Scan Magazine No.90 (Gusht 2021)

䐀䤀䜀䨀䤀吀䄀䰀䤀娀䤀䴀䤀 REVISTË MUJORE PËR FINANCË DHE KULTURË / GUSHT 2021 / NR 90 400 LEKË

匀䠀唀䴀쬀䘀䤀匀䠀䤀䴀䤀 䤀
䴀唀一䐀쬀匀䤀嘀䔀 倀쬀刀 䈀䤀娀一䔀匀

BAROMETRI/Fatura dhe fitimet e pandemisë FAQE 2 11 4
PRODHIMI/Bulqizë, kromi nxirret pa leje mjedisore FAQE 2 42 7
FAQE 4 033
KRIPTOMONEDHAT/Planet për një euro virtuale FAQE 5 85 1
SOCIALE/Dy formula për të “pasuruar” qytetarët FAQE 655 8
HISTORI/Taksat e pazakonta në Shqipërinë e 1920



EDITORIAL LEKSIONET E PANDEMISË FAQE 5
FAQE 14
BAROMETRI FAQE 27
FATURA DHE FITIMET E PANDEMISË FAQE 33
FAQE 42
PRODHIMI FAQE 51
BULQIZË, KROMI NXIRRET PA LEJE MJEDISORE

KRIPTOMONEDHAT
PLANET PËR NJË EURO VIRTUALE

SIGURIA
PRIVATËSIA E HUMBUR NË RRJETET SOCIALE

SOCIALE
DY FORMULA PËR TË “PASURUAR” QYTETARËT

HISTORI FAQE 58
TAKSAT E PAZAKONTA NË SHQIPËRINË E VITEVE ’20!

DEBATI FAQE 66
LIBRI DHE INTERNETI, NJË LUFTË E PABARABARTË

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 3

䔀欀漀渀漀洀椀愀 吀 最樀椀琀栀愀 REDAKSIA
䘀椀渀愀渀挀愀 渀 渀樀
䈀愀渀欀愀 攀欀爀愀渀 “Scan Magazine”
Botim i RTV SCAN

Drejtore e përgjithshme
Elvana Hana

Kryeredaktor
Kreshnik Kuçaj

Redaktor
Adi Darsi

Gazetarë
Dorian Koça
Dosti Banushi

Eri Saraçi
Elisabeta Dosku
Elefteria Zguri
Edel Strazimiri

Jenida Vladi
Jolanda Shuaipi

Klevis Llaha
Lidion Kulla
Lorenc Rabeta
Nebi Xhomaqi

Ola Mitre
Roel Korkuti
Saimira Dako
Urim Bajrami

Koncepti artistik
Labinot Çuni
Ana Thano

Faqosje & Design
Elvira Çiraku

Për reklama dhe abonime, kontaktoni:
E-mail: [email protected]
Tel: +355 68 20 118890

Adresa: “A.Moisiu”, ish-Kinostudio, Tiranë.

www.scan-tv.com
REVISTË MUJORE PËR FINANCË DHE KULTURË

/ GUSHT 2021 /

眀眀眀⸀猀挀愀渀ⴀ琀瘀⸀挀漀洀

Leksionet e Pandemisë

NNga Adi DARSI Në pak javë e gjithë ekonomia e Dikush e shikon këtë si një rrezik të
jë e keqe, sado e madhe botës u tkurr, u mbyll dhe hyri madh, por më optimistët vlerësojnë se
qoftë, ka edhe të mirën e në një krizë të thellë. Në çdo kjo është një mundësi e madhe. Dhe
vet. Pandmia e Covid-19 anë të planetit tregjet dhe lin- vërtet ashtu është. Tashmë një biznes
nuk bën përjashtim. Por në këtë rast, jat e furnizimit u gjendën në një edhe nga pjesa më e humbur e botës
perifrazimi i fjalës së urtë, bëhet për kaos që përçohej me shpejtësi të mund të jetë lehtësisht në sytë e kli-
përmasa vërtet shumë të mëdha. Është mëdha në distanca të mëdha. netëve kudo në planet. Rrjetet sociale
e tepërt të kujtojmë se sa katastrofike pandemisë, me kushte të rrepta ku- tashmë e bëjnë rëndom këtë punë. Ja
qe e keqja që shkaktoi kudo në botë fizimesh ekonomitë u zhytën në një pra edhe një leksioni i katërt: ashtu si
koronavirusi. Por mbase, si në një rënie të thella. Po ashtu edhe biznese shkaqet e krizave edhe tregjet tashmë
rregull fizik të ekulibrimit, edhe zhvil- të caktuara, për sa kohë nuk e kishin janë më globalë se kurrë.
limet që solli kjo pandemi në përdori- gjetur orientimin në kushtet e reja, u
min e teknologjisë qenë të paparashi- desh të qëndronin me qepena mbyl- Natyrisht të flasësh për biznes
kuara nga askush më parë, ndonëse lur. Por kjo nuk zgjati pafundësisht. dhe para është diçka shumë e rëndë-
mundësitë patën qenë aty. Përmasat Bizeset e godituara më shumë tashmë sishme. Por nuk është gjithçka. Kjo
në të cilat shkoi tregtia online, por kanë parë që kërkesa për to është rri- pandemi i ka thyer shumë kufinj.
edhe shumë apekte të tjera të përdor- tur në mënyrë të menjëhershme. Një Ajo na tregoi se, ashtu si mundësitë
imit të teknologjisë, deri tek puna on- shembull ilustrues mund të jetë bi- e mëdha, që nuk i shfrytëzojmë edhe
line, e kishin pasur prej kohësh infra- znesi i turizmit. Por ka edhe shumë të gjërat e vogla kanë po aq rëndësi. Ne
strukturën të ngritur, por vënia e saj në tjerë të ngjashëm. Ndërkohë, jo vetëm e pamë veten të ndarë nga njerëzit
efiçensë, siç u pa, ishte në minimumin bizneset përfituan nga resaliteti i ri i dhe kuptuam se çfarë rëndësie kishte
e mundësive që ajo mbante. Në pak favorshëm që krijoi në sektorët e tyre dashuria për prindërit dhe gjyshërit
muaj gjithçka ndryshoi, shumë më pandemia. Edhe klientët, qytetarët, kur ata na mungonin, ngase nuk i
tepër nga ajo që kishte ndodhur në një blerësit, përdoruesit e shërbimeve takonim dot. Shumë nga të pasurit
dekadë. Ky është leksioni i parë i kësaj morën nga lehtësitë teknologjike e kësaj bote kuptuan, se në kushtet
pandemie: gjithmonë ne i nënvleftë- dhe mundësitë e reja të krijuara. e një pandemie, pasuria e tyre, sado
sojmë mundësitë e mëdha që kemi, që Mund të porosisim më lehtë, të pagua- e madhe që të ishte, pati shumë më
natyra dhe zhvillimi na i ofrojnë. jmë më thjeshtë, të informohemi më pak vlerë. Në këtë mënyrë ia vlen të
gjerësisht. Sepse kjo krizë në dha mbahet mend edhe një leksion i pestë
Një reagim i detyruar në kushte edhe atë që po e quajmë një leksioni i i kësaj pandemie: jo gjithçka blihet me
krejtësisht të papritura dhe të panjo- tretë: krizat e mëdha sjellin mundësi para, shëndeti është njëri prej atyre
hura, nxiti përdorimin e pamenduar të mëdha. Pandemia dhe frika që “mallrave”.
të teknologjisë. Bizneset e panë veten ngjalli ajo, ia pandehën në portën e
të orientuara nga ai drejtim. Shumë çdo banese të globit krej papritur. Në Renditja e mësimeve më të
të tjerë krijuan rishtas dhe në mënyrë pak javë e gjithë ekonomia e botës u rëndësishme që ne nxorëm në kush-
të shpejtë biznese të reja. Prodhuesit tkurr, u mbyll dhe hyri në një krizë tet e krijuara nga pandemia, pas një
e ushqimit të gatshëm, njëlloj si ata të thellë. Në çdo anë të planetit treg- realiteti të ri, që e pamë të zhvillohet
të maskave mbrojtëse, angazhuan të jet dhe linjat e furnizimit u gjendën në një hark shumë të shkurtër kohor,
gjitha energjitë e tyre për të përbal- në një kaos që përçohej me shpe- para syve tanë, mund të zgjatet. Pa-
luar një fluks kërkesash që as i kishin jtësi të mëdha në distanca të mëdha. dyshim që ka edhe shumë mësime të
parë në ëndërr. Bizneset e të gjithë llo- Bota u duk se u mbyll dhe pati nga tjera. Ata që duan të shfrytëzojnë ras-
jeve, kush më pak e kush më shumë ata që ngritën flamurin e bardhë për tin duhet ta kenë kuptuar tashmë se
u vunë përballë të së njëtës situatë. vdekjen e globalizimit. Në fakt ka mundësitë janë aty, mjafton të gjejmë
Vijmë kështu tek leksioni i dytë: për- ndodhur e kundërta. Kriza tregoi se rrugën për ti kapur ato. Në të njëtën
shtatshmëria me kushtet e reja në kohë bota është bërë më e vogël se kurrë. kohë duhet të kuptojmë se të rendurit
sa më të shpejtë është fitim. Përgjatë drejt mundësive nuk duhet të jetë një
qëllim më vete. Ndaj ne duhet ti japim
një kuptim gjithçkaje që bëjmë.

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 5



SIPËRMARRJA

Digjitalizimi, shumëfishimi
i mundësive për biznes

Covid-19 ka ndërtuar një narrativë të re në sjelljen e kompanive dhe
klientëve

Dashur pa dashur kompanitë
dhe klientët e panë veten
duke u përshtatur me rretha-
nat e reja, në përpjekje për
ti bërë ballë pasojave të pan-
demisë. Covid-19 qe nxitësi
kryesor i një transformimi
digjital, i cili në vetvete u
kthye në një proces të do-
mosdoshëm për konkurrencë
në treg

Si kudo në botë, pandemia Transformimi digjital ditshëm. Ai ka të bëjë me trans-
COVID-19 ndikoi nega- Bota po ndryshon me ritëm formimin e mendësisë së kompa-
tivisht edhe në ekonomi- nive në atë mënyrë që përdorimi i
në shqiptare. Pandemia pati një të shpejtë bashkë me teknologjitë mjeteve dhe shkathtësive digjitale
ndikim të madh në biznese, shoqëri digjitale të cilat po transformojnë të shtojë vlerë dhe të krijojë avan-
dhe ekonominë në përgjithësi dhe secilin aspekt të jetës, shoqërisë dhe tazh konkurrues. Transformimi
nga ana tjetër përshpejtoi nevojën ekonomisë. Transformimi digjital digjital mund të përfshijë fusha të
për tranformimin digjital të bizne- jo vetëm që ndryshon mënyrën tilla si marketing digjital, digjital-
sit. Covid-19 ka ndërtuar një nar- e të bërit biznes ditëve të sotme izim dhe automatizim të proceseve
rativë të re për mënyrën e të bërit por krijon në vazhdimësi mundësi të biznesit, modeleve të biznesit,
biznes duke marrë parasysh ndry- të reja për rritje dhe prosperitet kanaleve të shitjes, prokurim digji-
shimet e shkaktuara për kompanitë për të gjitha segmentet e sektorit tal, Big Data, dhe procese tjera
e të gjitha sektorëve por edhe për publik dhe privat. Transformimi të ngjashme që lidhen me trans-
klientët e tyre. Dashur pa dashur digjital mundëson konkurencë formimin shumë dimensional të
kompanitë dhe klientët e panë në rritje nëse bizneset orientohen kompanive. Sipas autorit David
veten duke u përshtatur me rretha- drejt inovacionit. Transformimi L. Rogers, transformimi digjital
nat e reja, në përpjekje për ti bërë digjital që bën të mundur përdori- ndërtohet mbi pesë sfera të ndry-
ballë pasojave të pandemisë. Cov- min e teknologjisë, është bërë një shme përfshirë konsumatorët,
id-19 qe nxitësi kryesor i një trans- hapësirë e jashtëzakonshme për- konkurrencën, vlerën, inovacionin
formimi digjital, i cili në vetvete fitimi për njerëzit dhe biznesin. dhe të dhënat. Kombinimi i këtyre
u kthye në një proces të domos- Por transformimi digjital përfshin pesë faktorëve nënkupton se trans-
doshëm për konkurrencë në treg. shumë më shumë se integrimin e formimi digjital nuk ka të bëjë
teknologjisë në aktivitetin e për-

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 7

plotësisht me teknologjitë digji-
tale por me të menduarit strategjik
dhe mënyrën se si kompanitë në
epokën digjitale duhet ta rimen-
dojnë orientimin e tyre strategjik
në pesë fusha si: konsumatorët,
konkurrentët, të dhënat, inovacio-
ni dhe vlera.

Covid-19 na kushtëzoi për mirë Pandemia Covid-19 ka krijuar një narrativë të re
Gati dy vjet pas kohës kur Co- për mëyrën e të bërit biznes duke marrë parasysh
ndryshimet e shkaktuara për kompanitë e të gjitha
vid-19 nisi të ndryshojë ekonomitë sektorëve. Potencialet që ka transformimi digjital për
e botës, përfshirë ekonominë tonë, kompanitë janë vënë në dukje sidomos pas shpërthimit
ne ende nuk kemi një plan të de- të pandemisë së virusit Covid-19 dhe si rezultat i
tajuar të rimëkëmbjes. Gjatë pan- vendosjes së masave kufizuese për parandalimin e
demisë konsumatorët kanë lëvizur perhapjes së tij
në mënyrë dramatike drejt kana-
leve online dhe kompanitë janë vativ dhe për të krijuar avantazh të kompanive, pa marrë parasysh
përgjigjur në po të njejtën mënyrë. konkurrues, si opsion i vetëm për se a ishin bizneset e gatshme për
Pandemia Covid-19 ka krijuar të qëndruar relevante në biznes. një transformim të tillë. Lidhur me
një narrativë të re për mëyrën e Rrjedhimisht, Covid-19, ka nxitur këtë, në muajt e parë të pandemisë
të bërit biznes duke marrë para- procesin e transformimit digjital filloi të qarkulloi në internet pyetja
sysh ndryshimet e shkaktuara për
kompanitë e të gjitha sektorëve.
Potencialet që ka transformimi
digjital për kompanitë janë vënë
në dukje sidomos pas shpërthimit
të pandemisë së virusit Covid-19
dhe si rezultat i vendosjes së ma-
save kufizuese për parandalimin
e perhapjes së tij. Bizneset tona,
qofshin ato të vogla, të mesme apo
të nivelit korporativ, janë përbal-
lur me ndryshime të shumta në
mënyrën e të bërit biznes si dhe
kanë gjetur veten në një situatë të
paprecedent që medoemos kërkon
reagim dhe ndryshim. Kompanitë,
të gjendura në këtë pozitë të paza-
kontë, kërkojnë mënyra për për-
mirësuar produktivitetin, për të
pasur shërbime sa më të mira për
klientët, të lehtësojnë komuniki-
min dhe qasjen tek konsumatorët
përmes kanaleve të reja të shitjes.
Mes tjerash ato duhet të punojnë
për të optimizuar procesin e pu-
nës si dhe thjeshtë për të qenë ino-

8 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

Në vazhdën e pandemisë Covid-19 transformimi
digjital për kompanitë nuk është më thjeshtë një
opsion, ai është bërë çështje mbijetese

si në vijim që aq sa është ironike leve për blerje ‘online’, përdorim çështje mbijetese. Shumë kompani
tregon të vërtetën rreth gjendjes së të teknologjisë në operimet e për- nuk e patën trajtuar digjitalizimin
krijuar. ditshme, përshtatje me kërkesat si diçka urgjente, të paktën jo deri
dhe pritshmëritë e konsumatorëve, në shfaqjen pandemisë Covid-19.
Pyetja “Kush e nxiti trans- gjetje e kanaleve të përshtatshme Por digjitalizimi u bë temë ‘e nx-
formimin digjital në kompaninë për komunikim dhe shpërndarje ehtë’, pas shpërthimit të pandemisë
tuaj?”, nën supozimin se përgjigja dhe ndryshime të tjera adaptuese Covid-19 dhe vendosjes së masave
e saktë është alternativa e tretë me situatën. kufizuese. Tashmë si bizneset edhe
COVID-19, na bën të kuptojmë se klientët jetojnë në një realitet të ri i
shumë kompani nuk e kanë njo- Digjitalizimi nuk është më e ar- cili ka një përmasë të jashtëzakon-
hur rëndësinë e digjitalizimit deri dhmja, por e tashmja shme digjitale.
në përballjen me rrethanat e reja
të krijuara si rezultat i pandemisë. Sektori privat është i vetëdi- Lëvizja e shpejtuar drejt një
Me apo pa dëshirën e kompanive, jshëm se digjitalizimi mund ti ndi- ekonomie digjitale është bërë para-
digjitalizimi është kthyer në do- hmojë që të performojë më mirë kusht për zhvillim dhe konkurencë
mosdoshmëri për të mundësuar në të ardhmen, por kompanitë në treg, përveçse e ka hapur tregun.
që kompanitë, varësisht masave ballafaqohen me barriera që pen- Tashmë edhe tregu më i largët, për
kufizuese dhe rrethanave, të për- gojnë transformimin si mungesa të cilin ishte e paimagjinueshme
shtaten me ndryshime të tilla si: e shkathtësive digjitale të fuqisë mbërritja kohë më parë, sot është
puna nga shtëpia, krijim të kana- punëtore, mungesa e njohurive vetëm një ‘klik’ larg. Po ashtu të
teknike për ta dërguar përpara pro- një natyre krejt të pamenduar më
cesin e digjitalizimit si dhe mung- parë ishin edhe dukuri të tilla si
esa/qasja në financa. Në kuptimin puna online. Punëdhënësit dhe
digjital, biznesi është i ndarë varë- punëmarrësit e panë veten në një
sisht natyrës së punës dhe sektorit realitet të panjohur. “Jemi në një
të operimit. Një ndër problemet situatë të jashtëzakonshme, në të
kryesore në mbarë botën përfshirë cilën thuajse çdo gjë ka ndaluar.
edhe vendin tonë është se bizne- Por ajo që vemë re është avancimi
set e kanë të vështirë të përkthejnë në përdorimin e teknologjisë. Nxë-
transformimin digjital në mundësi nësit dhe studentët po zhvillojnë
për biznesin. Në vazhdën e pande- mësimin në distancë, dyqanet po
misë Covid-19 transformimi digji- ofrojnë shërbim delivery, bizne-
tal për kompanitë nuk është më set po komunikojnë me klientët
thjeshtë një opsion, ai është bërë përmes internetit. Të gjitha këto

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 9

i ka mundësuar Pandemia Covid-19 i recedent bizneset Kos-
teknologjia”, thotë ka shtyrë shoqërinë dhe ovare po luftojnë për të
Gerti Boshnjaku, bizneset tek një pikë ku kontrolluar shpenzimet,
bashkë-themelues adaptimi me teknologjitë mbajtur likuiditetin dhe
dhe drejtues i “Neë e reja nuk është më opsion për të mbijetuar. Edhe
Media Communica- por është domosdoshmëri ditëve të sotme, Covid-19
tions”, kompani ko- po vazhdon të sjellë krizë
munikimi market- dëm si për konsumatorët, ashtu për shëndetin publik si
ingu dhe zhvillime edhe për bizneset, duke ndrysh- dhe krizë me pasoja të
aplikacionesh online. uar mënyrën se si njerëzit puno- rënda ekonomike. Është
jnë, shpenzojnë dhe kalojnë kohën e rëndësishme që sektori
Digjitalizimi e tyre të lirë. Pandemia Covid-19 privat drejt rrugës për
nuk është më e ar- i ka shtyrë shoqërinë dhe bizne- rimëkëmbje ekonomike,
dhmja, por e tash- set tek një pikë ku adaptimi me të përfshijë transformim-
mja. Bizneset duhet teknologjitë e reja nuk është më in digjital si mënyrë që ka
të orientohen nga opsion por është domosdoshmëri. dëshmuar veten të suksesshme në
teknologjia. Shërbimet që mund Për më tepër, me hapat dhe ve- menaxhim të pasojave që ka sjellë
të ofrohen online, duhen automa- primet e duhura, transformimi pandemia. Pas tejkalimit të pande-
tizuar në çdo sektor. Situata ak- digjital mund të shihet si përfitim misë Covid-19, kompanitë do të
tuale tregoi që kemi pasur nevojë (edhe pse i vonshëm) si rrjedhojë duhet të konsiderojnë ndikimin që
më herët për t’u zhvilluar nga ana e pandemisë. Covid-19 mes tjer- këto ndryshime kanë pasur dhe në
teknologjike. Edhe nëse kompa- ash ka ndryshuar edhe vizionin vazhdimësi të përshtasin mënyrën
nitë nuk kanë hartuar më herët një e orientimin e menaxhmentit të se si disejnojnë, komunikojnë dhe
plan të tillë, mund të fillojnë të ve- kompanive. Në rrethana normale, ndërtojnë vlerën për konsumato-
projnë tani. Nuk është vonë, është fokusi i bizneseve është në rritjen e rin.
e vetmja rrugë për të mbijetuar. të hyrave dhe pjesëmarrjes në treg, Pandemia Covid-19 ka pasur
Sipas Dritan Mezinit, themelues përderisa në këtë situatë të pap- ndikim që kompanitë ta trajtojnë
dhe drejtor ekzekutiv i “DM Con- digjitalizimin jo vetëm si mundë-
sulting Services” në Shqipëri dhe si shtesë, por realisht ta shohin si
Kosovë, bashkë-themelues i por- zgjidhje për mbijetesë në biznes.
talit online të punës dhe karrierës Duke e konsideruar digjitalizimin
duapune.com, “bizneset që kanë si mbijetesë në biznes, ai nuk është
reputacion në tregun fizik dhe op- trajtuar si proces i blerjes së një
erojnë gjithashtu online, në këtë pajisje të re teknologjike por më
situatë kanë shumëfishuar shitjet shumë si proces i transformimit
online. dhe një mundësi e mirë për të
zvogëluar kostot e operimit. Mes
Është e rëndësishme që buri- tjerash digjitalizimi është shfrytë-
met njerëzore të kompanisë të zuar për të përgatitur kompanitë
bashkëpunojnë dhe të komuniko- për të qenë më konkurruese në
jnë me njëri-tjetrin”. tregjet e brendshme dhe të jasht-
me.
Rimëkëmbja dhe transformimi Në një këndvështrim më të
digjital gjerë transformimi digjital duhet të
shërbejë si shtyllë për rimëkëmbje
Teknologjitë digjitale dhe ekonomike që mbështetet përmes
digjitalizimi në përgjithësi vijojnë instrumenteve konkrete financiare
të jenë në qendër të debatit për dhe mundësive të tjera.
shkak të përdorimit të tyre gjatë
shpërthimit të pandemisë Co-
vid-19. Pandemia ka shkaktuar

10 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

FJALA E EKSPERTIT

Në mes të çdo krize,
ekziston një mundësi e
shkëlqyer, kështu edhe
kjo krizë po ofron një
mundësi për SME-të me
synimin për të përdorur
digjitalizimin në përfitim
të tyre

Mundësitë që lindin për
biznesin nga pandemia e COVID19

SDR. ERJON CURRAJ stein: ‘Në mes të çdo krize, ekziston Për ne mund të mos jenë të qarta
a i takon digjitalizimit, një mundësi e shkëlqyer’, kështu që tani të gjitha pasojat dhe sesi do
pandemia e COVID-19 ka edhe kjo krizë po ofron një mundësi të të duket bota që na rrethon pas
disa lajme të mira si dhe për SME-të me synimin për të për- COVID-19. Megjithatë, është pak
disa jo aq të mira. Nga një anë kriza dorur digjitalizimin në përfitim të por e sigurt që mënyrat sesi kemi
e shkaktuar nga kjo pandemi ka për- tyre. Megjithatë sa të qëndrueshme punuar dhe jetuar deri më tani do
shpejtuar adoptimin e digjitalizimit do të jenë këto zgjidhje në rastin e të ndryshojnë rrënjësisht. Në sferën
përmes përdorimit të zgjidhjeve Shqipërisë, por edhe më gjerë, va- e biznesit, prioritetet e kompanive
digjitale për të punuar nga distanca ret nga mënyra sesi këto zgjidhje po po ndryshojnë nga ora në orë dhe
(online) për një pjesë të bizneseve zbatohen. Pyetja që ngrihet është: -A vazhdimësia e pjesës dërrmuese të
në Shqipëri. Megjithatë, kriza ka sjell janë këto zgjidhje vetëm reagim i ças- biznesit është nën një gjendje trys-
rënie të fitimeve dhe si rrjedhojë të tit në përgjigje të krizës apo ofrojnë nie dhe paqartësie. Ka disa sektorë
investimeve që do të mundësonin ato një zgjidhje më të qendrueshme si ai i transportit ajror apo i turizmit
një transformim digjital të mirëfilltë e cila shkon përtej kohëzgjatjes së që po humbasin shumë. Ka sektorë
duke u bazuar në një strategji të re të pandemisë? Gjasat e suksesit janë të tjerë si zinxhiri i furnizimit me
përshatur me kontekstin aktual dhe më të mëdha nëse zgjidhjet digjitale ushqime dhe supermarketet që po
modelin e biznesit të një kompanie ofrohen si zgjidhje e qëndrueshme rriten ndjeshëm. Në këto kushte të
të caktuar. Kjo pasi pjesa më e mad- dhe të mirëbashkërenduara me një reja, është e nevojshme që të men-
he e sektorëve të ekonomisë ka fil- strategji të posaçme për çdo sipër- dohet me kujdes strategjia dhe lidhja
luar të ndiej pasojat e kësaj krize. Ajo marrje. Kërkohet me patjetër që fil- e ngushtë tashmë me vazhdimësinë
çka është e sigurt është që pandemia limisht strategjia të rishikohet me e transformimit digjital.
COVID-19 ka formësuar tashmë qëllim pasqyrimin e dinamikave të
nevojshmërinë për zgjidhjet digjitale reja që shtrihen para nesh. Është e rëndësishme që të mos e
edhe për SME-të, përfshi këtu edhe nënvlerësojmë mundësinë që ka kri-
për ato Shqiptare. Pandemia COVID-19 do të ri- juar COVID-19 për transformimin
formësojë biznesin në nivel global. digjital. Edhe pse gjatë këtij vrulli
Sikurse e thotë edhe Albert Ein-

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 11

“E-commerce” po përjeton tashmë një rilindje në nivel
global dhe madje një rritje të konsiderueshme edhe në
Shqipëri. Për shkak të izolimit dhe distancimit fizik e
social, konsumtorët po blejnë “online” gjithmonë e më
shumë

zgjidhjet digjitale kanë qenë të shpe- Tashmë qarkullojnë shumë platfor- nxitur kështu në mënyrë pararojë
jta si përgjigje e kësaj situate por me ma që mundësojnë këtë: psh Skype, një cikël të pavarur nga ai privat nga
siguri në post-pandemi ato duhet të ZOOM, ËhatsApp apo Viber mund arsimi e deri tek konsumi i këtyre
shndërrohen në transformime afat- të jenë disa opsione të mundshme shërbimeve (smart government).
gjata digjitale të mënyrës sesi bëhet për dikë që do të komunikoj shpejtë
biznes në vendin tonë. dhe pa shpenzime. Në këtë kushte, kompanitë që
do përqafojnë novacionin e qën-
“E-commerce” po përjeton Një shembull më profesional drueshëm do t’ia dalin më së miri
tashmë një rilindje në nivel global dhe i kompletuar është paketa e MS edhe pse realiteti është i paqartë
dhe madje një rritje të konsid- Office 365 bazuar në Cloud që ofron dhe në ndryshim të vazhdueshëm.
erueshme edhe në Shqipëri. Për aplikacionin Microsoft Teams i cili Secili sektor i ekonomisë përjeton
shkak të izolimit dhe distancimit mundëson anëtarëve të një skuadre pasoja të ndryshme nga kjo krizë
fizik e social, konsumtorët po blejnë të bashkëpunojnë online në shumë ndaj do të kërkohet të përdoret strat-
“online” gjithmonë e më shumë. “E- forma të ndryshme. Madje edhe në egji specifike e rishikuar për tia dalë
commerce” mund të rritet edhe më botën e argëtimit, të qëndrojmë on- mbanë. Pyetja kryesore që mbetet
shumë në post-epidemi pasi ekono- line nga shtëpia është bërë e modës për çdo biznes është si të krijoj vlerë
mia të filloj rimëkëmbjen dhe kon- dhe madje duket sikur ka për të të shtuar në këto kushte të reja ku pri-
sumatorët ende mund të vazhdojnë qëndruar e tillë për gjatë. Tashmë oritetet personale të konsumatorëve
të jenë të shqetësuar dhe t’i friksohen ka mundësi të shumta që ofrohen dhe prioritetet publike e private po
daljes në vende me densitet të lartë përmes teknologjive të përjetimit të ndryshojnë?! Më pas na duhet t’i
njerzish. Kjo do të thotë që kompa- realitetit të dubluar dhe virtual, që japim përgjigje pyetjes deri në çfarë
nitë logjistike, magazinat dhe hallka shijohen prej kohesh “online” nga mase duam të digjitalizohemi? Psh.
të tjera në zinxhirin e shpërndarjes shtëpia në mënyrë të sigurt (smart a do të zëvendësojë mësimi online
duhet të ri-vlerësojnë dhe ri-mode- living). Këto teknologji po bëjnë të atë tradicional apo në përfundim të
lojnë mënyrat e tyre të funksionimit mundur rritjen e kërkesava për ture kësaj situate do të vrapojmë me pa-
për t’iu përgjigjur kërkesave të reja të virtuale në muze, galeri apo edhe durim drejt e në klasë për një leksion
tregut, por njëkohësisht edhe kërke- qendra historike, turistike e kul- që mendojmë se mund të jetë më i
save të shëndetit publik. turore, apo hapja e bibliotekave on- hajrit me pedagogun fizikisht përpa-
line dhe aksesi i tyre i pakushtëzuar ra nesh?! Në përfundim, mendoj që
Tregu për zgjidhjet e bashkë- fizikisht (smart entertainment).
punimit online dhe punës nga dis-
tanca (smart ëork) do të zgjerohet Të gjitha këto teknologji duke
edhe më shumë në Shqipëri ng- marr në konsideratë dhe rritjen e
jashëm me tendecat botërore. Këto nivelit të përdorimit nga konsuma-
platforma kanë qenë vendimtare në tori fundor tregojnë se ku duhet të
ofrimin e mundësive për vazhdi- hedhi sytë sektori privat me qëllim
mësinë e disa bizneseve. Kështu psh. investimin në dije apo në financa,
si përdorimi i video-konferencave ndërkohë që sektori publik në Shq-
apo ndërveprimi në distancë me sis- ipëri sugjerohet të investoj në poli-
temet e informacionit të kompanive. tika nxitëse apo ato rregulluese duke

12 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

Kjo krizë na
ofron mundësi të
eksperimentojmë, të
provojmë ide të reja, të
vlerësojmë mundësitë
e reja, por në fund nëse
duam ti marrim frytet e
plota kërkohet reflektim
dhe një ri-modelim i
mënyrës sesi jetojmë,
mësojmë, punojmë apo
qeverisim

në post-epidemi ne duhet të ndër- shohin anën pozitive në post-krizë VID19 do të mbahet mend si një e
tojmë një realitetet të kombinuar dhe të jemi më empatikë, më të keqe e madhe apo si një moment
me pjesët më të mira të normalitetit kujdesshëm me të tjerët, të fokuso- historik që solli një mëndësi të re
të mëparshëm si në jetën private, në hemi tek mësimi e përmirësimi i për t’i dhënë shtysë lindjes dhe
biznes edhe në sferën publike me vazhdueshëm dhe mos të marrim fuqizimit të mënyrave të reja të të
elementët më të mirë që po ofron asgjë për të mirëqenë por të vlerë- bërit biznes, mënyra novatore, më
aktualisht kjo përvojë e distancimit sojmë edhe gjërat e vogla në jetë të qëndrueshme, më njerëzore dhe
dhe ‘botës online’. duke shplurosur kështu ndjesinë më të kujdesshme?!
e mirënjohjes dhe komunitetit.
Kjo krizë na ofron mundësi të Detyra jonë praktike është të ndih- Personalisht votoj për zgjed-
eksperimentojmë, të provojmë ide mojmë kompanitë e vendit tonë që hjen e dytë pasi kam besim se edhe
të reja, të vlerësojmë mundësitë e të kombinojnë vizionin, modelin e shumë si unë po e shohin këtë si
reja, por në fund nëse duam ti mar- ri të biznesit me përqafimin e trans- zgjedhje pasi vetëm kështu SME-të
rim frytet e plota kërkohet reflek- formimit digjital afatgjatë duke mund të përballojnë sfidat e shumta
tim dhe një ri-modelim i mënyrës reflektuar mbi impaktin e tij me që kanë përpara. Mbase kjo është
sesi jetojmë, mësojmë, punojmë përgjegjshmërinë shoqërore, pasi më shumë shpresë sesa bindje por
apo qeverisim. Për biznesin është kjo është formula që do të rris suk- sërisht ne do të vazhdojmë të ecim
e rëndësishme të ndërtojë dhe të sesin e kompanive në kapitullin e ri në këtë drejtim duke ndihmuar sa
mirëmbajë një kulturë të digjital- ekonomik. Në mënyrë që formula më shumë kompani përmes strat-
izimit. Këtu nënkuptoj mënyrat e të funksionoj është koha të kup- egjive të përshtatshme dhe har-
reja të komunikimit, të punës, të tojmë se kompanitë duhet të kenë monizimit të tyre përmes mjeteve
mëndësive të menaxherëve, pro- përkulshmëri dhe efikasitet të lartë dhe procesve te reja digjitale. Gjej
narëve apo punëtorëve, pra në thelb (agile & lean), ndaj kërkohet që dre- rastin të ftoj të gjithë aktorët e tjerë
praktikat e rimodeluara te punës jtuesit e SME-ve të jenë mendjeha- të na bashkohen në këtë mision të
dhe komunikimit. pur dhe të aftë për tu rrethuar nga përbashkët ku të gjithë veç fitojmë,
njerëz të pajisur me dijet e nevo- ndaj le të jetë ky momenti ku ndër-
Përpara nesh kemi nje mis- jshme. rohet faqja e mëndësisë së drejtimit
ion historik dhe këtu flas në emër të kompanive drejt udhëheqjes
të miqve dhe kolegëve novatorë Nuk e dimë nëse epoka e CO- largpamëse (leadership).
të Shqipërisë pasi kërkohet që të

SCAN MAGAZINE KORRIK 2021 13

BAROMETRI

Fatura dhe fitimet e pandemisë

ROEL KORKUTI

Treguesit për laboraoret private, supermarketet dhe qendrat tregtare

Scan Intelligence unti ka analizuar ecurinë e fitimet e disa prej kompanive më të mëdha në sektor
disa sektorëve me rëndëi në ekonominë shq- gjatë vitit 2020. Thuajse për të gjitha subjektet e marra
iptare gjatë 2020-ës, duke u fokusuar krye- në analizë vihet re një rritje e ndjeshme e të ardhurave
sisht te sektorë të cilët janë prekur nga kriza e shkaktu- dhe fitimeve. Në analizë janë marrë: “Intermedica”, “Ge-
ar nga pandemia. Një prej më të rëndësishmëve është nius Lab”, “Pegaus” dhe “Biocheck”, “Cambridge Clini-
edhe ai i laboratorëve mjekësore privatë. cal”, “Noval Diagnostics” dhe “Orion Struga”, por tre të
fundit kanë mangësi në bilance si dhe xhiro apo fitime
Laboratoret private rritën fitimet deri në 12-fish të papërfillshme, si dhe janë aktive vetëm në vitin 2020.
gjatë pandemisë Nga ana tjetër, është e pamundur të analizohet perfor-
manca e laboratoreve private pjesë e spitaleve private,
Pandemia globale e shkaktuar nga sars-cov-2 ka si “Alnet”, një prej laboratoreve më të mëdha private në
prekur thuajse çdo sektor të ekonomisë, jo domos- vend, pjesë e rrjetit të spitaleve amerikane, laboratori i
doshmërisht per keq. Sektori shëndetësor privat është “Salus” apo “Spitalit Gjerman”, duke qenë se janë pjesë
një prej atyre që ka pasur edhe ndikimin më të madh. e kompanisë së madhe dhe nuk figurojnë si zë më vete
“Scan Intelligence Unit” është ndalur te performanca e në bilanc. Laboratoret e marra në analizë janë jo vetëm
laboratoreve private të analizave mjekësore gjatë vitit më të mëdhenjtë në treg, por edhe ato të liçensuara nga
2020, për të parë se si kanë ndryshuar të ardhurat dhe

14 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

Ministria e Shëndetësisë për të kryer testin PCR. Kemi kompanisë janë rritur me 1182% në harkun e një viti,
analizuar bilancet e këtyre kompanive për vitin 2020 atë të pandemisë. Për “Pegasus” rritja e fitimeve neto ra-
dhe atë 2019, të cilat do t`i shohim me hollësi në vijim. portohet pranë 78% ndërsa për “Biocheck” pranë 46.3%.

Dy laboratorët më të mëdhenj privat në vend, sa i Pra, në total, gjatë 2020-ës, një vit i cili ka kaluar
përket xhiros vjetore dhe fitimeve neto, me diferencë të në masën ¾ nën pandemi, katër prej laboratoreve më
ndjeshme me ndjekësit rezultojnë: “Intermedica” dhe të mëdha private të analizave mjekësore në vend, kanë
“Genius lab”. Për të parën, “Intermedica” të ardhurat rritur të ardhurat e tyre në masën 99.5%. Rritja në vlerë
vjetore për vitin 2020 figurojnë në rreth 1 mld lekë, monetare fiksohet në mbi 800 milionë lekë, ose 6.6
ose rreth 8 mln euro, ndërkohë që para pandemisë, mln euro. Ndërkohë, kanë rritur fitimet neto me më
në 2019-ën, kompania në fjalë raportonte, 647 mln shumë se 4 herë, ose më saktë me 407%. Rikujtojmë
lekë xhiro, ose rreth 5.2 milionë euro. Pra, rritja është se, në analizë nuk janë marrë laboratoret mjekësore,
e ndjeshme, pranë 55%, sa i përket xhiros vjetore. Për pjesë të spitaleve private. Gjatë pandemisë, laboratoret
laborarotin e dytë më të madh në vend referuar xhiros private janë akuzuar gjerësisht për çmimet abuzive dhe
vjetore ndërkohë, rritja është edhe më e lartë. “Genius të koordinuara të tamponeve PCR, produkti kryesor
lab” raporton 525 mln lekë xhiro vjetore gjatë 2020-ës, i tyre gjatë pandemisë, i cili fillimisht kishte një kosto
nga vetëm 85 milionë lekë në 2019-ën, pra në rritje me prej 12 mijë lekësh, për të zbritur më pas në 8500 lekë,
5-fish, ose 515%. Sa i përket dy laboratoreve të tjera të dhe vetëm së fundmi pranë 6500 lekësh.
marra në analizë, diferenca me dy vendet e para është
e ndjshme, në terma absolutë, por edhe nominalë sa i
përket ndryshimit vjetor. Kështu, “Biocheck” raporton
61.8 mln lekë të ardhura në 2020-ën, nga 34 mln lekë
që raportonte në 2019-ën, në rritje me 77%. “Pegasus”
ndërkohë, raporton 59 milionë lekë të ardhura, nga 55
milionë në 2019-ën, në rritje me vetëm 7.2%.

Po në rast se analizojmë fitimet neto të këtyre 4 Supermarketet, rritje e fitimeve deri në 12%
kompanive, si qëndron situata? Sërish kemi një dife- Tashmë do të vazhdojmë me një tjetër sektor; atë
rencë të ndjeshme mes dy më të mëdhave me të tjerave.
Por, “Genius lab” kryeson ndaj “Intermedica” sa i përket të supermarketeve. Kemi marrë në analizë disa prej su-
rritjes vjetore të fitimeve, edhe pse kjo e fundit është sër- permarketeve më të mëdha në vend, si për nga pozi-
ish në vend të parë për fitimet neto. “Intermedica” ra- cioni, ashtu edhe për nga të ardhurat. Në analizë përf-
porton në bilancin e saj vjetor 269.5 mln lekë fitime neto shihen 9 supermarkete, të ardhurat e të cilëve llogariten
gjatë 2020-ës, ose rreth 2.2 mln euro, nga vetëm 72 mil- mbi 100 mln lekë. Duhet theksuar se, supermarkete si
ionë lekë, ose 585 mijë euro në 2019-ën. Rritja është në “Spar Albania” dhe “Conad Albania” figurojnë në QKB
masën 271%. “Genius lab” është ajo që ka bërë “kapërci- me nga një numër NIPT, pra përfshijnë performancën
min” më të madh, duke parë fitimet e saj neto më shumë fiskale të të gjitha degëve që kanë të shpërndara në ter-
se dhjetë herë më të larta se viti paraardhës. Kompania ritorin e Republikës, ndërkohë që shumë rrjete të tjera
në fjalë raporton 228.8 mln lekë fitime neto gjatë 2020-
ës, ose rreth 1.85 mln euro, nga vetëm 18.8 mln lekë, ose
144 mijë euro në 2019-ën. Në rastin konkret, fitimet e

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 15

supermarketesh i kanë degët e tyre si subjekt më vete, Për nga niveli i fitimit, është “Conad Albania” që
me numër NIPT më vete. Shembulli konkret është regjistron nivelin e fitimit më të lartë për vitin 2020.
“BIG Market”, për të cilin ne kemi marrë në analizë Rreth 250 mln lekë llogaritet fitimi për këtë supermar-
vetëm degën pranë “City Park”, si një ndër më të mëd- ket. Ndonëse me të ardhura që janë sa gjysma e të ard-
hatë në vend. Për këtë arsye, rrjetet si “Conad” dhe hurave të “Spar Albania”, “Conad” ka arritur të renditet
“Spar” figurojnë në krye të listës së të ardhurave dhe në vendin e parë të listës për nga niveli i fitimit, fitim i
fitimeve, të cilat do t`i shohim me hollësi në vijim. Por, cili është rreth 50 mln lekë më shume se në vitin 2019.
më me rëndësi janë ndryshimet në bilanc nga viti 2019, “Spar Albania” renditet i dyti, ku fitimi për vitin 2020
në 2020-ën, ku kemi jo pak surpriza. llogaritet në 56 mln lekë. Pavarsisht se ky supermarket
renditet I dyti për nga niveli i fitimit, pasqyrat finan-
Nga analiza e pasqyrave financiare për vitin 2020, ciare tregojnë se fitimi për vitin 2020 u ul me 6.3 mln
rezulton se “Spar Albania” është supermarketi me nive- lekë, krahasuar me 2019, ose me rreth -10.03%. Rendit-
lin më të lartë të të ardhurave. Rreth 6.7 mld lekë rezul- ja vijon me “Big Market-City Park” dhe “EuroMarket-
ton të jetë xhiro vjetore për këtë subjekt gjatë 2020-ës, Korçë”, fitimi i të cilëve lë pas 5 supermarketet e tjera
duke e vendosur “Spar Albania” në vend të parë, ndër që zhvillojnë aktivitetin ekonomik brenda territorit të
9 të tilla që janë marrë në studim. Rritja vjetore e të Shqipërisë. Fitimet neto për këto supermarkete përl-
ardhurave për “Spar” fiksohet në vlerat e 5.94%. “Con- logariten në 29 mln lekë për “EuroMarket-Korçë” dhe
ad” është rrjeti tjetër i supermarketeve, të ardhurat e 14.3 mln lekë për “BigMarket-City Park”. Të dy super-
të cilit për vitin 2020 llogariten në 3.4 mld lekë duke e marketet gëzojnë rritje në nivelin e fitimit krahasuar
renditur atë të dytin në listën e 9 supermarketeve me me 2019-ën, përkatësisht 70.47% për «BigMarket-City
të ardhurat më të larta vjetore. Në krahasim me 2019- Park» dhe 92,18% për për «EuroMarket-Korçë».
ën, të ardhurat janë rritur me rreth 17% për vitin 2020.
“Big Market-City Park” dhe “EuroMarket-Korçë” janë Përgjatë periudhës 4 vjeçare të marrë në studim,
dy supermarketet e tjerë që plotësojnë 4 vendet e para, 4 supermarketet e përmendura më sipër, për vitin
përkatësisht 697 mln lekë të ardhura për “Big Market- 2020 rezultojnë me nivelin më të lartë të të ardhurave.
City Park” dhe rreth 615 mln lekë të ardhura për “Eu- Ndërsa për nga niveli i fitimit, “Spar Albania” është su-
roMarket-Korçë”. Për vitin 2020 rritja në nivelin e të permarketi që regjistron nivelin më të ulët të fitimit në
ardhurave për këto supermarkete llogaritet në 17% për këto 4 vite. Tre supermarketet e tjera regjistrojnë niv-
“Big Market” dhe rreth 13% për “EuroMarket”. elin e fitimit më të lartë për 4 vite gjatë 2020-ës. Rë-
nia e fitimeve me rreth 10% për «Spar Albania» gjatë
2020-ës, në një kohë që të gjitha supermarketet e tjera
kanë rritur fitimet e tyre, mund të jetë edhe rrjedhojë
e masave kufizuese anti-covid, duke qenë se dy degët
më të mëdha të këtij rrjeti gjenden brenda dy qendrave
tregtare.

16 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021



Në total, supermarketet e marra në analizë, disa
prej më të mëdhenjve në vend, kanë rritur fitimet e
tyre gjatë 2020-ës, vitit të pandemisë, me 12%, ose 64
mln lekë. Rritja e të ardhurave ndërkohë fiksohet pranë
11%, me 1.1 mld lekë, ose rreth 9 mln euro. Kjo xhiro
shtesë vjetore i atribuohet vetëm 9 supermarketeve të
marra në analizë nga “Scan Intelligence Unit”.

Qendrat tregtare, viktimë e pandemisë
Pas laboratorëve mjekësore private dhe supermar-

keteve, “Scan Intelligence Unit” ka ndalur fokusin te
analiza e qendrave tregtare gjatë 2020-ës, vitit të pan-
demisë. Cikli i analizave mbi tregje të caktuara në vend,

18 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

këtë radhë do të prekë sektorin e qendrave tregtare, për Per sa i përket krahasimit me 2019, të ardhu-
të kuptuar më shumë ndikimin e pademisë. Në anal- rat e qëndrave tregtare të marra në studim lloga-
izë janë marrë 6 qendra tregtare, shumica e të cilave ritën në minus. Për vitin 2020, TEG numëroi rreth
ndodhen në Tiranë. Duhet theksuar se, Toptani Shop- 93 mln lekë më pak në arkat e saj, duke pësuar një
ping Center dhe Tirana Ring Center nuk janë përfshirë humbje prej 8.07% në totalin e të ardhurave. Hum-
në analizë, për arsye se nuk figurojnë në QKB me një bjet në xhiro për QTU dhe Casa Italia fiksohen në
NIPT më vete, por e zhvillojnë veprimtarinë e tyre eko- 9.84% për QTU dhe 10.53% për Casa Italia. E vet-
nomike nën emrin e GENER 2 dhe MSA Konstruksion. mja qëndër tregtare, bilanci i së cilës qëndroi pozi-
Në bilanc vjetor nuk figuron xhiro vjetore e të gjitha tiv për vitin 2020 është Blue Star. Rreth 10 mln lekë
subjekteve brenda qendrave tregtare, por e kompanisë më shumë regjistruan arkat e Blue Star për vitin
që menaxhon qendrën, me qiratë që janë burimi krye- 2020, rritje e cila fiksohet në shifrat e 17%. Duke
sor i të ardhurave. përjashtuar rastin e Blue Star, të ardhurat e qën-
drave tregtare të marra në studim, pësuan lëkundje
duke shënuar ulje në totalin e të ardhurave për vitin
2020.

Për vitin 2020, nivelin më të lartë të të ardhurave Në total, për vitin 2020 qëndrat tregtare të marra
e “zotëron” qëndra tregtare TEG, me rreth 1 mld lekë në analizë regjistruan rreth 1.9 mld lekë të ardhura.
të ardhura, ndjekur nga QTU me 637 mln lekë. Kujto- Në krahasim me 2019, në arkat e qendrave tregtare u
jme se të dy qendrat tregtare janë nën administrimin regjistruan 168 mln lekë më pakë, humbje që fiksohet
dhe pronësinë e “Balfin Group”. Casa Italia plotëson 3 në vlerat e 8.15%, sinjalizojnë shifrat zyrtare të depozi-
vendet e para, të ardhurat e të cilës llogariten në rreth tuara në QKB.
79 mln lekë. Blue Star në Durrës dhe Big VIVA në Fier
plotësojnë listën, të ardhurat e të cilave përllogariten
në 68 mln lekë për Blue Star dhe 40 mln lekë për Big
VIVA.

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 19

FAST NEW S

Gjysma e shqiptarëve s’bëjnë dot pushime

39% e familjeve shqiptare nuk përballojnë dot ekonomikisht një javë pushime. Kështu ka
zbuluar anketa e Barometrit Ballkanik 2021. Shqipëria vjen e treta në renditje pas Malit të Zi
dhe Maqedonisë së Veriut nga vendet e rajonit në përqindjen e familjeve që nuk përballojnë dot
pushime të gjata. Ndërkohë, Kosova raporton se vetëm 11% e familjeve nuk mund të kryenin
këto lloj pushimesh, numri më i ulët në rajon. Qytetarët na pohuan se shkak kryesor për këtë
janë mungesa e financave. Gjithashtu, Barometri ka pyetur qytetarët nëse kanë planifikuar të
bëjnë pushime dhe në Shqipëri 84% e popullsisë ishin ende të pavendosur, numri më i lartë në
rajon pas Serbisë.

Fiskalizimi rezulton me më shumë probleme

Ekspertë kontabël kanë treguar se problemet që po shoqërojnë fiskalizimin janë të mëdha,
veçanërisht ato që krijohen mes bizneseve të fiskalizuara dhe atyre ko. Sipas tyre, ka probleme me
blloqe, faturat që herë i njeh sistemi herë jo, edhe kompanitë e softuerëve nuk arrijnë do t’i japin
zgjidhje të gjitha hallkave. Një tjetër problem është se një pjesë e subjekteve janë fiskalizuar, një
pjesë jo. Përballë këtyre mangësive që po has biznesi, ekspertët propozojnë një shtyrje të fazës
së tretë të fiskalizimit. Pavarësisht se faza e dytë e fiskalizimit ka nisur zbatimin prej 1 korrikut,
vetëm 13600 biznese janë fiskalizuar deri më tani, nga 34 mijë subjekte që kanë detyrimin për t’u
përfshirë në këtë fazë.

Shqipëria importon ende makina të vjetra

Shqiptarët po vazhdojnë të blejnë makina të vit prodhimeve të vjetra.Të dhënat e Drejtorisë
së Transportit Rrugor tregojnë se nga 33 mijë regjistrime që janë bërë në gjashtëmujorin e parë
të 2021, rreth 60% e makinave janë të vit-prodhimit 2005-2009. Ndërkohë vetëm 33% e tyre janë
të 2010-s e sipër, që plotësojnë edhe standardet e vendosura nga qeveria në lidhje me normat e
ndotjes. Mjetet motorike në Shqipëri kryesisht vijnë nga shtete si Italia, Gjermania, Zvicra dhe
Kanadaja, por pjesa më e madhe janë mjete të prodhimit gjerman. Zyra për Mbrojtjen e Kon-
sumatorit shprehet se 70% e mjeteve në Shqipëri janë të përdorura dhe shumë blerës bëhen pre
e mashtrimeve.

S&P: Problem janë borxhi dhe të ardhurat

Agjencia ndërkombëtare e vlerësimit “Standard & Poor’s”, në rishikimin e saj të fundit ka
konfirmuar për Shqipërinë vlerësimin aktual në ‘B+’ dhe me perspektivë të qëndrueshme eko-
nomike. Në parashikimet e saj agjencia është optimiste për rimëkëmbjen e ekonomisë e cila sipas
saj do të rritet me 5% këtë vit. Edhe pse vlerësimet për ekonominë janë optimiste dhe pritet të
prekin nivelet e parakrizës, problem, sipas S&P për financat publike paraqitet borxhi i lartë publik
që është i ekspozuar ndaj rreziqeve fiskale. Në vlerësimet e agjencisë pritet që niveli i tij të arrijë në
78% të PBB në fund të këtij viti, për t’iu rikthyer më pas trajektores rënëse pas vitit 2022.

INSTAT: Shqiptarët po konsumojnë më pak

Çmimet e ushqimeve të shportës për çdo familje shqiptare kanë ardhur me rritje. Duke
filluar nga bulmeti ku prodhuesit janë shprehur se arsyet e rritjes janë ndryshimi i çmimit të
plastikës nga vendet furnizuese dhe shtrenjtimi i çmimit të energjisë deri tek zarzavatet që jus-
tifikohen me prodhimin e pakët. Bar-restorantet gjithashtu kanë filluar rritjen e çmimeve për të
përballuar humbjet e shkaktuara nga Covid-19. Të gjitha këto po bëjnë që njerëzit të konsumojnë
më pak. Këtë na e konfirmojnë edhe tregtarët. Konsumi i ulët i qytetarëve është konfirmuar edhe
nga INSTAT, që raportoi se në Qershor inflacioni ishte më i ulët se në maj.

20 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

“Ballkani i hapur” sa përfiton Shqipëria

Pak ditë më parë, Shqipëria firmosi tre marrëveshje në bashkëpunim me Serbinë dhe
Maqedoninë e Veriut për krijimin e “Ballkanit të Hapur”. Marrëveshjet synojnë të krijojnë një
treg të përbashkët pa kufij doganor midis vendeve. Sipas të dhënave të INSTAT shihet se me
Maqedoninë e Veriut dhe Serbinë kemi bilance negative tregtare. Drejtuesi i Qendrës Shqiptare
të Eksportuesve, Alban Zusi mendon se kamionët e Shqipërisë kanë hasur shumë pengesa nëpër
dogana dhe prandaj janë krijuar edhe këto bilance negative. Ballkani i Hapur sipas tij është një
mundësi për tu shfrytëzuar: Tre vendet e tjera të Ballkanit Perëndimor, Kosova, Mali i Zi dhe
Bosnja nuk i janë bashkuar akoma kësaj nisme.

Klima e bërit biznes në Shqipëri, e vështirë

Departamenti Amerikan i Shtetit në një raport për klimën e të bërit biznes në Shqipëri për
vitin 2021, e konsideron atë, të vështirë. Në raportin e DASH thuhet se pavarësisht se ka një
kornizë të mirë ligjore dhe përparim në reformën elektronike, investitorët e huaj e perceptojnë
Shqipërinë si një vend të vështirë për të bërë biznes. Ata përmendin korrupsionin, veçanërisht
në gjyqësor, mungesën e transparencës në prokurimin publik, konkurrencën e pandershme,
informalitetin, ndryshimet e shpeshta të legjislacionit fiskal dhe zbatimin e dobët të kontratave
si probleme të vazhdueshme në Shqipëri.

Shkaqet pse ndërtimi ka kosto të lartë

Të ndërtosh në Shqipëri është më shtrenjtë këtë vit sesa në 2020-n. Këtë e konfirmon
edhe INSTAT në anketën e saj të fundit ku shprehet se në tremujorin e parë të 2021-it, in-
deksi i kostos në ndërtim u rrit me 0.6% më shumë se tremujori i kaluar. Sipas Shoqatës së
Ndërtuesve,kompanitë po përballen dhe me kosto të tjera, që për ta janë të tepërta. Hekuri dhe
tullat janë vetëm disa prej materialeve që vijnë me çmime të rritura, ku një shkak është edhe
rritja në tregjet ndërkombëtare nga ku i importojmë. Çmimi i banesave në kryeqytet ka pësuar
rritje, fenomen ky që shihet me shqetësim për njerëzit që duan të blejnë dhe përballen me shifra
mjaft të larta.

Shqipëria shkon sërish në Arbitrazh

Vendimet e Arbitrazhit janë kthyer në një shqetësim serioz për buxhetin e shtetit, e mbi të
gjitha për xhepat e taksapaguesve shqiptarë. Së fundmi, Avokatura e Shtetit ka hapur një tjetër
procedurë ku kërkon sërish një tjetër studio ligjore për mbrojtjen e Shqipërisë në një proces
arbitrazhi ndërkombëtar. Në njoftimin e datës 14 korrik nuk bëhet e ditur se për cilën çështje ar-
bitrazhi të iniciuar para Dhomës Ndërkombëtare të Tregtisë bëhet fjalë, por vetëm përcaktohet
22 korriku si afati i fundit i dorëzimit të ofertave. Kjo do të thotë se shteti shqiptar do të përballet
me një kërkesë më shumë që mund të rrisë më tej faturën e kripur të arbitrazhit ndërkombëtar
nëse humbet pala shqiptare.

Italia preferon “Made in Albania” 21

Lehtësimi i masave kufizuese dhe hapja graduale e rrugëve tregtare me vendet partnere ka
bërë që eksportet shqiptare të rriten ndjeshëm duke tejkaluar edhe nivelet e parakrizës. Marrëd-
hëniet tregtare mes Shqipërisë dhe Italisë fqinje sa vijnë e forcohen vit pas viti. Të dhënat e Instat
tregojnë se edhe në 6-mujorin e parë të 2021, eksportet drejt saj u rritën me rreth 31.8% duke ar-
ritur në 75.2 miliardë (614.6 milionë euro), rreth 18.2 miliardë lekë më shumë se vitin e kaluar.
Tekstilet dhe këpucët janë edhe produktet kryesore që kanë destinacion Italinë, që me gjithë
goditjen duket se po i janë rikthyer rritjes edhe pse me ritme më të ngadalta se grupet e tjera.

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

礀漀甀琀甀戀攀⸀挀漀洀⼀爀愀搀椀漀琀攀氀攀瘀椀稀椀漀渀椀猀挀愀渀

䔀搀栀攀 渀

22 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

RENDITJA

10 kompanitë më të mëdha
në Shqipëri në 2020-ën

“Scan Intelligence Surprizon GRT në vend të tretë, dobësohet Kastrati,
Unit” ka përpiluar fuqizohet INFO-Telecom
listën e 10 kompa-
nive më të mëdha në Shqipëri për Duke parë analizën e të ardhurave të këtyre 10 kompanive, pra
vitin 2020, atë të pandemisë. Të diferencën nga 2019 në 2020, vëmë re se Kastrati regjistron
dhënat e Drejtorisë së Përgjith- rënien më të madhe, prej rreth 28%. Duke qenë se kompania ka
shme të Tatimeve janë kryqëzuar si objekt kryesor të aktivitetit të saj tregtimin e hidrokarbureve,
me ato të Qendrës Kombëtare të paraliza e transportit gjatë 2020-ës si pasojë e pandemisë, duket
Biznesit për të dalë me një listë prej të ketë dhënë efekt të ndjeshëm te kjo kompani.
10 kompanish, ato me xhiron më
të madhe vjetore për vitin 2020. 2020 fiksohen pranë rreth 31 mld Ndjek në vend të katërt INFO-
Nga kjo listë, surprizat nuk janë lekësh, ose rreth 255 milionë euro. Telecom, e specializuar në fushën
të pakta. Kështu, në krye të listës
gjejmë Furnizuesin e Shërbimit
Universal, një nga tre kompanitë e
lindura pas ndajres së OSSHE. Kjo
kompani për vitin 2020 regjistron
58 mld lekë të ardhura vjetore, ose
rreth 475 milionë euro. Në vend
të dytë ndërkohë kemi Kastrati
Group, me rreth 46 miliardë lekë
të ardhura vjetore, ose rreth 380
milionë euro. Kjo kompani është
ajo me rënien më të madhe të të ar-
dhurave gjatë vitit 2020, ndër kom-
panitë më të mëdha në vend, por
këtë do ta analizojmë më poshtë.
Në vendin e tretë ndërkohë kemi
gjithashtu një surprizë tjetër, Glob-
al Resource Trading. Kjo kompani
sllovake me bazë në Tiranë, e cila
ka si objekt kryesor aktivitetin e
import/eksport në fusha të ndry-
shme, thuajse ka trefishuar të ar-
dhurat e saj në harkun e një viti,
për t`u pozicionuar si kompania e
tretë më e madhe në vend. Të ar-
dhurat e kësaj kompanie për vitin

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 23

Analiza e fitimeve të
këtyre 10 kompanive, ku
renditja na nxjerr Bankën
Kombëtare Tregtare në
vend të parë, me rreth
8.2 mld lekë, ose rreth 67
milionë euro fitim pas
tatimit, neto

Kastrati Group, INFO-telecom,
Gega Oil dhe AGNA.

e telekomunikacionit, me rreth Ndër 10 kompanitë më të Si ndryshuan të ardhurat me
27.8 mld lekë të ardhura përgjatë mëdha në vend, sa i përket xhiros pandeminë?
2020-ës. Në vend të pestë dhe të vjetore, vetëm tre prej tyre janë me
gjashtë ndërkohë, gjejmë dy kom- pronësi të huaj; Global Resource Duke parë analizën e të ard-
panitë e tjera të dala nga ndarja e Trading, Kurum International dhe hurave të këtyre 10 kompanive, pra
OSSHE; Operatorin e Sistemit të Banka Kombëtare Tregtare, dy diferencën nga 2019 në 2020, vëmë
Shpërndarjes dhe Furnizuesin e kompani turke dhe një sllovake. re se Kastrati regjistron rënien më
tregut të lirë. Lista vijon me Ku- Shtatë të tjerat ndërkohë janë me të madhe, prej rreth 28%. Duke
rum International, me rreth 23.6 pronësi shqiptare. Madje, tre ndër qenë se kompania ka si objekt
mld lekë xhiro vjetore, Gega Oil, to, ato të cilat kanë derivuar nga kryesor të aktivitetit të saj tregti-
me rreth 22.1 mld lekë, BKT, me ndarja e OSSHE, kanë si ortak min e hidrokarbureve, paraliza e
15.3 mld lekë dhe në vend të 10- të vetëm qeverinë shqiptare, më transportit gjatë 2020-ës si pasojë
të, AGNA me rreth 14.7 mld lekë saktësisht, Ministrinë e Financave e pandemisë, duket të ketë dhënë
të ardhura vjetore. dhe Ekonomisë. Katër kompanitë efekt të ndjeshëm te kjo kompani.
Pronësia e 10 kompanive më të e tjera ndërkohë janë sipërmarrje Tre kompanitë shtetërore të deriv-
mëdha në vend private nga biznesmenë shqiptarë; uara nga OSSHE ndërkohë, kanë
një bilanc thuajse zero gjatë 2019-
ës dhe nuk i kemi analizuar sipas
ndryshimit të të ardhurave. Rënie
të ardhurash vjetore regjistrojnë
edhe GEGA Oil, Kurum Interna-
tional, si dhe AGNA, paçka se op-
erojnë në sektorë të ndryshëm.
Rritjen më të madhe të të ardhurave
ndërkohë, e regjistron kompania
Global Resource Trading, ndoshta
surpriza më e madhe e kësaj liste, e
pozicionuar në vendin e tretë ndër
kompanitë më të mëdha në Shq-
ipëri. Rritja e të ardhurave vjetore
për kompaninë e cila ka zyrën e saj

24 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

ndërkombëtare në Sllovaki, fikso-
het pranë rreth 132%. Edhe Banka
Kombëtare Tregtare regjistron një
rritje të ndjeshme të të ardhurave
vjetore, prej rreth 35.6%, sinjalizo-
jnë shifrat e Qendrës Kombëtare të
Biznesit, të analizuara dhe filtruara
nga “Scan Intelligence Unit”. Info-
Telecom ndërkohë, pjesë e “Gjonaj
Group” regjistron një rritje të të
ardhurave pranë 8% përgjatë vitit
2020, sinjalizojnë shifrat. Kompa-
nia në fjalë duket se ka shfrytëzuar
“boom-in” e telekomunikacionit
gjatë pandemisë.

Fitimet, BKT mban ven- Për Kurum situata duket më e rëndë, pasi ka kaluar
din e parë nga një kompani që fitonte rreth 1.1 mld lekë në 2019-
ën, në një humbje neto prej 308 milionë lekësh gjatë
Le të kalojmë te anal- 2020-ës, pra me rënie të fitimeve me rreth 127%
iza e fitimeve të këtyre 10
kompanive, ku renditja na në masën 19.5%. Sa i përket kom- Kastrati Group, duket se nuk e ka
nxjerr Bankën Kombëtare panive që regjistrojnë një rritje të vuajtur impaktin e pandemisë në
Tregtare në vend të parë, ndjeshme të fitimeve si pasojë e sektorin e transporteve dhe hidro-
me rreth 8.2 mld lekë, pandemisë, sërish në vend të parë karbureve.
ose rreth 67 milionë euro fitim kemi Global Resource Trading,
pas tatimit, neto. Në vend të dytë me një rritje të fitimeve vjetore Kontributi fiskal i 10 më të mëd-
ndjek Furnizuesi i Shërbimit Uni- neto prej 87%, krahasuar me vitin henjve
verzal, me rreth 1.4 mld lekë fitime 2019. Kjo kompani ka kaluar nga
neto. Kastrati Group zë vendin e 131 mln lekë fitime neto në 2019- Studimi i kryer nga “Scan In-
tretë, me rreth 893 milionë lekë ën, në 246 milionë lekë, ose rreth telligence Unit” për 10 kompanitë
fitime neto. Ndjek AGNA, INFO- 2 milionë euro. Rritje të fitimeve më të mëdha në Shqipëri për vitin
Telecom, Global Resource Trading regjistron edhe Banka Kombëtare 2020, ku analizohen të ardhurat
dhe Gega Oil. Ndërkohë, tre prej Tregtare, me 24%, Info-Telecom për vitin 2020, krahasimi i tyre me
kompanive, Operatori i Sistemit me 12.4%, si dhe Gega Oil me 2019 si edhe të dhëna rreth pro-
të Shpërndajres, Furnizuesi i Tre- 12.3%. Kjo e fundit, ndryshe nga nësisë të kompanisë (shiko këtu),
gut të Lirë, dhe Kurum Intenra- është ndalur edhe te tatimi mbi
tional raportojnë humbje vjetore.
Madje, për Kurum situata duket
më e rëndë, pasi ka kaluar nga një
kompani që fitonte rreth 1.1 mld
lekë në 2019-ën, në një humbje
neto prej 308 milionë lekësh gjatë
2020-ës, pra me rënie të fitimeve
me rreth 127%. Kastrati Group
regjistron gjithashtu një rënie të
ndjeshme të fitimeve, prej rreth
43%, si pasojë e pandemisë. Edhe
për AGNA rënie është e ndjeshme,

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 25

fitimin që këto kompani paguajnë Për vitin 2020, Operatori Sistemit të Shpërndarjes dhe Kas-
në arkat e shtetit. “Scan Intelli- i Sistemit të Shpërndarjes trati Group. Për vitin 2020, Opera-
gence Unit” ka përgatitur një listë dhe Kastrati Group kanë tori i Sistemit të Shpërndarjes dhe
për 10 kompanitë më të mëdha në derdhur në arkat e shtetit Kastrati Group kanë derdhur në
Shqipëri lidhur me tatimin mbi Shqiptar rreth 627 mln, arkat e shtetit Shqiptar rreth 627
fitimin. përkatësisht 466 mln mln, përkatësisht 466 mln lekë ose
lekë ose 3.8 mln euro për 3.8 mln euro për OSSH dhe rreth
Për Kompani si Furnizuesi i OSSH dhe rreth 161 mln 161 mln lekë ose 1.3 mln euro për
Shërbimit Universal, Furnizuesi i lekë ose 1.3 mln euro për Kastrati Group. Tatimi mbi fitimin
Tregut të Lirë kdhe Kurum Inter- Kastrati Group për kompanitë e tjera që vijojnë
national për vitin 2020 tatimi mbi ndërkohë, llogaritet nën 100 mln
fitimin llogaritet në 0. Për vitin lekë. Totali i tatimit mbi fitimin
2020, Banka Kombëtare Tregtare për 10 kompanitë më të mëdha në
regjistron vlerën më të lartë të Shqipëri, për vitin 2020 fiksohet në
tatimit mbi fitimin me rreth 1.24 shifrat e 2 mld lekë, që në euro do
mld lekë, ose shprehur në euro shpreheshe rreth 17 mln euro të
rreth 10.3 mln euro. Nivel të lartë derdhura në llogaritë e shtetit shq-
të tatimit mbi fitim rregjistro- iptar.
jnë edhe kompanitë si Operatori i

26 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

PRODHIMI

Kromi në Bulqizë nxirret
pa leje mjedisore

OLA MITRE

Ekspertët kërkojnë marrjen e masave për ndryshimin e kësaj situate

Pajisja me leje mjedisore qyteteve më të pasur me mineralin lejen mjedisore. Pas përpunimit të
është një kusht për të e kromit në vend, operojnë 126 sub- të dhënave rezultoi se 1 në 4 kom-
gjitha kompanitë që jekte minerare, ndërkohë që “EkoS- pani apo rreth 25% e tyre nuk e
shfrytëzojnë burimet natyrore, por kaner” verifikoi të gjithë këto kom- zotërojnë këtë dokument, ndonëse
të dhënat e përpunuara nga emis- pani pranë Qendrës Kombëtare të mbajnë statusin aktiv.
ioni “EkoSkaner” tregojnë se një Biznesit, nëse janë të pajisur me
numër shumë i madh i kompa- Sipas ligjit ”Për lejet e mjedisit”
nive që nxjerrin krom në Bulqizë
i shmangen këtij detyrimi, duke Në Bulqizë, që është një prej qyteteve më të pasur me
ushtruar aktivitetin në mënyrë të mineralin e kromit në vend, operojnë 126 subjekte
jashtëligjshme. Paralelisht, institu- minerare. Sipas të dhënave rezulton se 1 në 4 kompani
cionet përgjegjëse për kontrollin apo rreth 25% e tyre nuk e zotërojnë këtë dokument,
e tyre nuk reagojnë, duke lënë të ndonëse mbajnë statusin aktiv
pashqetësuar mbajtësit e kontrat-
ave.
Në Bulqizë, që është një prej

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 27

Ekspertët e të drejtës mjedisore shpjegojnë se pas
reformës në inspektorate, që u ndërmor gjatë vitit
2019, tashmë janë 2 institucione që kanë detyrimin për
kontrollin e subjekteve minerare dhe impaktin që ato
kanë në mjedis

këto subjekte kanë detyrimin për t’u shkarkimeve”,-shpjegon Misho. Ekspertja e të drejtës mje-
pajisur me leje të tipit B. “Do të thotë, deri këtu, në këto lloj disore, Erinda Misho shpjegon se
shkarkimesh unë të lejoj, por unë pas reformës në inspektorate, që u
“Nga momenti që operatori duhet të informohem për aktiv- ndërmor gjatë vitit 2019, tashmë
mbart një kontratë me shtetin për itetin tënd dhe çfarë shkarkimesh janë 2 institucione që kanë dety-
shfrytëzimin e burimeve natyrore, ke patur, të cilat në rastin e lejeve rimin për kontrollin e subjekteve
atëhere ka për detyrë të nxjerrë lejet minerare, që duhet të pajisen me minerare dhe impaktin që ato kanë
përkatëse dhe një nga këto leje është leje mjedisi kanë impakt në ujërat në mjedis.
leja mjedisore. Sidomos kur flasim nëntokësorë, në tokë dhe në ajër.
për minierat, pra shfrytëzimin e Pra, dihet cilat janë dyshemetë dhe “Kemi inspektorët e mjedisit të
burimeve natyrore me karrierë të tavanet e shkarkimeve. Në momen- cilët tashmë janë pjesë e Agjencisë
mbyllur”, - thotë Erinda Misho, tin që kalojnë, aty jemi në pikë të Kombëtare të Mjedisit dhe ata kon-
eksperte e të drejtës mjedisore. ”Sa nxehtë”,-shton ajo. trollojnë shkarkimet, nëse i tejkalo-
i takon aplikimit, ligji është shumë jnë vlerat e parashikuara në ligj.
i qartë, është një ligj që ka transpo- Për ekspertët e mjedisit, pajisja Sikurse është edhe një inspektorat
zuar direktivën e Bashkimit Evro- me leje mjedisore për subjektete që i reformuar së fundmi, që është In-
pian. Nëse nuk e kanë lejen, por shfrytëzojnë burimet natyrore dhe spektorati Kombëtar i Mbrojtjes së
aktiviteti funksionon atëhere quhen rinovimi i saj është një kusht i pan- Territorit, që operon prej një viti
aktivitete ilegale”,-shton ajo. egociueshëm. dhe është nën përgjegjësinë e Min-
istrisë së Brendshme”,-bën me dije
Një leje mjedisi përcakton “Marrja e lejes mjedisore është Misho. “Ky reformim, nga një trupë
kërkesa specifike për monitorimin një proces më vete, ku kompania e mëparshme inspektorësh, tashmë
e cilësisë së ajrit, nivelit të zhur- paraqet një dokumentacion të qartë ndahet në 2 ministri dhe mendoj se
mave dhe dridhjeve, matjet e cilë- teknik për ndikimet e mundshme tashmë i kemi 2 instanca ku të an-
sisë së ujit gjatë fazës së zhvillimit në mjedis dhe masat që ajo merr. kohemi që gjërat të venë në vendin
të projektit, ndërsa specifikon ma- Pra, praktikisht zbatimi i kushteve
sat e menaxhimit dhe zvogëlimit të që leja mjedisore vendos është një
ndikimeve apo dëmeve në mjedis. detyrim i kompanive të shfrytëzim-
Mbajtësi i lejes është i detyruar të it të burimeve minerare, që nëse do
përmbushë të gjithë kërkesat e për- të kryhej në mënyrën e duhur dhe
caktuara në lejen mjedisore dhe të sipas standardeve që përcakton leja
raportojë informacionin dhe moni- do të shmangte ndotjet në mjedis”,-
torimin mjedisor pranë Agjencisë thotë eksperti i mjedisit, Mihallaq
Kombëtare të Mjedisit. Qirjo. “Pra, unë gjykoj se ky është
një element që më shumë kërkon
“Leja mjedisore është një akt një kontroll në terren për mënyrën
administrativ. Me fjalë të thjeshta e zbatimit të kushteve të lejes mje-
shteti e di që operatori me atë in- disore dhe aspak në diskutim duhet
stalim do të ketë impakt, do të ta kenë apo jo një leje të tillë”,-shton
ketë shkarkime në mjedis, por ai.
shteti vendos tavan për vlerat e

28 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

Vetë Agjencia Kombëtare
e Mjedisit i rendit
aktivitetet idustriale si një
nga burimet e ndotjes së
tokës, teksa e konsideron
ndotjen e tokës nga
metalet e rënda, si një nga
çështjet mjedisore më të
mprehta në nivel lokal
dhe global që sjell efekte
negative mbi botën dhe
shëndetin e njerëzve

e vet, jo vetëm në zbatim të ligjit, duhej të përgjigjej për këtë çështje ndotja transferohet në mjedise të
por edhe të dimë se ku jemi dhe me dhe u zotua se do të autorizonte tjera”,-shton ai.
impaktin që mund të ketë ushtruar një ekspert nga IKMT, por në një
ky subjekt i palicencnuar”,-shton komunikim të dytë, nuk pati asnjë Sipas inxhinierit të mjedisit,
ajo. reagim. Danjel Bica, “të gjithë ujërat që dalin
nga minierat, grumbullohen në mes
Kreu i Agjencisë Kombëtare Impakti në mjedis dhe shëndet të qytetit”. “Diku aty është diga, që
të Mjedisit, Edison Konomi nuk iu Ekspertët thonë se impakti në dalin poshtë, zbresin te Zalli i Bulq-
përgjigj interesit të emsionit “EkoS- izës e ikin në lumin Drin. Ujërat që
kaner” se përse këto subjekte lejo- mjedis nga industria minerare është dalin nga galeritë nëntokësore lihen
hen të ushtrojnë aktivitet në formë i madh, sidomos kur aktiviteti ush- në gjendje të lirë. Nuk kanë ndonjë
të jashtëligjshme apo nëse janë bërë trohet në mënyrë të jashtëligjshme. filtrim apo trajtim. Ujërat sjellin me
verifike për impaktin që këto sub- “Mbeten po të njëjtët elementë të vete materiale të rëndë që zbresin
jekte të palicencuar kanë shkaktuar ndikimit, sikurse është shkarkimi i poshtë, kalojnë te fusha dhe zbresin
në mjedis. Edhe kryeinspektorja sterileve që dalin nga minierat në te Zalli i Bulqizës”,-thotë ai.
e sapolarguar nga detyra e Inspe- terrene të hapura, krijimi i dam-
ktoratit Kombëtar të Mbrojtjes së pave të ndryshme ose shkarkimet Aktiviteti minerar në Bulq-
Territorit, Dallëndyshe Bici refu- e ujërave nëntokësorë, të cilët në të izë kryhet nëntokë, por subjektet
zoi të përgjigjet. “Unë kam dhënë gjitha rastet kanë ndotje të lartë me që operojnë depozitojnë jashtë
dorëheqjen nga detyra në datën 5 elemente kimikë të caktuar dhe në minierave tonelata me sterile apo
mars për shkak të kandidimit si de- këtë mënyrë ndotin jo vetëm tokën, mbetje të kromit, që kthehen në
putete në zgjedhjet e 25 prillit”,-tha por edhe më tej”,-shpjegon Qirjo. burim ndotje për tokën. “Çfarëdol-
Bici, e cila mbante këtë detyrë prej “Zakonisht ato janë pjesë e basene- loj depozitimi i jashtëm duhet të
8 vitesh. Megjithatë, Bici pranoi ve ujore, shirat i marrin dhe përmes jetë mjaftueshmërisht i kontrolluar
që institucioni që ajo ka drejtuar, përrenjve, derdhen në lumenj dhe sipas disa parametrave teknikë, në
mënyrë që qoftë kromi apo streilet,

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 29

tokës, teksa e konsideron ndotjen e
tokës nga metalet e rënda, si një nga
çështjet mjedisore më të mprehta në
nivel lokal dhe global që sjell efekte
negative mbi botën dhe shëndetin
e njerëzve. Në raportin vjetor “Për
gjendjen në mjedis” 2019, që është i
fundit i disponueshëm, AKM liston
efektet që sjellin në shëndet metalet
e rëndë, duke filluar që nga bronki-
ti, pezmatimi i lekurës, helmimi,
sëmundje të mushkërive, kanceri i
mushkërive, deformimi i kockave,
shtypja e lartë e gjakut, dëmtimi i
veshkave, dëmtim i sistemit nervor,
etj.

Automonitorimet janë të vetmet mundësi për AKM-në Asnjë kontroll mjedisor
që të ketë një informacion në lidhje me shkarkimet e Mungesa e lejes së mjedisit,
kompanive të kromit. Kjo pasi, aktualisht ky dikaster
nuk kryen asnjë monitorim të gjendjes në mjedis në përveçse tregon se subjektet min-
këtë territor, pavarësisht aktivitetit të lartë industrial erare operojnë ilegalisht dhe pa
kritere në drejtim të mbrojtjes së
që nxirren jashtë depozitohen edhe shëndetin e njerëzve. “Përgjithë- mjedisit, bën që këto kompani t’i
përkohësisht duhet të jenë në ba- sisht kromi, nikeli, plumbi në disa shmangen edhe detyrimit ligjor
zamente, që nuk lejojnë ndotjen e raste, bakri, zinku përbëjnë metale për të kryer automonitorime e më
tokës sepse ata janë në mjedise të të rëndë, të cilët futen brenda or- pas t’i raportojnë pranë Agjencisë
hapura, shirat mund ta shpëlajnë”, - ganizmit të gjallesave dhe nuk Kombëtare të Mjedisit. Kjo pasi
thotë Qirjo.” Në pamje të parë mund jashtëqiten prej tyre. Për rrjedhojë legjislacioni aktual detyron opera-
të duken si ndotje në sasi shumë të krijojnë një efekt kumulativ dhe në torët e veprimtarive që zotërojnë
vogla, por nëse ne marrim në kon- kohë dhe pas një farë kohe mund leje të tipit B, të monitorojnë shkar-
sideratë kohëzgjatjen e qëndrimit të kalojnë në efektet e shfaqjes së kimet e veprimtarisë së tyre.
të tyre, kohëzgjatjen e funksionimit sëmundjeve”,-thotë Qirjo. “Për më
të aktivitetit minerar në atë zonë, keq kur ne usheqemi me produkte “Sigurisht që ka impakt sepse
në atë pikë atëhere ndotja bëhet e që vijnë nga mjedise të ndotur, siç kemi të bëjnë me një aktivitet ilegal.
konsiderueshme”,-shton ai. mund të jenë peshq në rezervuaret Operatori, subjekti që ushtron këtë
ku shkarkohen ujëra të tillë të ndo- aktivitet në mënyrë ilegale fiton të
Edhe sipas Bicës, “grimcat e tur. Por pse jo edhe nga bimët që të ardhurat, nuk paguan taksat, nuk
vogla që kanë mbetjet që mund të kenë shtesa të metaleve të rëndë, ato është regjistruar, nuk dihet cili është
jenë deri në 10 PM, i merr uji dhe depozitohet te njerëzit dhe drejt- situacioni i gjendjes mjedisore”,-
zbresin sipër shtëpive dhe tokave përsëdrejti përbëjnë një problema- thotë Misho.
që janë toka shfrytëzimi me ndonjë tikë me shëndetin e tyre”,-shton ai.
kopsht të vogël ose ndonjë frut”. Fakti që automonitorimet
Vetë Agjencia Kombëtare e mungojnë vërtetohet edhe nga të
Efekti negativ nga këto Mjedisit i rendit aktivitetet idus- dhënat zyrtare të Agjencisë Kom-
shkakrime të pakontrolluar nuk triale si një nga burimet e ndotjes së bëtare të Mjedisit. Sipas raportit
është vetëm në mjedis, por edhe në “Për gjendjen e mjedisit”, ky di-
kaster raporton numrin e subjek-
teve që kanë dorëzuar matjet e
shkarkimeve pranë AKM. Për vitin
2019, për Qarkun e Dibrës, në total

30 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

kanë dorëzuar raporte vetëmoni- Ekspertët kërkojnë ndërmar- Të merren masa!
torimi të shkarkimeve në mjedis 68 rjen e një sërë masash për Ekspertët kërkojnë ndërmar-
subjekte. Në këtë shifër përfshihen ndryshimin e kësaj situate,
të gjitha instalimet që disponojnë ndërsa shenjëstrojnë Inspe- rjen e një sërë masash për ndrysh-
leje të tipit A dhe B, ndërkohë që në ktoratin Kombëtar të Mbro- imin e kësaj situate, ndërsa shen-
Bulqizë, vetëm numri i subjekteve jtjes së Territorit, që pavarë- jëstrojnë Inspektoratin Kombëtar
minerare është 126. sisht reformës, duket se nuk të Mbrojtjes së Territorit, që pa-
ka dhënë rezultatet e prit- varësisht reformës, duket se nuk
Automonitorimet janë të vet- shme. ka dhënë rezultatet e pritshme.
met mundësi për AKM-në që të për gjykatën, gjykata do të marrë “Uroj të forcohet puna e inspe-
ketë një informacion në lidhje me vetëm evidenca të besueshme në ktoratit. Puna e inspektorëve nuk
shkarkimet e kompanive të kromit. lidhje me përshkrimin dhe evide- është nëpër zyra, duhet të jenë sa
Kjo pasi, aktualisht ky dikaster nuk cat e zonës apo territorit që është i më shumë në terren dhe sidomos
kryen asnjë monitorim të gjendjes dëmtuar”,-shton ajo. ndaj sinjalizimeve që edhe emisio-
në mjedis në këtë territor, pavarë- ne si ky apo nga shumë organizata
sisht aktivitetit të lartë industrial. Sipas Pingulit, shteti shqiptar të ndryshme të shoqërisë civile, të
Kjo praktikë do të jetë e njëjtë edhe ka mungesë të theksuar edhe në shkojnë në terren e të bëjnë verifi-
në vitin 2021, pasi në Programin drejtim të ekspertizës së mirëfilltë, kimet.
Kombëtar të Monitorimit të Mje- jo vetëm në burime njerëzore, por
disit, AKM nuk ka asnjë stacion edhe në laboratorë të certifikuar Duhet të dalin nga rutina bu-
monitorimi të ajrit dhe tokës në apo specializuar. “Shteti shqiptar rokratike e zyrave”,-thotë Erinda
Bulqizë. Ndërkohë që, në basenin duhet të vendosë fonde të caktuara Misho. Ndërkaq, inxhineri Danjel
e lumit Drin, ku edhe derdhen për këto matje, që gjithmonë janë Bica kërkon trajtimin e ujërave të
ujërat që dalin nga miniera, moni- quajtur lukse sepse janë jashtë të minierës dhe mosdepozitimin e
torimi hidrokimik kryhet në zonën përditshmes”,-thotë Pinguli. Ajo nuk stoqeve të sterileve në sipërfaqe,
e Shkodrës. përjashton mundësinë që mungesa ndërsa sipas Qirjos,“zbatimi i ligjit
e investimeve në këtë drejtim të jetë është hapi kryesor”. “Hapi i parë
Mungesa e monitorimeve dhe e qëllimshme. “Për të gjithë burimet është marrja e një lejeje mjedisore
të dhënave mjedisore u konstatua natyrore , ne e kemi thënë gjith- të qartë, me kushte teknike të për-
edhe nga organizata EcoPartners monë që pasurohet pakica në kurriz caktuara që të ndiqet me rigoroz-
për Zhvillimin e Qëndrueshëm, që të shumicës, kështu që a ka gjëra të itet dhe që të ndiqet në monitorim
zbatoi një projekt 3-vjeçar në zonën qëllimshme në këtë mes?! Sigurisht të vazhdueshëm”,-thotë Qirjo.
e Bulqizës. “Nuk ka si të ketë një re- që janë disa njerëz që janë ulur në
habilitim mjedisor, nëse nuk ka një karriget e duhura dhe kanë përfiti- “Monitorimi, më pas i cilë-
monitorim të mirëfilltë të biznesit met e tyre në këtë rast, por problem sive të mjedisit: të ujit të lumenjve
sesi perfomon dhe në Shqipëri ky është në këto përfitime janë kaq të (që kryhet) apo edhe të cilësisë së
monitorim është i pjesshëm ose vogla në raport me mungesat dhe tokës që ka problematika të thek-
mungon fare në disa raste”,-thotë me dëmtimet dhe mosmonitorimin suara, por me prioritet në zonat e
Entela Pinguli, drejtore ekzekutive dhe me mos rehabilitimin e mjedisit nxheta ku ka aktivitet industrial
e organizatës. “Pa monitorim, as nga ana tjetër sepse kjo është vjedhje apo bujqësor është hapi tjetër që
ne si komunitet, si shoqëri civile e mjedisit”,-thotë ajo. na tregon dhe shkallën e zbatimit
nuk jemi në gjendje ta evidentojmë të ligjit dhe shkallën e zbatimit
problemin në gjykatë. Kur flasim të detyrimeve që këto kompani
kanë”,-përfundon ai.

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 31



KRIPTOMONEDHAT

Planet për një euro virtuale

Banka Qendrore Evro- NEBI XHOMAQI
piane (BQE) sapo ka
njoftuar se po shikon Gjithçka që duhet të dini rreth projektit të ri dixhital të BQE-së në euro
në mënyrë aktive krijimin e një
versioni dixhital të euros. Si ku- jtja e depozitave në bankat e kri- do të “plotësojë paratë cash, jo t’i
jdestari i monedhës, BQE ka parë juara, të cilat mund të shkojnë zëvendësojë ato”.
nga afër ngritjen e kriptovalutave drejt shkatërrimit, ose sesa mba-
private si Bitcoin pasi pandemia jtja e parave të gatshme që mund Ideja është të krijoni një
e COVID-19 përshpejton një lar- të humbnin ose vidheshin. Por mënyrë të shpejtë, të thjeshtë dhe
gim nga paraja cash. Tani po go- BQE thekson se një euro dixhitale të sigurt për të kryer pagesa, si
det me projektin e saj për të kri- dhe të mundësoni konkurrencën
juar një euro dixhitale që mund
të dalë brenda pesë viteve të ar-
dhshme dhe të bëhet një mjet i
ri i sigurt pagese për qytetarët në
të gjithë Eurozonën. “Puna jonë
synon të sigurojë që në epokën
dixhitale qytetarët dhe firmat të
vazhdojnë të kenë akses në for-
mën më të sigurt të parave, paratë
e bankës qendrore,” tha Christine
Lagarde, presidentja e BQE, në një
deklaratë.

Për çfarë bëhet fjalë? Një euro dixhitale, ose “e-euro”, në thelb do të ishte
Një euro dixhitale, ose “e- një version elektronik i kartëmonedhave euro, një
portofol dixhital që do të ruhej në mënyrë të sigurt
euro”, në thelb do të ishte një ver- direkt në BQE sesa në një bankë tregtare. Kjo do të
sion elektronik i kartëmonedhave ishte në mënyrë të natyrshme më e sigurt sesa mbajtja e
dhe monedhave euro, një portofol depozitave në banka
dixhital që do të ruhej në mënyrë
të sigurt direkt në BQE sesa në një
bankë tregtare.

Kjo do të ishte në mënyrë të
natyrshme më e sigurt sesa mba-

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 33

me kompanitë e huaja të kartave si Nëse e-euro rezulton të jetë tërheqëse për
Visa dhe Mastercard ose shërbime konsumatorët për shkak të sigurisë së saj, kjo mund
të pagesave dixhitale si PayPal, të zbrazë bankat tregtare. Si rezultat, BQE tashmë po
sektorë ku deri më tani nuk janë paralajmëron se ka të ngjarë të mbulojë depozitat që
shfaqur lojtarë të fortë evropianë. individët mund të zotërojnë atje, duke sugjeruar një
prag prej rreth 3,000 €
Por, përkundër njoftimit, de-
tajet janë ende të pakta në këtë BQE është e shqetësuar se “Përgjatë shumë shekujve,
pikë. Gjatë dy viteve të ardhshme, bumi i pagesave dixhitale do të sovrani u ka dhënë monedhën e
BQE do të vazhdojë të studiojë përfitojnë kryesisht nga kompani saj qytetarëve si një simbol i sta-
se cila teknologji është më e për- private dhe monedha të huaja. Ajo bilitetit, sigurisë dhe besimit. Sig-
shtatshme për të zhvilluar euron e përshpejtoi kërkimin e saj mbi një urimi i parave si një e mirë pub-
saj dixhitale. euro dixhitale pasi Facebook zbu- like është thelbësore për misionin
Pse tani? loi planet në 2019 për të krijuar e bankave qendrore,” Fabio Panet-
monedhën e vet, në një lëvizje që ta, një anëtar i Bordit Ekzekutiv të
Ashtu si bankat e tjera qen- shumë e panë si një kërcënim të BQE-së, shkroi në një postim në
drore në të gjithë botën, BQE mundshëm për qëllimin kryesor blog.
është e etur për të përmbushur të bankave qendrore.
kërkesën në rritje për mjete ele- “Duke pasur parasysh trans-
ktronike të pagesave dhe për të
trajtuar një bum në monedhat
dixhitale, nga Bitcoin në Diem të
propozuar të Facebook, i referuar
më parë si “Libra”.

34 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

formimin dixhital në proces, i cili
ka potencialin për të transformuar
peisazhin e pagesave dhe madje
edhe të gjithë sistemin financiar,
bankat qendrore duhet të jenë të
guximshme dhe të ecin me ritmin
e ndryshimit.»

A ka mbetur ndonjë hapësirë ​për Shumë banka qendrore po shonin mundësinë e parave
një e-euro? të tyre virtuale të njohura si Valuta Dixhitale të Bankës
Qendrore, një alternativë e qëndrueshme dhe pa
Fusha e monedhave dixhi- rreziqe. Banka qendrore kineze po eksperimenton me
tale po mbushet gjithnjë e më një renminbi dixhital. Punën e ka nisur edhe Banka e
shumë. Vlen të përmendet se një Anglisë
euro dixhitale do të vlente ende
një euro, pasi do të ishte e lid- alternativë e qëndrueshme dhe pa mund të ndryshojë, pasi evropia-
hur me monedhën fizike të zonës rreziqe. Banka qendrore kineze po nët mund të vlerësojnë përdori-
së euros. Dhe për shkak se vlera eksperimenton me një renminbi min e-euros për të bërë transfer-
e saj do të mbështetej nga BQE, dixhital, ndërsa Banka e Anglisë ime të shpejta parash me një kosto
nuk do të ishte e paqëndrueshme po shikon mundësinë e nisjes së minimale. Nga ana tjetër, nëse
si monedhat dixhitale private, të saj “Britcoin”. e-euro rezulton të jetë tërheqëse
cilat janë vënë nën vëzhgimin në E ardhme e pasigurt për konsumatorët për shkak të
rritje nga rregullatorët. sigurisë së saj, kjo mund të zbrazë
Një sfidë kryesore për euron bankat tregtare. Si rezultat, BQE
“Ashtu si paraja e gatshme, dixhitale mund të jetë që për- tashmë po paralajmëron se ka të
një euro dixhitale do të ishte një doruesit “do të duhej të bindeshin ngjarë të mbulojë depozitat që
kërkesë e drejtpërdrejtë nga ban- të kalonin në një mënyrë të re pag- individët mund të zotërojnë atje,
ka qendrore dhe për këtë arsye ese që vështirë se ndryshon nga ato duke sugjeruar një prag prej rreth
nuk do të kishte asnjë rrezik, as- ekzistuese,” tha analisti i Deutsche 3,000 € ose të taksojë zotërimet
një rrezik likuiditeti, asnjë rrezik Bank Heike Mai. Megjithatë, kjo mbi një shumë të caktuar.
kredie, asnjë rrezik tregu,” theksoi
Panetta. Bitcoin arriti një rekord
të lartë prej gati $ 65,000 (rreth
55,000 €) në Prill, por që atëherë
ka rënë me rreth 50 për qind,
kryesisht për shkak të një goditje
kineze në tregtinë dhe minierat e
kriptomonedhave. Të ashtuquaj-
turat stabilcoins shihen si më pak
të paqëndrueshme sepse ato janë
të lidhura me monedhat tradicio-
nale si dollari amerikan.

Kjo është, për shembull,
rruga që Facebook ka zgjedhur
për projektin e tij shumë të pri-
tur Diem. Shumë banka të tjera
qendrore po shikojnë gjithashtu
ofrimin e parave të tyre virtuale
të njohura si Valuta Dixhitale të
Bankës Qendrore (CBDC) si një

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 35

LUFTA TREGTARE

Tensionet Rusi-BE “hedhin në
erë” eksportet franceze

EDEL STRAZIMIRI

Shampanja dhe Prosseco tashmë një çështje gjeopolitike

Tensionet diplomatike Franca prodhon 231 milion shishe shampanjë në vit,
midis Rusisë dhe Bash- nga e cila merr rreth 2.6 miliardë euro vetëm eksporte.
kimit Europian kanë Rusia merr midis 2 dhe 3% të këtij prodhimi dhe
‘hedhur në erë’ eksportet franceze shampanja franceze përbën 13% të verërave të gazuara
të shampanjës në Federatë. Presi- totale të importuara nga vendi çdo vit
denti Vladimir Putin ka nënsh-
kruar një ligj që do të autorizojë gjitha sanksionet tregtare të ven- prodhimi dhe shampanja franceze
përdorimin e emrit “shampanjë” dosura ndaj produkteve të tjera përbën 13% të verërave të gazuara
(шампанское në cirilikë) për të ushqimore në vend. Franca prod- totale të importuara nga vendi
treguar verëra ekskluzivisht me hon 231 milion shishe shampanjë çdo vit. Prandaj nuk përmenden
gaz të prodhuara në Rusi, duke në vit, nga e cila merr rreth 2.6 shifra shumë të larta për Francën,
hequr të gjitha verërat e huaja të miliardë euro vetëm eksporte. Ru- veçanërisht kur krahasohet me 21
etiketuara në këtë mënyrë nga sia merr midis 2 dhe 3% të këtij milion shishe të blera çdo vit nga
tregu. Lajmi shkaktoi disa pro-
testa në Francë, por ai mund të
gëzojë prodhuesit italianë të verës
me gaz, të cilët janë falur nga të

36 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

KURIOZITET

Sa rrush nevojitet për të prodhuar një shishe verë?

Për të llogaritur se sa rrush tra, e ndarë në 12 shishe 0.75 litra se- e lokaleve mund të llogaritnin më
ju nevojitet për të marrë cila.Sipas një teorie tjetër, megjithatë, lehtë se sa shishe do t’u shërbenin
një shishe verë, së pari duhet të kjo njësi e veçantë e matjes përdoret klientëve bazuar në numrin e tyre.
ktheheni se pse shishet pothu- sepse një shishe 0.75 cl përmban Zgjedhja e qelqit daton në shek-
ajse të gjitha kanë një kapacitet saktësisht 6 gota prej 125 ml të për- ullin e tetëmbëdhjetë, kur filloi të
prej 75 cl ...Një shishe verë 0.75 dorura në taverna. Në këtë mënyrë kuptohej rëndësia për shijen e rua-
litra (madhësia më e zakonshme) mikpritësit ose pronarët e tavernave jtjes së verës në këtë material.
kërkon mesatarisht 1.2 kg rrush.
Ka teori të ndryshme pse përdoret
kjo madhësi shishe. E para është
fizike: duket se gjithçka varej nga
forca e mushkërive të xhamaxhin-
jve të lashtë, të cilët mesatarisht,
me një frymë të vetme, ishin në
gjendje të krijonin shishe të këtij
kapaciteti.
E dyta rrjedh nga tregtia: në
fakt, britanikët, të cilët ende matin
vëllimin me galonë edhe sot, në
lidhje me çështjet e taksave të por-
tit dhe kostot e transportit, konsi-
deruan se një kasë vere mund të
përmbante një maksimum prej 2
galonësh, dhe secila kasë mund të
mbante 12 shishe. 1 galon është e
barabartë me 4.5 litra, 2 galonë 9 li-

Shtetet e Bashkuara dhe 20 të blera ruse me gaz, që nga kohërat e sipas Byrosë, Rusia ka në plan të
nga Mbretëria e Bashkuar. Sido- Bashkimit Sovjetik, dhe që kur zgjerojë tokën e mbjellë me har-
qoftë, ato ende përfaqësojnë një Federata aneksoi në mënyrë të dhi midis Krimesë dhe pellgut të
pjesë të diskrete të tregut të verës paligjshme gadishullin në 2014, lumit Kuban, të vendosura pranë
që Putin dëshiron t’ua shpërndajë Rusia ka investuar shumë në rajon gadishullit, duke synuar një rritje
prodhuesve vendas. si në aspektin e infrastrukturës të paktën 700 hektarësh të korra
ashtu edhe në atë bujqësor. Për deri në 2024.
Strategjia ruse më tepër, sipas asaj që u rapor-
Prandaj, strategjia e Krem- tua nga zyra e Krimesë e verës, Reagimet franceze
në fillim të vitit 2021 prodhimi i Prodhuesit francezë të verës
linit duket se synon më shumë verërave me gaz ruse u ul me një
në inkurajimin e rritjes së tregut të tretën në krahasim me vitin e të komitetit të Champagne u
të brendshëm dhe ringjalljen e kaluar dhe kjo mungesë mund të përgjigjën me përbuzje, duke
prodhimit të verërave me gaz në ketë shtyrë Putin të vendosë të sh- kërkuar që “diplomacia franceze
Krime, sesa në sulmimin e fllus- trëngojë importet për të mbështe- dhe europiane të përpiqen të
kave franceze. Në fakt, Krimea tur prodhuesit vendas. Gjithashtu ndryshojnë këtë ligj të papran-
ka qenë atdheu i shampanjës ueshëm” shkruhet në deklaratën e

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 37

tyre: “Të parandalosh që njerëzit Reagimet e prodhuesve përgjigje të atyre të vendosura nga
e Champagne të përdorin emrin italianë të verës së gazuar, Italia pas aneksimit të paligjshëm
shampanjë është skandaloze”. Në të vlerësuar shumë në Rusi, të Krimesë dhe luftës në Donbass,
të njëjtën kohë, raporton Politico, ishin mjaft të ndryshme. Ukrainë .
mallrat luksoze shumëkombëshe Ata e shohin përplasjen
LVMH, e cila përfshin marka me Francën si një hapje Beteja e Prosek
shampanjë si Veuve Clicquot dhe për eksportet lokale. Rusia Sidoqoftë, kërkesat e Kroacisë
Dom Pérignon, njoftoi se do të është e katërta në mesin e
pezullojë përkohësisht dërgesat e konsumatorëve botërorë të drejt Bashkimit Europian për të
saj në Rusi “për të pasur kohë për prodhimeve italiane njohur verën e ëmbël Prosek si
të vlerësuar pasojat e rregullores një markë e mbrojtur tregtare kër-
së re”. Coldiretti, më shumë se 25 milion cënuan tregun e Prosseco-s. Sipas
shishe ‘shpërthyen’ në Federatë dhe prodhuesve të verës italiane, Prosek
Reagimet italiane Made in Italy përfaqëson 60% të dhe Prosseco kanë dy emra që janë
Reagimet e prodhuesve ital- sektorit të verës me gaz ruse. Moska shumë të ngjashëm dhe mund të
duket se nuk është në gjendje të bëjë krijojnë konfuzion në tregje, ndërsa
ianë të verës së gazuar ishin mjaft pa verën italiane, sektori i vetëm Coldiretti e dënoi atë si një “sulm
të ndryshme, veçanërisht Councco bujqësor i kursyer nga sanksionet ndaj Made in Italy”. Kroacia tashmë
dhe Asti, të vlerësuar shumë në që goditën djathërat, mishrat e ku- kishte kërkuar njohjen e markës në
Rusi, të cilët e shohin përplasjen me ruar dhe produktet e tjera lokale, në 2013, por Italia kishte arritur të bllo-
Francën si një hapje për eksportet konte iniciativën. Veneto u ngrit
lokale. Rusia është tashmë e katërta kundër kërkesës kroate dhe presi-
në mesin e konsumatorëve botërorë denti i rajonit Luca Zaia deklaroi se
të flluskave italiane dhe vetëm “është skandaloze se si Europa lejon
në tremujorin e parë të vitit 2021 këtë lloj procedure”. Tani do të varet
kërkesa për verë të gazuar u rrit me nga Komisioni Europian për të mi-
37%. Vetëm vitin e kaluar, raporton ratuar njohjen ose jo. (Wired)

38 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

MJEDISI

Prodhuesit e mëdhenj të mbetjeve

EDEL STRAZIMIRI

A duhet të tatohen supermarketet për mbeturinat e ushqimeve që krijojnë?!

Aktivisti mbeturinave të një çështje komplekse, ajo po trajto- elet e tyre fitimprurëse të biznesit,
ushqimit, Matt Home- het në mënyrë joracionale. Ndërsa ndërsa konsumatorët thjesht po i
wood nga Danimar- raportet kryesore si Programi i nxjerrin pagat e tyre nga dritarja
ka, shprehet se për të ekspozuar Kombeve të Bashkuara për Mje- kur humbin ushqim në shtëpi. Kur
praktikat tronditëse të biznesit të disin 2021 Indeksi i Mbeturinave personi mesatar mendon për ‘mb-
shitësve me pakicë ai futet edhe të Ushqimit citojnë supermarketet eturinat e ushqimit’, ata me siguri
brenda plehrave për të gjetur prova si pjesë e problemit, faji më i madh mendojnë për disa mollë të kalbura
konkrete. Që nga fillimi i faqes së tij i ngarkohet derës së konsumatorit. të shtrira në një grumbull plehrash.
në Instagram, An Urvest Harvester, Megjithatë, mbeturinat ushqimore Ajo që ata me siguri nuk mendojnë
në vitin 2019, ai ka parë të gjitha të zinxhirit tregtar të furnizimit janë është: 157 pako proshutë, 900 vaska
llojet e prodhimeve të hedhura, nga një çështje krejtësisht e veçantë dhe me krem l​​ope, 800 vezë, 300 tuba
shtresa e grumbuj buke deri tek fru- padyshim shumë më e madhe. Kjo majoneze, 300 litra qumësht lope,
ta dhe perime të pacenuara të cilat është për shkak se kompanitë futin 180 qese kafeje, 1000 euro djathë. E
nuk duhej të ishin hedhur kurrë. mbeturinat e ushqimit në mod- megjithatë kjo është pikërisht ajo që
Pavarësisht fitimit të një çmimi të
Kombeve të Bashkuara për aktiviz- Ndërsa raportet kryesore si Programi i Kombeve tëA
imin e tij, ai thotw se ende nuk ndi- Bashkuara për Mjedisin 2021 Indeksi i Mbeturinave të
het fitimtar pasi ai vijon të hasi maja Ushqimit citojnë supermarketet si pjesë e problemit,
malesh me mbeturina ushqimore, faji më i madh i ngarkohet konsumatorit, ndonese
në baza ditore. mbeturinat ushqimore të zinxhirit tregtar janë një
çështje e madhe
Zbulimi i sekreteve të pista të su-
permarketeve

Gjatë këtyre dy viteve të fundit,
Matt thotë se ka kuptuar se edhe pse
mbeturinat globale të ushqimit janë

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 39

Shumë aktivistë të Global
North postojnë dëshmi të
përditshme se sa ushqim
i ngrënshëm hidhet
çdo ditë. Kjo epidemi e
mbeturinave të ushqimit
ka ndikime të gjera te
njerëzit dhe planeti. Para
pandemisë COVID-19,
2 miliardë njerëz vuanin
nga pasiguria ushqimore

vërejtur Matt në supermarketet e Me mbeturinat globale të qim në vit. Pra, në bazë të personit,
mia lokale në Kopenhagën. Vetëm ushqimit përgjegjëse për 8 % të një supermarket prodhon 717 herë
në vitin 2021, kam gjetur viç uru- emetimeve të gazrave serrë, or- më shumë mbetje se një danez me-
guajan në plehra në tri raste të ganizata e zgjidhjeve klimatike satar.
veçanta. Distanca midis Montevi- Project Drawdown vlerëson se
deo dhe Kopenhagën është 11.980 ‘Reduktimi i Mbetjeve të Ushq- Sidoqoftë, në mënyrë thelbë-
kilometra. imit’ si zgjidhja më efektive për të sore, shumë më tepër mbeturina
mbajtur ngrohjen globale brenda ushqimore ndodhin më tej në
Në aspektin mjedisor, viçi 2 ° C. zinxhirin e furnizimit, shumica e
është një nga ushqimet më tyre shkaktohen nga mënyra se si
shkatërruese në planet, dhe Gërmimi në mbeturinat ushqi- supermarketet e fuqishme bëjnë
megjithatë është një gjetje shqetë- more të Danimarkës biznes me furnizuesit e tyre. Në
suese e zakonshme në plehrat e Danimarkë, përpunuesit e ushqimit
supermarketeve. Dhe nuk janë Matt vendosi të përqendrohej humbasin 385,000,000 kg ushqim
vetëm supermarketet daneze. në vendin e tij të birësuar, ironiki- çdo vit. Deri në 43 % të këtyre mb-
Shumë aktivistë të bazuara në sht i njohur për ‘qëndrueshmërinë’ eturinave janë ushqime «të shëmtu-
Global North postojnë dëshmi të e tij, pra Danimarka. 2,790 super- ara» që nuk plotësojnë standardet
përditshme se sa ushqim i ngrën- marketet e Danimarkës hedhin e rrepta kozmetike të supermar-
shëm hidhet çdo ditë. Kjo epidemi 96,000,000 kilogramë ushqim në keteve. Këto kritere të sakta janë
e mbeturinave të ushqimit ka ndi- vit (domethënë 230,400,000 vakte), përgjegjëse për pothuajse të gjitha
kime të gjera te njerëzit dhe plan- edhe pse ndërsa të dhënat e shitësve mbeturinat vjetore të ushqimit të
eti. Para pandemisë COVID-19, 2 jepen në baza vullnetare, skepti- 44,000,000 kg të fermerëve. Për sh-
miliardë njerëz vuanin nga pasig- cizmi është rendi i ditës. Meqenëse embull, shitësit me pakicë francezë
uria ushqimore. Raportet e fundit mediat janë kaq të fokusuara në konsiderojnë se çdo patate me për-
të IPCC dhe WWF tregojnë se sigurimin e kompostimit të majave masa më të vogla se 35 mm ose më
krizat e klimës dhe biodiversitetit të karotës, vlen të përmendet se një shumë se 70 mm nuk shiten dhe
po përkeqësohen. qytetar danez hedh dëm 48 kg ush- kështu refuzohen. Këto refuzime

40 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

Transparenca më e madhe në lidhje me raportimin e të
dhënave të mbetjeve ushqimore kërkohet me kontrolle
të verifikuara në mënyrë të pavarur. Strategjitë tepër
të kujdesshme të etiketimit gjithashtu kanë nevojë për
rindërtim

mund të arrijnë në 20 % të të kor- Pra, cilat janë zgjidhjet, atëherë? menaxhimit të aksioneve dhe Apeel
rave të një fermeri. Aktualisht Matt është duke i mban produktet të freskëta për dy
herë më gjatë.
Dhe standardet strikte janë bashkë organizuar një propozim
vetëm një nga pasojat e shumta të qytetar për të kërkuar nga Parla- Qeveria mund të lehtësojë shit-
oligopolit të shitësve. menti danez debatet mbi praktikat jet duke ulur TVSH -në prej 25 %
plaçkitëse të shitësve. Shumica e për mallrat me zbritje.
Pra, si të zgjidhet ky skandal i mbeturinave të ushqimit në super-
madh i supermarketeve? markete po ndodhin sepse çmimet Transparenca më e madhe në
mbahen shumë të larta për një kohë lidhje me raportimin e të dhënave
Le të fillojmë me jo-zgjidhjet. të gjatë në lidhje me datat ligjore të të mbetjeve ushqimore kërkohet me
Modeli i dhurimit bamirës është i ‘skadimit’. Me zbritje më të mëdha kontrolle të verifikuara në mënyrë
gabuar - bankat ushqimore dhe su- dhe më afatgjata, ushqimi ka më të pavarur. Strategjitë tepër të ku-
permarketet sociale WeFood rifitojnë shumë gjasa të shitet në vend që të jdesshme të etiketimit gjithashtu
vetëm 1.8 % të mbeturinave ushqi- përfundojë në kosh. Një taksë e kon- kanë nevojë për rindërtim - një prod-
more të shitësve danezë. siderueshme e mbeturinave të ushq- hues francez i kosit tregoi se 45 ditë
imit do të nxisë supermarketet të in- pas datës së ‘përdorimit të tij’, kosi
Përzierja e mbeturinave të ush- vestojnë në teknologjitë e shumta në përbënte zero rrezik për shëndetin.
qimit në supermarkete dhe varfëria dispozicion për të thjeshtuar opera-
ekonomike nuk ka rezultuar në zgjid- cionet e tyre. Për shembull, mjetet e Një Korrëse Urbane ka bash-
hjen e asnjë prej çështjeve, siç thek- inteligjencës artificiale të Whywaste kuar mijëra njerëz të tronditur nga
sojnë vazhdimisht akademikët dhe përmirësojnë parashikimin, Waste- gjendja e sistemit ushqimor global.
OJQ -të. Shitësit me pakicë përdorin less ofron zgjidhje dinamike të çmi- “Fushata e ardhshme shpresojmë se
aplikacione si Too Good To Go si meve, Gander and Throw No More do t’i rregullojë gjërat, por ne kemi
mjete për larjen e gjelbër, pasi vendo- dixhitalizon produktet me zbritje nevojë për 50,000 nënshkrime deri
sin një kufi në numrin e qeseve të shi- për konsumatorët vendas, barkodet në dhjetor. Pra, shikoni për peti-
tura ditore (afërsisht pesë në ditë në 2D të GS1 përmirësojnë mundësitë e cionin, përhapni fjalën dhe shkoni
një supermarket danez) - pavarësisht të eksploroni plehrat tuaj në super-
sasisë së ushqimit që do të skadojë. markete.”

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 41

SIGURIA

WhatsApp është ende aplika-
cioni më i popullarizuar i me-
sazheve, me dy miliardë për-
dorues. Kompanitë e tjera në
pronësi të Facebook mbledhin
dhe ndajnë edhe më shumë të
dhëna. Politika e privatësisë
e Instagram është pothuajse
identike me atë të Facebook

Privatësia e humbur
në rrjetet sociale

Në fillim të vitit 2021, NEBI XHOMAQI
një ndryshim i politi-
kave të privatësisë të Gjithë të dhënat që WhatsApp dhe Instagram i dërgojnë në Facebook
komunikuara dobët nxiti një eksod
masiv nga WhatsApp në pronësi të mbeten të njëjta. Megjithatë, ndry- WhatsApp me Facebook?
Facebook. Gjatë javës pas njoftimit shimi i politikës dhe reagimi i ashpër Gjërat e para në fillim. What-
e cila pa që WhatsApp të kërkonte rezultuan në sasi të mëdha të të dhë-
nga përdoruesit të pranonin një nave që WhatsApp mund të mbled- sApp nuk e ndan përmbajtjen e bise-
politikë të re ose të fshinin llogaritë hë që nga blerja e tij në Facebook dave tuaja me Facebook dhe kjo nuk
e tyre, shkarkimet e rivalit Signal u nga 2014. Por gjashtë muaj më vonë do të ndryshojë pas përditësimit të
rritën me 35 herë në 8.8 milion duke WhatsApp është ende aplikacioni kushteve të shërbimit. Mesazhet janë
shkaktuar prishjen e serverëve të tij. më i popullarizuar i mesazheve, me private. Mesazhet tuaja-përfshirë fo-
Të tjerët kaluan në Telegram, i cili dy miliardë përdorues. Kompanitë e tot, videot dhe thirrjet-mbrohen nga
u shkarkua 11 milion herë gjatë ja- tjera në pronësi të Facebook mbled- kriptimi nga njëra anë në tjetrën,
vës pas përditësimit të privatësisë. hin dhe ndajnë edhe më shumë të kështu që ato nuk mund të lexohen
Zhurma erdhi pasi miliona njerëz dhëna. Politika e privatësisë e Ins- nga zbatuesit e ligjit ose vetë What-
keqinterpretuan kushtet e reja të tagram është pothuajse identike me sApp. Të dhënat që WhatsApp mund
WhatsApp për të nënkuptuar se më atë të Facebook, dhe të dy mund të të ndajë me Facebook përfshin num-
shumë të dhëna do të ndaheshin shkëmbejnë lirshëm informacion rin tuaj të telefonit dhe emrin e pro-
me ‘prindin’ e saj Facebook. Ky nuk për t’ju shërbyer reklamave. Pra, filit. Për më tepër, informacioni më
ishte rasti: përditësimi i politikës së çfarë të dhënash merr Facebook në i detajuar që qëndron në mesazhin
WhatsApp mbulon mënyrën se si të vërtetë nga WhatsApp dhe Insta- e njohur si meta të dhëna, përfshirë
njerëzit komunikojnë me bizneset, gram, dhe a ka ndonjë mënyrë për kur është dërguar dhe adresën tuaj
dhe të dhënat e ndara me Facebook të kufizuar sasinë e informacionit IP, mund të mblidhen dhe ndahen
të marrë në gjigantin e mediave so- me të ashtuquajturat “kompani të
ciale? Facebook”. BE dhe MB mbrohen nga
Çfarë të dhënash mund të ndajë Rregullorja e Përgjithshme e Mbro-
jtjes së të Dhënave (GDPR) dhe Akti
i Mbrojtjes së të Dhënave, i cili kufi-

42 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

BE dhe MB mbrohen nga Rregullorja e Përgjithshme
e Mbrojtjes së të Dhënave dhe Akti i Mbrojtjes së
të Dhënave, i cili kufizon ndarjen e të dhënave në
këto rajone. WhatsApp pretendon se meta të dhënat
grumbullohen dhe ndahen në BE për qëllime të
caktuara në zbatim të ligjeve

zon ndarjen e të dhënave në këto ra- e të dhënave të WhatsApp mbeten timit nga një skaj”, thotë Zak Doff-
jone. WhatsApp pretendon se meta të errëta. Për shembull, politika e man, CEO i firmës së teknologjisë së
të dhënat grumbullohen dhe nda- privatësisë e WhatsApp përshkruan mbikqyrjes Digital Barriers. “What-
hen në BE për qëllime të caktuara, sesi të dhënat personale të ndara me sApp thotë se Facebook nuk mund
të tilla si nëse udhëzohet ta bëjë këtë Facebook “mund të përfshijnë infor- t’i përdorë këto të dhëna, por biznesi
nga zbatimi i ligjit. Metadata është macione të tjera të identifikuara në mund të minojë biseda për reklama.”
një mjet i vlefshëm për të analizuar Politikën e Privatësisë, ose të marra Pas një vonese fillestare, përditësimi
kontaktet mes njerëzve, thotë Row- pas njoftimit për ju ose bazuar në i kushteve të shërbimit të WhatsApp
enna Fielding, themeluese dhe dre- pëlqimin tuaj”. Sipas GDPR, Face- ka filluar të dalë në nivel global, por
jtoreshë e konsulencës për privatësi- book dhe kompanitë e tij duhet të ai ende mund të lëkundet në BE, ku
në Miss IG Geek. “Kur shikoni të plotësojnë kërkesat e llogaridhënies po përballet me një hetim nga auto-
dhënat meta, rezulton shumë kohë duke ofruar informacion gjithëpërf- ritetet.
që as nuk keni nevojë për përmbajtje shirës dhe të shpjeguar mirë, thotë
mesazhesh, sepse modelet e aktiv- Fielding. Ajo thotë se ajo që po Çfarë të dhënash ndan Instagram
itetit ju tregojnë shumë për dikë. Kjo ndodh me të dhënat nuk është në me Facebook?
nuk është vetëm, ‘X është në telefo- shumë raste e qartë, “është e pamun-
nin e Y’, është ‘X është në telefonin dur të thuhet saktësisht se ku po Instagram ndan shumë të
e Y dhe ata i dërgojnë mesazhe njëri shkojnë të dhënat, gjë që është një dhëna me Facebook. Politika e saj
-tjetrit çdo mbrëmje rreth orës 20:00 problem”. Ndryshimi i intimitetit të e privatësisë përshkruan se si rrjeti
për një orë’. Pastaj mund të filloni të WhatsApp, i cili pavarësisht nga një social “lidh informacion në lidhje
ekstrapoloni përfundimet ose mar- vonesë fillestare ende është duke u me aktivitetet tuaja në produkte dhe
rëdhëniet dhe të ndërtoni grafikë so- shfaqur, mbulon mënyrën se si ko- pajisje të ndryshme të Facebook”
cialë. “ WhatsApp thotë se të dhënat munikoni me bizneset që përdorin për të siguruar një “përvojë më të
ndahen vetëm me Facebook për qël- API -në e tij. Bisedat WhatsApp përshtatur dhe të qëndrueshme”. Për
lime të tilla si parandalimi i spam midis njerëzve dhe bizneseve janë shembull, mund të sugjerojë që të
-it, dhe jo për reklama. Ai nënvizon të koduara nga njëra anë në tjetrën bashkoheni në një grup në Facebook
se WhatsApp nuk i ndan kontaktet ndërsa transmetohen, por pas për- që përfshin njerëz që ndiqni në Ins-
tuaja me Facebook për përdorimin ditësimit të fundit të privatësisë, ato tagram ose komunikoni me të duke
e tij, dhe “nuk ka plane për ta bërë mund të ruhen pasi të merren nga përdorur Messenger. Facebook dhe
këtë”. WhatsApp gjithashtu mohon një biznes duke përdorur një shër- Instagram ndajnë infrastrukturën,
se të dhënat e tij përdoren për të in- bim të pritur në Facebook. “Ndry- sistemet dhe teknologjinë me kom-
formuar algoritmin e Facebook You shimi i politikës së privatësisë u pani të tjera të Facebook. Kjo do të
People You. Disa nga shkëmbimet mundëson bizneseve të ruajnë bise- thotë që informacioni i ndarë nga
dat tuaja WhatsApp sapo t’i marrin WhatsApp rreth llogarive që dër-
ato, në serverat e pritur në Face- gojnë spam mund të përdoret për
book, dhe për këtë arsye jashtë krip- të ndërmarrë veprime në Facebook,
Instagram ose Messenger.

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 43

Instagram gjithashtu mund të Kompanitë e Facebook janë të shumta, duke përfshirë
mbledhë vendndodhjen tuaj, ku je- vetë Facebook dhe shërbimin e tij Messenger, si dhe
toni, vendet që vizitoni dhe detaje 91 blerje nga rrjeti social si WhatsApp, Instagram dhe
rreth bizneseve dhe njerëzve që jeni Oculus. Kufizimi i shkëmbimit të të dhënave midis
pranë për të “siguruar, personalizuar Facebook dhe këtyre kompanive është sfidues
dhe përmirësuar produktet e Face-
book”, përfshirë reklamat, për “ju të Hyrjes me Facebook, e cila ju le- fshini WhatsApp ose listat e veçanta
dhe të tjerët”. Megjithatë, pavarësisht jon të bartni informacionin e pro- të kontakteve sipas kontekstit dhe
grumbullimit dhe shpërndarjes së të filit të Facebook në aplikacionet dhe keni një telefon të veçantë pune.
dhënave të dendura, Instagram ka faqet e tjera të internetit. “Kjo shton Asnjëherë mos përdorni asgjë me
më pak kontrolle të privatësisë sesa një fuqi të madhe mbi përvojën tuaj, ‘Furnizim me Facebook’ në të. ” Në
prindi i saj, thotë Jake Moore, spe- besimet dhe ndërveprimet tuaja në të njëjtën kohë, aplikacioni i sigurt
cialist i sigurisë kibernetike në kom- internet,” thotë Fielding. Megjithatë i mesazheve Signal përfiton nga të
paninë e sigurisë ESET. “Instagram ka disa hapa që mund të ndërmer- qenurit në pronësi të Facebook, dhe
ka më pak kontrolle të privatësisë rni për të ndaluar ndarjen e të dhë- sipas etiketave të privatësisë të App
sesa Facebook dhe nuk mund të nd- nave në Facebook në përgjithësi, Store të Apple, nuk ka nevojë për sasi
aloni që shumica e të dhënave tuaja thotë Fielding. “Mos përdorni ap- të mëdha të të dhënave për të funk-
të ndahen midis platformave, por likacione që hyjnë në Facebook, sionuar. “Sinjali është shumë më i
mund të rregulloni se si përdoren mos blini produkte që mbështeten përqendruar në siguri dhe privatësi
informacione të caktuara.” Për sh- në Facebook, përdorni Facebook në si një platformë dhe përputhet më së
embull, thotë ai, Instagram ndan shfletuesin tuaj jo aplikacionin, nëse miri me ofertat e WhatsApp”, thotë
të dhënat e vendndodhjes suaj me duhet. Qëndroni larg Instagramit, Moore.
Facebook por ju mund të frenoni
hyrjen e aplikacionit në vendndod-
hjen tuaj dhe ta kufizoni audiencën
në postimet tuaja në cilësimet tuaja.

Kufizimi i ndarjes së të dhënave
Kompanitë e Facebook janë të

shumta, duke përfshirë vetë Face-
book dhe shërbimin e tij Messenger,
si dhe 91 blerje nga rrjeti social si
WhatsApp, Instagram dhe Oculus.
Kufizimi i shkëmbimit të të dhënave
midis Facebook dhe këtyre kompa-
nive është sfidues, veçanërisht duke
pasur parasysh ndjekjen dhe pro-
filizimin që ndodh midis rrjetit so-
cial dhe faqeve të tjera në internet.
“Çdo faqe në internet, shumica e ap-
likacioneve dhe shitësve me pakicë,
pikat argëtuese dhe ofruesit e shër-
bimeve po i ushqejnë të dhënat tu-
aja në Facebook,” thotë Fielding. Të
paktën pesë milionë faqe në internet
po përdorin gjurmuesit e Facebook
Pixel dhe njerëzit japin më shumë
nga të dhënat e tyre përmes API -së

44 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

RISTITË

Akulli elastik, fibra optike e së ardhmes

EDEL STRAZIMIRI

Materiali i ri është premtues: ai transmeton dritën në mënyrë të përsosur

Imagjinoni një fije të hollë këtë mjedis krijoi një fushë elektrike më pas u kthye siç ishte, sikur asgjë të
akulli që mbështjell dorën si që tërhiqte molekulat e ujit drejt një mos kishte ndodhur. Mikrofibrat e ak-
një byzylyk - e pamundur, gjilpëre tungsteni (lloj metali), ku uji ullit, si mikrofibrat e qelqit, transmeto-
apo jo? Vetëm deri para disa ditësh. kristalizohet në fibra me diametër jnë në mënyrë efikase dritën përgjatë
Limin Tong, një fizikan në Univer- disa mikrometra (një fije floku është gjithë gjatësisë së tyre: kur Tong u për-
sitetin Zhejiang në Kinë, së bashku e trashë rreth 70 mikrometra). poq të dërgonte një rreze të dukshme
me kolegët e tij prodhuan një lloj drite në njërin skaj të filamentit, 99% e
akulli elastik dhe fleksibël që mund “Indi” i akullit nuk u rrit kurrë saj shkoi në skajin e kundërt. Në të ar-
të deformohet si një fije pa u shkër- shumë - më së shumti, ai arriti një dhmen, nëse superfuqitë e akullit kon-
moqur, dhe më pas kthehet lehtë në gjatësi më të vogël se ajo e një qerpi- firmohen, materiali mund të përdoret
pozicionin e tij fillestar. ku - por imazhet me mikroskop me në telekomunikacion.
Për momentin ato janë “mi- rezolucion të lartë konfirmuan se ato
krofibra” akulli, mezi të dukshme ishin kristale të vetme, me atomet e Ai gjithashtu mund të përdoret
me sy të lirë. Por materiali i ri është rregulluar në një mënyrë të tillë sa një për të monitoruar ndotjen: pasi që
premtues: ai transmeton dritën në zgjua bletësh. Ky rregullim perfekt, pa grimcat ndotëse natyrshëm i bashko-
mënyrë të përsosur dhe mund të për- të meta, të çara, të krisura ose atome hen kristaleve të akullit në atmosferë
doret një ditë si një fibër optike, ose të munguara, i bëri mikrofibrat e ak- dhe ndryshojnë mënyrën se si reflek-
për të studiuar ndotjen e ajrit. Për- ullit shumë më fleksibël sesa akulli i tojnë dritën, duke studiuar se si drita
voja na mëson se akulli është i ngurtë rregullt. Kur, me një instrument mik- përhapet në një mikrofibër akulli të
dhe i brishtë, pak a shumë si xhami. roskopik, shkencëtarët u përpoqën të vendosur në një zonë të caktuar, do
Megjithatë, fijet e gjata dhe të holla shtynin filamentin nga një skaj, akulli të jetë e lehtë të gjurmohet shkalla e
qelqi, të tilla si optika me fibra silicë u palos si një copë spageti e gatuar dhe ndotjes në atë qytet.
(“përbërësi” kryesor i qelqit), përku-
len pa probleme. Duke vëzhguar këtë Për momentin ato janë “mikrofibra” akulli, mezi të
veti të qelqit, Tong doli me idenë për dukshme me sy të lirë. Por materiali i ri është premtues:
të hetuar ato të akullit. Por së pari ju ai transmeton dritën në mënyrë të përsosur dhe
duhej të merrnin filamentin më të mund të përdoret një ditë si një fibër optike, ose për të
hollë të mundshëm. Për të bërë fijet studiuar ndotjen e ajrit
e qelqit, shkencëtari pompoi avujt e
ujit në një dhomë të vogël të mbajtur
në një temperaturë prej -50 ° C. Në

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 45

RAJONI

Kosova, 30% më shumë të ardhura doganore këtë vit

Dogana e Kosovës ka mbledhur deri tani 819 mil- të jetë edhe aq real kur ekonomia ka qenë e mbyllur. Mirëpo,
ionë euro ose mbi 30 për qind më shumë se në vi- nëse shikohet me vitin 2019, për atë periudhë, prapë jemi
tin 2020. Përkundër masave shtrënguese për parandalimin 15 për qind më shumë se viti 2019. Kështu që në të gjitha
e përhapjes së COVID-19 nga Qeveria, Dogana parashikon aspektet, ekonomia e Kosovës, jo vetëm Dogana, sepse të
të mbledhë 1.3 miliardë euro deri në fund të vitit. Zëdhë- gjitha të hyrat nuk varen nga Dogana, por nga perspektiva
nësi i Doganës, Adriatik Stavileci deklaron se, në periudhën e gjithmbarshme e ekonomisë janë pozitive dhe trendi ak-
janar-gusht 2021 kanë mbledhur rreth 200 milionë euro më tual, besojmë që deri në fund të këtij viti Dogana do të arrijë
shumë se në të njëjtën periudhë të vitit 2020. “Për momen- rekordin dhe do të kalojmë 1.2 miliardëshin, në 1.3”, thek-
tin që po flasim, ne kemi mbledhë 819 milionë euro, ku në son Stavileci. Shpresëdhënës për ekonominë e vendit pritet
krahasim me vitin e kaluar kur kishim të njëjtën periudhë të jetë edhe rritja e eksporteve me 120% këtë vit, ku deri në
kanë qenë 621 milionë euro ose 31 për qind më shumë. Por, fund të vitit 2021 pritet të arrijnë shumën 650 milionë euro.
viti 2020 ka qenë vit i pandemisë dhe krahasimi nuk mund Mirëpo, sipas Stavilecit krahas saj ka shënuar rritje edhe im-
porti i mallrave nga Serbia viteve të fundit. “Në aspektin e
eksportit, ne presim që ky vit të jetë vit historik për Kosovën
që të kalohen… 650 milionë euro mallra të eksportuara që
konsiderohet një prej zhvillimeve më pozitive… Sivjet kemi
para për dallim nga vitet e fundit një rritje të eksporteve, I
cili nënkupton që produktet e gatshme të cilat përfundojnë
direkt tek konsumatori në të gjitha vendet e ndryshme të
botës, prandaj kjo është ajo që ka ndikuar për më shumë
të hyra për eksportuesit kosovarë. Eksporti i Kosovës është
kryesisht në vendet e BE-së si në Gjermani dhe Zvicër, Bri-
tani e Madhe dhe ShBA. Ka një kohë që ka rritje të impor-
tit nga Serbia, por mund të themi që disa produkte serbe
vetëm se kanë humbur tregun në Kosovë”, pohon ai.

Bursa e Athinës blen 10% të Bursës së Beogradit

Komisioni i Letrave me Vlerë i Serbisë i ka dhë-
në miratimin Bursës së Athinës (ATHEX) për
të blerë 10.24% të aksioneve në kapitalin aksionar të
Bursës së Beogradit (BELEX). Të dy bursat do të bash-
këpunojnë ngushtë me qeverinë serbe drejt zgjerimit të
tregut serb të kapitalit përmes prezantimit të produk-
teve dhe shërbimeve të reja që do të mbështesin rrjed-
hjen e kapitalit, tha Bursa e Beogradit në një deklaratë
për shtyp. “Kjo aleancë është një shtrirje organike e
bashkëpunimit shumëvjeçar të suksesshëm dhe lid-
hjeve gjithnjë e në rritje të biznesit midis ATHEX dhe
BELEX. Për të kontribuar në zhvillimin e qëndrueshëm dit ka vendosur të migrojë aktivitetet e saj tregtare si Op-
të tregut të kapitalit serb ne presim që ky partneritet i erator Tregu në Platformën Tregtare të Bursës së Athinës,
ri strategjik dhe teknologjik të na ndihmojë të rrisim duke zgjeruar likuiditetin dhe shërbimet e Platformës së
infrastruktura e tregut, kapërcimi i ngushticave të in- Përbashkët të Tregtisë. “ATHEX, si një operator tregu dhe
vestimeve, rritja e formimit të kapitalit dhe krijimi i si një kompani publike ka përvojën e nevojshme për të
mundësive të bollshme të investimeve”, tha CEO i BEL- mbështetur BELEX të rrisë tregun e saj të kapitalit përmes
EX, Sinisa Krneta. Në të njëjtën kohë, Bursa e Beogra- kësaj aleance strategjike.

46 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021

Bosnje Hercegovina rrit me 20% eksportin e armëve

Eksportet e armëve të Bosnje Heregovinës u govinës. Pjesa më e madhe e eksporteve në gjashtë muajt
rritën me 20% nga viti në vit, në gjysmën e parë e parë të këtij viti, 30%, ishte drejtuar në SHBA, e ndjekur
të 2021, duke arritur në 131 milion marka (79 milion nga eksportet në Egjipt, 21.77% dhe Republika Çeke,
dollarë/67 milion euro), dhe viti i plotë pritet të jetë po 9.0%. Në të njëjtën periudhë të vitit të kaluar, destina-
aq i suksesshëm sa rekordi para- pandemisë, në vitin cioni kryesor i eksportit ishte Egjipti, duke thithur 32% të
2019, raportuan mediat lokale. Tradicionalisht, mu- eksporteve të përgjithshme të industrisë boshnjake të ar-
nicionet përbënin pjesën më të madhe të eksporteve, mëve, e ndjekur nga Arabia Saudite me 20% dhe Turqia
73.4%, e ndjekur nga eksplozivët me 14.6% të eksporteve me 11.2%. Tregjet e tjera kryesore të eksportit në gjysmën
të përgjithshme të industrisë së armëve, sipas shifrave e parë të 2021 ishin Gjermania, Sllovenia, Afganistani,
nga Dhoma e Tregtisë së Jashtme të Bosnje dhe Herce- Serbia, Zvicra, Kuvajti, Algjeria dhe Bangladeshi. Për in-
dustrinë e armëve të Bosnje Hercegovinës, ky vit pritet
të jetë po aq i suksesshëm sa para-pandemisë 2019, por
sektori ka nevojë për investime dhe azhurnime të kon-
siderueshme për të siguruar rritjen e qëndrueshme të
tij në vitet në vijim, deklaroi sekretari i grupit për prod-
himin e armëve në dhomën e tregtisë së jashtme. Ad-
ela Vukotic-Terek. Në gjashtë muajt e parë të vitit 2021,
importet e armëve të Bosnjës u rritën me 19% në vit në
17.8 milionë marka, me Italinë që kryesonte listën me 1.2
milionë marka eksporte të armëve në vend. Eksportet e
armëve të Bosnjës arritën në 198.5 milion kuna vitin e
kaluar, me 18% më pak se në vitin 2019.

Telekom Srbija futet në tregun e Maqedonisë së Veriut
Telekom Srbija planifikon të krijojë një filial në
Maqedoninë e Veriut dhe të fillojë të ofrojë pjesë e garës për blerjen e T-mobile në shqipëri, e cila
shërbime të telefonisë lëvizëse atje, nrenda fundit të më pas ju shit një grupi bullgar, për të marrë më pas
vitit 2021. Filiali në Maqedoninë e Veriut do të quhet emrin One Communications. Hyrja e një kompanie
Mtel dhe do të fillojë të ofrojë shërbime televizive sateli- shtetërore serbe në tregun e telefonisë lëvizëse, nëj
tore brenda një muaji, tha agjencia e lajmeve Tanjug, sektor i cili shihet me prioritet strategjik për sigurinë
duke cituar drejtorin e përgjithshëm të Telekom Sr- kombëtare, morri shumë kritika në sferën publike dhe
bija, Vladimir Lucic. Telefonia celular dhe shërbimet politike në vendin tonë, duke cuar edhe në dështimin
optike të internetit do të prezantohen deri në fund të e një marrëveshje për blerjen e mundshme.
vitit 2021. “Ne kishim plane për t’u zgjeruar në treg-
jet e Maqedonisë së Veriut dhe Shqipërisë, këto plane
ekzistojnë tashmë prej tre vitesh. Ne u përpoqëm të
hynim në tregun shqiptar duke blerë Telekom Albania
por në fund, ne u ndalëm,” tha Lucic. Telekom Srbija
synon të fitojë prezencë në të gjitha vendet e Ballkanit
Perëndimor, shtoi ai. Vendet e Ballkanit Perëndimor
hoqën së fundmi tarifat e roaming për thirrjet brenda
rajonit. Ambicia e Telkom srbija, një kompani serbe me
kontroll shtëtëor, për t`u bërë pjesë e tregut shqiptar u
ndal rreth 3 vite më parë, kur kompania në fjalë u bë

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 47



SOCIALE

A i ndihmojmë të varfrit
kur u japim para?

Nevoja e madhe për të investuar në reforma strukturore

Meksika, Brazili dhe
Kenia janë shembujt
kryesorë të vendeve që
kanë zbatuar tashmë
programe ambicioze të
të ardhurave të tyre të
garantuara. Edhe SHBA
po eksperimenton më
shumë me pagesat në para
të gatshme për shumicën e
familjeve me fëmijë

Koncepti është i thjeshtë embull, me paketën prej 1.9 trilionë të jetë një mjet efektiv ndihme, nuk
dhe joshës: Jepuni dollarësh qeveria do të japë ndihma besoj se është gjithmonë më i miri.
njerëzve para, dhe i nxir- periodike në para të gatshme për shu- Ka shumë prova se ndihma me para
rni ata nga varfëria. Është një strategji micën e familjeve me fëmijë. të gatshme ka ndikime pozitive në
që po përdoret gjithnjë e më shumë në njerëzit që jetojnë në varfëri, të paktën
vendet me të ardhura më të ulëta, dhe Stokton në Kaliforni – qyteti i parë mesatarisht.
në vendet me të ardhura më të larta në SHBA-së që u dha para të gatshme
për t’i ndihmuar njerëzit e varfër. njerëzve me të ardhura të ulëta – sapo Për shembull, një rishikim i ko-
Organizatat ndërkombëtare si përfundoi një program pilot 2-vjeçar. hëve të fundit i 165 studimeve, zbuloi
Banka Botërore, USAID dhe Kombet Dhe disa kryetarë bashkish në SHBA se ndihma në para të gatshme, tenton
e Bashkuara po financojnë më shumë po përpiqen që të bëjnë të njëjtën gjë, të shtojë shpenzimet për ushqime
projekte, që fokusohen në dhënien e teksa lista e mbështetësve të profilit të dhe mallra të tjerë, ndërsa gjithashtu
parave të gatshme për njerëzit, ndërsa lartë të kësaj skeme ndihme vazhdon përmirëson edhe rezultatet në arsim
organizata bamirëse si “GiveDirectly” të rritet. dhe shëndetin e njerëzve. Autorët e
janë ngritur enkas për të bërë vetëm studimit gjetën pak ose aspak prova
këtë gjë. Pra duket se ekziston një kon- të pasojave të padëshiruara, të tilla si
Meksika, Brazili dhe Kenia janë sensus në rritje, se paraja e gatshme për shembull: njerëzit punojnë më
shembujt kryesorë të vendeve që kanë është mjeti më i mirë në luftën kundër pak sepse kishin të ardhura më të larta
zbatuar tashmë programe ambicioze varfërisë. Por a është vërtet kështu? Si javore.
të të ardhurave të tyre të garantuara. një ekonomist që studion varfërinë
Edhe SHBA po eksperimenton më dhe zhvillimin, unë ia kam kushtuar Në mënyrë të ngjashme, një stu-
shumë me pagesat në para. Për sh- karrierën time hulumtimit të çështjeve dim i bërë publik mbi eksperimentin
të tilla. me të ardhurat bazë në Stokton, që u
dha banorëve të zgjedhur në mënyrë
Ndërsa paraja e gatshme mund

SCAN MAGAZINE GUSHT 2021 49

rastësore 500 dollarë në muaj për ishin vërtet të varfra nuk u zgjodhën. ndikohen nga mënyrat delikate që
2 vjet, zbuloi se pagesat me para të Problemi i shënjestrimit nuk vetë varfëria komprometon vendim-
gatshme stabilizuan të ardhurat e marrjen ekonomike.
marrësve, i ndihmuan ata të gjenin është unik për vendet në zhvillim.
më shumë punë me kohë të plotë, të Për shembull, eksperimenti i Stokton Një problem i fundit është se
reduktonin depresionin dhe ankthin. përkufizonte si të varfër njerëzit që ndihma e drejtpërdrejtë me para të
jetonin në lagje me të ardhura mesa- gatshme nuk lufton problemet struk-
Por kjo nuk do të thotë që paraja tare dhe nën mesataren e qyteti. Një turore – si diskriminimi, qeverisja e
është strategjia më e mirë për të luftuar problem tjetër lidhet direkt me përku- dobët demokratike dhe praktikat e pa-
varfërinë, siç kanë argumentuar disa fizimin e varfërisë, që përcaktohet drejta të tregtisë ndërkombëtare – që e
njerëz, mes tyre kandidati për kryetar si mungesë e mirëqenies në vend të shkaktojnë varfërinë.
për bashkinë e Nju Jorkut, Endrju mungesës së të ardhurave.
Jang. Unë besoj se ekzistojnë disa arsye Sigurisht, paraja e gatshme mund
pse politikë-bërësit duhet t’i shohin Me pak fjalë, dhënia e parave të të ndihmojë disa njerëz, dhe kjo pa
me kujdes këto prova. gatshme nuk përmirëson drejtpërdrejt dyshim që është një konsideratë e
mirëqenien e dikujt. rëndësishme, veçanërisht në situata
Së pari, shpesh është e vështirë të emergjente kur ndihma e menjëher-
identifikosh njerëz që janë në të vërtet Përkundrazi, është një mjet që shme është jetike, si gjatë pandemisë
të varfër dhe kanë nevojë për para, në mund të përdoret për të blerë gjëra, si aktuale. Por nuk ka një qasje të vetme
mënyrë që ndihma në para të mund ushqimi dhe strehimi, që kontribuo- për ta zbutur varfërinë.
t’u jepet njerëzve të duhur. jnë drejtpërdrejt në mirëqenien e tyre.
Edhe nëse të varfrit mund të identi- Vende, komunitete dhe individë
Një studim i fundit shqyrtoi të fikohen me sukses, disa njerëz mund të ndryshëm kanë nevoja unike dhe
dhëna nga 9 vende afrikane nën-Sa- të mos kenë përfitimin e duhur për përballen me pengesa të ndryshme
hariane për të vlerësuar ecurinë e një shkak të problemeve me kthimin e për t’i shpëtuar varfërisë. Ndonjëherë
metode të përbashkët që përdorin parave në përmirësime real të mirëqe- kjo do të thotë të investosh në re-
programet anti-varfëri. Ai zbuloi se nies së tyre. forma strukturore, ndonjëherë do të
rreth gjysma e familjeve të zgjedhura thotë të japësh ndihmë ushqimore
për të zbatuar këtë program nuk ishin Për shembull, njerëzit mund të dhe ndonjëherë edhe pagesa direkte.
të varfra, ndërsa gjysma e familjeve që jenë duke përjetuar probleme të shën- Në përgjithësi, ideja e një konsensusi
detit mendor ose fizik, ose mund të të parave të gatshme humbet fokusin
tek ajo që duhet të jetë kryesorja: Nx-
Vendet, komunitetet dhe individët kanë nevoja unike itja e zhvillimit njerëzor nënkupton
dhe përballen me pengesa të ndryshme për t’i shpëtuar fuqizimin e njerëzve për të marrë ven-
varfërisë. Ndonjëherë kjo do të thotë të investosh në dime për veten e tyre, dhe kjo përfshin
reforma strukturore, ndonjëherë do të thotë të japësh lejimin e tyre për të zgjedhur llojin e
ndihmë ushqimore dhe ndonjëherë edhe pagesa ndihmës që është e përshtatshme për
direkte situatën e tyre. Dhe kur u jepet një
zgjedhje, njerëzit jo gjithmonë zgjed-
hin paratë e gatshme.

/The Atlantic

50 SCAN MAGAZINE GUSHT 2021