSD
Për ta konkretizuar, nëse një parti shumë se 10 % e tyre rezultojnë se
2 kandidatë me nga 1 votë e vogël garon në qarkun e Tiranës, nuk kanë marrë asnjë ose 1 votë në
sipas pjesëmarrjes së këtyre zgjed- këto zgjedhje.
Balli Kombëtar hjeve, duhen rreth 13 mijë vota për
të nxjerrë një mandat deputeti. Por Kodi Zgjedhor parashikon
17 kandidatë me 0 vota nëse kjo parti arrin të fitojë për sh- detyrimin e partive që të depozitoj-
21 kandidatë me nga 1 votë embull, 24 mijë vota, ajo do të marrë në lista me kandidatë në 12 qarqet e
më tepër vota nga sa duhen për një vendit, çka ka bërë shpeshherë që li-
Partia Lëvizja Demokratike Shqiptare mandat dhe më pak nga sa duhen stat të mbushen edhe me kandidatë
për dy mandate. Për rrjedhojë re- fiktivë. Por ka kandidatë të cilët së
11 kandidatë me 0 vota zultati përfundimtar i kësaj partie paku kanë votuar veten e tyre, duke
21 kandidate me nga 1 votë do të jetë një mandat vetëm. Për ta marrë 1 votë.
përmbyllur pra, metoda e D’Hondt
Bindja Demokratike i jep avantazh në mandate partive të Janë të paktën 9 subjekte poli-
mëdha, të cilave u nevojiten më pak tike garuese (parti apo koalicione)
5 kandidatë me 0 vota vota për secilin deputet që nxjerrin në listat ë të cilave ka kandidatë me
12 kandidatë me nga 1 votë fitues, krahasimisht me partitë e vo- 0 ose 1 votë të vetme. Në këto zgjed-
gla. hje, në total rezultojnë 79 kandidatë
Aleanca Bashkimi Popullor Emigra- të cilët kanë 0 vota. Ndërkohë, janë
cioni – Ora e Shpresës dhe Konser- Mbi 10% e kandidatëve me 0-1 votë 127 kandidatë të cilët kanë vetëm 1
vatorët Në këto zgjedhje garuan 1841 votë.

26 kandidatë me 0 vota kandidatë për deputetë dhe më Sa deputete femra do jenë në Ku-
32 kandidatë me nga 1 votë vend?

Nisma THURJE

4 kandidatë me 0 vota
5 kandidatë me 1 votë

Partia Lëvizja e Re

10 kandidatë me zero vota
18 kandidatë me nga 1 votë

Partia Aleanca Demokracia e Re

4 kandidatë me 0 vota
10 kandidatë me 1 votë

Partia Lëvizja për Ndryshim

2 kandidatë me 0 vota
6 kandidatë me 1 votë
Megjithatë, për t’u theksuar
mbetet fakti se ndryshe nga të
mëparshmet, në këto zgjedhje
numri i votave të pavlefshme
është dyfishuar, duke kapur
sasinë e 83028 votave.

22 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

Sipas listës zgjedhore të kan- Në listat e partive garuan 732 gra e vajza nga 1841
didatëve që kanë marrë pjesë në kandidatë gjithsej. Sipas rezultateve tashmë të
zgjedhje në listat e partive rezul- shpallura prej tyre, në gjithë qarqet e vendit janë
ton se pjesëmarrja e kandidateve mandatuar 46 kandidate femra, të cilat do të jenë
femrave ka qenë në shifrën 732 nga deputet e ardhshme, pjesë e Kuvendit të Shqipërisë
1841 kandidat pjesëmarrës në total.
Klodiana Spahiu. Lindita Buxheli, Antoneta Dhima
Por sa prej këtyre kandidat- Në qarkun e Tiranës kandida- dhe Tatiana Piro nga listat e PS-së.
eve që kanë marr pjesë në zgjedhje
kanë arritur të mandatohen për tet fituese janë Monika Kryemadhi Në qarkun e Beratit kandidatja
përfaqësim në Kuvendin e Shq- dhe Erisa Xhixho nga listat e LSI- e vetme e mandatuar është Hatixhe
ipërisë? së, Jorida Tabaku, Albana Vokshi, Konomi nga lista e PS-së.
Grida Duma, Mesila Doda dhe
Në qarkun e Shkodrës nga li- Orjola Pampuri nga lista e PD-së Në qarkun e Korçës është man-
stat e PD-së janë mandatuar Emilja si dhe nga listat e PS-së janë man- datuar Sorina Koti nga lista e PD-së
Koliqi dhe Greta Bardeli, ndërsa datuar Luljeta Bozo, Najada Çomo, dhe Ensemvera Zake, Blerina Gjyl-
nga listat e PS-së fituese rezulton Ogerta Manastirliu, Etilda Gjoni, ameti dhe Olta Xhaçka nga lista e
Edona Bilali. Elisa Spiropali, Belinda Balluku, PS-së.
Ermonela Valikaj dhe Klotida
Në qarkun e Kukësit fituese re- Bushka. Në qarkun e Gjirokastrës femra
zulton vetëm Gerta Dulaku e cila ka e vetme e mandatuar është Mirela
kandiduar nga lista e PS-së. Në qarkun e Elbasanit kandi- Kumbaro (Furxhi) nga listat e PS-së
date në listat e PD-së janë mandat-
Në qarkun e Lezhës fituese uar Flutura Açka dhe Zheni Gjergji, Në qarkun e Vlorës është man-
nga listat e PD-së rezulton Lindita ndërsa nga listat e PS-së janë man- datuar Ina Zhupa nga listat e PD-së
Metaliaj, ndërsa nga lista e PS-së datuar Evis Kushi dhe Desantila Ta- si dhe Pranvera Resulaj dhe Anila
fituese janë Lindita Nikolla dhe hiraj. Denaj nga listat e PS-së.
Shpresa Marnoj.
Në qarkun e Fierit është Në gjithë qarqet e vendit rezul-
Në qarkun e Dibrës kandidatet përzgjedhur Eralda Bano(Tase) dhe ton që janë mandatuar kandidate
femra të mandatuara janë Dhurata Ilda Dhori nga listat e PD-së dhe femra me një numër total prej 46
Tyli (çupi) nga lista e PD-së dhe deputesh të ardhshme që do të jenë
Aurora Mara nga lista e PS-së. pjesë e Kuvendit të Shqipërisë.

Në qarkun e Durrësit kandi-
datet femra të mandatuara janë
Merita Bakiu dhe Andia Ulliri nga
listat e PD-së, ndërsa nga lista e PS-
së rezultojnë Milva Ekonomi dhe

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 23

PROJEKTET

Bashkëpunimi me SHBA, një
epokë e re për energjetikën

Kohët e fundit, një punë LORENC GORDANI
intensive prej rreth
dy vjeçare e MIE me Nga LNG që do sjellin gjigandët amerikanë tek ndërtimi i HEC Skavica
përfaqësues te SHBA në Tiranë
dhe Uashington u kurorëzua me ExxonMobil, një nga prodhuesit më të mëdhenj të gazit
nënshkrimin e Memorandumit të natyror në SHBA dhe një prodhues i madh i LNG në të
Mirëkuptimit midis ExxonMobil, gjithë botën, do të drejtojë projektin për të identifikuar
Excelerate Energy dhe Ministrisë mundësitë (d.m.th. të arrijë diversifikimin) për të
së Infrastrukturës dhe Energjisë mbështetur furnizimin e LNG në Shqipëri
në Ëoodlands, Texas, në 12 Mars,
2021. Një arritje që mori vëmend- jetik kuadër, shoqërimi me një zgjidhje
jen maksimale nga Departamenti i Pa diskutim, vendi duhet të alternative me LNG do të siguronte
Shtetit përmes Zëvendës Sekretarit besueshmëri në rrjetin energje-
të Shtetit për Evropën dhe Euroaz- përmirësojë sigurinë dhe qën- tik të vendit duke plotësuar buri-
inë, Philip Reeker. Marrëveshja e drueshmërinë e sektorit të tij të met tradicionale dhe alternative
MEI me dy prej gjigantëve ameri- energjisë. Të gjitha vendet e zhvil- të ripërtëritshme, të tilla si dielli,
kanë të gazit natyror shënon një luara kanë kaluar nëpër zhvillimin era, etj. Për më tepër, LNG është
moment historik të ri në historinë e një faze të artë të të gazit natyror, mënyra ekonomikisht më e vlef-
e energjisë shqiptare. Sidoqoftë, të cilin për fat të mirë po hyjmë shme për të vëne në punë TEC-in
diversifikimi i prodhimit vendas me projektin TAP. Kështu, në këtë
të energjisë dhe vendosja e vendit
si një qendër e gazit të lëngshëm
amerikan për rajonin hap një faqe
të re që shkon përtej zhvillimit të
tregut të energjisë, mbi te gjitha e
bazuar në partneritetin strategjik
me SH.B.A. Sa më sipër bën një
zhvillim të dimensionit historik
dhe efekteve strategjike afatgjata, i
cili përbën një premisë të jashtëza-
konshme edhe në përmbylljen e
trajektores së tranzicionit te gjatë
të vendit, duke shënuar padiskutim
hapjen e një kornize të re të qenë-
sishme në qëndrueshmërinë afat-
gjatë për të gjitha zhvillimet eko-
nomike ne vend.
Mundësitë e reja në tregun energ-

24 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

e Vlorës. Sa më sipër është premisa përbërësin ekonomik, me inves- u shtohet edhe rritja e vëllimeve
kryesore që për fat të mirë shoqëro- time të konsiderueshme direkte tregtare direkte. Kjo është shumë
het me vullnetin dhe dëshirën e të SH.B.A.-së te cilave në këtë rast pozitive sepse asnjëherë nuk është
palës amerikane për të punuar në arritur që marrëdhëniet shqiptaro-
një partneritet strategjik në zhvil- Projektit të madh amerikane të ngrihen në një nivel
limin e një zgjidhjeje të integruar, hidroenergjitik, siç kaq të lartë të politikave ekonomike
të besueshme dhe të përballueshme është HEC Skavica, të dhe me rezultate të forta në një peri-
për zhvillimin e qëndrueshëm të cilit tani i shtohet edhe udhë kaq të shkurtër. Zhvillimet
sektorit të energjisë dhe të gjithë finalizimi i marrëveshjes që, natyrisht, nuk mund të gjejnë
ekonominë në Shqipëri. Vullnet me ExxonMobile ndonjë shpjegim tjetër përveç në
i cili u provua më herët në lidhje për konvertimin e shprehjen e bindjes se mbështetja e
me nënshkrimin e Marrëveshjes termocentralit të Vlorës pakushtëzuar për vendin në fushën
më të rëndësishme ekonomike pas ekonomike është thelbësore për
90, e cila u iniciua me ndërtimin përmbushjen e reformave transfor-
e një projekti të madh hidroen- muese që po zhvillohen aktualisht
ergjitik, siç është HEC Skavica, të në Shqipëri.
cilit tani i shtohet edhe finalizimi i
marrëveshjes me ExxonMobile për me gaz natyror të Gjigandët amerikanë
konvertimin. të termocentralit të lëngshëm amerikan. Kjo Përveç rëndësisë politike, përf-
Vlorës me gaz natyror të lëngshëm përben një përparësi në
amerikan. Kjo përben një përparësi shirjen e dy gjigantëve globalë të
e re dhe synon të shtojë lidhjeve te lidhjet e forta me SHBA-në energjisë si ExxonMobil dhe Ex-
forta politike me SH.B.A.-në edhe celerate Energy L.P, është një zhvil-
lim jashtëzakonisht i rëndësishëm

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 25

Këshilli i Ministrave i ka
paraqitur Kuvendit një
projektligj, i cili synon të
miratojë një procedurë
të veçantë për negocimin
dhe ekzekutimin e
kontratës me kompaninë
“Bechtel Internacional”,
Inc., për të hartuar dhe
ndërtuar hidrocentralin
Skavica

ekonomik. ExxonMobil, i njohur SHBA e vendosur në Woodlands, tin e terminalit, siç ka bërë në treg-
zyrtarisht si Exxon Mobil Corpora- Texas. Konsiderohet si pioneri dhe jet anembanë globit, duke zhvilluar
tion, është një korporatë amerikane udhëheqësi i tregut në zgjidhjet dhe operuar 13 terminale LNG në
shumëkombëshe e naftës dhe gazit inovative të LNG-së, duke ofruar të gjithë botën. Më tej ExxonMobil,
me seli në Irving, Texas. Ajo është shërbime të integruara në të gjithë një nga prodhuesit më të mëdhenj
pasardhësi më i rëndësishëm i dre- zinxhirin e vlerës së LNG-së. Në të gazit natyror në SH.B.A. dhe një
jtpërdrejtë i John D. Rockefeller’s veçanti, ai ofron një gamë të plotë prodhues i madh i LNG në të gjithë
Standard Oil dhe u formua më 30 të shërbimeve të rishpërndarjes botën, do të drejtojë projektin për
nëntor 1999 nga bashkimi i Exxon përmes terminaleve lundrues të të identifikuar mundësitë (d.m.th.
(ish-Standard Oil Company of Neë njohur si FSRU, në zhvillimin e in- të arrijë diversifikimin) për të
Jersey) dhe Mobil (ish-Standard frastrukturës, deri në furnizimin e mbështetur furnizimin e LNG në
Oil Company of New York). Exx- LNG. Shqipëri. Raporti i para-fizibilitetit
onMobil aktualisht është një nga pritet të paraqitet në TM 3 2021,
kompanitë më të mëdha të naftës Rëndësia politike dhe ekonomike ndërsa fillimi i synuar për projek-
në botë (pjesë e grupit të mirënjo- e mbështetjes amerikane tin e importit të LNG mund të jetë
hur prej 7 kompanive Big Oil). Në që në 2023. Pra, në jo më shumë se
vitin 2008, ajo përbënte afërsisht Siç dihet, LNG synon të sjellë dy vjet, pritet të arrijë te konsuma-
3% të prodhimit botëror, duke e energji nga burime të besueshme, tori LNG e SHBA. Marrëveshja e
bërë atë një nga kompanitë më të të përballueshme dhe më të pas- mësipërme u pasua drejtpërdrejt
mëdha në botë për sa i përket të tra në rajon dhe do të plotësojë nga një letër nga Zëvendës Sekre-
ardhurave. Me 37 rafineri nafte (mbështesë) prodhimin e energjisë tari Reeker, i cili shprehu vlerësi-
në 21 vende me një kapacitet të elektrike bazuar në hidrocentrale min dhe mbështetjen maksimale
kombinuar ditor rafinimi prej 6.3 në Shqipëri. të administratës aktuale. Sa këtu,
milion fuçi. Excelerate Energy L.P. natyrisht, është një rikonfirmim i
është një kompani LNG me bazë në Së pari, Excelerate si një lider projekteve të tjera që po shkojnë
në zgjidhjet lundruese të riklasifi-
kimit të LNG do të drejtojë projek-

26 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

Projekti nëntokësor i ruajtjes së gazit natyror në tralin Skavica. Hartimi i këtij pro-
Dumre do të zhvillohet ne bashkëpunim gjigantin jektligji ndjek memorandumin e
italian dhe evropian të gazit, SNAM. Ai do të mirëkuptimit midis Ministrisë së
kontribuojë në rritjen e sigurisë energjetike të vendit Infrastrukturës dhe Energjisë dhe
tonë, por edhe në një plan më të gjerë rajonal kësaj kompanie, të nënshkruar në 3
Tetor 2020 gjatë vizitës së Nënsekre-
paralelisht (HEC Skavica, por jo ipërinë për të zgjidhur sfidat e en- tarit të Shtetit të SH.B.A.-së për Zh-
vetëm, nëse i konsiderojmë ato në ergjisë dhe çështjet e ndryshimit të villimin Ekonomik, Energjisë dhe
infrastrukturë në kuptimin e gjerë). klimës, jo vetëm për Shqipërinë, Mjedisit, Keith Krach. Ndërkohë,
Ambasadorja Yuri Kim shprehu por edhe për Ballkanin Perëndi- sipas projektligjit, kontrata do të
kënaqësinë që Shtetet e Bashkuara mor dhe BE” - tha ndër të tjera am- ndahet në dy faza. Kontrata e fazës
po shohin Shqipërinë duke punuar basadori Yuri Kim. së parë do të përfshijë aktivitete
me SH.B.A. dhe kompanitë Evropi- Skavica, një tjetër bashkëpunim paraprake të punës që do të lejojnë
ane për të zgjeruar prodhimin dhe me amerikanët Bechtel të paraqesë një propozim
diversifikuar burimet e saj të en- tek Autoriteti Kontraktues për
ergjisë, përfshirë gazin e lëngshëm Këshilli i Ministrave i ka projektin dhe ndërtimin e këtij hi-
natyror. “Ne po shohim një arkitek- paraqitur Kuvendit një projektligj, i drocentrali dhe të ndihmojë mini-
turë të re të energjisë që po shfaqet cili synon të miratojë një procedurë strinë dhe qeverinë shqiptare në
në rajon dhe projekte të ndryshme të veçantë për negocimin dhe ekze- sigurimin e mbështetjes financiare
në zhvillim këtu - nga Skavica në kutimin e kontratës me kompaninë për projektin. Ndërkohë, kontrata
Vlorë - do të pozicionojnë Shq- “Bechtel Internacional”, Inc., për e fazës së dytë konsiston në projek-
të hartuar dhe ndërtuar hidrocen- tin dhe ndërtimin e hidrocentralit
Skavica. Natyrisht siç dihet HEC
Skavica është pjesë e Kaskadës së
Drinit qe nga projektimi i saj fill-
estar nga vitet 60. Përveç se edhe
rreth dy vite me pare janë zhvilluar
studime te fizibilitetit, te cilat kane
rezultuar me vënien në tavolinë të
2 varianteve, që parashikojnë mad-
hësi të ndryshme të veprës. Alter-
nativa A parashikon një HEC me
fuqi të instaluar prej 120 MW dhe
me kosto prej 308 mln euro, nga të
cilat rreth 250 mln euro do të shko-
jnë për ndërtimin e hidrocentralit
dhe rreth 50 mln euro të tjera shko-
jnë për shpronësime dhe ndërtime
të tjera infrastrukturore. Ndërkaq,

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 27

sa i takon alternativës B, parashi- Natyror nëntokësor në zonën e të shtrihet në dy faza. Faza e parë
kohet ndërtimi i një HEC-i me fuqi Dumresë. Në këtë kontekst, një konsiston në zhvillimin e një struk-
të instaluar 210 MW, ndërsa kosto memorandum bashkëpunimi për ture magazinimi, e cila mundëson
e kësaj alternative është 510 mln Projektin nëntokësor të Ruajtjes kapacitetet e depozitimit të gazit
euro. Më konkretisht, rreth 350 së Gazit Natyror në zonën e Dum- për të mbuluar kërkesën në vend,
mln euro shkon ndërtimi i veprës resë u nënshkrua në 3 Mars 2021 përmes krijimit të dy vendeve të
dhe rreth 150 mln euro është lloga- nga Ministrja e Infrastrukturës dhe magazinimit me një kapacitet prej
ritur kosto e shpronësimeve dhe Energjisë, Belinda Balluku me për- 230 milion m3 gaz dhe një vlerë in-
infrastrukturës. faqësuesen e ndërmarrjes italiane vestimi prej rreth 78 milion euro.
SNAM, Alessandra Pasini. Pro- Ndërkohë, faza e dytë zgjeron ka-
Megjithatë ne ditët e sotme jekti nëntokësor i ruajtjes së gazit pacitetet e magazinimit duke i dhë-
projektet duhet te raportohen ne natyror i miratuar në mbledhjen e në asaj një karakter rajonal.
vazhdimësi me zhvillimet e tregut Komitetit Kombëtar të Investimeve
te referencës dhe një projekt si ky më 30 korrik 2018 me qellim qe Në këtë fazë investimi arrin
imponon bërjen e tyre pikërisht ne të kontribuojë në rritjen e sigurisë në 150 milion euro dhe kapacitetet
varësi te atij qe do jete porositësi i energjetike të vendit tonë, por edhe e magazinimit arrijnë 800 milion
tij, specifikat, nevojat dhe kapacitet në një plan më të gjerë rajonal. Ak- m3 gaz. Bashkëpunimi me SNAM
e tij. Kujtoj qe ne ditët e sotme nuk tualisht, përmes aktivitetit të asis- është thelbësor për të zbatuar këtë
është problem prodhimi (edhe se tencës teknike në infrastrukturë të projekt me një shprehje të cilë-
mund të ngjaje kundersens, pasi financuar nga Kuadri i Investimeve sisë dhe standardeve më të larta
kjo është e para, por atë mund deri të Ballkanit Perëndimor, me fonde ndërkombëtare të industrisë, si
diku mund ta bej kushdo) dhe thel- të BERZH-it, në prill të vitit 2020, dhe garanci për zhvillimin e sigurt
bi apo qendra e rëndesës qëndron filloi puna për zbatimin dhe ekze- të sektorit të gazit në Shqipëri. Ai
tek menaxhimi i projektit. kutimin e projektit WB20-ALB- do të sanksionojë gjithashtu një
ENE-01 Shqipëri, për studimi i arritje tjetër në drejtim të bashkë-
Një projekt italian, depozitimi i fizibilitetit dhe vlerësimi i ndikimit punimit dypalësh, jo vetëm midis
LNG në Dumre mjedisor dhe social të depozitimit strukturave të Ministrisë së In-
të gazit natyror në tokë në zonën e frastrukturës dhe Energjisë dhe
Zhvillimi i rrjetit të transmeti- Dumrea. SNAM, por midis Shqipërisë dhe
mit të gazit është një nga objektivat Italisë, dy partnerë strategjikë ne
strategjikë të Qeverisë Shqiptare, Në kuadër të marrëveshjes afatgjatë. Për më tepër, ai është një
brenda të cilit është miratuar Mas- së nënshkruar me gjigantin ital- tjetër mbështetje politike e Ital-
ter Plani Kombëtar për gazifiki- ian dhe Evropian të gazit, zhvil- isë në fushën e tranzicionit të en-
min e vendit, pjesë e së cilës është limi i këtij projekti parashikohet ergjisë për Shqipërinë.
edhe projekti i Ruajtjes së Gazit

28 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

POLITIKA FISKALE

Rritja e pagës minimale parë
me syzet e qeverisë dhe biznesit

Rritja e pagës nuk ka marrë në konsideratë zhvillimet e konsumit familjar
Paga minimale në Shqipëri
prej fillimit të vitit 2021 82.235 lekë (41.117 lekë për person të kut për tu konsideruar të varfër.
është 30 mijë lekë në muaj. rritur). Rritja e pagës nuk ka mbajtur

Në analizën e pagës minimale kryesisht në konsideratë zhvillimet
Me këtë rritje të pagës tashmë ora e dhe shpenzimeve mesatare mujore e konsumit familjar, por gjithsesi
punës kushton 172.4 lekë (1.4 Euro/ familjare shikohet që ka një mo- është duke u afruar me të paktën 10
ora), pra 15.7 përqind më e lartë (19 spërmbushje të ardhurash prej të përqind më shumë në përmbushjen
cent Euro/ora) krahasuar me vi- paktën 11 mijë lekë në muaj (90 Euro/ e shpenzimeve të familjes në vitin
tin 2020. Por, paga minimale pritet muaj). Kjo do të thotë se disa shpenz- 2021. Duke jetuar dhe punuar nën
të rritet edhe më tej duke arritur në ime, si ato për restorante, për argëtim kushtet e një krize shëndetësore dhe
nivelin e 40 mijë lekë në muaj (229.9 dhe kulturë, dhe një pjesë e shpenzi- ekonomike, që ka shumë pjesë të pan-
lekë/orë, ose 1.9 Euro/orë). Nëse do meve për mobilim dhe mirëmbajtje johura, dilema e madhe në lidhje me
të pyesnim drejtuesit e bizneseve nuk arrihen dot të përmbushen nga rritjen e pagës minimale përqendro-
të mesme dhe të mëdha në vend një familje me paga minimale apo het përgjithësisht te efektet në tregun
ata kanë të gatshëm argumentin se edhe pak më lart se ajo minimale, e punës dhe në ekonomi. Lidhur me
një pagë më e lartë mund të çojë në apo thënë ndryshe nga një familje ekonominë, për shkak se paga mini-
humbje të vendeve të punës, për ar- me paga të ulëta. Ndërkohë, e gjithë male ka një rritje në terma realë në ra-
sye të rritjes së kostove dhe vështirë- kjo nuk do të thotë se familjet me të port me mesataren e rritjes së ekono-
sive mjaft serioze financiare në këtë ardhura të ulta jetojnë në varfëri, pasi misë, atëherë ajo ndikon drejtpërdrejt
kohë ende pandemie. Por, pyetja që vlera e ditës së tyre te punës është te më shumë se gjysma e punonjësve
lind me rritjen e pagës duhet të japë 1.379 Lekë (11.2 Euro) dhe larg rrezi- të tregut formal në Shqipëri, por ka
së pari një përgjigje për diskutimin
mjaft të nevojshëm të lidhur me kos-
ton e jetesës. A është mjaftueshëm kjo
rritje minimale page në përmbushje
të kostos së jetesës? Paga minimale është përdorur si një instrument politik

Nëse shikojmë vlerat statistikore për të mbrojtur punëtorët nga ulja e të ardhurave duke
lidhur me koston mesatare të jetesës krijuar një dysheme efektive të pagës. Por efektiviteti
së familjeve, në botimin e fundit të
INSTAT për vitin 2019, përmendet i mjeteve të përdorur ka qenë kaotik në disa raste,
se shpenzimet mesatare mujore për pasi menaxhimi i tyre nuk është bërë në përputhje me

konsum për një familje, të përbërë synimet e dëshiruara
mesatarisht nga 3,7 persona janë

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 29

Lidhur me ekonominë,
për shkak se paga
minimale ka një rritje
në terma realë në raport
me mesataren e rritjes
së ekonomisë, atëherë
ajo ndikon drejtpërdrejt
te më shumë se gjysma
e punonjësve të tregut
formal në Shqipëri, por
ka edhe një ndikim jo të
drejtpërdrejtë te tregu
informal

edhe një ndikim jo të drejtpërdrejtë e të ardhurave duke krijuar një dysh- jet reale të Prodhimit të Brendshëm
te tregu informal.  Kështu, statistikat eme efektive të pagës. Por efektiviteti dhe treguesve të tjerë që përdoren si
zyrtare tregojnë, se Indeksi i çmi- i mjeteve të përdorur ka qenë kaotik bazë për llogaritjej ne pagës mini-
meve të konsumit për periudhën në disa raste, pasi menaxhimi i tyre male dhe me këtë rast lë mundësinë
2011 – 2020 është rritur me 16.1%. nuk është bërë në përputhje me syni- edhe për ndërhyrje në vendimarrjen
Paga minimale nga 2011 deri në 2020 met e dëshiruara. Në të gjitha rastet e qeverisë për nivelin e rritjes së dys-
është rritur me 30%. Ndërkohë, rritja e marrjes së vendimeve përdoren hemesë së pagës minimale edhe për
ekonomike është 16.3%, nëse mar- llogaritjet teknike të bazuara në in- qëllime partiake. Këto perceptime
rim në konsideratë edhe të dhënat formacione statistikore dhe treguesit janë ndihmuar edhe me kulturën e
paraprake për performancën e eko- socio-ekonomikë për të vendosur dobët të debatit mbi pagën minimale,
nomisë në 2020. Të tre këta treguesë, nivelin e ri. Sidoqoftë, duke patur i cili nuk ka një qasje interaktive mes
në analizën e tyre së bashku nuk kanë një historik me mangësi në transpar- qeverisë dhe palëve të tjera që për-
një ecuri që përkon me zhvillimin e encën për këto vendime, nga analiza faqësojnë interesat e biznesit dhe
njeri-tjetrit, apo të jenë ndikuar do- të ndryshme lexohet se përdorimi punonjësve. Megjithatë, në mënyrë
mosdoshmërisht nga efektet mes i informacioneve dhe faktorëve që sipërfaqësore ka një dialog me për-
tyre. Vendimet politike për pagën ndikojnë në metodat e matjeve për faqësuesit e sindikatave dhe orga-
minimale kanë ndjekur një kurbë ta përdorur si argument për vendi- naizatave dhe këshilltarëve të biznesit,
ndryshe në raport me ecurinë e infla- met politike ndryshojnë shumë, që lë por pa dialoguar mbi baza studimesh
cionit dhe rritjes ekonomike. edhe hapësira për interpretime dhe dhe analizash, por më shumë bazuar
spjegime të shtrembërta. Natyrshëm, mbi perceptime dhe dëshira të palëve
Por, ku është bazuar vendimi që në mungesë të një matje zyrtare dialoguese. Ndërkohë, në çdo rritje të
politik për rritjen e pagës minimale të nivelit të informalitetit në eko- pagës minimale në dekadën e fundit
në gjithë këto vite? Paga minimale nomi dhe në tregun e punës mbetet ka patur përgjithësisht vetëm reagime
është përdorur si një instrument poli- shumë vend për dyshime në llogarit- kundra këtyre vendimeve të qeverive,
tik për të mbrojtur punëtorët nga ulja

30 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

Në tërësi, vendimi për rritjen e pagës minimale mund
të rritë formalizimin e tregut të punës dhe raportimet
e bizneseve, në një farë kuptimi duke bërë një shtytje të
deklarimit të ardhurave më afër formalitetit dhe duke
nxjerrë më shumë të ardhura buxhetore prej gjithë
kësaj qasje

me arsyetimet që lidhen me mung- që ka prurë edhe formalizimi i tregut në pagë për gratë dhe të rinjtë që janë
esën e një tregu të formalizuar, me të punës, i cili realisht ka rolin e vet pjesa më e goditur edhe nga ndikimet
problemet e ristrukturimit të bizne- me të paktën 1/4 e rritjes së numrit të e pandemisë.
seve dhe problemeve të vazhdueshme të punësuarve në vend.
financiare. Një përfitim më i madh është
Rritja e pagës minimale natyr- në buxhetin e shtetit në drejtim të
A ka patur ndikim negativ rritja shëm që ndikon në uljen e nivelit të fondeve të sigurimeve shoqërore dhe
e pagës minimale në nivelin e pu- varfërisë, pasi rrit nivelin e rishpërn- shëndetësore me një rritje të kon-
nësimit? Me fjalë të tjera, a e kanë mdarjes të të ardhurave, por nga ana tributit në të ardhurat tatimore sa 0.3
ulur punëdhënësit numrin e të punë- tjetër ka edhe përfitime ekonomike përqind e totalit të tyre.
suarve për të kompensuar rritjen në pasi p.sh. rritja e pritshme e pagës
pagën minimale? minimale në 2021 me 10 mijë lekë më Kjo rritje e pagës minimale me
shumë ndikon në rritjen me të pak- vendim qeverie mundet të hasë në
Disa studime mbi tregun e pu- tën 0.2 përqind konsumin duke rritur problemin, që nuk është vetëm në
nës në Shqipëri në dekadën e fundit, edhe kërkesën e brendshme në tre- këtë rast, por në përgjithësi në kul-
si dhe të dhëna nga INSTAT tregojnë gun shqiptar. Rritja e pagës minimale turën e përgjithshme të të jetuarit dhe
se një rritje e pagës minimale nuk ka do të rritë edhe pagën mesatare, si një të bërit biznes, atë të moszbatimit të
patur ndikim negativ në punësim. reagim shkak-pasojë duke ndikuar akteve ligjore. Ashtu si edhe në ven-
Paga minimale është rritur 5 herë nga veëanërisht në pjesën e poshtme të të dimet e kaluara, drejtuesit e bizneseve
viti 2011. Efekti në shtimin e kostove ardhurave të nivelit të mesëm duke të mesme dhe të mëdha kanë devijuar
për punëdhënësit është të paktën ndikuar në të paktën në vitin e parë nga zbatimi de facto i vendimit për
30 përqind më i lartë. Ndërkohë, që të aplikimit në një shtim të kërkesës rritjen e pagave duke shmangur real-
shkalla e punësimit për popullsinë për konsum, që është në vetvete një isht këtë kosto të shtuar.
15-64 vjeç është rritur me 1.5 pikë mbështetje për bizneset. Por, ky ven-
përqind[8]. Megjithatë, kjo përgjigje dim do të zvogëlojë edhe pabarazitë Megjithatë, edhe në rast të
është e lidhur ngushtësisht me efektin zbatimit të vendimit për rritjen e
ndjeshme të pagës mininale në 2021,

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 31

gjithsesi mund të mbetet i papërm- drejt konkurueshmërisë me tre- rast se nuk do të reagohet edhe me
bushur një detyrim i mbartur nga gun rajonal. Në tërësi, vendimi për veprime administrative dhe bashkë-
qeveria dhe bizneset. Ata tashme rritjen e pagës minimale mund të punim të ngushtë me gjithë faktorët
duhet të reagojnë në një bashkë- rritë formalizimin e tregut të punës që rrethojnë biznesin, pasi p.sh.
punim mjaft të ngushtë për rritjen e dhe raportimet e bizneseve, në një efektet nga pandemia kanë qenë pak
aftësive dhe kapaciteteve të punon- farë kuptimi duke bërë një shtytje prezente në llogaritjet e buxhetit të
jësve, që do të paguhen më mirë se të deklarimit të ardhurave më afër shtetit, por edhe atë të individit.
më përpara. Nëse kjo rritje e pagës formalitetit dhe duke nxjerrë më
minimale do të shoqërohet me një shumë të ardhura buxhetore prej Politika e kufizuar në instru-
rritje te formimit të tyre teknik e gjithë kësaj qasje.   mente të paqarta, si tatimi progresiv
profesional, atëherë mund të konfir- i të dypunësuarve, mungesa e një
mohet se kjo politikë e qeverisë po i Nga ana tjetër, një pasojë e deklarate individuale e të ardhurave
shërben zhvillimit afatgjatë të tregut padëshiruar mund të jetë edhe hum- personale e konsoliduar me një for-
të punës dhe një rritje që orientohet bja e nivele aktuale, si dhe ulje e të mat gjithpërfshirës (pra të ardhura
ardhurave nga taksat e punës, në dhe shpenzime gjithpërfshirëse për
individët), si dhe një realitet i kon-
Nga ana tjetër, një pasojë e padëshiruar mund të jetë trolleve tatimore në nivele të dobë-
edhe humbja e nivele aktuale, si dhe ulje e të ardhurave ta dhe me përmbajtje korrupsioni
nga taksat e punës, në rast se nuk do të reagohet edhe me janë referencë e kundër argumentit
veprime administrative dhe bashkëpunim të ngushtë me se nëse do të korruptohet vullneti
gjithë faktorët që rrethojnë biznesin, pasi p.sh. efektet në administrimin e gjithë sa lidhet
nga pandemia kanë qenë pak prezente në llogaritjet e me rritjen e pagës minimale bruto
buxhetit të shtetit, por edhe atë të individit nuk do të ketë efektin e pritshëm.
Nëse politika do të mbetet e ndarë
nga administrimi e gjitha kjo do të
transformohet në një zëvendësuese
e politikave të planifikimit social në
vend të planifikimit ekonomik e fis-
kal. Altax.al

32 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

TREGTIA E JASHTME

Marsi, “muaji
i bekuar” i eksporteve

JENIDA VLADI

Shkëmbimet tregtare të përkthyera në shifra

Eksportet në muajin mars
ndjenë rritje me afro 78%,
krahasuar me marsin e vitit
pandemik. Referuar INSTAT,
në muajin e tretë të këtij viti,
Shqipëria eksportoi mallra
me vlerë 32 miliardë lekë, në
destinacione të ndryshme të
botës.

Marsi duket të ketë hasuar me shkurtin e po këtij viti. suar me marsin e vitit paraardhës.
qenë një muaj i Sakaq, sipas të dhënave të INSTAT, Ndërkaq, tekstilet dhe këpucët kanë
bekuar sa i takon ajo që vihet re se është se eksporti pasur po ashtu “zhbllokim”, duke
tregtisë së jashtme! Sipas raportit në mars 2021 është rritur ndjeshëm qenë në vendin e dytë në listën
më të fundit të publikuar nga In- edhe krahasuar me mesataren e 3 e grupmallrave që kanë ndikuar
stituti i Statistikave, eksporti dhe vjeçarit të fundit. Konkretisht, me në rritjen e eksporteve vendase.
importi janë rritur ndjeshëm jo 30.9%. Nga ana tjetër, importi i Konkretisht, këto grupmallra janë
vetëm kundrejt marsit të vitit 2020 mallrave arriti vlerën 64 miliardë rritur me afro 22 %, krahasuar me
apo shkurtit të këtij viti, por edhe lekë në mars të këtij viti, duke pë- mars 2020. Ndërkaq, “Materiale
krahasuar me mesataren e mua- suar kështu, një rritje me afro 45% ndërtimi dhe metale” janë rritur
jve mars për periudhën tre vjeçare krahasuar me mars 2020, si dhe me afro 21% (krahasuar me mars
2018 – 2020, duke lënë të kuptohet me 23,4 %, në krahasim me shkurt 2020). Nga ana tjetër, sipas INSTAT,
se tashmë, tregtia e jashtme e ka 2021. Krahasuar me mesataren mu- në uljen vjetore të eksporteve kanë
krijuar ‘imunitetin” . jore të muajve mars për periudhën ndikuar grupet “Prodhime druri
Eksportet në muajin mars 2018-2020, rritja e importeve në dhe letre” me 0.6 pikë përqindje,
ndjenë rritje me afro 78%, kraha- mars 2021 ishte me afro 24%. si dhe “Makineri, pajisje dhe pjesë
suar me marsin e vitit pandemik. këmbimi”, me 0.4 pikë përqindje.
Referuar INSTAT, në muajin e tretë Kujt i atribuohet “boom-i” i
të këtij viti, Shqipëria eksportoi eksporteve? Çfarë importoi Shqipëria më
mallra me vlerë 32 miliardë lekë, në shumë?
destinacione të ndryshme të botës. INSTAT flet për një rritje që
Kjo vlerë, përpos rikuperimit kra- degëzohet në grupmallra të ndry- Ashtu si eksportet, edhe im-
hasuar me marsin e vitit 2020, në shme, por ai që dominon, është portet vendase kanë ndjerë rritje,
fakt është edhe 28% më e lartë, kra- “Minerale, lëndë djegëse dhe en- krahasuar me mars 2020. Referuar
ergji elektrike” me afro 30%, kraha- të dhënave të INSTAT, rritja e im-

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 33

porteve me afro 45% (krahasuar
me mars 2020) është ndikuar krye-
sisht nga grupet: “Makineri, pajisje
dhe pjesë këmbimi” me afro 15%,
“Produkte kimike dhe plastike” me
afro 10%, si dhe “Materiale ndër-
timi dhe metale”, me afro 7%.

Shqipëria dhe Italia, “rikthim në Marsi ka sjellë pranverën edhe për partneritetin tregtar
bazë” mes Shqipërisë dhe Italisë. Sipas të dhënave të INSTAT,
Italia është vendi me të cilën është ndjerë rritja më
Marsi ka sjellë pranverën edhe e madhe e eksporteve, në krahasim me mars 2020.
për partneritetin tregtar mes Shq- Konkretisht, bëhet fjalë për një rritje me afro 84%
ipërisë dhe Italisë. Sipas të dhënave
të INSTAT, Italia është vendi me të periudhën janar – mars 2020, ndër- në vlerën 4.5 miliardë lekë. Në peri-
cilën është ndjerë rritja më e mad- sa me Greqinë, rritja është me 53%. udhën janar – mars 2020, kjo vlerë
he e eksporteve, në krahasim me Në janar – mars 2021, Shqipëria ka ishte 2.9 miliardë lekë.
mars 2020. Konkretisht, bëhet fjalë eksportuar 6.5 miliardë lekë mallra
për një rritje me afro 84%. Thënë drejt Kosovës. Thënë ndryshe, 1.7 Referuar INSTAT, në periud-
ndryshe, në mars Shqipëria ekspor- miliardë lekë më shumë se për të hën janar – mars 2021, eksportet
toi mallra në vlerë 13.1 miliardë njëjtën periudhë të vitit paraardhës. me Spanjën kanë rënë me 1 mili-
lekë drejt Italisë; 5.9 miliardë lekë Ndërkaq, me Greqinë, eksporti në ardë lekë, me Mbretërinë e Bash-
më shumë se për të njëjtin muaj tremujorin e parë të 2021 ka qenë kuar, me 55 milionë lekë, ndërsa me
të vitit paraardhës. Nga ana tjetër, Ukrainën, me 22 milionë lekë.
importet nga Italia duket se po një-
soj kanë filluar “të marrin frymë”.
Referuar INSTAT, në mars 2021,
Shqipëria ka importuar mallra në
vlerë 17.7 miliardë lekë nga vendi
fqinj. Ndërkaq, për të njëjtën peri-
udhë të një viti më parë, kjo vlerë
rezultonte 10.8 miliardë lekë. Nga
një panoramë e përgjithshme, në
rikthimin në normalitetin para –
pandemik midis Shqipërisë dhe
Italisë (eksportet), pikët kryesore
vijnë nga tekstilet dhe këpucët,
ushqimet, pijet, duhani, si dhe ma-
teriale ndërtimi, metale. Rikthimi
në normalitet afron Kosovën me
Greqinë, largon Spanjën, Mbretëri-
në e Bashkuar dhe Ukrainën. Pas
Italisë, Kosova dhe Greqia janë dy
shtetet me të cilat Shqipëria ka rri-
tur më së shumti eksportet në këtë
tremujor të parë të vitit. Përkatë-
sisht, sipas të dhënave të INSTAT,
rritja e eksporteve me Kosovën
është me afro 36%, krahasuar me

34 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

琀眀椀椀攀爀⸀挀漀洀⼀爀愀搀椀漀琀攀氀攀瘀椀稀椀漀渀椀猀挀愀渀
䔀搀栀攀 渀

PANDEMIA

Bota injekton mbi 1 miliard
doza kundër Covid-19

LIDION KULLA

Teknologjia mRNA e përdorur te vaksinat, revolucion për mjekësinë

Për shumë njerëz 75% të pjesës tjetër të popullsisë së tjetër, Bashkimi Europian, Kanadaja
anembanë botës, ecuria botës, me ritmin aktual prej rreth 18.5 dhe shumë vende të tjera mbetën pra-
ditore e vaksinimeve ka milionë doza në ditë. Për shumë njerëz pa, duke vaksinuar me një mesatare
qënë një burim shprese, anembanë botës, ecuria ditore e vak- më të ngadaltë.
pas një viti vetëm me lajme sinimeve ka qënë një burim shprese,
të këqija; 1 milion vdekje pas një viti vetëm me lajme të këqija; 1 Nuk do të dalim nga pandemia de-
në Europë, 571 mijë në milion vdekje në Europë, 571 mijë në risa të vaksinohen të gjithë
Shtetet e Bashkuara, 386 Shtetet e Bashkuara, 386 mijë në Bra-
mijë në Brazil, e kështu zil, e kështu me radhë. Më shumë se 3 Unilateralizmi me vaksinat krijoi
me radhë. Më shumë se 3 milionë njerëz kanë vdekur në të gjithë rivalitete të mëdha. Europa kërcënoi
milionë njerëz kanë vdekur botën, përkundër sakrificave për të se do të bllokojë eksportet e vaksinave
në të gjithë botën mbajtur njëri-tjetrin të sigurtë. Edhe në Britaninë e Madhe. E ndërkohë
përpara se fushatat e vaksinimit të që pakënaqësia u rrit ndaj Shteteve të
Mbi 1.13 miliardë doza fillonin, Shtetet e Bashkuara dhe Bri- Bashkuara të Amerikës, Kina përdori
të vaksinave janë in- tania e Madhe u vendosën në frontin ndikimin e saj duke dërguar miliona
jektuar në të gjithë e luftës për të blerë vaksina. Britania doza falas për shumë kombe, kryesisht
botën, deri në fund të muajit prill. bleu pjesën më të madhe të vaksinave ato që janë pjesë e iniciativës “Rrugë
Mbi 1 miliardë frymëmarrje lehtësi- të AstraZeneca, ndërsa Shtetet e Bash- dhe Breza” të Pekinit zyrtar, që synon
mi. Vaksina e parë kundër Covid-19 kuara nënshkruan kontrata furnizimi të investojë në infrastrukturën globale.
u miratua për përdorim të gjerë në me Pfizer dhe BioNTech, Moderna Madje, presidenti i Kinës, Xi Jinping, u
Mbretërinë e Bashkuar më 2 dhjetor dhe Johnson & Johnson. Në anën angazhua për ndihma të tjera me vak-
2020 dhe tashmë 4 muaj më vonë, mbi sinat për vendet në zhvillim. “Vendet e
1 miliardë doza janë administruar me
sukses, në një botë të lodhur nga pan-
demia. Sot, rreth 96% e popullsisë së
botës jeton në vende ku po zhvillohet
të paktën një fushatë intensive e vak-
sinimit kundër Covid-19. Kjo shënon
fundin e fazës së parë të përpjekjes më
të madhe të shëndetit publik në his-
torinë e botës. Por, ajo që vjen më pas
nuk do të jetë aspak e lehtë. Sipas përl-
logaritjeve, do të duhen edhe të paktën
19 muaj të tjerë për të vaksinuar edhe

36 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

mëdha duhet të sillen në një mënyrë që lojtarë tradicionalë. Në këtë situatë, që përdoret në të paktën 40 vende.
i përshtatet statusit të tyre dhe me një shumë kompani të tjera anembanë India, në anën tjetër, që është një su-
ndjenjë të madhe përgjegjësie,” dekla- botës nxituan për të plotësuar këtë perfuqi e prodhimit të vaksinave, ka
roi presidenti i Kinës. Ndërkohë, zinx- boshllëk. Për herë të parë në histori, përshpejtuar prodhimin e një vaksine
hiri global i shpërndarjes së vaksinave, Kina dhe Rusia u bënë eksportues të të re të zhvilluar nga Bharat Biotech.
tregon një histori të ndikimit financiar profilit të lartë bio-farmaceutik. Kina
dhe gjeopolitik. Vendet më të pasura ka vite që mbështet industrinë ven- Situata në Shtetet e Bashkuara
blenë vaksinat e Pfizer, Moderna dhe dase të farmaceutikës, duke punuar Covid-19 goditi ashpër Shtetet e
Johnson & Johnson, ndërsa vendet më për krijimin e barnave të teknologjisë
pak të pasura morën doza nga Instituti së lartë, që mund të konkurrojnë edhe Bashkuara të Amerikës, që përfaqë-
i Kërkimor Gamaleya në Rusi apo nga jashtë vendit. Kina mbështetet thuajse sojnë numrin më të lartë të viktimave
kompanitë kineze, Sinovac Biotech, ekskluzivisht në vaksinat e prodhuara në botë. Administratat e Trump dhe
CansiSino Biologics dhe Sinopharm në vend për të vaksinuar popullin, por Biden vendosën si prioritet vaksini-
Group. Vaksina e AstraZeneca është ka eksportuar sasi të mëdha të vak- min e popullatës në vend, përpara se
injektuar pothuajse kudo për shkak të sinave edhe në vende të tjera. Rusia, të mendonin për të ndihmuar vendet
marrëveshjeve të furnizimit gjatë fazës gjithashtu ka mbushur një pjesë të e tjera. Është një strategji që mund të
fillestare të zhvillimit të vaksinave. Por, boshllëkut, me vaksinën e saj Sputnik krahasohet me udhëzimet e emergjen-
vaksinimi me AstraZeneca mund të cës, përpara një fluturimi me avion:
jetë i gjerë gjeografikisht, por jo në sasi Industria e barnave është “Fillimisht siguroni maskën tuaj të
për shkak të problemeve me mpiksjen dominuar historikisht nga oksigjenit, përpara se të ndihmoni të
e gjakut, kryesisht në vendet e zhvil- gjigandët amerikanë dhe eu- tjerët.” Por duket se programi i vak-
luara. ropianë, por pandemia e ko- sinimit në SHBA ka marrë një kthesë
ronavirusit krijoi një nevojë domethënëse, sidomos pas marrjes së
Ekuilibri farmaceutik i pushtetit që nuk mund të plotësohej detyrës nga presidenti Joe Biden. Deri
Industria e barnave është domin- vetëm nga këta lojtarë tradi- në fund të prillit, Shtetet e Bashkuara
cionalë. Në këtë situatë, kishin administruar mbi 245 milionë
uar historikisht nga gjigandët ameri- shumë kompani të tjera në doza të vaksinave, që do të thotë se
kanë dhe europianë, por pandemia e botë nxituan për të plotësuar më shumë se gjysma e të rriturve në
koronavirusit krijoi një nevojë që nuk këtë boshllëk vend kanë marrë të paktën një dozë të
mund të plotësohej vetëm nga këta

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 37

vaksinës. Njëkohësisht, qeveria ameri- ponent gjenetik që i kthen qelizat në se një vit dhe provoi efikasitetin që
kane njoftoi se po merr rreth 28 mil- prodhuese proteinash, duke shkaktuar shkencëtarët kërkonin prej dekadash.
ionë doza në javë, por po administron një përgjigje imune – ishin të parat që Ritmi i vazhdueshëm i infektimeve
21 milionë. Gjithashtu, në pritje për tu fituan miratim të gjerë dhe të shpejtë me Covid-19 do të kërkojë më shumë
përdorur janë edhe miliona vaksina për të rritur prodhimin. Zhvillimi i përparime teknologjike, përpara se të
të Johnson & Johnson, që është e vet- vaksinave të reja zakonisht kërkon përfundojë pandemia. Provat klinike
mja me një dozë. Procesi i vaksinimit vite, jo muaj. Gjithashtu, pandemia janë duke u zhvilluar për vaksina që
me Johnson & Johnson u pezullua solli miliarda dollarë për kompanitë janë efikase për të sapolindurit dhe
përkohësisht për shkak të dyshimeve për të zhvilluar në kohë rekord vak- fëmijët e vegjël. Së fundmi, ushtria
mbi mpiksjen e gjakut. Që nga data 13 sinat. Rreth gjysëm miliardë njerëz amerikane filloi testimet e fazës së
prill, Shtetet e Bashkuara kanë vaksin- morën pjesë në provat e vaksinave hershme për një vaksinë universale të
uar rreth 3.4 milionë persona në ditë. në të gjithë botën. Suksesi i vaksi- koronavirusit, e cila do të jetë e aftë
Pikërisht në të njëjtën ditë, vaksina nave me mRNA u zhvendos nga të mbrojë njerëzit nga çdo variant i
e J&J u pezullua për shkak të dyshi- laboratorët, në botën reale në më pak Covid-19.
meve për mpiksjen e gjakut. Pavarë-
sisht kësaj, nuk ka dyshime që Shtetet Suksesi i vaksinave me mRNA u zhvendos nga
e Bashkuara po ecin me shpejtësi me laboratorët, në botën reale në më pak se një vit
programin e vaksinimit. dhe provoi efikasitetin që shkencëtarët kërkonin
prej dekadash. Ritmi i vazhdueshëm i infektimeve
Teknologjia e vaksinave, premtuese me Covid-19 do të kërkojë më shumë përparime
për të ardhmen teknologjike, përpara se të përfundojë pandemia

Pandemia i ka dhënë një
mbështetje të madhe kompanive
farmaceutike, që do të sjellë përfitime
të vazhdueshme për mjekësinë. Vak-
sinat që përdorin mRNA – një kom-

38 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

COVID-19

Vaksinimi, rruga e gjatë
drejt normalitetit

EDEL STRAZIMIRI

Kur do të përfundojë Me ritmin e sotëm të vaksinimit do të duhen edhe 7 vite që procesi të
pandemia? Kjo është përmbyllet
pyetja e varur mbi
gjithçka që kur Covid-19 pushtoi tiv. vendet e pasura perëndimore sesa
botën vitin e kaluar. Përgjigja mund Izraeli, vendi me shkallën më pjesa tjetër e globit, botës do t’i
të matet nga vaksinat. Media pres- duhen shtatë vjet me ritmin aktual.
tigjioze Bloomberg ka ndërtuar të lartë të vaksinimit në botë, po Llogaritësi i Bloomberg siguron një
bazën e të dhënave më të mëdha drejtohet për 75% të mbulimit në pamje në kohë, e krijuar për të vënë
të vaksinave Covid-19 me të dhëna vetëm dy muaj. Shtetet e Bash- në perspektivë normat e sotme të
nga e gjithë bota. Zyrtarët ameri- kuara do të arrijnë atje në kohë për vaksinimit. Ai përdor mesataren
kanë të shkencës si Anthony Fauci të uruar Vitin e Ri 2022. Me vak- më të fundit të vaksinimeve, që do
kanë sugjeruar se do të duhet 70% sinimet që ndodhin më shpejt në
deri 85% mbulim i popullsisë që
gjërat të kthehen në normalitet. Vaksinimet mbrojnë nga Covid-19 brenda disa javësh
Data-baza gjurmuese e Bloomberg nga marrja e dozës. Por nëse vetëm disa njerëz në një
tregon se disa vende po bëjnë për- komunitet vaksinohen, virusi mund të vazhdojë të
parim shumë më të shpejtë se të përhapet pa kontroll. Ndërsa më shumë njerëz marrin
tjerët, duke përdorur 75% mbulim vaksinën, grupe njerëzish fillojnë të ndërtojnë një
me një vaksinë me dy doza si objek- mbrojtje kolektive

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 39

Siç shpjegohet në New
Scientist, disa teste të
shpejta serologjike të
përdorura për të zbuluar
infeksionet natyrore
të koronavirusit mund
të jenë të dobishme në
gjurmimin e antitrupave
të prodhuar në përgjigje
të vaksinave tre javë pas
injektimit të parë

të thotë se ndërsa numri i vaksini- komunitetin shkencor, ka përku- shumë njerëz që të jetë e mundur,
meve rritet, koha e nevojshme për fizime kontradiktore se kur arrihet dhe të përqendrohemi në mbrojtjen
të kapur pragun e 75% do të bjerë. imuniteti i tufës. A është kur mbro- e gjerë të ofruar nga vaksinat: të
Më shumë se 8.5 miliardë doza hen mjaftueshëm njerëz që fillon të gjithë ato të aprovuara deri më tani,
vaksine janë kontraktuar nga ven- ketë një efekt të matshëm në shpe- madje edhe ato me efektivitet më të
det përmes më shumë se 100 mar- jtësinë e transmetimit? Kjo mund reduktuar, ofrojnë pothuajse mbro-
rëveshjeve të ndjekura nga Bloom- të fillojë shumë përpara se 75% e jtje totale ndaj formave të rënda
berg. Vetëm një e treta e vendeve njerëzve të vaksinohen plotësisht. dhe vdekjeprurëse të sëmundjes. Së
madje kanë filluar fushatat e tyre të Të tjerët e përkufizojnë atë si pikë dyti, sepse edhe si imunë nuk kemi
vaksinimit. kur shpërthimet nuk mund të mba- mundësi të ulim kujdesin derisa
Një mbrojtje kolektive hen më. Për shembull, edhe nëse shumica e njerëzve të vaksinohen.
ka një tufë rastesh fruthi në një ko- Sidoqoftë, njohja e nivelit të mbro-
Vaksinimet mbrojnë nga Cov- munitet të pavaksinuar, imuniteti i jtjes imune të secilit mund të jetë
id-19 brenda disa javësh nga marrja tufës e parandalon atë të valojë në e dobishme në një fazë të mëvon-
e dozës. Por nëse vetëm disa njerëz të gjithë vendin. shme, për të vlerësuar nëse dhe
në një komunitet vaksinohen, vi- kur duhet të kryeni një përforcues
rusi mund të vazhdojë të përha- Pas vaksinës: A jemi imunë ndaj ose për të kuptuar nëse të vaksinu-
pet pa kontroll. Ndërsa më shumë Covid-19? arit janë gjithashtu të mbrojtur nga
njerëz marrin vaksinën, grupe variantet e virusit. Si po lëvizim në
njerëzish fillojnë të ndërtojnë një Sapo të marrim vaksinën, si këtë front?
mbrojtje kolektive kundër virusit do ta dimë nëse jemi imun ndaj
në mënyrë që shkëndijat e izoluara Covid-19? Në situatën aktuale, py- Siç shpjegohet në New Scien-
të infeksionit të digjen në vend që etja është të paktën e tepërt. Si fil- tist, disa teste të shpejta serologjike
të përhapen në një shpërthim. Kon- lim, sepse në mënyrë që të çliro- të përdorura për të zbuluar infek-
cepti njihet si imunitet i tufës. Në hemi nga pandemia, është akoma sionet natyrore të koronavirusit
e nevojshme të vaksinojmë sa më mund të jenë të dobishme në gjur-

40 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

Për fat të mirë, sistemet e vjetra imune gjithashtu
duket se reagojnë shumë mirë ndaj vaksinave të
disponueshme. 79% e reagimeve anësore të raportuara
në CDC Amerikane pas 14 milion dozave të para të
vaksinave Pfizer dhe Moderna ishin nga gratë

mimin e antitrupave të prodhuar në paracetamol). Përgjigja ndaj vak- atë dhe të aktivizohet vetë në rast
përgjigje të vaksinave tre javë pas sinimit është personale dhe është se e has. Përkundrazi, vaksina nga
injektimit të parë (kur një përgjigje e vështirë të parashikohet, sepse Oxford dhe AstraZeneca duket se
imune fillon të shfaqet). Shumica lidhet me karakteristikat e sistemit provokon një reagim imunitar më
e këtyre testeve kërkojnë antitrupa imunitar. Sidoqoftë, është e mun- intensiv tashmë pas dozës së parë,
që i përgjigjen proteinës Spike dhe, dur të identifikohen disa prirje të siç specifikohet edhe nga EMA.
pasi të gjenden, nuk arrijnë të bëjnë përgjithshme në reagime bazuar Efektet anësore më të shpeshta janë
dallimin midis antitrupave të lidhur në moshën, gjininë, kushtet shën- dhimbja në vendin e injektimit,
me vaksinën ose infeksionit. Disa, detësore të vaksinës dhe dozën e dhimbje koke, lodhje, dridhura,
megjithatë, kërkojnë antitrupa që vaksinës (e parë ose e dytë) që po dhimbje të kyçeve, ethe dhe të përz-
njohin proteinën virale të nukleo- përgatitemi të marrim. Efektet anë- iera. Shumica e këtyre reaksioneve
kapsidit që nuk përmbahet në vak- sore më të zakonshme të vaksinave anësore janë të natyrës së mode-
sina, dhe për këtë arsye nuk do të Pfizer dhe Moderna mRNA, të ruar dhe shuhen brenda 48 orëve
regjistronin praninë e një përgjigje dhëna në doza të dyfishta përkatë- nga vaksinimi. Efektet e raportuara
imune pas vaksinës. sisht 21 ose 28 ditë, janë dhimbja në pas dozës së dytë janë përgjithësisht
Vaksinat dhe efektet anësore krahun që është injektuar, lodhja, më të buta dhe më pak të shpesh-
dhimbja e kokës, dhimbja e musku- ta. Për fat të mirë, sistemet e vjetra
Dhimbja në vendin e injek- jve, dridhjet dhe temperatura. Për imune gjithashtu duket se reagojnë
timit, lodhja, dhimbja e kokës, të të dy vaksinat, reagimi më intensiv shumë mirë ndaj vaksinave të dis-
dridhura dhe ethet janë disa nga zakonisht ndodh pas dozës së dytë. ponueshme. 79% e reagimeve anë-
efektet anësore më të zakonshme Ndërsa kjo gjendje e keqe mund të sore të raportuara në CDC Ameri-
të vaksinave anti-Covid: të zakon- krijojë siklet të kuptueshëm, fakti që kane pas 14 milion dozave të para
shme, por jo “të detyrueshme” dhe ndodh është në të vërtetë një shenjë të vaksinave Pfizer dhe Moderna
- mbi të gjitha - kalimtare (asgjë qetësuese. Do të thotë që sistemi ishin nga gratë. Pjesërisht, sepse
që nuk qetësohet me një tabletë imunitar, pasi ka prodhuar protei- gratë kanë më shumë të ngjarë të ra-
nën Spike në përgjigje të dozës së portojnë situata të shqetësimit fizik
parë, tani është në gjendje ta njohë tek mjeku, por mbi të gjitha, sepse

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 41

sistemi imunitar i femrave shkak- Megjithëse provat fillestare po rrezikojnë dhe prova që Haydon
ton një reagim më vendimtar në sugjerojnë se imuniteti nga po merr pjesë po teston jo vetëm një
përgjigje të infeksioneve (nuk është vaksinimi kundër koronavi- dozë të tretë të vaksinës Moderna të
për t’u habitur, 80% e sëmundjeve rusit ofron mbrojtje afatgjatë, ndryshuar për të mbrojtur posaçër-
autoimune ndodhin në gjininë prodhuesit e vaksinave kanë isht kundër B.1.351 - kjo është ajo që
femërore). Edhe ata me sëmundje filluar të bëjnë dhe testojnë ai mori - por edhe një dozë e tretë
autoimune nuk duket se raporto- versione të vaksinave të tyre e vaksinës origjinale në disa vullne-
jnë më keq se mesatarja e efekteve që mbrojnë nga variantet tarë, gjithashtu, për të parë nëse re-
anësore. Në të njëjtën kohë, është shqetësuese të virusit. agimi imunitar i rritur është edhe i
një përparësi që atyre që preken prodhuesit e vaksinave kanë filluar sigurt dhe siguron një avantazh. Një
nga kushtet e mëparshme që mund të bëjnë dhe testojnë versione të raport nga muaji i kaluar nga Pfizer
të çojnë në një rezultat më të keq se vaksinave të tyre që mbrojnë nga sugjeron që njerëzit që marrin të
Covid u jepet përparësi në fushatat variantet shqetësuese të virusit. dyja dozat mbajnë imunitet të fortë
e vaksinimit. Kjo përfshin versionin B.1.351 i për të paktën gjashtë muaj. Ekspertët
Sa zgjat mbrojtja nga vaksina parë për herë të parë në Afrikën kanë qenë në përpjekje për të thek-
e Jugut, i cili mbart një mutacion suar se kjo nuk do të thotë se imu-
Ian Haydon ndihmoi në testi- që, në eksperimentet laboratorike, niteti ndalet në gjashtë muaj. Do të
min e vaksinës së Modernes për ko- duket se e lejon atë të shmangë pak thotë se janë ndjekur vullnetarët më
ronavirusin vitin e kaluar. Tani, ai përgjigjen imune të njeriut. Raporti të gjatë në sprova për të parë se cili
po ndihmon në testimin e versionit i fundit nga prodhuesi i vaksinave është imuniteti i tyre. Ka të ngjarë
të rregulluar të vaksinës të krijuar Pfizer tregon se njerëzit në Afrikën e të zgjasë shumë më gjatë, tha Hens-
për të luftuar një variant të ri, më Jugut që morën vaksinën e saj të ko- ley. “Nuk do të çuditesha nëse do
ngjitës. “Një vit më parë provova ronavirusit pasi B.1.351 u bë virusi të mësonim një vit nga tani që këto
vaksinën Moderna për të parë nëse dominues në qarkullim ishin ende vaksina janë ende duke prodhuar
ishte e sigurt. Tani, në përvjetorin shumë të mbrojtur nga infeksioni një përgjigje të fortë imune”, tha
tim të vaksinës COVID, jam i lum- - diçka që mbështet eksperimentet Hensley për CNN. “Unë nuk do të
tur të ndaj që sapo mora një dozë të laboratorike që kanë treguar që vak- çuditesha nëse kjo është një vaksinë
tretë. Ky eksperiment përforcues do sina shkakton një dhe përgjigje të që ne e bëjmë vetëm një herë.” Kjo
të zbulojë nëse vaksinat e adaptuara gjerë imune që siguron një ‘jastëk’ do ta bënte vaksinën më të ngjashme
rrisin imunitetin dhe nëse ato janë kundër çdo efekti të viruseve të mod- me vaksinat kundër fruthit sesa vak-
të sigurta,” tha Haydon, një special- ifikuara. Prodhuesit e vaksinave nuk sinat e gripit. Vaksinimi kundër fru-
ist i komunikimit në Universitetin e thit mbron nga infeksioni për jetën
Uashingtonit, të Shtunën e kaluar. në 96% të njerëzve. Mbrojtja nga
“Është e paqartë nëse ky version i ri vaksina e dy dozave të Pfizer mbetet
i rregulluar do të jetë i nevojshëm,” mbi 91% edhe në gjashtë muaj, sipas
i tha Haydon CNN në një intervistë kompanisë. Ai ka lëshuar detajet në
telefonike. “Por po zhvillohet dhe një deklaratë, jo një botim zyrtar
testohet tani në mënyrë që ta kemi shkencor, dhe të dhënat mbulojnë
në dorë.” Mjekët janë të shqetë- vetëm disa mijëra njerëz. Por nëse
suar se virusi koronavirus mund zgjat, ky është një tregues që të dy
të përfundojë si gripi, i cili kërkon vaksinat Pfizer dhe Moderna sjellin
një vaksinë të re çdo vit, për shkak një përgjigje imune të qëndrueshme,
se llojet qarkulluese modifikohen thonë ekspertët. Hensley thotë se
shpejt, edhe sepse imuniteti nga teknologjia e përdorur nga të dy
vaksina shuhet shpejt. Megjithëse vaksinat - shpërndarja e materialit
provat fillestare sugjerojnë se imu- gjenetik të njohur si ARN-ja dër-
niteti nga vaksinimi kundër koro- guese e mARN - është veçanërisht e
navirusit ofron mbrojtje afatgjatë, fuqishme.

42 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

COVID-19

Të veçantat e kësaj pandemie

EDEL STRAZIMIRI

Ndikimi i faktorëve klimatikë dhe si reaguan fëmijët ndaj saj

Rreth 100 vjet para Co- Nga informacioni i klimës i ruajtur në akull
vid, një tjetër pandemi i kombinuar me të dhëna të tjera për klimën,
tronditi planetin: gri- temperaturën dhe vdekshmërinë nga periudha nën
pi spanjoll, i cili midis 1918 dhe shqyrtim - shkencëtarët zbuluan se ndikimet anormale
1920 vrau miliona njerëz, në një të ajrit nga Atlantiku i Veriut ndikuan në klimën në
botë tashmë të provuar nga Lufta e Europë nga 1914 deri në 1919
Parë Botërore. Tani akulli i Alpeve
na tregon se një faktor më shumë informacioni i klimës i ruajtur në kondensimit rreth të cilave mole-
ndërhyri: një anomali klimatike, akull i kombinuar me të dhëna të kulat e ujit bashkohen për të shkak-
e cila filloi në 1914, që mund të tjera për klimën, temperaturën dhe tuar shi”, vazhdon More. “Nga njëra
kishte rritur vdekshmërinë gjatë vdekshmërinë nga periudha nën anë, anomalia rriti viktimat e kon-
luftës dhe më pas në pandemi. shqyrtim - shkencëtarët zbuluan se fliktit: përkeqësoi kushtet shëndetë-
Për ta rindërtuar ishte ekipi i ud- ndikimet anormale të ajrit nga At- sore të ushtarëve, me hipotermi dhe
hëhequr nga Alexander More, nga lantiku i Veriut ndikuan në klimën dobësim të sistemit imunitar.” Nga
Universiteti i Harvardit, Instituti i në Europë nga 1914 deri në 1919. ana tjetër, studimi spekulon se ai
Ndryshimeve Klimatike dhe Uni- Ajri nga oqeani solli të ftohtin dhe gjithashtu preku dhe kafshët vektor
versiteti Long Island. More tregon shiun. “Shirat e rrëmbyeshëm, të të virusit, të tilla si zogjtë. “Ajo prishi
se “Akulli zbuloi se një anomali kli- përshkruara nga kronikat e Luftës migrimet normale”, shpjegon More.
matike 6-vjeçare i parapriu Spanjo- së Parë Botërore, ndoshta u shkak- Për shkak të motit të keq, shumë
llit dhe vazhdoi për gjithë kohëzg- tuan nga vetë konflikti: bombardi- specie ndoshta mbetën në Europën
jatjen e pandemisë.” Pandemia u met ngritën pluhur në atmosferë Perëndimore gjatë vjeshtave të vitit
shkaktua nga një tendosje e virusit duke siguruar kështu bërthamat e 1917 dhe 1918, në vend që të mi-
të gripit A/H1N1 dhe vlerësohet të
ketë vrarë midis 20 dhe 100 milion
njerëz. Sipas More, faktorët e mje-
disit mund të kenë kontribuar për
ta bërë atë kaq vdekjeprurës. Nga

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 43

gronin në Rusi, siç konfirmohet nga
studimet e fundit mbi ndikimin e
këtyre anomalive në lëvizjen e kë-
tyre specieve. Kjo do të thotë, ata
mbetën afër popullatës civile dhe
ushtrisë, dhe kjo mund të kishte fa-
vorizuar kalimin e virusit H1N1 tek
njerëzit, përmes ujit të ndotur nga
plehu.

Studimi, fëmijët prodhojnë më Fakti që fëmijët janë më pak të prirur ndaj Covid-19 të
shumë antitrupa rëndë është në një farë mënyre kundërintuitive, duke
pasur parasysh se sa preken nga sëmundjet e tjera të
Fëmijët deri në 10 vjeç prodho- frymëmarrjes dhe ka shumë teori rreth këtij fakti
jnë më shumë antitrupa në përgjigje
të infeksionit të koronavirusit sesa 126 pacientësh pozitivë të moshës 1 nga sëmundjet e tjera të frymë-
adoleshentët dhe të rriturit, tregoi deri në 24 vjeç, askush prej të cilëve marrjes dhe ka shumë teori rreth
një studim. Autorët e punimit, i cili nuk kishte provuar Covid-19 të këtij fakti. Një letër në Nature
u shfaq në JAMA Network Open, rëndë, për të karakterizuar më tej Communications muajin e kaluar
thanë se gjetja ndihmoi të ndriçojë përgjigjen e antitrupave. nga studiuesit në Australi sugjeroi
pse fëmijët janë më pak të ndjeshëm që fëmijët kanë një imunitet më të
ndaj Covid-19 të rëndë se të rri- Në këtë grup përfundimtar, “lindur” - linja e parë e mbrojtjes
turit - edhe pse kjo është ende një fëmijët e moshës një deri në 10 vjeç së sistemit imunitar që shkakto-
fushë e hulumtimeve shumë aktive kishin mesatarisht më shumë se dy het para se të ngrejë antitrupa dhe
dhe besohet se shumë faktorë janë herë nivelet e antitrupave IgG të ad- përfshin qeliza të tilla si neutrofilet
në lojë. Një ekip i udhëhequr nga oleshentëve të moshës 11 deri në 18 që patrullojnë trupin që kërkon
studiuesit në Weill Cornell Medi- vjeç, të cilët nga ana tjetër kishin më infeksionet. Një teori tjetër lidhet
cine ekzaminoi pothuajse 32,000 shumë se dyfishin e nivelit mesatar me faktin se fëmijët kanë më pak
teste të antitrupave nga New York të të rinjve të moshës 19 deri në 24 receptorë qelizorë në traktet e tyre
City midis Prillit dhe Gushtit 2020, vjeç. Autorët shkruajnë: “Gjetjet të frymëmarrjes të quajtur “ACE2”
duke zbuluar se një numër i ng- tona sugjerojnë se ndryshimet në të cilat koronavirusi i përdor për të
jashëm i 1,200 fëmijëve dhe 30,000 manifestimet klinike të Covid-19 fituar hyrjen në qelizat tona. Një
të rriturve treguan shenja të infek- në pacientët pediatrik krahasuar rezultat paradoksal nga studimi i ri
sionit në të kaluarën - 17 % dhe me pacientët e rritur mund të jenë ishte që nivelet e antitrupave ishin
19 %. Shkencëtarët më pas ekza- pjesërisht për shkak të përgjigjes më të ulta për të rriturit e rinj, por
minuan një nëngrup të pacientëve imune të lidhur me moshën”. Fakti u rritën përsëri me moshën - pa-
që rezultuan pozitivisht - 85 fëmijë që fëmijët janë më pak të prirur varësisht nga fakti që ne e dimë që
dhe 3,648 të rritur - për të përcak- ndaj Covid-19 të rëndë është në njerëzit e moshuar janë më të prek-
tuar nivelet e antitrupave të imu- një farë mënyre kundërintuitive, shëm.
noglobulinës G (IgG). Ky është një duke pasur parasysh se sa preken
lloj kryesor i antitrupave “neutrali-
zues” që lidhen me proteinën spike
të virusit, duke e parandaluar atë
nga pushtimi i qelizave. 32 fëmijët e
moshës një deri në 10 vjeç treguan
nivele mesatare të IgG gati pesë herë
më të larta se 127 të rinj të moshës
19 deri në 24 vjeç. Më në fund, ata
u përqendruan në një nëngrup prej

44 SCAN MAGAZINE MAJ 2021



RAJONI

Oda e Afarizmit të Kosovës kërkon krijimin e Gjykatës Komerciale

Gjykata Komerciale, Ligji për Investime Strat- kimin e punës së Komisionit. “Gjithë këtë aktivitet po
egjike dhe oferta më e favorshme për të bërit e bëjmë në kohën kur nuk kemi plan qeverisës. Andaj
biznes në vend është më se e domosdoshme për bizne- janë të mirëseardhura të gjitha kërkesat e juaja për in-
set, rritjen ekonomike dhe mirëqenien sociale në vend. korporimin e tyre në planin e punës parlamentare apo
Këto ishin kërkesat gjatë takimit me Komisionin Par- ligjvënëse. Konsideroj se në këtë vit pandemie na duhet
lamentar për Ekonomi Industri nga kryetari Bordit të një bashkëveprim për interesin e qytetarëve dhe bizne-
Odës së Afarizmit të Kosovës, Skënder Krasniqi. Kras- seve”, tha Shala. Deputeti nga AAK-ja, Pal Lekaj tha se
niqi në këtë takim parlamentar, tha se ky bashkëpunim Kuvendi duhet të marrë parasysh kërkesën e OAK për
është i nevojshëm për ligje të favorshme dhe zbatimin lirimin nga taksat, lirimin nga lënda e parë. “Qeveria
e tyre për të bërë biznes, duke marrë parasysh gjendjen me sloganin ‘Krejt dhe drejt’, duhet të bëj zgjidhje për
e rëndë si rezultat i pandemisë. “Janë disa ligje të cilat kërkesat e bizneseve, veçanërisht në këtë kohë të pan-
kanë ngecur së zbatuari. Është e nevojshme të bëhet demisë”, tha Lekaj.
ndryshimi i Ligjit për Investime, kurse Ligji i kaluar
për Investime Strategjike nuk pati sukses. Investitorë të
huaj dhe vendor me miliarda euro të synuara për inves-
time në Kosovë janë tërhequr, ndërsa me atë ligj vetëm
dy-tre investitorë kanë marrë statusin investitorë strat-
egjik”, tha Krasniqi. Ai informoi deputetët se OAK ka
një numër të madh të anëtarëve. OAK sipas tij, ka kri-
juar edhe Këshilla profesional për biznese në shumë fu-
sha. Kryetari i Komisionit, Ferat Shala tha se në kuadër
të këtij aktiviteti institucional kanë interesin të jenë
afër komunitetit të biznesit në aktivitetet dhe planifi-

Fabrikë gjermane për industrinë farmaceutike në Shkup
Prodhuesi gjerman i paketimit të plastikës Ger-
resheimer hapi së fundmi një fabrikë për siste-
met plastike për industrinë farmaceutike në kryeqytetin
e Maqedonisë së Veriut, Shkup. Faza e parë e investime-
ve të uzinës vlerësohet në 25 milion euro (30.2 milion
dollarë) dhe përfshin hapjen e 200 pozicioneve të reja të
punës deri në vitin 2024, tha qeveria në një njoftim për
shtyp së fundmi. Gerresheimer planifikon të dyfishojë
numrin e përgjithshëm të punonjësve në periudhën af-
atmesme dhe të zgjerojë kapacitetet e tij të prodhimit
për të shtuar linjat e prodhimit të shiringave të qelqit
si pjesë e një cikli të dytë investimesh, tha kryeministri
Zoran Zaev në prezantimin e këtij investimi të rëndë- gjeneruar të ardhura prej afro 1.4 miliardë euro. Maqe-
soshëm në vend. Gerresheimer me qendër në Dysel- doni e Veriut prej vitesh është një pikë reference për
dorf njoftoi planin e tij për të ndërtuar uzinën në Shkup investitorët e huaj, të cilët shohin në Ballkanin Perën-
në vitin 2019. Gerresheimer është një partner kryesor dimor një mundësi të lartë investimi, me kooto të ulët
global në industrinë e farmacisë dhe kujdesit shënde- dhe marzhe të larta fitimi. Në tërësi i gjithë rajoni së
tësor. Kompania ka impiante prodhimi në Amerikën fundmi është vendosur në lupën e shumë investitorëve
Veriore dhe Jugore, si dhe në Europë dhe Azi, duke të huaj, jo vetëm europian, por sidomos nga vendet e
Azisë, si Kina apo Emiratet e Bashkuara Arabe.

46 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

BE do të financojë me 600 mln euro hekurudhën Nish-Shkup

Bashkimi Europian (BE) është gati të sigurojë një kundër COVID-19, rimëkëmbjen ekonomike, procesin
grant prej të paktën 600 milion euro (725 milion e pranimit, ku duhet të vazhdojmë të shohim zhvillime
dollarë) për ndërtimin e një linje hekurudhore me shpejtësi pozitive në sundimin e ligjit, dialogun Beograd-Prishtinë,
të lartë që lidh Beogradin me Maqedoninë e Veriut përmes hekurudhën Beograd-Maqedoni të Veriut të cilën ne jemi
Nishit, tha Presidenti Aleksandar Vuçiç. “BE është zotuar të gatshëm ta mbështesim,” tha Von der Leyen në profilin e
të mbulojë midis 35% dhe 50% të kostos së projektit. Në saj në Tëitter të hënën. Në tetor të vitit të kaluar, Vuçiç tha se
rastin më të keq, dmth 35%, kjo do të ishte rreth 600 mil- Korporata Rrugore dhe Ura e Kinës (CRBC) i ka paraqitur
ion euro,” tha Vuçiç në një video të postuar në kanalin You- një ofertë qeverisë Serbe për rindërtimin e linjës hekurud-
Tube të agjencisë së lajmeve Tanjug të hënën. Oferta e BE hore që lidh Beogradin me Nishin. Në atë kohë, Vuçiç tha se
për projektin është shumë më tërheqëse sesa ajo që Kina Serbia i ka kërkuar BE-së një grant që mbulon 50% të kostos
ka propozuar, tha Vuçiç në Bruksel pas takimit me Presi- së projektit, duke shtuar se ajo do të zgjedhë një partneritet
denten e KE, Ursula von der Leyen. “Ne diskutuam luftën me Kinën mbi projektin nëse BE bie. “Ne do të përfshijmë
Bankën Eeropiane të Investimeve (EIB) dhe Bankën Ee-
ropiane për Rindërtim dhe Zhvillim (BERZH)”, tha Vuçiç
gjithashtu. Ministrja serbe e infrastrukturës Zorana Miha-
jlovic tha në qershor 2020 se qeveria ka në plan të investojë
rreth 2 miliardë euro në rindërtimin e linjës hekurudhore
Nish-Beograd. Pas riparimit, linja hekurudhore 204 km, e
cila shtrihet në Korridorin X të transportit Europian, do të
mbështesë shpejtësinë e trenit 200 km / orë, që do të thotë
se distanca Nish-Beograd do të mbulohet për një orë e 15
minuta, tha Vuçiç në qershor 2020.

Ford do investojë $300 mln për një makinë elektrike në Rumani

Ford Motor Company deklaroi së fundmi se po in- vendas dhe komunitetin, si dhe suksesin e të gjithë ekipit
veston 300 milion dollarë (248 milion euro) në një Ford Craiova,» tha presidenti i Ford Europe Stuart Rowley.
projekt për prodhimin e një automjeti të ri të lehtë tregtar Automjeti i ri i lehtë tregtar i cili do të prodhohet në 2023
në fabrikën e saj të montimit Craiova në Rumani, duke fil- do të pajiset me disa nga benzinat më të përparuara kon-
luarnga viti 2023, duke përfshirë një version plotësisht elek- vencionale të Ford-it, si dhe motorë me naftë të prodhuar
trik një vit më vonë. Ky do të jetë automjeti i parë i plotë ele- në fabrikën e motorëve Ford Dagenham në Mbretërinë e
ktrik Ford i ndërtuar në Rumani, tha prodhuesi i makinave Bashkuar. Data e saktë e fillimit të prodhimit të automjetit
në një njoftim për shtyp. “Plani ynë për të ndërtuar këtë të ri, si dhe detaje shtesë do të zbulohen afër nisjes, shtoi
automjet të ri të lehtë tregtar në Rumani pasqyron partne- Ford. Roëley shtoi se investimi i ri tregon shpresën e kom-
ritetin tonë të frytshëm dhe të vazhdueshëm me furnizuesit panisë se qeveria rumune do të sigurojë të gjitha përmirësi-
met kryesore të premtuara për të mbështetur një mjedis
konkurrues të prodhimit në rajon, duke përfshirë infra-
strukturën e transportit. Në shkurt, Ford u zotua të ketë
gamën e tij të plotë të automjeteve komerciale në Europë
të shkarkimeve zero, të gjitha elektrike ose hibride plug-in,
deri në 2024. Dy të tretat e shitjeve të automjeteve komer-
ciale të Ford pritet të përfaqësohen nga të gjitha modelet
elektrike hibride plug-in deri në 2030. Ford hyri në Rumani
në Mars 2008 kur përfundoi blerjen e 72.4% të aksioneve
në Automobile Craiova, pronari i vetëm i prodhuesit dhe
shpërndarësit të makinave Daewoo Automobile Romania.

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 47

EMIGRACIONI

Pandemia Covid-19 ka BE përballë rënies
pasur një ndikim të së kërkesave për azil
pashembullt në flukset e
migrimit në BE. Kufizimet e lëvizjes NEBI XHOMAQI
të vendosura në dritën e pande-
misë së koronavirusit kanë çuar në Pandemia ul gjithashtu edhe numrin e kalimeve të paligjshme të kufirit
një reduktim të migracionit, si të
ligjshëm ashtu edhe të paligjshëm, Pandemia Covid-19 ka pasur një ndikim të
pasi vendet kanë mbyllur kufijtë, pashembullt në flukset e migrimit në BE. Kufizimet
kanë kufizuar rrugët për migracio- e lëvizjes të vendosura në dritën e pandemisë
nin e ligjshëm dhe kanë zvogëluar së koronavirusit kanë çuar në një reduktim të
programet për të marrë refugjatë. migracionit, si të ligjshëm ashtu edhe të paligjshëm,
Sidoqoftë, të metat në sistemin e pasi vendet kanë mbyllur kufijtë
azilit të BE-së të ekspozuara nga
ardhja e më shumë se një milion bëjnë një kërkesë zyrtare për azil në cilët janë pranuar dhe njohur si të
azilkërkuesve dhe migrantëve në një vend tjetër sepse kanë frikë se tillë në vendin e tyre pritës. Në BE,
2015 mbeten. Parlamenti ka punu- jeta e tyre është në rrezik në vendin e direktiva e kualifikimit përcakton
ar mbi propozimet për të krijuar një tyre të lindjes. Refugjatët janë njerëz udhëzimet për caktimin e mbro-
politikë më të drejtë, më efektive me një frikë të bazuar nga perseku- jtjes ndërkombëtare për ata që kanë
europiane të azilit. Ja disa të dhëna timi për arsye të racës, fesë, kom- nevojë për të. Aktualisht njerëzit
përkatëse në lidhje me migracionin bësisë, politikës ose anëtarësimit nga jashtë BE-së duhet të aplikojnë
në Europë, kush janë migrantët, të një grupi të veçantë shoqëror të për mbrojtje në vendin e parë të BE-
çfarë po bën BE për t’u kapur me
situatën dhe çfarë implikimesh fi-
nanciare ka pasur.
Ndryshimi refugjat- azilkërkues
Azilkërkuesit janë njerëz që

48 SCAN MAGAZINE MAJ 2021

Në 10 muajt e parë të 2020, kishte 390,000 kërkesa
për azil në BE, 33% më pak se e njëjta periudhë e vitit
2019. Në 2018, kishte 634,700 kërkesa, dukshëm më të
ulëta se më shumë se një milion kërkesa të regjistruara
në 2015 dhe 2016. Rënie veçanërisht të mëdha u panë
në Gjermani, Francë dhe Itali

së ku hyjnë. Paraqitja e një kërkese vendet e Amerikës së Jugut, duke vitin 2020 krahasuar me 2,095 per-
do të thotë se ata bëhen kërkues të përfshirë Kolumbinë (me 102% në sona në 2019. Ardhjet e parregullta
azilit (ose azilkërkues). Ata marrin mesatare të dy viteve të mëparshme) përmes Rrugës Mesdhetare Qen-
statusin e refugjatit ose një formë dhe Perunë (76% më të larta). drore (në Itali dhe Maltë) u rritën
tjetër të mbrojtjes ndërkombëtare Kalimet e paligjshme të kufirit me 154% në Janar-Nëntor 2020
vetëm pasi të jetë marrë një vendim krahasuar me të njëjtën periudhë
pozitiv nga autoritetet kombëtare. Agjencia Europiane e Kufirit në 2019.
Vendimet për azil në BE dhe Rojes Bregdetare mbledh të
dhëna për kalimet e paligjshme të Kishte më shumë se 34,100
Në 10 muajt e parë të vitit 2020, kufijve të jashtëm të BE-së të regjis- mbërritje të tilla në vitin 2020, kra-
kishte 390,000 kërkesa për azil në truara nga autoritetet kombëtare. hasuar me gati 11,500 në 2019, me
BE, 33% më pak se e njëjta peri- Në 2015 dhe 2016, u zbuluan më shumicën e njerëzve që mbërrinin
udhë e vitit 2019. Në 2018, kishte shumë se 2.3 milion kalime të në Lampedusa. Arritjet në Spanjë,
634,700 kërkesa, dukshëm më të paligjshme. Numri i përgjithshëm dhe në veçanti në Ishujt Kanarie,
ulëta se më shumë se një milion i kalimeve të paligjshme në janar- u rritën me 46% (35,800) në 2020
kërkesa të regjistruara në 2015 dhe nëntor 2020 ra në 114,300, niveli në krahasim me 2019. Shumë të
2016. Rënie veçanërisht të mëdha më i ulët në gjashtë vitet e fundit sapoardhur vijnë nga vendet që
u panë në Gjermani, Francë dhe dhe një rënie prej 10% krahasuar vuajnë nga një rënie ekonomike
Itali në shtatë muajt e parë të vitit me të njëjtën periudhë në 2019. sesa nga konflikti. Një rënie e dërge-
2020. Kishte më pak aplikime për Pavarësisht nga një rënie prej 55%, save globale ka të ngjarë të kon-
herë të parë nga Siria (135,000 më Afganistani mbetet një nga vendet tribuojë gjithashtu në këtë trend.
pak se mesatarja për 2018 dhe 2019, kryesore e origjinës së njerëzve të Derisa të përmbahet pandemia dhe
me 52% më poshtë), Irak (me 55% zbuluar duke bërë një kalim të par- rimëkëmbja ekonomike të jetë në
më poshtë) dhe Nigeria (me 58% regullt kufiri, së bashku me Sirinë, zhvillim, perspektivat e dobëta të
rënie). Tunizinë dhe Algjerinë. punësimit dhe të kujdesit shënde-
tësor do të mbeten një nxitje për
Sidoqoftë, numrat u rritën në Kalimi Mesdhetar mbeti njerëzit që të vijnë në BE.
Spanjë dhe Rumani, pjesërisht për vdekjeprurës, me 1,754 njerëz të ra- Çfarë po mendojnë europianët
shkak të një rritje në aplikimet nga portuar të vdekur ose të zhdukur në

SCAN MAGAZINE MAJ 2021 49

Migrimi ka qenë një përparësi BE rriti ndjeshëm fondet menaxhimin e kufirit në buxhetin e
e BE-së për vite me rradhë. Janë e saj për migracionin, BE-së për 2021-2027, krahasuar me
marrë disa masa për të menaxhuar azilin dhe politikat e 10 miliardë € për migrimin dhe azi-
flukset e migracionit, si dhe për të integrimit pas rritjes së lin në vitet 2014-2020.
përmirësuar sistemin e azilit. fluksit të azilkërkuesve Bota e emigracionit
në 2015. 22.7 miliardë €
Edhe pse sondazhi i Euroba- shkojnë për migracionin Në të gjithë botën, numri i
rometer nga qershori 2019 tregon dhe menaxhimin e kufirit njerëzve që largohen nga perseku-
se migrimi ishte çështja e pestë më në buxhetin e BE-së për timi, konflikti dhe dhuna ka arritur
e madhe që ndikoi në vendimet e 2021-2027, krahasuar në 80 milion. Kjo është e barabartë
votimit të europianëve për zgjedh- me 10 miliardë € për me pothuajse çdo burrë, grua dhe
jet e BE-së atë vit, një studim i Par- migrimin dhe azilin në fëmijë në Gjermani që janë detyru-
lemeter 2020 regjistroi një rënie të vitet 2014-2020 ar të largohen nga shtëpitë e tyre.
rëndësisë. Ajo konsiderohet si zona Fëmijët përbëjnë rreth 40% të pop-
kryesore e mosmarrëveshjes midis ullsisë së refugjatëve në botë.
BE-së dhe qeverive kombëtare nga
gati gjysma (47%) e të anketuarve. Vendet që presin numrin më
të madh të refugjatëve janë Turqia,
BE rriti ndjeshëm fondet e saj Kolumbia, Pakistani, Uganda dhe
për migracionin, azilin dhe politi- Gjermania. Vetëm 14% e refug-
kat e integrimit pas rritjes së fluksit jatëve në botë janë pritur nga ven-
të azilkërkuesve në 2015. 22.7 mili- det e zhvilluara.
ardë € shkojnë për migracionin dhe

50 SCAN MAGAZINE MAJ 2021