Scan Magazine No.92 (Dhjetor 2021)

RAMA 3/Programi qeverisës, një pamje morfologjike FAQE 2112 REVISTË MUJORE PËR FINANCË DHE KULTURË / TETOR 2021 / NR 91 400 LEKË
ÇMIMET/Ari i zi, gjithçka përrreth është në rritje FAQE 2423
BILANCI/Dështimi i ndërmarrjeve publik
FAQE 4 02 5
HISTORI/Ndoc Nikaj, kleriku që shkëlqeu në biznes FAQE 5833
SIGURIA ONLINE/Skema e betejës në mbrojtje
FAQE 655 0



EDITORIAL PO NISIM NJË KAPITULL TË RI? FAQE 5
FAQE 12
RAMA 3 FAQE 23
PROGRAMI QEVERISËS, NJË ZBËRTHIM MORFOLOGJIK FAQE 25
FAQE 30
ÇMIMET FAQE 33
ARI I ZI, GJITHÇKA PËRRRETH ËSHTË NË RRITJE

BILANCI
DËSHTIMI I NDËRMARRJEVE PUBLIKE

BOTIMET
PANDEMIA LARGON SHQIPTARËT EDHE NGA LIBRAT!

HISTORI
NDOC NIKAJ, KLERIKU QË SHKËLQEU NË BIZNES

SIGURIA ONLINE FAQE 50
SKEMA E BETEJËS NË MBROJTJE

SHKENCË FAQE 66
TIRANA MIRËPRET “KRERËT” E NANOTEKNOLOGJISË

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 3

䔀欀漀渀漀洀椀愀 吀 最樀椀琀栀愀 REDAKSIA
䘀椀渀愀渀挀愀 渀 渀樀
䈀愀渀欀愀 攀欀爀愀渀 “Scan Magazine”
Botim i RTV SCAN

Drejtore e përgjithshme
Elvana Hana

Kryeredaktor
Kreshnik Kuçaj

Redaktor
Adi Darsi

Gazetarë
Dorian Koça
Dosti Banushi

Eri Saraçi
Elisabeta Dosku
Elefteria Zguri
Edel Strazimiri

Jenida Vladi
Jolanda Shuaipi

Klevis Llaha
Lidion Kulla
Lorenc Rabeta
Nebi Xhomaqi

Ola Mitre
Roel Korkuti
Saimira Dako
Urim Bajrami

Koncepti artistik
Labinot Çuni
Ana Thano

Faqosje & Design
Elvira Çiraku

Për reklama dhe abonime, kontaktoni:
E-mail: [email protected]
Tel: +355 68 20 118890

Adresa: “A.Moisiu”, ish-Kinostudio, Tiranë.

www.scan-tv.com
REVISTË MUJORE PËR FINANCË DHE KULTURË

/TETOR 2021 /

眀眀眀⸀猀挀愀渀ⴀ琀瘀⸀挀漀洀

Po nisim një kapitull të ri?

ËNga Adi DARSI Zgjidhja e shumëpritur në atë shtetit nuk gërryhet më nga mbylljet e
shtë një dëshirë, por që kohë tashmë është realitet: vak- deyrueshme apo nga nevojat urgjente
ende mbetet një pyetje. sinimi. Të humbësh kohë dhe për subvencione, kanalizmi i energjive
Përgjatë gjithë këtyre mua- energji me debate dhe dyshime në drejtime që i shërbejnë së ardhmes
jve na është dashur të ecim në një ter- të kota për efikasitetin e saj nuk është plotësisht i mundur. Nuk flitet
ren krejt të panjohur. Ky është shkaku do të ishte një zgjidhje e zgjuar. më thjeshtë vetëm për infrastrukturë
që pasiguria mbetet, edhe pse shifrat mënyre po tejkalohet, ose për punë rrugore, edhe pse ajo është një do-
kanë nisur prej kohësh që të përcjellin muajsh diçka e tillë shpresohet të ketë mosdoshmëri. Nuk vihen në dyshim
mesazhe optimiste. Nevoja për të hed- ndodhur. Pa lënë mënjanë kujdesin ndërtimi i spitaleve apo i shkollave.
hur hapa shumë të kujdeshëm është e vazhdueshëm që duhet të tregojmë Nuk duhen thjeshtë ca para që fer-
po aq e madhe, aq më tepër në këtë në ndonjë përkeqësim të papritur të merët të mbjellin apo të mbarështojnë
kohë që po ecim drejt dimrit dhe sjel- situatës, tashmë është koha që paralel më shumë. Duhet qartësi për shumë
lja e pandemisë mund të sjellë nga dita të punohet për të përgatitur ecurinë më tepër.
në ditë situata të pakënëshme e pse jo e ekonomisë në një realitet të ri post-
dhe të vështira. pandemik. Nuk do të ishte luks që Jemi në një kohë kur digjital-
përballë të ardhmes dhe surprizave që izimi është bërë timoni i zhvillimit.
Gjithsesi një ditë do të ketë dritë mund të sjellë ajo të punohet me disa Me këtë optikë të re duhet të shihen
në fund të tunelit. skenarë zhvillimi. dhe ristrukturohen të gjithë zërat e
tjerë të investimeve. Kapitali human
Sezoni turistik që sapo lamë pas Së pari duhet sa më shumë ku- ka qenë gjithmonë përcaktues, por në
ishte shumë më tepër nga se ne pris- jdes në trajtimin e pandemisë. Të qe- këtë kohë ai është shumë më tepër. Na
nim. Pati dyndje të pushuesve nga nët parësor i shëndetit të popullsisë duhen shkolla që përgatisin “shoferët”
jashtë dhe po ashtu edhe turizmi ende nuk ka ndryshuar renditje. Por e ardhshëm të teknologjisë, e cila për-
brenda vendit njohu rritje. Bizneset e tani nuk jemi më në kushtet e një viti ditë e më shumë po përcakton zhvil-
lidhura me pushimet duke filluar nga më parë. Zgjidhja e shumëpritur në limin ekonomik. Energjia jonë më e
kompanitë e transportit ajror, agjen- atë kohë tashmë është realitet: vak- madhe duhet të shkojë në këtë drej-
citë turistike, baret, restorantet dhe sinimi. Të humbësh kohë dhe energji tim, në të kundërt gjithçka tjetër des-
shitjet e tjera me pakicë kanë patur me debate dhe dyshime të kota për tinohet të shkojë dëm.
rritje të konsiderueshme në shifrat e efikasitetin e saj nuk do të ishte një
biznesit. Në gjithë këtë panoramë pa zgjidhje e zgjuar. Por vaksinimi nuk Teknologjia, veç gjithë përfiti-
diskutim një rol kryesor ka luajtur është i vetmi parakusht që shkon meve tjera ka sjellë mundësinë e artë
menaxhimi i situatës nga qeveria. Një në favor të përmirësimit të situatës. për ta luftuar edhe informalitetin me
qasje e guximshme në hapjen e kufin- Tashmë vendi ka një qeveri të re, e shumë më pak harxhim energjie.
jve e alternuar edhe me protokollet e cila nuk ka përse të mos japë impulse Rezultatet e deritanishme të përdor-
sigurisë rezultoi me sukses. të reja shtesë në ekonomi. Qeveria, si imit të saj në këtë drejtim nuk mund
në rastin e turizmit ka në dorë shumë të anashkalohen. Ashtu si në rastin e
E gjitha kjo situatë e ngjalljes së për të bërë. Do të ishte e pafalshme që fiskalizimit të tatimeve mund të bëhet
aktivitetit të biznesit e ka dhënë ndiki- të humbeshin mundësitë e reja që ka edhe për prokurimet publike, kontrol-
min e vet, të dukshëm tashmë, edhe në sjellë beteja më shumë se dyvjeçare lin e shpenzimeve të enteve publike
nivel makroekonomik. Të ardhurat në me Covid-19. Ashtu si për qeverinë qëndrore e lokale etj. Në kushtet kur
buxhetin e shtetit kanë qenë një befasi edhe vetë biznesi duhet të ketë nxjerrë qeveria ka nisur të hedhë hapat e parë,
pozitive. Rritja e arkëtimeve konfir- mësime dhe përfundime për të ndër- sigurisht që pjesa e luanit mbetet për të
mon se nëse nxisim me guxim sektorë tuar plane zhvillimi për kushtet e reja. bërë nga biznesi. Më shumë inisiativë,
të caktuar i gjithë zinxhiri i ekonomisë kreativitet dhe investime në teknologji
impaktohet, aq më tepër pot ë kemi Qeveria pikësëpari do të duhet e digjitalizim përbëjnë shtegun e
parasyshë madhësinë e ekonomisë të qartësojë deri në detaje planet e vetëm nga mund të kalohet. Në mos
sonë. Më sipër janë sjellë dy shenja saj për investimet. Tashmë që arka e ka nisur, një kapitull i ri zhvillimi është
që tregojnë se pandemia në një farë në prag.

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 5



SITUATA FISKALE

Shërimi i buxhetit
nga COVID-19

ELISABETA DOSKU

Rritja e të ardhurave buxhetore dhe mundësia për më shumë investime

Përballja e papërgatitur konsumi, heqja e masave kufizuese, Ekonomia po ringrihet!
me pandeminë Covid-19 hyrja lirshëm në kufi, rritja e qarkul- Sezoni veror ka qenë shpresa
e sprovoi tejmase qever- limit të individëve dhe mallrave,
inë shqiptare duke e çuar arkën e ka bërë që buxheti të mbledhë 324 kryesore për ta bërë ekonominë
shtetit në ditët e saj më të këqija dhe miliardë lekë në 8 periudhën Janar- shqiptarë më vitale dhe në fakt i tillë
borxhin publik në nivelin rekord Gusht 2021, me tejkalim të plnit ka rezultuar. Turistët e huaj, shqip-
të regjistruar ndonjëherë. Dhe viti dhe një rritje prej 53.2 miliard lekë tarët e Kosovës, të Maqedonisë dhe
2020, me gjithë masat financiare të krahasuar me 8-mujorin 2020, duke më gjerë, preferuan Shqipërinë si
ndërmarra nga qeveria për të për- treguar shenja reale të trajektores destinacionin e tyre për pushimet
balluar situatën, për të “shpëtuar” pozitive në të cilën ka hyrë ekono- verore, dhe kësaj radhe edhe për
bizneset dhe qytetarët, u mbyll me mia shqiptare. shkak se në kufi nuk kishte detyrim
bilanc negativ për të dyja palët, si për teste apo karantinë, ndërkohë që
për buxhetin ashtu edhe për sipër- vendet fqinje kishin aktive një sërë
marrjet e qytetarët. Por edhe pse i
parë me skpeticizizëm për shkak se Të dhënat fiskale për 8 muajt e parë të këtij viti
pandemia vijon të jetë aktive, ky vit tregojnë se sezoni turistik, konsumi, heqja e masave
ka marrë kthesën e duhur dhe duket kufizuese, rritja e qarkullimit të mallrave, ka bërë që
se buxheti po shërohet nga Cov- buxheti të mbledhë 324 miliardë lekë në periudhën
id-19 dhe qytetarët e bizneset po e Janar-Gusht 2021, me rritje prej 53.2 miliard lekë
rimarrin veten, duke lënë pas ditët krahasuar me 8-mujorin 2020
e “zeza” dhe duke u ripërshtatur dhe
riintegruar me rregullat e reja. Të
dhënat fiskale për 8 muajt e parë të
këtij viti tregojnë se sezoni turistik,

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 7

Viti 2021 ka qenë një
periudhë e “artë” dhe për
doganat, e cila ka kulmuar
me muajin Gusht. Kështu
në 8-mujor, të ardhurat
doganore, ku përfshihen
të ardhurat nga TVSH
në import, akciza, taksa
doganore dhe renta
minerar u realizuan në
vlerën 119.1 miliardë lekë

masash anticovid. Po ashtu, edhe se 8 mujori i vitit të kaluar, si dhe 2.4 cila ka kulmuar me muajin Gusht.
qytetarët shqiptarë që ndoshta më miliardë lekë, ose 1.5% më shumë se Kështu në 8-mujor, të ardhurat
parë kanë zgjedhur t’i bëjnë pushi- plani i 8 mujorit 2021. Kontributin doganore, ku përfshihen të ardhu-
met jashtë, zgjodhën të qendrojnë dhe rritjen më të madhe e kanë pa- rat nga TVSH në import, akciza,
dhe shpenzojnë në vendin e tyre sur të ardhurat nga TVSH, ku janë taksa doganore dhe renta minerar
po për këto arsye. Kështu, sektori i mbledhur 36.1 miliardë lekë apo 7,2 u realizuan në vlerën 119.1 miliardë
turizmit veçanërisht, ka sjellë rritje miliardë me shumë se e njëjta peri- lekë, 23 miliardë lekë më shumë se 8
të konsumit si dhe lehtësimi i ma- udhë e një viti më parë, të ardhurat mujori 2020, si dhe 9.2 miliardë lekë
save anti-COVID si brenda ven- e mbledhura nga tatimi mbi fitimin ose 8.4% më shumë se plani 2021.
dit dhe në kufi, është përkthyer në u realizuan në masën 21.7 miliardë Por çfarë ka ndikuar më së shumti
perfomacë më të mirë të ekonomisë lekë 4.1 miliardë lekë, më shumë në perfomancën e mirë të doganave,
gjatë kësaj periudhe. Buxheti i shtetit se 8 mujori 2020 dhe tatimi mbi të duke marrë parasysh edhe situatën
ka mbledhur 324 miliardë lekë në 8 ardhurat personale është arkëtuar e vështirë në të cilat ndodhet Shq-
muajt e parë të viti, me një një re- në vlerën 27.2 miliardë lekë, 4.2 ipëria, rajoni dhe e gjithë bota? Sipas
alizim në masën 103% të planit të miliardë lekë më shumë se 8 mujori doganave rritja e të ardhurave është
8-mujorit. Ndërsa krahasuar me një 2020. Taksat nacionale u realizuan ndikuar në masën 78% nga rritja e
vit më parë të adhurat kanë rritje në masën 25.2 miliardë lekë, 23% sasive të importit dhe në masën 22%
prej 53.2 miliard lekë. Një rritje të më shumë se 8 mujori 2020. Peshën nga rritja e çmimeve, ndërsa thek-
konsiderueshme kanë pasur edhe të më të madhe në të ardhurat e taksës sohet se rritja e çmimeve në totalin
ardhurat nga tatimet. Konkretisht, nacionale e zë taksa e qarkullimit e saj është amortizuar nga rënia e
të ardhurat tatimore ku përfshihen rrugor me 52.1% të totalit të taksës kursit të këmbimit me efekt negativ
të ardhurat nga TVSH neto në vend, nacionale, e cila gjatë 8 mujorit 2021 rreth 2 miliardë lekë. Ndikimin më
tatimi mbi fitimin, tatimi mbi të ar- ka pësuar rritje me 17% krahasuar të madhe  ka pasur TVSH, me një
dhurat personale, taksat nacionale me të njëjtën periudhë të vitit 2020. rritje prej 17.1 mld lekë më shumë, e
dhe kontributet e mbledhura nga Doganat në “top formë” cila vjen për shkak të rritjes së kon-
DPT), për 8 mujorin 2021 u reali- sumit, çmimeve, importeve të mall-
zuan në masën 162.7 miliardë lekë, Viti 2021 ka qenë një peri- rave, e ndjekur nga akciza me 5.2
21.1 miliardë ose 14.9% më shumë udhë e “artë” dhe për doganat, e miliardë lekë.  Sa i takon karburan-

8 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

Të punësuarit në sektorin privat dhe publik derdhën
afro 72.4 miliardë lekë kontribute të sigurimeve
shoqërore dhe shëndetësore në 8 muajt e parë të vitit,
ku masa për çdo të punësuar përcaktohet nga niveli i
pagës. Shifra ka një rritje të konsiderueshme në raport
me 8-mujorin 2020

teve, në 8 mujorin 2021 regjistrohet me burim brenda apo jashte Shqi- periudhe u mblodhën 63.4 miliardë
sasia më e madhe e zhdoganuar në 6 perise  në shumën 2 milionë lekë lekë. Ajo që duhet theksuar është se
vitet e fundit, në afro 424 mijë ton. për të plotësuar Deklaratën Indi- viti 2020 ishte tejet problematik për
viduale të të Ardhurave Personale, qytetarët, ku për shkak të masave ku-
Të dypunësuarit paguan me regji- pjesë e detyrimit për këtë tatim u fizuese anti-covid, mbylljes totale të
min e ri bënë edhe individët e punesuar ne ekonomisë dhe një kategorie të gjerë
me shume se nje njesi ekonomike biznesesh për një periudhë kohe,
Pavarësisht periudhës së pan- pavarësisht shumes vjetore te te shumë të punësuar humbën vendet
demisë dhe vështirësive ekonomike ardhurave. Dhe duket se tatimi i e punës si rrjedhojë e pamundë-
me të cilat janë përballur bizneset mbledhur nga të dy punësuarit, ka sisë së bizneseve për t’i paguar dhe
dhe qytetarët, tatimi mbi të ardhu- rritur ndjshëm perfomancën. Po u trajtuan me pagën e luftës. Rritja
rat personale për periudhën Janar- ashtu, ndikim kanë dhënë edhe të e të ardhurave gjatë këtij vitit është
Gusht të këtij viti është mbledhur në ardhurat nga tatimi mbi dividentin një shenjë e mirë për rigjallërimin e
nivelin 18.1 për qind më shumë në dhe aksionet  me rritje 53% kraha- punësimit dhe lëniën pas të situatës
8 mujorin 2020. Sipas të dhënave të suar me 8-mujorin e vitit 2020. së krijuar ndaj COVID-19, gjë që
Ministrisë së Financave, tatimi mbi konfirmohej dhe nga shifrat e IN-
të ardhurat personale është arkëtuar 90 mln usd me shumë kontribute STAT, në uljen e shkallës së papunë-
në vlerën 27.2 miliardë lekë, apo 4.2 Të punësuarit në sektorin privat sisë në 11.6 për qind në tremujorin e
miliardë lekë më shumë se 8 mujori dytë të vitit dhe rritjen e punësimit.
2020, si dhe 624 milionë ose 2.3% dhe në administratën shtetërore Ndërkohë ndikim në të ardhura ka
më shumë se plani 8 mujor i 2021. kanë derdhur afro 72.4 miliardë lekë edhe nga rritja e pagës minimale në
Ndikim të rëndësishëm në këtë zë kontribute të sigurimeve shoqërore 30 mije lekë çka ka shtuar detyrimin
kanë pasur të ardhurat nga tatimi dhe shëndetësore në 8 muajt e parë në pagesën e sigurimeve shoqërore.
mbi deklaratën individuale vjetore të vitit, ku masa për çdo të punësuar Nga ana tjetër vetëm në gjysmën e
të të ardhurave me rritje 100% kra- përcaktohet nga niveli i pagës. Shi- parë të vitit, 55 mijë qytetarë janë
hasuar me 8-mujorin e vitit 2020. fra ka një rritje të konsiderueshme punësuar sërsh, duke u futur në ske-
Ku gjatë këtij vitit, përpos detyrimit në raport me 8-mujorin 2020, prej mën e sigurimeve shoqërore, pas
që kishin individët rezidente te cilet 9 miliardë lekësh apo 90 milionë probleme dhe shkurtimeve masive
realizojne te ardhura vjetore bruto dollarësh, ku në total gjatë kësaj

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 9

gjatë viti 2020 për shkak të kufizime Buxheti i shtetit rriti në 8 muaj, 55.2 miliardë lekë nga
prej pandemisë COVID-19. ndjeshëm shpenzimet në 8 50.4 miliardë lekë që u paguan në
muajt e parë të vitit, kraha- të njëjtën periudhë të një viti më
Bashkitë “marrin në dorë” finan- suar më të njëjtën periudhë parë, me një rritje prej 4.8 miliardë
cat të 2020-ës. Sipa streguesve lekë. Ndërkohë që 3.3 miliardë lekë
të Ministrisë së Fianncave, më shumë janë paguar për interesa
Ky vit ka rezulultuar i mbarë shpenzimet totale në 8 mujor për shkak të rritjes së borxhit pub-
edhe për njësitë e qeverisjes ven- ishin 355.3 miliardë lekë, me lik, ndërsa me 4.7 miliardë lekë
dore. Pushteti vendor duket se ka një rritje prej 31.1 miliardë janë rritur shpenzimet operative
nisur ta marrë veten nga pandemia, lekësh nga e njëjta periudhë dhe të mirëmbajtjes. Po ashtu një
ku një sërë taksash që i takonin vitit vitit të kaluar shumë e konsiderueshme në rritje
2020 u shtyn për t’i ardhur në ndi- kësaj periudhe janë mbledhur afro prej 15.6 miliardë lekësh ka shkuar
hmë bizneseve dhe qyetarëve në 4.5 miliardë lekë. Ndërsa të ardhurat për shpenzime të sigurimeve
kushtete vështirësisë ekonomike nga taksa mbi biznesin e vogël kanë shoqërore, që mbulojnë gropën në
që po përjetonin. Sipas të dhënave pësuar një rënie të lehtë, thuajse të pensione por edhe pagesat e lejeve
zyrtare nga financat, të ardhurat e pakonsiderueshme, ku janë akumu- të lindjeve, si dhe për sigurime
61 bashkive në vend janë rritur me luar afro 345 milionë lekë. shëndetësore. Nga ana tjetër, in-
rreth 35 mln USD në 8 muajt e parë vestimet janë rritur me vetëm 1.8
të vitit, krahasuar me të njëjtën peri- Sa para’ u shpenzuan? miliardë lekë, duke u regjistruar
udhë të një viti më parë. Konkre- Buxheti i shtetit rriti ndjeshëm në 43.6 miliardë lekë. Në raport
tisht në periudhën Janar-Gusht me planin e këtij viti shpenzimet
2021, vendorët mblodhën afro 18.4 shpenzimet në 8 muajt e parë të e përgjithshme janë realizuar në
miliardë lekë, nga 14.9 që u akumu- vitit, krhasuar më të njëjtën peri- masën 94.9 përqind. Shpenzimet
luan në 8-mujorin 2020. Referuar udhë të 2020-ës. Sipa streguesve korente dhe ato kapitale, për peri-
zërave, rritjen më të madhe e kanë zyrtare të Ministrisë së Fianncave, udhën 8 mujore, kanë shënuar një
taksat lokale me rreth 2.6 miliardë shpenzimet totale në 8 mujor u realizim respektivisht në masën 99
lekë. Konkretisht në Janar-Gusht regjistruan në afro 355.3 miliardë përqind dhe 60 përqind të planit
2021 janë mbledhur 13.6 mld lekë lekë , me një rritje prej 31.1 mili- të periudhës. Niveli i deficitit për
nga 11 miliardë që u mblodhën në ardë lekësh nga periudhë Janar- periudhën 8 mujore të vitit 2021
8-mujorin 2020. Kjo perfomancë ka Gusht e viti të kaluar. Po të analizo- rezultoi në rreth 31.06 miliard
të bëjë me mbledhjen e detyrime- jmë shifrat më në detaj, vihet re se LEK, ose 22.07 miliard LEK më
ve të pezulluara vitin e kaluar për kapërcimin më të madh e kanë pa- pak se e njëjta periudhë e një viti
shkak të masave kufizuese të marra sur shpenzimet korrente, me 25.5 më parë. Për periudhën 8 mujore
ndaj COVID-19. Po ashtu, të ard- miliardë lekë më shumë. Vetëm niveli i deficitit rezulton 51.9 përq-
hurat nga taksa mbi pasurinë ka pa- për pagat e personelit të admin- ind e planit të periudhës prej rreth
sur perfomancë pozitive, me rreth istratës publike dhe kontributet e 59.8 miliard lek
1 miliardë lekë më shumë, ku gjatë sigurimeve shoqërore janë paguar

10 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

PERFORMANCA

Rritja e të ardhurave
mbetet brenda
parashikimeve buxhetore,
përsëri në fund të vitit
mendoj që do të kemi
mosrealizime modeste,
shkalla e realizimit do të
jetë poshtë objektivit

Xhepa: Ekonomia, kthim drejt normalitetit

Eksperti Selami Xhepa e sheh performancën e ekonomisë në 8 muajt e parë të vitit si kthim në normalitet,
ndërsa shpehet se borxhi publik i lartë do të vijojë të jetë kërcënim

Selami mendoj që këto janë trende afatsh- brenda parashikimeve buxhe-
Xhepa kurtra të cilat maskojnë probleme tore, përsëri në fund të vitit men-
të brendshme strukturore që ka doj që do të kemi mosrealizime
Si i përktheni treguesit finan- ekonomia, të cilat diktojnë ritmet e modeste, shkalla e realizimit do të
ciar të e 8-mujorit? ulëta të rritjes ekonomike në vazh- jetë poshtë objektivit. Program i
dimësi, pavarësisht se ekonomia qeverisë për huamarrjen vijon të
Duket që realizmi i planit të po i rikthehet normalitet, ritmet e mbetet shqetësim serioz për sta-
ardhurave për të dhënat e këtij viti, rritjes do të jenë problematike nëse bilitetin e financiave publike. Qe-
ka një rikthim të ekonomisë drejt ekonomia nuk zgjeron kapacitetin veria ka parashikuar të marrë një
normalitetit, pra është rikuperuar e saj prodhues qoftë në investimet tjetër borxh në fund të vitit duke
rënia që ka ndodhur gjatë vitit 2020 e brendshme, vendase apo të huaja. e rritur nivelin e borxhit publik në
dhe rritja është impresionisuese jo nivele kërcënuese. Në afatgjatë ne
vetëm në raport me 2020-ën por Çfarë ka ndikuar në këtë nuk kemi rritur kapacitetin e eko-
edhe me vitet përpara krizës. Kjo rigjenerim të ekonomisë? nomisë për të gjeneruar më shumë
do të thotë që aktiviteti ekonomik të ardhura, sepse nëse e shikojmë
vazhdon të normalizohet dhe statis- Rikthim në normalitet, vendet në rapot me PBB-në niveli i të ar-
tikat e tregtisë së jashtme e mbësh- e punës të humbura janë rikthyer, dhurave mbetet në staniacion në
tesin këtë argument, eksportet konsumi po rikthehet drejt niveleve rreth 28 për qind të PBB. Kjo është
dhe importet kanë pasur një rritje të veta normale, aktiviteti investues kërcenuese sepse në këtë nivel të
mjaftë të lartë, çka do të thotë që mendoj që është jo shumë dinamik, ardhurash mundësitë e vendit për
Shoqëria dhe ekonomia po i rik- pasi rritja e kredisë në ekonomi është të ndërmarrë politika më të rëndë-
thehen normalitetit. Megjithatë, e dobët. Pra është një lloj mbushje e sishme sociasle dhe për të mbështe-
gropës që është krijuar nga mbyllja tur programe investimesh janë
ekonomike dhe ky është normaliteti shumë të kufizuara, gjë që ka ndi-
në të cilën po kthehemi. kuar në rritjen e borxhit në nivele
që po shndërrohen në kërcënim
Në këto kushte, si ndikon kjo për të ardhmen e ekonomisë.
përfomancë në lidhje me borxhin
publik?

Rritja e të ardhurave mbetet

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 11

RAMA 3

Programi qeverisës i
“zbërthyer” fjalë për fjalë

Programi qeverisës i një ROEL KORKUTI
mazhorance në fillim
të mandatit të saj është Dominojnë fjalët ekonomi, shëndetësi, turizëm, “harrohet” industria,
dokumenti më i rëndësishëm mbi bujqësia, studentët e pronat
të cilin do të bazohet qeverisja
4-vjeçare. Tashmë, shumica e man- “Morfologjia” e programit ton të jetë ajo më e përdorura? Shq-
datuar nga zgjedhjet e 25 prillit, me E nisim këtë analizë me 10 ipëria! Plot 142 herë. Ndiqet nga
Kryeministër Edi Ramën e ka bërë “ekonomia”, 57 herë, “shëndetësia”
publik këtë dokument. “Scan Intel- fjalët më të përdorura në programin 49 herë, “qytetar” 41 herë dhe “tur-
ligence Unit” ka vendosur ta anal- qeverisës të mazhorancës. Në lloga- izmi” 39 herë. Lista e 10 fjalëve më
izojë në një aspekt tjetër përbërjen ritje janë marrë bazët e fjalës, pra të të përdorura në programin e ri vi-
e tij, duke parë se si janë përdorur gjitha trajtat dhe kohët e saj, brenda jon me “biznes”, “paga”, “investim”,
fjalët, cilat më shumë e cilat më pak, të njëjtit kontekst. Cila fjalë rezul-
me qëllimin për të kuptuar sadopak
vëmendjen e politikave qeverisëse Scan Intelligence Unit” ka vendosur ta analizojë në
të 4-vjeçarit të ri. Nga përpunimi i një aspekt tjetër përbërjen e tij, duke parë se si janë
të dhënave janë eleminuar nga pro- përdorur fjalët, cilat më shumë e cilat më pak, me
grami fjalë lidhëse, ndajfolje, etj. qëllimin për të kuptuar sadopak vëmendjen e politikave
qeverisëse të 4-vjeçarit të ri

12 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

Fjala “fermer” përdoret vetëm 2 herë, ndërsa
“bujqësia” 6 herë, paçka se bëhet fjalë për një prej
shtyllave kryesore të ekonomisë shqiptare. Edhe
“agro-turizmi”, një prej drejtimeve që ka marrë më
shumë vëmendje gjatë viteve të fundit, përmendet
vetëm 4 herë

“zhvillim” dhe “infrastructure”. dhe e dyta vetëm 11 herë. Fjala e herë.
Ndër 10 fjalët më të përdorura, 6 “ardhme” ndërkohë përmendet Fjala “fermer” përdoret vetëm
prej tyre kanë lidhje të drejtpërdre- vetëm 13 herë.
jtë me ekonominë. Dhjetë fjalët e 2 herë, ndërsa “bujqësia” 6 herë, pa-
para, të renditura sipas frekuencës Disa fjalë të tjera që bien në sy çka se bëhet fjalë për një prej shtyl-
së përdorimit janë fjalët më të për- nga përpunimi i të dhënave janë lave kryesore të ekonomisë shqip-
dorura në tekstin e dokumentit, me edhe: “falas”, plot 17 herë, “reforma”, tare. Edhe “agro-turizmi”, një prej
përjashtim të lidhësave, ndajfoljeve, 26 herë, “inovacion”, vetëm 7 herë, drejtimeve që ka marrë më shumë
foljeve. Ndërkohë, më poshtë do të apo “mjedis”, sërish 7 herë. Mjedisi vëmendje gjatë viteve të fundit,
shohim frekuencën e përdorimit të morri një vëmendje të veçantë nga përmendet vetëm 4 herë. “Pen-
disa fjalëve kyçe, në pamundësi për kryeministri Rama në fjalën e tij në sion” apo “pensionist” përmenden
të paraqitur grafikisht të gjitha fjalët seancën parlamentare të prezan- 14 herë, ndërkohë që duket se fjala
e përdorura në tekst. timit të programit qeverisës. Fjala “pronë/pronar” thuajse është zhdu-
“industri” ndërkohë nuk përmen- kur nga programi, duke u përmen-
Diçka tjetër që bie në sy nga det qoftë një herë të vetme. dur vetëm 2 herë.
kjo analizë është fakti se, viti “2013”
është përdorur ekzaktësisht sa viti Në harresë Sa i përket arsimit si sektor,
“2022”, plot 24 herë secili numër, Fjala “opozitë” përmendet zero fjala arsim në vetvete përmendet
paçka se mazhoranca është në 23 herë, por fjalët student/studim,
mandatin e 3-të qeverisës. Për të herë, ndërsa fjala bashkëpunim vetëm 9 herë. Në drejtim të shën-
kuptuar peshën e së ardhmes dhe 12 herë, asnjëherë në kontesktin detësisë, e përmendur plot 49 herë
të shkuarës në këtë program, të e bashkëpunimit me pakicën. Një si e tillë, vëmë re edhe përdorimin e
shohim edhe foljet “ishte” me “do të tjetër detaj që bie në sy është për- fjalës “pandemi”, 21 herë apo “covid”,
jetë”, ku e para përmendet 16 herë dorimi i fjalës “integrim” vetëm 4 3 herë. Fjala “rindërtim” ndërkohë
herë dhe i “Ballkanit të Hapur” 3 është përmendur vetëm 8 herë.

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 13

FJALA E EKSPERTIT

Investimet në
infrastrukturën për rritje
të novacionit teknologjik,
edukimi dhe kulturimi
i taksapaguesve janë
çelësat jetikë që mund të
hapin “dyer” të reja në
shfrytëzimin e ekonomisë
joformale për rritjen
ekonomike

Për një qasje të ekuilibruar
në betejën me informalitetin

Ekonomia joformale ve- EDUART GJOKUTAJ
pron si një frenues i
qëndrueshmërisë eko- Madhësia e informalitetit ndikon në mënyrë kritike në zhvillimin cilë-
nomike. Arsyeja pse e përmendim sor të ekonomisë
lidhet me faktin, që qeveria dhe
gjithë politikëbërësit duhet realisht për rritje të novacionit teknologjik, veçuar, e tillë që mundet të funk-
të organizohen si front i madh me edukimi dhe kulturimi i taksap- sionojë e shkëputur nga konteksti
objektiva të arritshme. Kjo është aguesve janë çelësat jetikë që mund i përgjithshëm dhe historiku i të
puna dhe përgjegjësia e gjithë fak- të hapin “dyer” të reja në shfrytëzi- bërit ekonomi në këto 30 vite. Lufta
torit politik dhe jo fjalët. Janë ata min e ekonomisë joformale për ndaj informalitetit është edhe luftë
që duhet të gjejnë dhe adresojnë rritjen ekonomike. Megjithëse ndaj korrupsionit, ndaj pabarazisë
zgjidhjet për problemet e mbartu- rritja ekonomike është një funk- sociale dhe ndaj mentalitetit për
ra dhe ato të reja të informalitetit, sion i akumulimit të kapitalit dhe moszbatimin e ligjeve.
që në fund të fundit është pasojë e përparimit në teknologji, njohja
mangësive strukturore sistemike të e teknologjisë dhe përdorimi ma- Në këtë këndvështrim, kup-
ekonomisë shqiptare.  siv i saj veprojnë si një kontribut i timi i nxitësve dhe pasojave të in-
Investimet në infrastrukturën mangët, pasi informaliteti kërkon formalitetit është thelbësor për zh-
të luftohet me shumë më tepër se villimin e qëndrueshëm ekonomik
këto masa që janë angazhuar deri dhe gjithëpërfshirës. Madhësia e
më sot. Kufizimi dhe izolimi i informalitetit ndikon në mënyrë
përhapjes së ekonomisë joformale kritike me mënyrën se si zhvillo-
nuk duhet perceptuar si një luftë e het shpejt dhe cilësisht ekonomia
e vendit, se sa shpejt mundet të

14 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

Bizneset e vogla, që kanë në boshtin e veprimtarisë së
tyre informalitetin duket se kanë tendencë të mbeten
të vogla dhe për vite të tëra pas 2021, duke ruajtur
produktivitetin e ulët dhe qasjen e kufizuar në atë
treg të brendshëm financiar që ka problemet e veta të
ekzistencës

reduktohet varfëria dhe pabara- kalitetit, në Shqipëri ka segmente të arkëtimeve nga kufizimi i infor-
zia sociale, ku një peshë të qenë- aktivitetesh dhe të ardhura indi- malitetit dhe mundësisë për të bërë
sishme në këtë të fundit mban vidësh që janë peng i ekonomisë evazion lehtësisht).
edhe pabarazia gjinore. joformale.
Punonjësit e pakualifikuar
Ndërsa një pjesë e larmishme Në rastet e aksioneve të qe- të aktiviteteve joformale ka më
individësh dhe biznesesh vepro- verisë (me seri apo sezonalë) ato shumë gjasa të vijojnë të jenë pjesë
jnë informalisht, pjesa kryesore janë kufizuar përkohësisht, por e një standardi jetese afër nivelit të
e të gjithë investimeve dhe të ar- çdo herë kanë tendencë që të gjal- varfërisë dhe si duket ende nuk ka
dhurave të tyre janë në terren të lërohen duke shfrytëzuar terrenin një vizion se si ata të fitojnë paga
pasigurt, jo përmes zgjedhjes, por e vështirë të moszbatimit të ligjit më të larta, përtej premtimit për
për shkak të mungesës së mundë- në të cilin çapitet ekonomia jonë. rritje të pagës minimale. Punon-
sive në sektorin formal. Kjo ka jësve në Shqipëri u mungon mbro-
patur dhe vijon të ketë pasoja të Bizneset e vogla, që kanë në jtja sociale e denjë për të jetuar si
rëndësishme ekonomike në ecjen e boshtin e veprimtarisë së tyre in- qytetarë të lirë dhe mundësitë për
çrregullt të vendit drejt ekonomisë formalitetin duket se kanë ten- të ndryshuar kjo situatë nuk duket
konkurruese dhe punës së denjë dencë të mbeten të vogla dhe për se shkojnë përtej disa politikave,
për të mirëpritur investime serioze vite të tëra pas 2021, duke ruajtur që e kanë ndikimin jo më shumë
dhe në funksion të qëndruesh- produktivitetin e ulët dhe qasjen e se çfarë kemi përjetuar gjithë këto
mërisë së ekonomisë formale. kufizuar në atë treg të brendshëm vite.
financiar që ka problemet e veta të
Por, në fakt është realisht keq ekzistencës dhe konsolidimit drejt Informaliteti ende nuk kup-
problemi i informalitetit apo është të ardhmes. Gjithashtu, bizneset e tohet se ka një lidhje të afërt me
i orientuar keq parashtrimi i men- vogla duket se nuk po kontribuo- pabarazinë gjinore. Në nivel kom-
dimeve dhe komenteve nga ana jnë në bazën e tatimeve më krye- bëtar, duket se pjesa dërrmuese
jonë? sore, më së shumti për shkak të e grave të punësuara punojnë në
politikës fiskale të lëvizshme me sektorin joformal (përfshirë edhe
Nisur nga konkluzionet dhe administrimin e çorientuar dhe sektorin e bujqësisë) dhe ka gjasa
analizat e shumë studiuesve dhe që ecin sipas modelit “tjetër shk- të vijojnë të jenë në kategoritë më
specialistëve të ekonomisë dhe fis- ruhet e tjetër kërkohet” duke priv- të pasigurta dhe me pagat më të
uar në fakt vetveten (qeverinë) ulëta të punësimit joformal.
për të ofruar shpejt dhe efektivisht
ato shërbime bazë që u nevojiten Edhe pse ka mjaftueshëm fak-
qytetarëve në përgjithësi. Politika te dhe argumente për të shpalosur
fiskale pak efektive ka ndjekur gjithë panoramën që paraqet in-
parimin e marrjes borxh në vend formalitetin, ne mendojmë se in-
të rritjes cilësore të nivelit të ad- teresi duhet të jetë te zgjidhja dhe
ministrimit fiskal (rritjes së nivelit adresimi i drejtë i kësaj situate.

Një qasje e ekuilibruar, pa

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 15

kapërcime etapash dhe me synime rejat, duke shfrytëzuar fleksibilitetin
të qarta dhe të arritshme është ven- e kapitaleve me reformën dixhitale,
dimtare në adresimin e ekonomisë si dhe vendosjen e masave të vlef-
joformale. Aktualisht programet Fiskalizimi apo nisma të shme për të përmirësuar mjedisin e
e administrimit të evazionit fiskal ngjashme teknologjike, pa biznesit. Masat specifike përfshijnë
duhet të jenë qëllimi kryesor përtej u bërë pjesë e kontekstit thjeshtimin e kërkesave rregullatore
realizimit të ligjit të buxhetit për nuk munden të kenë për bizneset e reja, sistem të thjeshtë
të ardhurat fiskale. Është shumë efekte të qëndrueshme dhe tatimor pa taksën e korrupsionit
e rëndësishme për politikën fis- afatgjata në formalizimin duke përfshirë dhe reformën e tre-
kale, që nëpërmjet administrimit e ekonomisë dhe rritjen gut të punës.
të ndikojë për të rritur barazinë e kontributit buxhetor. Fiskalizimi apo nisma të ng-
dhe konkurrencën e ndershme, si Po ashtu veprime të jashme teknologjike, pa u bërë pjesë
një zonë kritike për rritjen e sig- pastudiuara nuk mund ta e kontekstit nuk munden të kenë
urisë kombëtare për qindra mijëra ndryshojnë status quo-në efekte të qëndrueshme dhe afatg-
njerëzve. e informalitetit jata në formalizimin e ekonomisë
dhe rritjen e kontributit buxhetor.
Është e rëndësishme që poli- e informalitetit në vend, përfshirë Po ashtu veprime të pastudiuara/
tikëbërësit të përqendrohen në përjashtimin fiskal dhe stimujt për paorganizuara dhe të bazuara mbi
përzgjedhjen e detajeve të nevo- individët dhe bizneset që veprojnë modelin e aksionit janë shpërdorim
jshme për zbatimin e politikave të në mënyrë informale. i kohës dhe burimeve, por nuk
duhura duke kolauduar mbiven- mund ta ndryshojnë  status quo-në
dosjet dhe modelet e panevojshme Sulmet ndaj sektorit informal, e informalitetit, pasi janë të pamjaf-
për tregun shqiptar, qoftë këto të pa analizuar dimensionet e tij, pa tueshme, përveçse ftojnë edhe kor-
orientuara edhe nga FMN, për sa koordinim dhe plan të qartë kom- rupsionin si aleat të tij.
kohë ato nuk i shërbejnë qëllimit bëtar nuk janë përgjigja dhe janë e Në gjithë këtë dekadë të fundit
kryesor. kundërta e mesazhit që ne po për- është ecur dy hapa mbrapa dhe një
piqemi të përcjellim me komentet hap përpara në drejtim të uljes së
Ajo që tashmë ka nevojë eko- tona. informalitetit dhe për këtë nuk ka
nomia formale është që të ndi- koment. Mjaft të interesoheni për të
hmohet të fitojë terren të ri duke Përkundrazi, politikat që janë analizuar (krahasuar) të dhënat mbi
zvogëluar informalitetin, me ob- gjetur të jenë efektive përfshijnë par- nivelin e jetesës, borxhin publik dhe
jektiva gradualë, të realizueshëm imin e gjithëpërfshirjes në konsen- barrën fiskale dhe do kuptojë secili se
dhe të matshëm lehtësisht (hapa të susin politik me investime afatgjata sa kohë ka shkuar kot duke mos për-
vegjël, por të sigurt për të mos u për të siguruar qasje të barabartë në fituar as minimumin e mundshëm
rikthyer përsëri). Në këtë drejtim edukimin cilësor për të rinjtë dhe të që është detyrim dhe përgjegjësi e
nevojitet që qeveria në bashkëvep- secilit politikan që ka drejtuar një in-
rim me opozitarët e interesuar dhe stitucion publik. Altax.al
gjithë rrjetin e specialistëve dhe
biznesit formal të trajtojnë nxitësit

16 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

礀漀甀琀甀戀攀⸀挀漀洀⼀爀愀搀椀漀琀攀氀攀瘀椀稀椀漀渀椀猀挀愀渀
䔀搀栀攀 渀

FAST NEW S

Pandemia, sa u kushtoi shqiptarëve

Pandemia, që ka zhytur botën në kaos dhe në vitin e dytë ende nuk po i duket fundi, nxori më
të pah rëndësinë dhe mundësinë, apo pamundësinë e kujdesit për shëndetin. Të dhënat krahasuese
të Eurostat, që publikon treguesin e barazisë së fuqisë blerëse për shëndetin dhe shërbimet spitalore
për vendet e BE dhe Ballkanit Perëndimor tregojnë se në Shqipëri kujdesi për shëndetin është 34 herë
më i shtrenjtë se mesatarja e 27 vendeve të Unionit. Në këto nivele, shqiptarët kanë ndër kostot më të
shtrenjta të kujdesit për shëndetin. Në rajon, rekordin e mban Serbia, që e ka këtë tregues 41 herë më
shumë se mesatarja e BE-së. Më e shtrenjta në Evropë është Hungaria, që e ka këtë tregues 163.

Fiskalizimi, Tatimet nuk tërhiqen

Nga 1 shtatori ka filluar faza e tretë dhe finale e procesit të fiskalizimit me transaksionet
biznes-biznes. Reforma e nisur në fillim të këtij viti synon që të gjithë bizneset të përfshihen e
sistemin e digjitalizuar ku faturat raportohen në kohë reale në administratën tatimore dhe duke
hequr nga qarkullimi kuponat tatimorë. Drejtoresha Ibrahimaj shprehet se nuk do ketë probleme
për transaksionet me bizneset e pafiskalizuara. Por ekspertët kontabël thonë se procesi nuk do
arrijë të mbyllet brenda vitit për shkak të problematikave, ndaj ata kërkojnë sërish shtyrjen e
afatit, por Tatimet nuk tërhiqen. Me një VKM, deri në fund të vitit nuk do ketë asnjë gjobë për
bizneset që tejkalojnë afatet e fiskalizimit.

Thatësira shtrenjtoi energjinë elektrike

OSHEE për të furnizuar konsumatorët gjatë muajit gusht ka blerë në treg me çmime rekord
energjinë ku shifra më e lartë është ajo e 149 eurove MW/h. Të dhënat tregojnë se për korrik
dhe gusht OSHEE bleu energji me çmime mesatare shumë më të larta. Këto dy muaj kompania
energjetike ka shpenzuar rreth 13 milionë euro për të blerë energji, që vjen me kosto të shtuara
nga viti i kaluar. Sipas OSHEE, kjo rritje vjen si pasojë e bursës hungareze që ka rritur me 106%
çmimet për rajonin dhe kostove të shtuara të transmetimit. Nëse do të ishte bërë aktive bursa
jonë Alpex, asnjë operator nuk plotëson kriteret e vendosura nga qeveria shqiptare dhe çmimet
e larta mund të ishin shmangur.

Arka e shtetit shtohet me 392 milionë euro

Përshpejtimi i aktivitetit ekonomik ka rritur ndjeshëm të ardhurat buxhetore. Sipas të dhënave të
ministrisë së Financave, në periudhën janar-korrik të këtij viti kanë hyrë në buxhetin e shtetit 281.4
miliardë lekë, rreth 47.7 miliardë lekë më shumë se kundrejt të njëjtës periudhë të një viti më parë
(392.3 mln euro më shumë), duke sinjalizuar një rimëkëmbje të shpejtë të ekonomisë pas goditjes që
mori një vit më parë si pasojë e krizës. Kontributin më të madh në rritjen e të ardhurave doganore
duket se e kanë dhënë karburanti i importit, cigaret, metalet bazë e artikujt prej tyre, si dhe mallrat e
tjera të importuara veshje, tekstile e materiale ndërtimi me 11.3 miliardë lekë më shumë.

Shifrat, zvogëlohen kreditë e këqija

Huatë me probleme shënuan rënie të ndjeshme, duke dëshmuar përmirësim të aftësisë
paguese të individëve dhe bizneseve në vend. Sipas të dhënave të Bankës së Shqipërisë, ky treg-
ues zbriti në 7.12% në fund të qershorit, ndjeshëm më poshtë krahasuar me të njëjtën periudhë të
2020-s kur fiksohej në 8.09%. Në raport me muajin maj, janë ulur me rreth 0.68 pikë përqindje.
Me këtë trend në rënie për të tretin muaj radhazi, kreditë e këqija kanë shënuar nivelin më të ulët
që prej vitit 2008. Huatë me probleme kanë rezultuar në nivele të qëndrueshme, pas masave të
përkohshme lehtësuese që BSH ndërmori një vit më parë përmes moratoriumit për shtyrjen e
kësteve të kredive.

18 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

BSH: Ekonomia po rimëkëmbet më shpejt

Ekonomia shqiptare do të rimëkëmbet më me shpejtë se parashikimet këtë vit, pas goditjes
që mori një vit më parë nga kriza e pandemisë si rrjedhojë e karantinës 3-mujore dhe masave të
tjera kufizuese. Janë këto pritshmëritë optimiste të Bankës qendrore të evidentuara në raportin
tremujor të politikën monetare, ku sipas saj ndikim në rikuperimin më të shpejtë se pritshëmritë
kanë dhënë sektori prodhues, ai shërbimeve si dhe energjisë elektrike. Ecuria pozitive e treguesve
të ekonomisë në tremujorin e parë dhe përmirësimi i besimit në ekonomi krijojnë premisa për
norma më të larta të rritjes ekonomike edhe tremujorin e dytë.

Inflacioni, niveli më i lartë nga 2018

Në muajin korrik inflacioni arriti nivelin 2.2%, niveli më i lartë i arritur që nga gushti i 2018-
s në lidhje me ndryshimin vjetor. Hapja e ekonomisë dhe rritja e kërkesës për produkte ka ndi-
kuar në këtë rritje çmimesh si dhe ardhja e shtetasve të huaj për pushime në Shqipëri. Ushqimet
dhe transporti janë edhe dy grupet kryesore që kanë ndikuar në niveli ne lartë të inflacionit në
muajin korrik, i cili gjithsesi mbetet ende poshtë objektivit të Bankës së Shqipërisë. Zarzavatet
janë ato që kanë ndryshimin më të lartë në cmim, ndërsa karburanti ka arritur mesatarisht në
nivelin e 170 lekëve, me një rritje prej katër herësh muajt e fundit.

Punësimi s’kap dot nivelet e parakrizës

Tregu i punës po shfaq dobësi, pasi punësimi nuk po kap dot nivelet e parakrizës. Rritja
e qëndrueshme e punësimit e pagave do të ndjekë me vonesë kohore zgjerimin e kërkesës për
mallra e shërbime. Ekspertët për çështjet e punësimit shpjegojnë se kjo lidhet me mungesën e
një strategjie veçanërisht për të papunët e krizës, ku shumë kompani nuk po i rimarrin më në
punë për të reduktuar kostot. Papunësia, sipas tyre, veçanërisht punësimi i atyre që dolën nga
pandemia nuk u trajtua me prioritet, por vetëm si pasojë. Programet e punësimit nuk funksion-
uan dhe kompanitë po punojnë me kapacitete duke mbingarkuar punonjësit aktualë. Ekspertët i
rikërkojnë qeverisë mbështetje për biznesin.

Shqiptarët blejnë ende makina të vjetra

Shqiptarët po vazhdojnë të blejnë makina të vjetra. Të dhënat e Drejtorisë së Transportit
Rrugor tregojnë se nga 33 mijë regjistrime në gjashtëmujorin e parë të 2021, rreth 60% e maki-
nave janë të vit-prodhimit 2005-2009. Ndërkohë vetëm 33% e tyre janë të 2010-s e sipër, që
plotësojnë edhe standardet e vendosura nga qeveria në lidhje me normat e ndotjes. Mjetet moto-
rike në Shqipëri kryesisht vijnë nga shtete si Italia, Gjermania, Zvicra dhe Kanadaja. Ndërsa për
preferenca duket se konsumatori shqiptar preferon ato gjermane. Niveli i ndotjes nga emetimet
e karbonit të makinave është bërë një fenomen shqetësues sidomos në kryeqytet, ku edhe numri
i makinave është më i lartë.

Korrik, rritet besimi në ekonomi 19

Sipas vrojtimit të Bankës së Shqipërisë, treguesi ekonomike rezultoi në 110.4% muajin e
kaluar, i ndikuar së tepërmi nga besimi i biznese që pa një rritje për të gjithë sektorët. Vlerësimet
e sipërmarrjeve që operojnë në sektorin e industrisë janë përmirësuar ndjeshëm. Më optimiste
janë edhe bizneset e tregtisë dhe shërbimeve që paraqesin një situatë më pozitive lidhur me
ecurinë aktuale të aktivitetit të tyre, me rritje të kërkesës, por jo kaq optimiste në drejtim të
pritjeve për punësim në të ardhmen. Referuar vrojtimit, konsumatorët kanë përmirësuar vlerësi-
met e tyre lidhur me blerjet aktuale të mëdha si apartamente apo makina si dhe parashikimet për
të ardhmen.

SCAN MAGAZINE TETOR 2021

ÇMIMET

Ushqimet vijojnë të shtrenjtohen me
ritme të ndjeshme. Në gusht çmimet
kanë qenë 4.9% më të shtrenjta se e
njëjta periudhë e një viti më parë. Kjo
është rritja më e madhe vjetore që prej
tetorit të vitit të kaluar, kur çmimet e
ushqimeve shtrenjtoheshin me 5.2% në
terma vjetorë

Inflacioni “zbraz” portofolin e shqiptarëve!

ROEL KORKUTI

Fruta-perimet po kthehen në luks! Deri në 238% më të shtrenjta se 10 vite më parë

Kapërcimi i inflacionit pranë nivelit të 2.4% Përtej ushqimeve ndërkohë, janë disa kategori të tjera
gjatë gushtit, pavarësisht se sinjalizon një af- të cilat janë shtrenjtuar ndjeshëm gjatë gushtit. Zarzavavet
rim ndaj objektivit të Bankës së Shqipërisë, dhe yndyrnat pasohen në listën e grupimeve me rritjen
pranë 3%, tregon se rritja nuk është aspak e njëtrajtshme më të madhe të çmimeve, nga servisi i makinave. Ky shër-
mes grupeve të ndryshme të konsumit. Edhe më shqetë- bim gjatë gushtit rezulton të ketë qenë 6.2% më i shtrenjtë
sues mbetet fakti se, rritja vihet re në disa grupime mjaft se gushti i një viti më parë. Madje, gushti shënon muajin
të ndjeshme në shportën e konsumit, çka e shoqëruar me e 4-t me radhë me inflacionin në territor pozitiv, pas 14
një rritje minimale të pagave, përkthehet në një rënie të muajsh me radhë në rënie. Me pandeminë, çmimet e kë-
standardit të jetesës. Ushqimet vijojnë të shtrenjtohen tyre shërbimeve pësuan një rënie të ndjeshme, deri në maj
me ritme të ndjeshme. Në gusht të këtij viti, çmimet kanë të këtij viti, kur filloi kthesa, e cila kulmoi me gushtin, ku
qenë 4.9% më të shtrenjta se e njëjta periudhë e një viti më çmimet regjistrohen në rritje me 6.2% në terma vjetorë.
parë. Kjo është rritja më e madhe vjetore që prej tetorit të
vitit të kaluar, kur çmimet e ushqimeve shtrenjtoheshin Një tjetër kategori ku çmimet janë rritur ndjeshëm
me 5.2% në terma vjetorë. Madje, edhe mes vetë ushqi- gjatë gushtit është edhe ajo e veshjeve për burra, me 2.96%
meve, rritja e çmimeve nuk është e njëtrajtshme. Zarzava- rritje krahasuar me gushtin e vitit të kaluar, sinjalizojnë
tet regjistrojnë një rritje me 18.3% krahasuar me gushtin shifrat zyrtare nga Instituti i Statistikave, të përpunuara
e një viti më parë, që është gjithashtu rritja më e madhe nga “Scan Intelligence Unit”. Në tërësi, çmimet e veshjeve
që prej tetorit të vitit të kaluar, kur çmimet e këtij grupimi gjatë gushtit janë rritur me 0.8% në terma vjetorë, që është
ishin 18.5% më të shtrenjta krahasuar me të njëjtën peri- edhe rritja më e madhe që prej gushtit të vitit 2018.
udhë të vitit paraardhës. Zarzavatet ndiqen nga vajrat dhe
yndyrnat, 7.2% më të shtrenjta se gushti i një viti më parë. Nga të gjitha grupimet, vetëm 4 prej tyre regjistrojnë
Frutat ndërkohë, rezultojnë 4.25% më të “kripura”. rënie të çmimeve gjatë gushtit, kundrejt gushtit të 2020-ës,
dhe ato janë: këpucë për burra, veshje për fëmije, blerje
mjetesh transporti dhe këpucë për fëmijë.

20 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

Një tjetër kategori ku çmimet janë rritur
ndjeshëm gjatë gushtit është edhe ajo
e veshjeve për burra, me 2.96% rritje
krahasuar me gushtin e vitit të kaluar,
sinjalizojnë shifrat zyrtare nga Instituti
i Statistikave, të përpunuara nga “Scan
Intelligence Unit”

Rritja e çmimeve është kthyer në një prej prob- me rritjen e çmimeve sipas kategorive të ndryshme,
lematikave kryesore të jetesës në Shqipëri, sidomos sa gjatë dekadës së fundit, për të kuptuar realisht se si ka
i përket ushqimeve. “Scan Intelligence Unit” ka ven- ndryshuar standardi i jetesës, duke qenë se bëhet fjalë
dosur t`i analizojë me detaje shifrat zyrtare në lidhje për produkte mjaft të rëndësishme të shportës. Që nga
viti 2011 deri në gusht të këtij viti, ushqimet janë sh-
trenjtuar me 44%. Për disa kategori, si zarzavatet apo
frutat, shtrenjtimi është drastik. Më saktësisht, perimet
janë shtrentuar me 238.4% në harkun e 10 viteve. Rritje
të ndjeshme regjistrojnë edhe frutat, me një rritje prej
rreth 181%, sinjalizojnë shifrat zyrtare, të përpunu-
ara nga “Scan Intelligence Unit”. Furnizimi me ujë,
me rreth 49% si dhe pijet alkoolike dhe duhain janë
gjithashtu ndër kategoritë me rritjen më të madhe të
çmimeve këto 10 vite. Sa i përket kategorive me rënie të
cmimeve, në sy bien veshjet dhe ilaçet.

Për të parë si kanë ndryshuar çmimet e kategorive
të ndryshme në krahasim me pagat, duhet që analizën
ta kufizojmë brenda 5 viteve të fundit, duke filluar prej
vitit 2016. Gjatë kësaj periudhe kohore, paga mestare
bruto në vendin tonë është rritur me 21.5%. Por a janë
rritur çmimet e disa produkteve kryesore me një hap
më të madh apo jo? Ushqimet në tërësi janë shtrentuar
me 18.8%, pra me një hap lehtë më të vogël se rritja e
pagave gjatë së njëjtës periudhë kohore. Por, jo e njëjta
gjë vlen për të gjitha nënproduktet e kësaj kategorie,
ku sërish bien në sy fruta-perimet. Zarzavatet sot janë
rreth 63.5% më të shtrenjta se fillimi i vitit 2016, duke
u rritur tre herë më shumë se paga mesatare. Frutat
ndërkohë janë shtrejntuar me 42.7% gjatë së njëjtit

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 21

hark kohor, mbi dyfishin e rritjes së pagave. këtyre thuajse 5 viteve të fundit, sërish gjejmë veshjet
Mestarsisht, fruta-perimet janë rritur me rreth dhe medikamentet, së bashku me çmimet e autom-
jeteve dhe mjeteve të tjera të transportit, mbi 7% më
53% që nga 2016-ta, rreth 2.5 herë mbi rritjen e pagave. të lira.
Sa i përket kategorive ku çmimet vihen re në rënie gjatë

22 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

ÇMIMET

Ari i zi, gjithçka përrreth
është në rritje

Si po ndikon rritja e çmimeve të naftës tek importet dhe investimet

Çmimet po përcaktojnë
gjithçka tjetër rreth naftës.
Në radhë të parë importet.
Sipas shifrave zyrtare im-
portet e karburanteve kanë
patur rritje historike. Në 8
mujorin e 2021 është im-
portuar sasia më e lartë e
shënuar ndonjëherë, 408
mijë tonë karburante ose 21
për qind më shumë se në vi-
tin 2020.

Përgjatë vitit, çmimet e lekë për litër. tës është në rritje. Por ka edhe një
naftës në tregjet e huaja Importet, rritje historike shpjegim tjetër: prodhuesit e kar-
kanë pësuar një rritje me buranteve po nxitojnë ti mbushin
rreth 25%. Kjo tendencë e vazh- Çmimet po përcaktojnë gjithç- stoqet në kushtet kur edhe çmimet
dueshme është përcjellë vazhdi- ka tjetër rreth naftës. Në radhë të në tregjet e huaja kanë hyrë në cikël
misht edhe në tregun e brendshëm. parë importet. Sipas shifrave zyr- të fortë rritës. Ata e shohin këtë si
Nëpër pikat e pakicës një litër kar- tare një mundësi për fitim, pasi zakon-
burant shitet mesatarisht me 170 isht luhatjet e çmimeve në tregun
lekë. Por edhe pse gjatë këtyre nëntë importet e karburanteve kanë vendas nuk kanë të njëtën masë kur
muajve ka patur katër shtrenjtime të patur rritje historike. Në 8 mujorin ata janë në rënie. Kështu nëse në
njëpasnjëshme, çmimi naftës ende e 2021 është importuar sasia më e vendin tonë luhatja ka qenë pak më
nuk e ka kapur nivelin që kishte lartë e shënuar ndonjëherë, 408 mijë shumë se 20 lekë për litër përgjatë
para pandemisë, kur shkoi mbi 180 tonë karburante ose 21 për qind më pandemisë, në tregjet e huaja kjo
lekë për litër. Megjithatë rritja është shumë se në vitin 2020, po në të luhatje ka qenë me gati 2.5 herë, nga
e konsiderueshme po të kemi para- njëjtën periudhë. Burimet nga tregu 27 dollarë që ishte niveli më I ulët I
syshë nivelin më të ulët të cmimit, thonë se rritja e importeve është e regjistruar në prill 2020 në 70 dol-
i cili në fillimvit mesatarisht ishte nxitur nga kërkesa e lartë post-pan- larë për fuci që është aktualisht në
148 lekë për litër, pra shtrenjtimi demike, nga procesi i rindërtimit mes të shtatorit 2021.
është rreth 21 lekë për litër, e thënë dhe nga mosfunksionimi i rafiner- Nxitje për prodhimin vendës
ndryshe mbi 14%. Kjo, siç u për- isë së naftës ARMO. Sipas shifrave
mend më sipër erdhi pas katër sh- në fjalë kërkesa ka ardhur duke u Ndryshimi i lartë i çmimit të
trenjtimesh: në shkurt 2021, me 6-8 rritur nga muaji në muaj. Kështu karburanteve në tregjet e huaja ka
lekë për litër, në maj me 5 lekë për në sasia më e lartë mujore është qenë përcaktues edhe për prodh-
litër, në fund të qershorit 5 lekë për importuar në gusht me rreth 66.8 imin vendas të naftës. Investimet në
litër dhe në fillim të korrikut me 3 mijë tonë një rekord i pashënuar industrinë nxjerrëse kanë shënuar
ndonjëherë edhe pse çmimi i naf-

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 23

një rritje të ndjeshme në pjesën e i naftës në të gjithë botën të ishte Siria dhe Angola, të cilat konsid-
parë të këtij viti. Sipas shifrave të 109.7 lekë për litër (0.90 euro), erohen si vende prodhuese të naftës
publikuara nga Banka e Shqipërisë dukshëm shumë më lart se në ven- ndërsa vendi me çmimin më të lartë
rritja e investimeve në industrinë din tonë. Bazuar në këto të dhëna është Hong Kong me 222.58 Lekë/
nxjerrëse, ku ajo e naftës ka pjesën rezulton se Shqipëria bën pjesë në liter, ndjekur më pas nga Suedia me
dërmuese, ka qenë me 55 milionë 25 shtetet me çmimin më lartë të 209.04 Lekë/litër, Izraeli me 199.9
euro, nëntë herë më shumë se në naftës në botë, ngjashëm me vende Lekë/litër dhe Mbretëria e Bash-
të njëjtën periudhë të 2020. Gjatë me nivel të lartë jetesë si Gjerma- kuar me 194.49 Lekë/litër. Kraha-
gjithë 6-mujorit të parë të vitit, in- nia, Spanja, Luksemburgu, Austria suar me vendet e rajonit, Shqipëria
dustria nxjerrëse ka marrë 95 mil- dhe Hungaria. Sipas të dhënave, 5 është rënditur si vendi i dytë me
ionë euro ose 20% të totalit të in- vendet me çmimin më të ulët janë një diferencë të ngushtë të çmimit
vestimeve të huaja në vend. Sipas Venezuela, Irani, Arabia Saudite, me Serbinë. Pavarësisht se Shq-
detajimeve që bën BSH flukset në ipëria është vend prodhues i naftës,
këtë sektor konsistojnë kryesisht në Po ndërsa bizneset e përsëri çmimet janë shumë të larta
fitime të riinvestuara të kompanive naftës edhe tatimet krahasuar me vendet e rajonit të
ekzistuese në aktivitetin e nxjerrjes janë të kënaqura me cilat nuk janë prodhuese. Arsyeja
së naftës bruto. Ashtu si për impor- ecurinë e çmimeve, kryesore që çon në këtë nivel çmimi
tetet edhe në zërin e investimeve në për konsumatorët, e është niveli i lartë i lartë i taksave.
nxjerrjen e naftës në vend rritja ka veçanërisht ata shqiptarë, Shqiptarët paguajnë 5 lloj taksash
qenë progresive nga muaji në muaj. nuk mund të thuhet e mbi karburantet duke zënë kështu
Një krahasim i çmimeve njëjta gjë. Sipas një studimi 60.1% të çmimit final të naftës. Ak-
të bërë nga Open Data tualisht për 1 litër naftë, konsuma-
Po ndërsa bizneset e naftës Albania çmimin e naftës torët paguajnë 37 Lekë Akcizë për
edhe tatimet janë të kënaqura me në Shqipëri kanë ngarkesë karburante, 27 Lekë/litër Taksë Qa-
këtë ecuri të çmimeve, për kon- fiskale shumë më të lartë se rkullimi dhe 3 Lekë/litër Taksë Kar-
sumatorët, e veçanërisht ata shqip- vendet e rajonit boni. Kësaj vlere i shtohet TVSH
tarë, nuk mund të thuhet e njëjta prej 20%, e cila po ashtu rëndon
gjë. Sipas një studimi të bërë nga konsumatorin në masën rreth 33.4
Open Data Albania çmimin e naftës Lekë/litër, duke bërë totalin prej
në Shqipëri kanë edhe një ngarkesë 100.4 Lekë/litër vetëm taksa, pa
shumë më të lartë nga taksat kra- marrë në konsideratë kosto të tjera
hasuar me vendet e rajonit. Sipas të pikave të karburantit që operojnë
një përllogaritje të bërë i binte që në Shqipëri.
në mes të shtatorit çmimi mesatar
A.D.

24 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

BILANCI

Dështimi i ndërmarrjeve publike

ROEL KORKUTI

70 mln euro humbje në vit, kryeson “Hekurudha Shqiptare”, me mbi 16 mln euro humbje

“Scan Intelligence Unit” istrive. Vetëm 7 janë në pronësi të madhe nuk janë dorëzuar ende, apo
është ndalur kësaj ministrive të tjera, ku mbizotëron nuk e kanë detyrim. Për vitin 2020,
here te ndërmarrjet Ministria e Energjetikës. Ministria ndërmarrjet shtetërore rezultojnë
shtetërore, duke bërë një analizë e Kulturës, ajo e Mbrojtjes si dhe në një fitim neto në territor negativ,
të thelluar mbi numrin e tyre, sta- Ministria e Turizmit figurojnë me prej rreth 2.7 mld lekësh, ose rreth
tusin, të ardhurat apo fitimet. Nga nga një ndërmarrje. 22 milionë euro hubmje. Për vitin
analiza e të dhënave në qendrën 2019, sërish fitimet janë në terri-
kombëtare të biznesit rezulton se Mes këtyre, janë marrë në tor negativ, dhe bëhet fjalë për një
janë rreth 80 ndërmarrje ku qeve- analizë bilancet, ku për një pjesë të
ria shqiptare është aksionere, dhe
në 42 prej tyre është aksionere me Për vitin 2020, ndërmarrjet shtetërore rezultojnë në
100% të aksioneve. Në analizë janë një fitim neto në territor negativ, prej rreth 2.7 mld
marrë vetëm ndërmarrjet të cilat lekësh, ose rreth 22 milionë euro hubmje. Për vitin
kanë statusin aktiv apo në likui- 2019, sërish fitimet janë në territor negativ, dhe bëhet
dim e sipër, duke eleminuar ato të fjalë për një humbje prej 850 miliionë lekësh, ose rreth
ç`regjistruara apo të pezulluara. 7 milionë euro
Nga këto 80 ndërmarrje, 73 janë
në pronësi të Ministrisë së Ekono-
misë dhe Financave, por emërtimi
ndryshon në varësi të vitit, pasi ka
ndryshuar edhe emërtimi i min-

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 25

humbje prej 850 miliionë lekësh, Kompanitë shtetërore të cilat Tani të shohim kompanitë
ose rreth 7 milionë euro. Në 2019- janë me fitim në bilanc: në shtetërore të cilat janë me fitim
ën janë rreth 45, ndërmarrjet të cilat vend të parë “Postën Shqip- në bilanc. Në vend të parë gjejmë
kanë dorëzuar një bilanc në Qen- tare”, me rreth 3.5 milionë “Postën Shqiptare”, me rreth 3.5
drën Kombëtare të Biznesit, ndërsa euro fitim për vitin 2019, milionë euro fitim për vitin 2019,
në vitin 2020, vetëm 30. Duke pasur ndërkohë që nuk ka ende ndërkohë që nuk ka ende bilanc të
parasysh dicka të tillë, dhe ecurinë bilanc të dorëzuar për vitin dorëzuar për vitin 2020. Në vend të
e vitit 2020 si pasojë e pandemisë, 2020. Në vend të dytë gjejmë dytë gjejmë “Elbasan Cement”, me
atëherë humbjet për 2020-ën mund “Elbasan Cement”, me rreth rreth 1.77 milionë euro fitime. Por,
të jenë edhe më të larta. 1.77 milionë euro fitime në këtë kompani, qeveria shqiptare
zotëron vetëm 20% të aksioneve.
Por cilat janë ndëmarrjet “Shtypshkronja e letrave me vlerë”
shtetërore të cilat shënojnë hum- renditet në vendin e tretë, me rreth
bjet më të mëdha, e për rrjedhojë 740 mijë euro fitime neto për vi-
i peshojnë buxhetit të shtetit dhe tin 2019. Janë vetëm 21 kompani
taksapaguesve shqiptarë? Të dhënat nga 80-të, të cilat rezultojnë me
janë përpunuar për vitin 2019, duke fitim për vitin 2019, ndërkohë që
qenë se ka më shumë të dhëna. Në një pjesë e madhe prej tyre kanë
vend të parë gjejmë “Operatorin e kaluar në humbje vitin pasardhës,
Sistemit të Transmetimit”, me rreth atë të pandemisë, më saktësisht 7
634 milionë lekë humbje, ose rreth prej tyre. Madje, te kompanitë me
5.2 milionë euro humbje. Më pas fitim neto në bilanc, nga 21 në to-
ndjek “Hekurudha Shqiptare”, me tal, vetëm 8 prej tyre janë kompani
rreth 3.38 milionë euro humbje, 100% shtetërore, ose 38% e tyre.
si dhe “Albcontrol” me rreth 2.3 Në rastin e kompanive me humbje
milionë euro humbje. Humbje të ndërkohë, vëmë re se, 69% e tyre
ndjeshme raporton edhe “Albgaz”, janë kompani 100% shtetërore, çka
prej rreth 1.63 milionë eurosh për sinjalizon më së miri impaktin e
vitin 2020. Të 4-ta këto kompani menaxhimit shtetëror në këto kom-
janë 100% shtetërore, dhe 3 prej tyre pani, disa prej të cilave me peshë në
kanë si aksionere të vetme Ministri- jetën e qytetarëve.
në e Ekonomisë dhe Financave. Për
dy prej tyre, më saktë “Hekurud- Shifrat flasin qartë, menaxhi-
hën Shqiptare” dhe “Albcontrol”, mi shtetëror i kompanive nuk është
bilancet janë publike edhe për vitin efikas, dhe humbjet shkojnë në dh-
2020, dhe vëmë re një rritje drastike jetra miliona euro, ku në krye të
të humbjeve. Në rastin e “Hekurud- listës gjejmë një kompani si “Hek-
hës Shqiptare”, humbjet janë rritur urudha Shqiptare”, e cila raporton
me thuajse 5-fish, duke shkuar në mbi 16 milionë euro humbje në
rreth 2 miliardë euro, ose rreth 16.8 vit, për një shërbim thuajse in-
milionë euro. Edhe për “Albcon- ekzistent, dhe që për më tepër pe-
trol” vihet re një rritje e ndjeshme e shon mbi taksapaguesit shqiptarë.
humbjeve për vitin 2020, atë të pan- Një menaxhim më i përshtatshëm
demisë, nga 2.3 milionë euro, në i tyre, ose një strategji e mirëmen-
rreth 3.7 milionë euro. Këto shifra duar privatizimi, jo vetëm që do
sinjalizojnë se për vitin 2020, totali të përmirësonte shërbimin e tyre
i humbjeve do të jetë thelluar edhe ndaj qytetarëve, por do të kishte
më tej për kompanitë me pronësi edhe më pak impakt në buxhetin
shtetërore, të plotë ose të pjesshme. e shtetit.

26 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

ENERGJETIKA

E ardhmja e parqeve
eolike në Shqipëri

Intervistë me ekspertin për çështjet energjetike, Dr. Lorenc Gordani

Ministria e
Infrastrukturës dhe
Energjisë ka njoftuar më
21 qershor 2021 shpalljen
e ankandit për ndërtimin
e parqeve me erë (eolike)
në vend prej një kapaciteti
deri ne 150 MW

Dr. Lorenc projektet për ndërtimin e impianteve mit te energjisë nga era mbi te gjitha
Gordani me kapacitet nga 10 MW deri 75 MW, edhe pa nevojën e mbështetjes me
duke përfituar një mbështetje tavan fonde publike. Pikërisht ne drejtim
Tashmë në vendin tonë deri ne 75 Euro për MWh. Dr. Lor- te mbështetjes ose me sakte subven-
ka nisur te konkretizo- enc Gordani, Drejtor i Departamentit cioneve te blerjes se energji ne deri
het puna për ndërtimin e të Masterave pranë Tirana Business pak vite me pare ne kemi pare boom-
projekteve të para eolike ose ndryshe University (TBU) dhe Këshilltar për in e ndërtimit te HEC. Projekte te cilat
thëne të prodhimit te energjisë nga Çështjet e Energjisë pranë Delega- përveç probleme mjedisore e sociale
era. Ministria e Infrastrukturës dhe cionit Evropian flet në vijim për të ne fakt janë një nga arsyet kryesore te
Energjisë ka njoftuar më 21 qershor ardhmen e këtyre projekteve. çmimit te larte te energjisë ne vend.
2021 shpalljen e ankandit për ndër- Dhe pikërisht lidhur me heqjen e
timin e parqeve me erë (eolike) në A mund të na jepni një vlerësim kësaj barre është verifikuar ne prak-
vend prej një kapaciteti deri ne 150 i përgjithshëm për ndërtimin e pro- tike qe me zhvillimin e teknologjive
MW. Ky ankand do t’u japë zhvil- jekteve eolike ne Shqipëri? te tjera si p.sh. ajo fotovoltaike është
luesve mundësinë të konkurrojnë për vene re qe me hapjen e garave edhe
Ankandi për ngritjen e parqeve për çmimin (pra jo vetëm ndërtimin)
eolike në vend prej një kapaciteti ne dy vitet e fundit mbështetja për
deri ne 150 MW është një nisme e energjinë diellore është me e vogël se
munguar dhe qe pritej prej një kohe edhe çmimi i tregut (pra praktikisht
te gjate. Kjo pasi, me sa këtu, i hapet s’ka mbështetje). Dhe sigurisht diçka
rruga një teknologjie te re e cila me e tille do ndodhe dhe me ato eolike.
siguri do te shërbeje si shtyse me tej Nder te tjera, sa këtu po vjen me stan-
për zhvillimin e “fermave” te prodhi-

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 27

Çmimi i parafiksuar,
përsa i përket këtij
ankandi, do të jetë 75
euro tavan për megavat
orë, qe përben një nivel
shume atraktiv për
të gjitha kompanitë
konkurruese që sigurisht
mund të ofertojnë çmime
më të ulëta

dardet, transparencën dhe cilësinë pasi janë projekte qe kërkojnë matje te cilat tanimë janë ne plotësim, bën
me te vërtet me te larte, duke u bazuar te kushtueshme ne kohe te gjate. te bjerë çdo pengese për zhvillimin
ne eksperiencën e BERZH-it, qe kanë Ndërkohe edhe kostoja e prodhi- edhe kësaj teknologjie.
bërë sot Shqipërinë një destinacion mit te energjisë prej tyre ka qene, për
interesi për emrat më të mëdhenj në shume kohe, me e larte se nga hidrot Sa gjasa ka që këto projekte të
tregun global të energjisë. Ndërkohë, ne shume drejtime si për ndërtim si bëhen realitet në Shqipëri?
përsa i takon kësaj faze të re, ne part- përsa i përket nevojës për fuqizim te
neritet me qeverinë zvicerane përmes rrjetit elektrik, qe ne mënyre specifike Implementimi i këtyre projek-
Agjencisë së Ndihmës Zvicerane kjo teknologji imponon. Këto bën qe teve tanimë është i sigurt pasi kjo ka
(SECO) janë ofruar jo vetëm burime ato te liheshin pas dore dhe kërkesa përberë një interes konstant nga sek-
financiare, por mbi të gjitha, burime për energji elektrike do shikohej më tori privat prej vitit 2007. Kështu, sot
dijeje të çmuara dhe realisht shumë të me leverdi te plotësoj me shfrytëzim kemi mbi 40 licenca dhe autorizime
nevojshme. intensiv te burimeve hidrike dhe te dhëna ne total me rreth 4300 MW.
importit, e cila ne çdo rast përben Sigurisht zhvillimi i këtyre projekteve
A nuk jemi të vonuar në zhvil- një “fature te kripur”, pra duke bere është ne faza te ndryshme dhe jo te
limin e prodhimit të energjisë eolike? qe edhe vonesa te konsiderohet e gjitha te realizueshme nga pikëpam-
pajustifikuar. Faktor vendimtar qe ja praktike. Po ashtu energjia e erës
Procesi i zhvillimit te projekteve bën tani te mundshme eoliket është karakterizohet edhe nga vëllime te
eolike ne Shqipëri padyshim mund hapja e bursës se energjisë. Kështu madhe te cilat kane nevojë pikërisht
te konsiderohet ne pamje te pare si i tashme energjia, qe mund te shtohet për te pasur mundësinë për te tregtu-
vonuar por me sakte është te themi qe se tepërmi edhe ne kohe te shkurtër, ar ne kohen e shkurtër te mbiprodhi-
tani ka ardhur koha qe era “te fryje” gjen rrugën e tregut, si ky i fundit mit te gjithë sasinë e energjisë, diçka
edhe për prodhimin e energjisë ele- ofron energji për plotësimin e nevo- e cila mundësohet ne bursat spot
ktrike, bazuar ne këto arsye: Se pari, jës nëse ajo nga era ndërpritet (tipike te energjisë. Projekt ky i fundit i cili
është e vërtet qe projektet e erës janë për këtë teknologji). Pra, te gjitha sa tashme ka hyre ne fazën e prokurimit
projektuar qe ne fazën pararendëse bashku, rënia e kostove, fuqizimi i rr- te platformës elektronike te burse dhe
qe u be me hidrocentralet, d.m.th. jetit dhe hapja e bursës se energjinë, do te jete operativ brenda fundit te
nga viti 2007 e ne vijim. Por ato nuk këtij viti (ne cdo rast eshte e mundur
arritën te mbështeten dhe realizohen te vijohet me ate te Malit te Zi). Kë-

28 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

tyre dy elementeve i shtohen faktorë të behet vlerësimi dhe verifikimi i edhe energjinë elektrike) dhe kthyer
te tjerë te brendshëm si ndërtimi i kompanive të cilat do të shprehin ne “lojtar” ne bursat e energjisë.
rrugëve, fuqizimi i rrjetit, lidhja e tij interes te marrin pjesë në garë, me
me tregun ndërkombëtarë, liberal- fokus eksperiencën teknike dhe buri- Në cilat zona pritet ndërtohen
izimi i tij dhe krijimi qe po vjen grad- met financiare, për të vijuar më tej me parqet eolike?
ualisht i tregut për konsumatorin me fazën e dytë, e cila do te konsistojë ne
pakice. Po ashtu, fasha e projekteve vlerësimin e ofertave që do të paraq- Ndryshe nga investimet e deri
është e gjere me kapacitet minimal 10 iten nga pikëpamja ekonomike. Po këtushme, këtë here kemi zbatimin ne
megavat dhe kapacitet maksimal 75 ashtu edhe zhvillimi ne praktike i tyre praktik te konceptit te zoning (zoni-
megavat. Në çdo rast çmimi i parafik- kërkon kohen e vete. min). Konkretisht, me mbështetjen
suar, përsa i përket këtij ankandi, do e ambasadës zvicerane është zhvil-
të jetë 75 euro tavan për megavat orë, Në ç’fazë janë vendet e rajonit luar studimi që përcakton zonat me
qe përben një nivel shume atraktiv në projektet e prodhimit të energjisë fizibilitetin më të lartë për prodhimin
për të gjitha kompanitë konkur- nga era? eolik në vend, që zënë 20% të terri-
ruese që sigurisht mund të ofertojnë torit të vendit, si edhe nga ana tjetër
çmime më të ulëta. Te gjithë përbërës Pikërisht, një faktor tjetër ne të gjitha zonat e mbrojtura ku nuk
qe mundësojnë zbatimin e tyre ne favor te zhvillimit te eolikeve ne mund të ndërtohen parqet eolike.
praktike nisur nga fakti se tashme e Shqipëri është e lidhur me faktin qe
gjitha është lancuar e përgatitur ne investitorët e tille janë tashme te ven- Sigurisht, zonat e ndërtimit janë
një paketë atraktive dhe transparente dosur ne vendet e rajonit. Pas ven- te shpërndara ne te katër anët e ven-
për zhvillues te mëdhenj (përgatitur dosjes ne rajon sigurisht ato i kthejnë dit: pra vendi ofron zona me poten-
me mire edhe se sa bere me here për sytë dhe nga Shqipëria dhe e kane me cial dhe me interes te larte tregtar me
garat e suksesshme te PV). Ne çdo te lehte te s’postohen edhe tek ne, pasi shtrirje te gjere dhe lehtësisht te ar-
rast, procesi do te marr me shume kane fituar eksperienca ne vendet e ritshme, si ne Lezhe, Shkodër, Kavaje,
kohe se projektet e tjera (p.sh. PV), ngjashme te rajonit. Diçka e tille po Llogora, Himarë, Tepelenë, Korçë etj.
pasi qe do të jetë i ndarë në dy faza, ndodh ne gjithë rajonin e 6PB pasi se
ku faza e parë (përreth 12 muaj) do pari u be një ndarje midis Shqipërisë Sa potencial ka vendi ynë për
dhe Maqedonisë duke u asistuar prodhimin e energjisë nga era?
ne fushën e photovotalik-ve dhe te
gjithë vendeve te tjera ne eolike. Për Potenciali natyror i erës është i
me shume edhe i tere Ballkani është luhatshëm ne varësi te faktorëve qe
i interesuar ne ketë teknologji kështu merren ne konsiderate. Sipas vlerësi-
qe tani kufiri i fundit për eoliket është meve të IRENA-s, Shqipëria ka një
bere Maqedonia e Veriut përveç se potencial të erës me kosto konkur-
edhe vendit tone. ruese deri në 7,400 MË nën skenarin
e kapitalit me kosto të ulët (pra me
Çfarë kontributi jep në fushën e shume se tre here ai aktualisht i in-
energjisë ajo që përfitohet nga era? staluar ne vend). Ne çdo rast, mund
te thuhet se, potenciali duhet konsi-
Kontributi është shumëfishte, se deruar edhe raportuar me mundësitë
pari si një energji e rinovueshme qe e shumëfishta qe ofrohen përmes çdo
vjen nga një teknologji e cila është me hallke te prodhimit, transmetimit dhe
rendiment te lart. Nëse do e sillnim ne konsumimit te tij. Kështu, mundësitë
formën e një shembulli, për kapacitet e përfitimit te tij rriten nga integrimi
te instaluar është dy here me shume i tij me resurset hidrike, përdorimin
se ajo diellore. Ky hap i rëndësishëm vetjak, furnizimin direkt tek kon-
shënon çeljen e një tjetër kapitulli në sumatorët, etj. Ne këtë drejtim, stu-
diversifikimin e burimeve të energjisë dimi CESEC nga IRENA-s propozon
së rinovueshme, krahas parqeve fo- në skenarin e tij REmap një kapacitet
tovoltaike, të cilat synojnë ta bëjnë të instaluar prej erës ne 616 MW deri
vendin e pavarur nga importet (pra, në vitin 2030, me një potencial gjen-
te mos paguajmë me euro për te blere erues vjetor deri në 1,794 GWh (qe
do te thotë rreth 30% te atij aktual).

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 29

BOTIMET

Leximi ishte një prej gjërave që mund të
ndihmonte në përshpejtimin e ditëve të
mbylljes, por edhe largimin nga stresi i
krijuar nga situata, por shifrat tregojnë
të kundërtën, paradoksalisht. Pandemia
ka prekur edhe industrinë e librit

Pandemia largon shqiptarët edhe nga librat!

ROEL KORKUTI

“SShtëpitë botuese dhe libraritë raportojnë rënie të ndjeshme të xhiros dhe fitimeve
can Intelligence Unit” po kryen së fund-
mi një sërë analizash, duke e ndalur
fokusin te performanca e sektorëve të
ndryshëm gjatë vitit të pandemisë. Pas laboratorëve
mjekësore private, supermarketeve apo qendrave treg-
tare, këtë herë “SIU” ka marrë në studim performancën
e shtëpive botuese më të dha në vend dhe të librarive,
për të kuptuar se si ka ndikuar pandemia në raportin
mes shqiptarëve dhe librit. Pandemia gjatë vitit 2020
solli një sërë masash parandaluese për të zvogëlu-
ar rrezikun ndaj Covid-19. Si pasojë e kësaj situate,
qytetarët u detyruan të hynin të shpenzonin më shumë e pasqyrave financiare për vitin 2020, rezulton se nga 8
kohë në shtëpi, duke zvogëluar kohën e tyre për aktiv- shtëpi botuese të marra në studim, të cilat kanë të dhë-
itete jashtë shtëpisë. Leximi ishte një prej gjërave që na në Qendrën Kombëtare të Biznesit, shtëpia botuese
mund të ndihmonte në përshpejtimin e ditëve të mb- “Pegi” mban vendin e parë me të ardhurat më të larta
ylljes, por edhe largimin nga stresi i krijuar nga situ- për vitin 2020, të llogaritura në rreth 318 mln lekë, ose
ata, por shifrat tregojnë të kundërtën, paradoksalisht. rreth 2.6 mln euro. “Pegi” ndiqet nga shtëpia botuese
Pandemia ka prekur edhe industrinë e librit. Dicka e “Albas” me një xhiro vjetore prej 270.7 mln lekë dhe
tillë, jo domosdoshmërisht do të thotë se shqiptarët “Onufri” me 29.2 mln lekë. Edhe pse pritej që shtëpitë
kanë lexuar më pak, por e sigurtë është që kanë blerë botuese të kishin rritje të të ardhurave të tyre kraha-
shumë më pak libra. Le të shohim se çfarë tregojnë suar me vitin 2019, shifrat tregojnë të kundërtën. Nga 8
të dhënat e QKB të përpunara nga “Scan Intelligence shtëpitë botuese të analizuara, vetëm “ Albas” rezulton
Unit” mbi xhiron vjetore dhe fitimet e shtëpive botuese me rritje të të ardhurave, me 3.6%. Rënien më të madhe
kryesore për vitin 2020 dhe si renditen ato. Nga analiza të të ardhurave e raporton shtëpia botuese “Onufri” me

30 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

Nga analiza e pasqyrave financiare për
vitin 2020, rezulton se nga 8 shtëpi
botuese të marra në studim, të cilat
kanë të dhëna në Qendrën Kombëtare
të Biznesit, shtëpia botuese “Pegi” mban
vendin e parë me të ardhurat më të larta
për vitin 2020, të llogaritura në rreth
318 mln lekë, ose rreth 2.6 mln euro

34.7%, e ndjekur nga “Dudaj” dhe “Dituria” me 30.6%
dhe 26.8% respektivisht.

Për nga niveli i fitimit, është përsëri shtëpia bot-
uese “Pegi” ajo që regjistron nivelin më të lartë të fiti-
mit. Rreth 99.4 mln lekë llogariten fitimet për këtë
shtëpi botuese gjatë vitit 2020, ose rreth 810 mijë euro
. Në vend të dytë pozicionohet “Albas’ me një fitim prej
8.4 mln lekësh. Shtëpitë botuese “Toena” dhe “Living”
janë shtëpitë që regjistrojnë fitimet më të ulta gjatë vitit
2020. Krahasuar me vitin 2019, “Pegi’, gjatë 2020-ës ka
rritur fitimet e saj vjetore me 16.8%. “Botart” dhe “Liv-
ing”, edhe pse me të ardhura më të vogla se të tjerat,
gjatë vitit 2020 kanë shënuar rritje në fitimet e tyre me
320% dhe 2 652.2%. Pasqyra financiare tregon se rënien
më të madhe të fitimit e ka shtëpia botuese “Dudaj’ me
-58.8%, e pasuar nga “Onufri” me -49%.

Në mbështëtje të këtyrë të dhënave “Scan Intelli-
gence Unit” është ndalur te performanca financiare e
një prej librarive më të mëdha në vend siç është librari
“Adrion”. Të ardhurat vjetore të kësaj librarie paraqiten
në rënie gjatë vitit 2020, krahasuar me vitin 2019 me
gati -17%. E njejta tendencë paraqitet edhe te fitimi. Për
vitin 2020, fitimet e librarisë “Adrion” përllogariten 2.8
mln lekë, nga 12.8 mln lekë që ishin gjatë vitit 2019,
duke sjellë kështu një rënie në fitim me 78%.

Në largimin e shqiptarëve me librin gjatë pande-
misë mund të ketë ndikuar edhe moszhvillimi i pa-
nairit të librit, një prej eventeve më të rëndësishme për
autorët dhe shtëpitë botuese. Ky panair si pasojë e pan-
demisë është zhvilluar online.

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 31



HISTORI

Ndoc Nikaj, kleriku që
shkëlqeu në biznes

NGA KRESHNIK KUÇAJ

Nga shtypshkronja e fabrika e alkoolit tek koncesioni i pyjeve të Mir-
ditës

Dom Ndoc Nikaj mund
të cilësohet si kujdestari
dhe negociatori i një
prej kontratave më të
hershme koncesionare
në Shqipëri, asaj të
shfrytëzimit të pyllit në
Orosh të Mirditës. Kjo
mund të cilësohet si një
ndër koncesionet e para
në Shqipëri kundrejt një
kompanie europiane

Dom Ndoc Nikaj është në e Shqipërisë nga Perandoria Os- i kësaj vepre për kohën konsiderohej
një prej personazheve mane duke qenë aktor i rëndësishëm krim politik dhe i ndëshkueshëm.
pak të njohura për në shumë momente vendimtare të Aktiviteti i tij kombëtar nuk ndalet
kontributin e tij për Shqipërinë. Ai historisë së Shqipërisë. Veprimtaria e këtu sepse ai themelon bashkë me
lindi në Shkodër në vitin 1865. Mori tij ishte shumë-dimensionale fetare, abatin e Mirditës Prengë Doçin
mësim fetar dhe u shugurua prift por shkencore, historike, letrare, publi- një organizatë që ka si qëllim për-
petka e priftit rezultoi se i qendroi cistike dhe politike. Njihet si një ndër gatitjen e Pavarësisë së Shqipërisë
“tepër e ngushtë” pasi aktiviteti i tij u shqiptarët e parë që nisi të përdorë dhe në fakt kjo organizatë luan rol të
shtri në dimensione të ndryshme në gjuhën shqipe për botimet brenda rëndësishëm në kryengritjet e arma-
çështjen kombëtare. Ai është një ndër Shqipërisë, edhe pse kjo ishte e nda- tosura të Malësisë së Veriut kundër
kontributorët e parë në mësimin dhe luar. Në vitin 1902 ai boton “Ndol- Perandorisë Osmane. Ai ndihmon
përhapjen e gjuhës dhe literaturës ljet e Shqypnisë” që konsiderohet si në kontrabandën e armëve që bëhej
shqipe në vend, ka luajtur një rol të një ndër librat e parë të historisë së përmes lumit Buna, për furnizimin
rëndësishëm në lëvizjet për Pavarësi- Shqipërisë në gjuhën shqipe. Botimi e luftëtarëve të pavarësisë së Shq-

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 33

Në vitin 1909 Dom Ndoc Nikaj nis veprimtarinë e ipërisë. Ndoc Nikaj merr pjesë aktive
tij me një shtypshkronjë të vogël dhe me një punëtor edhe në mbrojtjen e çështjes shqip-
të marrë nga shtypshkronja e jezuitëve në Shkodër. tare në Europë ku bashkëpunon me
Edhe pse vendi ndodhej në perandorinë i osmane, Faik Konicën e me Aladro Kastrio-
kleriku shfrytëzoi lehtësinë që ishte për hapjen e tin. Ai konsiderohet si i pari krijues
shtypshkronjës sepse nuk kërkohej leje e veçantë i romanit shqip dhe ka shkruar më
shumë se 30 vepra të zhanreve të
ndryshme. Ai mund të konsiderohet
një rebel i çdo sistemi sepse u përball
me arrestime e burgosje si gjatë peri-
udhës së Perandorisë Osmane ashtu
edhe pas Pavarësisë e deri edhe në
periudhën e regjimit komunist. Në
vitin 1946, edhe pse në moshën të
thyer ai u arrestua dhe u shëtit nëpër
qytetin e Shkodrës me duar të lid-
hura e me dy pushkë që regjimi ko-
munist pretendonte se ja kishte gje-
tur në banesën e tij. Në vitin 1951, në
moshën 86 vjeçare ai u nda nga jeta
në qelinë e burgut.

Kontrata e pyjeve të Mirditës
Dom Ndoc Nikaj mund të

cilësohet si kujdestari dhe negocia-
tori i një prej kontratave më të her-
shme koncesionare në Shqipëri, asaj
të shfrytëzimit të pyllit në Orosh të
Mirditës. Kjo mund të cilësohet si një
ndër koncesionet e para në Shqipëri
kundrejt një kompanie europiane.
Dom Ndoc Nikaj në vitet 1907-1912
bën përpjekje të vazhdueshme për të
lidhur ekonomikisht Mirditën dhe
Shkodrën. Në kujtimet e tij, Nikaj
shpjegon se si u përfshi në këtë sipër-
marrje. Gjithçka lidhet me abatin
e Mirditës Prend Doçin i cili ishte
edhe kujdestar në familjen e Bibë
Dodës, drejtuesit të krahinës. Shtë-
pia në atë kohë drejtohej nga bash-
këshortaje Bibë Dodës pasi ky i fun-
dit ishte ndarë nga jeta ndërsa djali i
vogël Prenga ishte në Stamboll. Në
këto kushte, në Mirditë paraqitet in-
teresi i parë për të shfrytëzuar pyllin
nga një arbëresh i quajtur Francesko

34 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

Kinigo. Ky i fundit gjeti në Milano Paratë që fitoheshin nga nënshkruar me dorën e Sulltanit.
një blerës të kontratës, inxhinierin shtypshkronja e Tiranës Nxjerrja e koncesionit zgjati dy vite
Xhakomo Vismara i cili themeloi një që kishte Ndoc Nikaj e parashikohej që të ardhurat të
kompani dhe dërgoi inixhinierët e tij në pronësi u futën në përdoreshin për ngritje shkollash
që të bënte analizën e shfrytëzimit të shërbim të ndërtimin e një në Mirditë si dhe për shpenzimet
pyllit. Për shkak se Pylli i Qafmollës godine që do të shërbente që do të kishin kishat e zonës. Edhe
në Mirditë nuk kishte rrugë, duhej si fabrika e alkoolit. pse ishin parashikuar investime
bërë studimi mbi koston oportune të Fabrika nisi të prodhonte të mëdha në zonën e Mirditës nga
shfrytëzimit të pyllit. Me largimin e alkool me bimët e egër kompania italiane, kryengritjet
Kinigos nga kontrata, marrëdhëniet që merrej nga fushat e kundër Perandorisë. Lufta Ballkan-
direkte me inxhinierin Italian që Shkodrës ike, kryengritjet e Malësisë dhe tra-
kishte marrë kontratën e shfrytëzim- zirat që çuan më pas në Pavarësimin
it të pyllit, do të mbaheshin nga dom në Shëngjin për transportin e lëndës e Shqipërisë nga Perandoria Osmane
Ndoc Nikaj. Projekti parashikonte drusore. Duke qenë se Shqipëria bënë që kontrata të mos jepte rezul-
përmirësimin e gjendjes ekonomike ishte pjesë e Perandorisë Osmane, tatet e pritshme në zhvillimin eko-
të Mirditës. Kontrata me kompaninë Nikaj u kthyer nga Stambolli me do- nomik të zonës sepse investimet e
Vismara patrashikonte shfrytëzi- kumentat përkatëse të koncesionit pritshme nuk u realizuan të gjitha.
min e 1 milionë e gjysëm metër kub bashkë me dekretin mbretëror të Përfshirja aktive në nisma që kishin
lëndë drusore dhe për çdo metër në fokus çështjen kombëtare e zhvil-
kub lëndë drusore që pritej, paguhej limin ekonomik të zonës do të bënin
gjysëm frangu. Po ashtu, u sigurua që Nikaj të detyrohej të dorëhiqej
nga Stambolli me negociatat e Ndoc nga shërbimi aktiv i priftit dhe këtë
Nikajt edhe leja për ngritjen e një ai e shpjegon vetë te kujtimet e tij.
hekurudhe për nga Qafmolla deri “Mbasi u ktheva prej Stambollet, tue

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 35

marrë parasysh punët qi kishem për Në vitin 1931 fabrika u pajis me makineri moderne për
të krye me Shoqnina, me mbledhje kohën. Në vitin 1932 aktiviteti pushoi përkohësisht. E
kulturore për përmirësimin e gjuhës njëjta gjë ka ndodhur edhe nga viti 1939 deri në vitin
shqype dhe përhapjen e librave pa- 1942, ku si pasojë e konkurrencës së madhe të alkoolit
triotikë e gjeta të pamundun vazh- të importit, fabrika u mbyll
dimin në famullina jashta Shkodre
edhe përgjithësisht shërbimin fam- të mundësonte edhe publikimin e ofronte shërbime edhe për strukturat
ullitar. Dy shalqi në nji dorë nuk librave dhe jo vetëm të gazetave. Për shtetërore. Në kujtimet e tij Nikaj
mahen ka thanë i urti e prandej unë herë të parë në vend nis të publikohet tregon se jo në pak raste, institucio-
kërkova nga eprori jem Arqipeshkvi një fletore në gjuhën shqipe e cila do net shtetërore ishin debitore ndaj
i Shkodrës Emzot Jak Serreqi qi ishte të merrte disa emra si Koha, Bashki- shtypshkronjës. Ashtu sikurse kishte
jo veç në dijeni të shkuemes s’emë në mi, Besa Shqiptare e Zani i Shkodrës. ndodhur gjatëperiudhës së Peran-
Stamboll por edhe pranues i të gjitha Shkrimet që publikonte kjo fletore dorisë Osmane, edhe pas viteve ’20
veprimeve të mija n’at degë indus- nisnin gjithnjë me frazën: Shqypnija kur në vend kishte qeveri shqiptare,
triore qi do të ngrehte mbas veti nji e Shqyptarëve”. kleriku do të përballej me penalitete
mirsim shoqnuer të vazhdueshëm për qendrimet që mbante ku kri-
në krahinën ma të vorfën e Gegënis Shtypshkronja Nikaj do të ishte tikonte gjërat që duhej të shkonin më
e prandej dorhjekja e jëmë nga shër- një ndër shtyshkronjat më të mëdha mirë. Madje gjatë kësaj periudhe ai
bimi i famullis kje pranue”. në vend dhe që luajti një rol të rëndë- do të burgosej e do të lirohej vetëm
sishëm në publikimin e literaturës në pas kërcënimin të një ministri se
Shtypshkronja Nikaj shqip dhe në krijimin e ndërgjegjes nëse ai nuk lirohej atëhere do të je-
Në vitin 1909 Dom Ndoc Nikaj kombëtare shqiptare. Pronari i saj pte doreheqjen duke sjellë rrëzimin e
jo pak herë do të gjobitej për ato që qeverisë.
nis veprimtarinë e tij me një shtypsh- shkruante e jo pak herë do të për-
kronjë të vogël dhe me një punëtor të ballej me pasoja penalizuese. Pas Fabrika e Alkoolit në Shkodër
marrë nga shtypshkronja e jezuitëve shpalljes së pavarësisë, shtyshkronja Shoqëria Nikaj e shokë është
në Shkodër. Edhe pse vendi ndod- do të zinte një rol më të rëndësishëm
hej në perandorinë i osmane, kleri- në Shqipëri e do të transferohej në themeluar në vitin 1921, në qyte-
ku shfrytëzoi lehtësinë që ishte për Tiranë pas viteve ’20. Aktiviteti i tin e Shkodrës, nga një grup sipër-
hapjen e shtypshkronjës sepse nuk saj do të ishte fitimprurës dhe do të marrësish shkodranë, ndër të cilët
kërkohej leje e veçantë.

Kjo mund të konsiderohet si
shtypshkronja e parë laike dhe pri-
vate në historinë e vendit sepse më
herët, klerikët jezuitë kishin shtypsh-
kronjë për publikimin e botim-
eve fetare. Vetë Nikaj shpjegon se
makineria e shtypshkronjës ishte
futur kontrabandë sepse nuk lejo-
hej që të importohej. Ai shpjegon
se makineria ishte e vogël dhe për-
dorej kryesisht nga tregtarët për të
reklamuar produktet e tyre. Duke
qenë se kjo makineri shtyshkronje
kishte pak shkronja dhe nuk lejonte
botime të plota në gjuhën shqipe, me
ndërmjetësimin e atë Gjergj Fishtës
në Budapest porositet një makineri
tjetër me më shumë shkronja që do

36 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

vëllezërit Nikaj, vëllezërit Sali Meh- Ardhja e regjimit komunist nga shtypshkronja e Tiranës që kishte
meti, Kol Gj. Pashkja. Çmimi i tokës nuk do të kalonte pa Ndoc Nikaj në pronësi u futën në
dhe i ndërtesës llogaritet të ketë pasoja për klerikun shërbim të ndërtimin e një godine që
kushtuar rreth 120 mijë fr. ar. Që në shumëdimensional të do të shërbente si fabrika alkooli.
fillim, në mes të pjesmarrësve të kësaj Shqipërisë, i cili në moshën
shoqërie, pati mosmarrëveshje dhe, 82 vjeçare arrestohet dhe Fabrika nisi të prodhonte alkool
një pjesë e aksionerëve u larguan dhe përbuzet publikisht, duke me bimët e egër që merrej nga fushat
distileria mbeti në duart e vëllezërve mos i njohur veprimtarinë e Shkodrës por një ditë, atë e viziton
Nikaj. Në vitin 1931 fabrika u pajis e tij për Shqipërinë. Ai vdiq biznesmeni Stefan Curani i shoqëru-
me makineri moderne për kohën. Në në burgjet komuniste në ar nga një inxhinier nga Viena. Inx-
vitin 1932 aktiviteti pushoi përkohë- moshën 86 vjeçare hinieri vienez , pasi sheh mënyrën
sisht. E njëjta gjë ka ndodhur edhe sesi prodhohej alkooli këshillon pro-
nga viti 1939 deri në vitin 1942, ku e prandej tue kenë se kollomoqi në narët që të ndryshojnë strategji duke
si pasojë e konkurrencës së madhe të kohën e luftës pat shkue me çmimin u thënë se në këtë mënyrë nuk do të
alkoolit të importit, fabrika u mbyll. deri në frank dhetë ari për kilogram, ishin asnjëherë rentabël dhe se duhej
Në vitin 1943 nga mungesa e kapi- kish nji nduer leverdije me përdorue blere një makineri e posaçmë dhe
talit, fabrika u shndërrua në shoqëri badrat. Aj jau kishte paraqitë punën alkooli duhej prodhuar nga misri dhe
kolektive “Nikaj e shokë” me një kap- aq të letë sa qi të gjtihë kishin ra si jo nga kjo bimë. Në këtë mënyrë, për
ital prej 175 mijë fr. ar. Te kujtimet e miza në kjumshtë por me ngrehnë fabrikën e alkoolit Nikaj duheshin in-
tij, Nikaj shpjegon se si u bë pronar edhe mue mbasveti. vestuar edhe 170 mijë napolonë ari,
i një prej fabrikave më të njohura të një shumë tej mase e lartë. Fabrika e
alkoolit në vend. “Në një mbrëmje Unë nuk e njifshem ma parë bëri investimin e kërkuar dhe nisi të
më erdhën në shtëpi 4 vetë:Angjelin Shtjefën Ingrizin edhe e shifshëm prodhojë alkool për shitje në masë.
Luka, Danieli i Periklit, Kola i Gjonit për ma të parën herë. Njifshem tjerët Por në këtë kohë, për shkak të krizës
e Shtjefën Ingrizi. Unë kuer patne ikë për burra të mirë e të mendshëm e ekonomike që përfshiu vendin dhe
austriakët prej Shkodre paçë ble nji me randsi. Simbas shestimeve të për shkak të konkurrencës nga dis-
motorfluk (makinë për punim toke) bame e projektit të paraqitun Danieli tileritë e tjera si Skanderbeg, Mërkur
qi patne përdorue ata për punimin i Periklit e Angjelin Luka, do të qit- apo Nosi, kompania Nikaj ndërpreu
e fushave të gjana me motor 40 kual shin në shoqni ka 25.000 lire italiane, përkoheshit prodhimin e alkoolit.
forcë me fuqi benzine. E paçë ble me unë do të nepshëm motorflukun për Edhe gjatë pushtimit italian, fabrika
mendim me e përdorue për bujqësi, me nxjerrë badrat nëShtoj, e Kola i nuk punoi për faktin se nuk përballoi
por tue pa se nji motor aso lypte fu- Gjonit do të nepte govixhat qi kishte dot konkurrencën në kushtet e krizës.
sha tëmbëdhaja e gjansi të hapët e porsi pijeshitës qi ishte. Në vitin 1943 nga mungesa e kapi-
paçë lanë m’anë në fund t’oborrit të talit, fabrika u shndërrua në shoqëri
shtëpis. Shtjefën Ingrizi me Kolën e Shtjefën Ingrizi do të nepte mun- kolektive “Nikaj e shokë” me një kapi-
Gjonit kishin sajue me ba alkool në din”. Në rrëfimin e tij, Nikaj shpjegon tal prej 175 mijë fr. Ar por sërish nuk
nji distileri tëvogël qi kishte Shtjefën se projekti për blerjen e makinerive do të kishte kohëzgjatje përfaktin se
Ingrizi te shtëpija e vet, natyrisht me që përpunonin bimët për prodhimin përfundimi i Luftës së Dytë Botërore
gradë ma t’ultë sealkooli iardhun nga e alkoolit rezultoi më i kushtueshëm do të sillte në Shqipëri një rend të
jashtë në 96 gradë. Nuk kishte veç se sesa pritej dhe kleriku u detyrua të ri politik dhe ekonomik. Ardhja e
nji shtyllë të hollë distiluese. Ishin ba futej në një borxh 120 mijë liretash. regjimit komunist nuk do të kalonte
të katërt bashkë të shtyem mbas nji Dhe për të mos humbur paratë që pa pasoja për klerikun shumëdimen-
andrre fantastike qi me ba nji shoqni ishin marrë borxh për t’u investuar. sional të Shqipërisë, i cili në moshën
për nji fabrikë alkoolit në Shkodër Në këtë mënyrë, paratë që fitoheshin 82 vjeçare arrestohet dhe përbuzet
ku konsumohej nji sasij shumë e publikisht, duke mos i njohur vep-
madhe. Ingrizi kishte pasë këndue rimtarinë e tij për Shqipërinë. Ai vdiq
në nji libër se grekt e vjetër kishin ba në burgjet komuniste në moshën 86
alkoolin prej badrave (presh i egër) vjeçare ndërsa vepra e tij u la terësisht
në harresë.

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 37

DIGJITALIZIMI

Kryeqyteti që po kthehet në një qendër biznesi

MPasi e bëri Gjermaninë më të varfër për dekada, Berlini po e bën atë më të pasurgusht Google njoftoi se një pjesë e in-
endimi konvencional Ndërmjet 2017 dhe 2020 vestimit të saj prej 1 miliardë euro në
është se kryeqyteti ekonomia dixhitale e Ber- infrastrukturën e informatikës cloud
i ekonomisë më të linit është zgjeruar me 30%, do të shkojë në Berlin (po ashtu edhe
fuqishme të Evropës është i varfër, jo dhjetë herë më shpejt se në Hanau, pranë Frankfurtit). Ama-
tërheqës, mbytur në borxhe kronike prodhimi i saj i përgjith- zon Toëer, një rrokaqiell në lagjen
dhe i varur plotësisht nga subvencio- shëm. Vitin e kaluar, pasi
net. Legjenda e ndërtimit të aeroportit pandemia i dha një çmim të Friedrichshain të Berlinit, do të stre-
Berlin-Brandenburg, i përfunduar në lartë gjithçkaje dixhitale, hojë 3.500 punonjës të gjigantit online.
vitin 2020 me nëntë vjet vonesë dhe punësimi në teknologjinë e Në gjysmën e parë të këtij viti startu-
me më shumë se 4 miliardë euro kosto Berlinit u rrit me 8.5% pet me bazë në Berlin morën 4 mili-
mbi buxhetin, konfirmoi çdo paragjy- ardë euro nga kapitali sipërmarrës,
kim për kryeqytetin gjerman. së qytetit nga aleatët, shumë kompani gjysma e totalit gjerman. Në pranverë
Paragjykimet janë të vështira zhvendosën zyrat dhe fabrikat e tyre Olaf Koch, ish-shef i Metro, një shitës
për t’u hequr. Por qarqet e biznesit të në Gjermaninë Perëndimore. Bankat me pakicë, ngriti një fond investimesh
Berlinit po përpiqen. Gjatë qëndrimit u transferuan në Frankfurt, shtëpitë food¬tech në qytet me synimin për të
në detyrë të Klaus Wowereit, kryetar botuese në Hamburg dhe industria në mbledhur 500 milionë euro.
bashkie nga viti 2001 deri në 2014, Gjermaninë jugore. Eksodi u intensifi- Ndërmjet 2017 dhe 2020 eko-
asnjë firmë e madhe gjermane nuk kua pas ngritjes së murit të Berlinit në nomia dixhitale e Berlinit është zgje-
e kishte Berlinin shtëpinë e saj. Por vitin 1961. Pasi ribashkimit gjerman ruar me 30%, dhjetë herë më shpejt
situata nuk është më e njëjtë. Zalan- më 1990, këto biznese kishin pak ar- se prodhimi i saj i përgjithshëm. Vi-
do-s (shitësi me pakicë i veshjeve të sye për t’u kthyer mbrapa. Megjithatë tin e kaluar, pasi pandemia i dha një
modës në internet) dhe HelloFresh-it qyteti tërhoqi artistë dhe pronarë çmim të lartë gjithçkaje dixhitale,
(shitësit të ushqimeve të paketura) iu aspirantë të klubeve, të joshur nga punësimi në teknologjinë e Berlinit
bashkuan edhe tre berlinerë të tjerë, qiratë e ulëta dhe fabrikat dhe maga- u rrit me 8.5%. Ramona Pop, min-
Deutsche Wohnen (një kompani e zinat e panumërta të braktisura ku istrja e ekonomisë e Berlinit, pret që
pasurive të paluajtshme), Siemens En- krijuan studio të mrekullueshme dhe vendet e punës në industrinë dix-
ergy (një spinof gjigant inxhinierik) vende festash. Këta banorë të rinj të ar- hitale të qytetit të dyfishohen vitin
dhe DeliveryHero (i mirënjohur në gëtimit, bënin para dhe nuk paguanin e ardhshëm në 200,000. “Berlini po
shpërndarjen e ushqimit). Pjesa e Ber- asnjë taksë. Në vitin 2003, Wowereit e kryeson dixhitalizimin e të gjithë in-
linit në kapitalizimin total të tregut të përshkroi qytetin e tij si “të varfër, por dustrisë gjermane,” deklaroi ajo. Pasi
Gjermanisë që nga viti 2000 ka qenë seksi”. Komponenti seksi është tani ai e bëri Gjermaninë më të varfër për
në rritje. që na ndihmon në shpjegimin e ring- dekada, Berlini po e bën atë më të
Para Luftës së Dytë Botërore, jalljes së biznesit të Berlinit. Të rinjtë pasur. Në vitin 2019 PBB -ja e qytetit
Berlini ishte një djep i të të fuqishmëve dhe ata që erdhën sollën talente të reja, për frymë ka kaluar mbi mesataren
si Daimler dhe Siemens. Pas ndarjes përfshirë sipërmarrës dhe teknikë. Në kombëtare.

38 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

TEKNOLOGJIA

E heshur por jo bosh

Në zemër të biznesit global prej 550 miliardë dollarë të prodhimit të
mikroçipave

Leuveni është një qytet Përparimi në industrinë e mikroçipave është nxitur nga
që mund të njihet nga shkëmbimi i lirë i njohurive, ku IMEC vepron si një
publiku i gjerë europian platformë për ide nga e gjithë bota. Ky model ka joshur
vetëm si vendlindja e birrës Stella gjithnjë e më shumë kontribues. Sot “disa qindra” të
Artois. Por jo shumë larg nga Insti- tillë janë aktivë në IMEC, thotë instituti
tuti për Kërkimin e Birrës, në këtë
qytet të njohur belg është i vendo- villohen njohuritë të cilat përdoren i pavarur falë një modeli financiar
sur edhe prodhuesi më i njohur i nga i gjithë biznesi i mikroçipave ku asnjë qeveri apo shtet i vetëm
mikroçipeve. Veshja metalike dhe prej 550 miliardë dollarë. Duke pa- nuk kontrollon pjesë të madhe të
me xham i jep fasadës së ndërtesës sur parasysh peshën e mikrocipeve buxhetit të saj. Pjesa më e madhe
një pamje vezulluese. Brenda saj, në ekonominë moderne – në rritje vjen nga qeveria belge, por ajo
në katet e poshtme zhurmojnë me të vazhdueshme – si dhe gjeopoli- është vetëm 16%. Kontribuesit më
zërin e 3 miliardë dollarëve disa tikën moderne, kjo e ka kthyer atë kryesorë të korporatës japin jo më
prej pajisjeve më komplekse që në një nga qendrat më thelbësore shumë se 4% secili. Kjo i ka mundë-
njerëzimi ka krijuar ndonjëherë. të kërkimit dhe zhvillimit indus- suar IMEC të përqëndrohet vetëm
Zyrat e kateve të sipërme strehojnë trial në planet. Luc Van den Hove, tek idetë që ndihmojnë në avanci-
qindra inxhinierë, më të fortët e shefi i IMEC, e quan atë “Zvicra e min e prodhimit të mikroçipeve në
planetit për gjysmëpërçuesit. Ata gjysmëpërçuesve” tërësi.
drejtojnë të ardhmen e prodhimit
të mikroçipave. IMEC u themelua në 1984 nga Një rast në fjalë është zhvillimi
Ndërtesa për të cilën po fla- një grup inxhinierësh elektronikë i litografisë ekstreme me ultraviolet
sim është selia e Qendrës Mikro- nga Universiteti Katolik i Leuven, të (EUV). EUV është një proces de-
elektronike Ndëruniversitare, apo cilët donin të përqëndroheshin në likat që përfshin lazera me fuqi të
siç njihet ndryshe IMEC. Aty nuk kërkimin e mikroprocesorëve. Fil- lartë, kallaj të shkrirë dhe pasqyra
projektohen mikrocipe, (si Intel i limisht ata u financuan nga qeveria ultra të pastra. Makinat me mad-
Amerikës), nuk prodhohen të tillë lokale Flamande. Sot IMEC është hësinë e një autobusi që sot për-
(si TSMC e Tajvanit) dhe as krijo-
hen pajisje të ndërlikuara (si ASML,
një firmë holandeze). Aty vetëm zh-

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 39

Brenda saj, në katet e poshtme zhurmojnë me zërin e IMEC, grupi i pestë më i madh,
3 miliardë dollarëve disa prej pajisjeve më komplekse shumë më tepër se amerikanët që
që njerëzimi ka krijuar ndonjëherë. Zyrat e kateve të përbëjnë vetëm 1.5%. IMEC ka një
sipërme strehojnë qindra inxhinierë, më të fortët e degë në Shanghai. Megjithatë, Van
planetit për gjysmëpërçuesit. Ata drejtojnë të ardhmen den Hove shton se IMEC nuk ka
e prodhimit të mikroçipave “partneritete të mëdha” me krijuesit
e ardhshëm kinezë të paisjeve.
dorin teknologjinë EUV, të gjitha prototipizimi dhe shërbimet e pro-
janë prodhuar nga ASML, dhe ata jektimit, janë dyfishuar midis 2010 Më pak njohuri për prodh-
përdoren nga prodhuesit e mëdhenj dhe 2020, në 678 milion €. imin e çipave për shkak të Kinës
përfshirë edhe Samsung, prodhuesi dhe më pak dalje prej saj do të thotë
i miktocipeve në Korenë e Jugut. Përplasjet e mëdha mes që idetë e inxhinierëve kinezë nuk
Janë dashur 20 vite kërkim-zhvillim Amerikës, shtëpisë së disa prej kom- mund të integrohen më me bazën
për ta kthyer idenë në realitet prod- panive më të mëdha të teknologjisë e teknologjisë globale, për të cilën
hues. IMEC ka zgjidhur problemet nga njëra anë dhe Kinës, e cila vi- IMEC është kujdestari. Megjithatë
e pronësisë si dhe u ka mundësuar tin e kaluar importoi 378 miliardë IMEC mund të bëjë shumë pak me
prodhuesve të mëdhenj të mos vënë dollarë mikrocipe, kërcënoi edhe distancën në rritje midis perëndim-
bast për makineri të shtrenjta dhe frymën globale të IMEC. Industria it dhe Kinës. Ndaj përparësia është
eksperimentale. Kjo është falë as- kineze e mikroçipeve po kontrol- në atë që sinë të bëjnë më mirë: të
njanësisë së IMEC, që mbledh të lohet gjithnjë e më shumë nga një shtyjnë kufirin e prodhimit të mik-
gjitha pajisjet e nevojshme në një Parti Komuniste që përpiqet për roçipeve.
vend, duke lejuar prodhuesit të vetë-mjaftueshmëri, dhe që gjithnjë
zhvillojnë teknologjinë e tyre në të e më shumë po izolohet nga të huajt Një makinë e prodhuar për
njëjtën kohë me të tjerët. Van den si rezultat i kontrolleve amerikane MicroTec, një firmë gjermane,
Hove thotë se përparimi në indus- dhe evropiane të eksportit. E gjithë skanon me anë të mikrocipeve
trinë e mikroçipave është nxitur kjo ka kufizuar shkallën në të cilën dhe krijon imazhe 3D me saktësi
nga shkëmbimi i lirë i njohurive, ku IMEC mund të punojë me kompa- në shkallë nanometrike, falë pro-
IMEC vepron si një platformë për nitë kineze të gjysmëpërçuesve. cesorëve të shumtë të vënë në
ide nga e gjithë bota. Ky model ka rrjesht në mënyrë të çuditshme. Në
joshur gjithnjë e më shumë kon- Dihet publikisht që në të kalu- po atë ndërtesë Peter Peumans, i
tribues. Sot “disa qindra” të tillë arën IMEC ka punuar me kom- cili drejton sektorin e teknologjisë
janë aktivë në IMEC, thotë insti- panitë kineze, përfshirë Huaëei, shëndetësore të IMEC, ka gati për
tuti. Si rezultat, të ardhurat që vijnë gjigantin e telekomunikacionit të dorëzuar një prototip të zhvil-
nga kontratat e kërkimit dhe nga dhe SMIC, prodhuesi më i madh luar gjatë pandemisë që përdor një
i çipave në Kinë. Kinezët përbëjnë çip silikoni të personalizuar, i cili
3.5% të njerëzve që punojnë në shkurton kohëzgjatjen e punës nga
orë në minuta. Xavier Rottenberg
po zhvillon sensorë me ultratin-
guj të bazuar në gjysmëpërçues që
mund të shfaqin në ekrane dhe të
krijojnë skanerë shumë më të fuq-
ishëm se ata që njohim sot, të aftë
për të kapur të gjithë trupin men-
jëherë në një rezolucion shumë më
të lartë. E gjithë kjo punë kryhet
në heshtje në laboratorët e ideve
neutrale të IMEC. Ruajtja e neu-
tralitetit të ngjashëm me Zvicrën
në gjeopolitikën e çipave do të jetë
më e vështrirë.

40 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

KRIPTOMONEDHAT

Ndalimi i bitcoin

Bitcoin ka qenë i dis- Ja vendet ku monedhat viruale janë “të kufizuara” ose “të paligjshme”
kutueshëm që nga fil-
limi i tij në 2009, siç shon me implikime të ndryshme miratimit të një ligji financiar në
rregullatore. Disa vende kanë vitin 2018 që e bëri të paligjshëm
vendosur kufizime në mënyrën se blerjen, shitjen, përdorimin ose
kanë qenë kriptovalutat pasuese. si mund të përdoret Bitcoin, me mbajtjen e monedhave virtuale.
Ndërsa kritikohet gjerësisht bankat që ndalojnë klientët e saj
për paqëndrueshmërinë e tij, për- të bëjnë transaksione me krip- Bolivia
dorimin e tij në transaksione të tomonedhë. Vende të tjera kanë Ekziston një ndalim i plotë
ndryshme dhe për përdorimin e ndaluar përdorimin e Bitcoin dhe për përdorimin e Bitcoin në Bolivi
tepruar të energjisë elektrike për kriptovalutave me dënime të rën- që nga viti 2014. Banka Qendrore
minimin e tij, Bitcoin po shihet da për këdo që bën transaksione Boliviane lëshoi një rezolutë që
nga disa, veçanërisht në botën me kriptovaluta. Këto janë vendet e ndalonte atë dhe çdo monedhë
në zhvillim, si një “port i sigurt” që kanë një marrëdhënie veçanër- tjetër që nuk rregullohej nga një
gjatë stuhive ekonomike. isht të mbushur me Bitcoin dhe vend ose zonë ekonomike.
Por ndërsa më shumë njerëz kriptomonedhat e tjera:
i drejtohen kriptovalutave ose Kina
si një investim ose si një “lit- Algjeria Kina ka goditur kriptovalutat
ar shpëtimi”, këto çështje janë Algjeria aktualisht ndalon me intensitet në rritje gjatë vitit
shfaqur dhe kanë ndikuar në një përdorimin e kriptomonedhës pas 2021. Zyrtarët kinezë kanë lësh-
sërë kufizimesh në përdorimin e
tyre. Statusi ligjor i Bitcoin dhe të
tjerave kriptovaluta ndryshon në
mënyrë thelbësore nga vendi në
vend, ndërsa në disa, marrëdhë- Shumica e vendeve nuk e bëjnë përdorimin e Bitcoin
nia mbetet për t’u përcaktuar siç vetë të paligjshëm, statusi i tij si mjet pagese ose si mall

duhet ose po ndryshon vazhdi- ndryshon me implikime të ndryshme rregullatore.
misht. Ndërsa shumica e vendeve Disa vende kanë vendosur kufizime në mënyrën se si
nuk e bëjnë përdorimin e Bitcoin
vetë të paligjshëm, statusi i tij mund të përdoret Bitcoin

si mjet pagese ose si mall ndry-

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 41

Statusi ligjor i Bitcoin dhe
të tjerave kriptovaluta
ndryshon në mënyrë
thelbësore nga vendi në
vend, ndërsa në disa,
marrëdhënia mbetet
për t’u përcaktuar siç
duhet ose po ndryshon
vazhdimisht

uar vazhdimisht paralajmërime ronte më nga afër transaksionet e Indonezia
për njerëzit e saj që të qëndrojnë njerëzve të saj. Banka Indonezia, banka qen-
larg tregut të aseteve dixhitale Kolumbia
dhe kanë goditur rëndë mini- drore e vendit, nxori rregullore
erat në vend, si dhe shkëmbimet Në Kolumbi, institucionet të reja që ndalojnë përdorimin e
e monedhave në Kinë dhe jashtë financiare nuk lejohen të lehtëso- kriptovalutës, përfshirë Bitcoin,
saj. jnë transaksionet me Bitcoin. si mjet pagese nga 1 janari 2018.
Irani
Më 27 gusht, Yin Youping, Superintendencia Financiera
Zëvendësdrejtori i Zyrës për paralajmëroi institucionet finan- Bitcoin ka një marrëdhënie
Mbrojtjen e të Drejtave të Kon- ciare në vitin 2014 se ata nuk komplekse me regjimin iranian.
sumatorit Financiar të Bankës mund të “mbrojnë, investojnë, Për të shmangur ndikimin më të
Popullore të Kinës (PBoC), iu ndërmjetësojnë ose menaxhojnë keq të sanksioneve ekonomike,
referua kriptovalutave si pasuri operacionet e parave virtuale”. Irani është kthyer në praktikën
spekulative dhe paralajmëroi Egjipti fitimprurëse të minierave të Bit-
njerëzit që të “mbrojnë xhepat e coin për të financuar importet.
tyre”. Përpjekjet për të minuar Dar el-Ifta e Egjiptit, organi Ndërsa Banka Qendrore nd-
Bitcoin – një monedhë e decen- kryesor këshillues islamik i ven- alon tregtimin e kriptovalutave
tralizuar jashtë kontrollit të qe- dit, nxori një dekret fetar në vi- të minuara jashtë shtetit, ajo ka
verive dhe institucioneve – shi- tin 2018, duke i klasifikuar tran- inkurajuar minierat e Bitcoin në
hen kryesisht si një përpjekje nga saksionet me Bitcoin si “haram”, vend me stimuj.
autoritetet kineze për të lëshuar diçka e ndaluar sipas ligjit islam.
valutën e tyre elektronike. PBoC Rreth 4.5 për qind e mini-
po duket të jetë një nga bankat e Edhe pse nuk ishin detyruese, erave të Bitcoin në botë zhvillo-
para kryesore qendrore në botë ligjet bankare të Egjiptit u shtrën- het në Iran, e cila, sipas firmës
që lansoi monedhën e vet dix- guan në shtator të vitit 2020 për analitike të blockchain Elliptic,
hitale, dhe duke vepruar kështu të parandaluar tregtimin ose pro- mund të përbëjë të ardhura prej
do të ishte në gjendje të monito- movimin e kriptovalutave pa li- mbi 1 miliard dollarë (843 milion
cencë të Bankës Qendrore. euro).

42 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

Banka Popullore e Konës duket të jetë një nga bankat e para
kryesore qendrore në botë që lansoi monedhën e vet dixhitale,
dhe duke vepruar kështu do të ishte në gjendje të monitoronte
më nga afër transaksionet e njerëzve të saj.

Nepali vazhdimisht kriptovalutën me shërbime. Të nesërmen, presi-
Banka Nepale Rastra e shpal- aktivitetin kriminal, duke bërë denti turk Rexhep Tajip Erdo-
thirrje për vëmendje më të mad- gan shkoi më tej dhe nxori një
li Bitcoin të paligjshëm që nga he në veçanti në transaksionet dekret që shkëmben kripto në një
gushti i vitit 2017. kripto-ndërkufitare. Në korrik, listë të firmave që i nënshtrohen
Maqedonia e Veriut prokurori i përgjithshëm njoftoi rregullave kundër pastrimit të
legjislacionin e ri të propozuar i parave dhe financimit të terror-
Maqedonia e Veriut është i cili do të lejojë policinë të kon- izmit.
vetmi vend evropian deri më tani fiskojë kriptot që konsidero- Vietnami
që ka një ndalim zyrtar për krip- hen se janë marrë në mënyrë të
tovaluta, të tilla si Bitcoin, Ethe- paligjshme duke cituar përdori- Banka Shtetërore e Vietna-
reum dhe të tjera, në vend. min e tij në ryshfet. mit ka deklaruar se emetimi,
Rusia Turqia furnizimi dhe përdorimi i Bitcoin
dhe kriptovalutave të tjerë janë
Ndërsa kriptovaluta nuk është Shumë në Turqi iu kthyen të paligjshëm si mjet pagese dhe
e jashtëligjshme në Rusi, ekzis- kriptovalutës pasi lira turke ra në i nënshtrohen dënimit me gjoba
ton një konflikt i vazhdueshëm vlerë. Me disa nga nivelet më të që variojnë nga 150 milionë VND
kundër përdorimit të saj. Rusia larta të përdorimit kudo në botë, (5,600 €) deri në 200 milionë
miratoi ligjet e saj të para për të mbërritja e rregulloreve ishte e VND (7,445 €).
rregulluar kriptovalutat në korrik shpejtë këtë vit pasi inflacioni ar-
të vitit 2020, të cilat për herë të riti kulmin në prill. Më 16 prill Sidoqoftë, qeveria nuk nd-
parë përcaktuan kriptovalutën si të vitit 2021, Banka Qendrore e alon tregtimin me Bitcoin ose
pronë që i nënshtrohet taksimit. Republikës së Turqisë nxori një mbajtjen e tyre si pasuri.
rregullore që ndalon përdorimin Ukraina
Ligji, i cili hyri në fuqi në e kriptomovalutës përfshirë Bit-
janar të këtij viti, gjithashtu nd- coin, drejtpërdrejt ose tërthora- Parlamenti i Ukrainës ka
alon nëpunësit civilë rusë të kenë zi, për të paguar për mallra dhe miratuar një Ligj që legalizon
ndonjë pasuri kripto. Presidenti dhe rregullon përdorimin e Bit-
rus Vladimir Putin e ka lidhur

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 43

coinit në vend. Projektligji i har- Parlamenti i Ukrainës ka miratuar një Ligj që
tuar në vitin 2020 u miratua me legalizon dhe rregullon përdorimin e Bitcoinit në
një total prej 276 ligjvënësish që vend. Projektligji i hartuar në vitin 2020 u miratua me
e mbështetën ligjin dhe vetëm një total prej 276 ligjvënësish që e mbështetën ligjin
gjashtë prej tyre ishin kundër tij. dhe vetëm gjashtë prej tyre ishin kundër tij
Qëllimi kryesor pas këtij miratim-
it të Ligjit është që japë sqarime në të ardhmen këtë kriptovalutë. total prej 400 Bitcoin. Në anën
mbi aktivin dhe të mbrojë ata që Ky Ligj u jep qytetarëve “leje” për tjetër, politika ka tërhequr kritika
zotërojnë këtë kriptovalutë, pasi të zotëruar dhe tregtuar Bitcoin në të gjithë vendin. Gati 70 për
më parë nuk ishte i paligjshëm në dhe kriptovaluta të tjera. Pas El qind e qytetarëve të anketuar nga
vend. Tani që ky Projektligj është Salvadorit, Ukraina bëhet vendi i Universiteti i Amerikës Qendrore
miratuar, gjykatat tani mund të dytë në botë që e bënë të ligjshme nuk janë në pajtim me vendimin
mbrojnë si duhet individët dhe përdorimin e Bitcoinit. Presidenti e administratës për të miratuar
bizneset, pasi siguron qartësi tati- i El Salvadorit, Nayib Bukele ka këtë kriptovalutë si mjet për tran-
more dhe lejon zyrtarisht bizne- treguar se vendi kishte blerë një saksion.
set e Bitcoinit të veprojnë brenda
vendit. Ligji gjithashtu përcak-
ton disa udhëzime se si Ukraina
mund të përpiqet dhe të rregullojë

44 SCAN MAGAZINE TETOR 2021



RAJONI

Kosovë, falimenton kompania e sigurimit “Kosova e re”

Banka Qendrore e Kosovës (BQK) i ka hequr li- sigurimit të detyrueshëm të kompanisë “Kosova e Re”, në
cencën kompanisë së sigurimeve “Kosova e Re”, mënyrë që qytetarët të mos kenë nevojë të riblejnë poli-
pasi ndër vite kjo ndërmarrje ka pasur vështirësi financi- cat e sigurimit. Guvernatori i BQK-së, Fehmi Mehmeti
are në përmbushjen e kërkesave ligjore të BQK-së. Ban- theksoi se bordi ekzekutiv i BQK-së, ka marrë vendim
ka Qendrore e Republikës së Kosovës udhëzon të gjithë që siguruesit “Kosova e Re”, t’i revokohet licenca, pasi që
policëmbajtësit dhe kreditorët e tjerë, që të përcjellin ndër vite kjo kompani ka pasur vështirësi në financiare
njoftimet në ditët në vijim nga likuidatori dhe BQK- në përmbushjen e kërkesave ligjore në fuqi. “Siguruesi
ja, lidhur me udhëzimet mbi procesimin e kërkesave “Kosova e Re”, ndër vite ka pasur vështirësi financiare
që kanë në raport me Siguruesin në Likuidim “Kosova në përmbushjen e kërkesave ligjore të BQK-së, sa i për-
e Re”. Me këtë rast, BQK-ja vlerëson se kompanitë e ket mjaftueshmërisë së kapitalit, aftësisë paguesve – sol-
sigurimeve që operojnë në treg kanë shprehur gatish- vencës dhe aseteve në mbulim të provizioneve teknike. Në
mërinë për të marrë përsipër të gjitha policat aktive të funksion të përmirësimit të gjendjes financiare dhe përm-
bushjes së kërkesave ligjore dhe rregullative, BQK përkatë-
sisht bordi ekzekutiv i BQK-së në pajtim me legjislacionin
në fuqi, në mënyrë të vazhdueshme ka bërë përpjekje për
përmirësimin e gjendjes financiare të siguruesit “Kosova e
Re”. Megjithatë, përkundër gatishmërisë dhe përpjekjeve
të BQK-së, bordi dhe menaxhmenti i siguruesit nuk ka
arritur t’i përmbushë kërkesat ligjore dhe përmirësimin e
gjendjes financiare të kompanisë. Në të njëjtën kohë, ak-
sionari i siguruesit “Kosova e Re”, nuk iu është përgjigjur
kërkesave të BQK-së për rritjen e kapitalit dhe arritjes në
pajtueshmëri me kërkesat ligjore në fuqi”, theksoi ai. Meh-
meti thotë se me qëllim të mbrojtjes së policëmbajtësve,
BQK ka marrë vendim për revokimin e licencës.

Serbia emeton obligacionet e gjelbërta

Serbia vendosi emetimin e saj të parë të obliga-
cioneve të gjelbërta në tregjet financiare ndërkom-
bëtare për të financuar projekte që mbështesin rritjen e saj
të qëndrueshme ekonomike, tha banka qendrore e vendit.
Obligacionet e gjelbërta shtatëvjeçare me vlerë 1.0 mili-
ardë euro (1.2 miliardë dollarë) ishin pjesë e një emetimi
të eurobondit me këste të dyfishta që përfshinte edhe letra
me vlerë konvencionale prej 750 milionë eurosh me një
maturim prej 15 vjetësh, tha banka qendrore, NBS, në një
deklaratë për shtyp. Serbia është bërë i vetmi vend eero-
pian që nuk është një shtet anëtar i BE -së për të lëshuar një
instrument të gjelbër, tha NBS. Kërkesa e investitorëve për fillestare, që është 20% (ose 0.35 e një pikë përqindjeje) për
bonot e gjelbërta, me një kupon prej 1.0% dhe një normë obligacionin e gjelbër shtatëvjeçar dhe 13% (ose 0.30 të një
prej 1.26%, tejkaloi 3 miliardë euro. Eurobondi 15-vjeçar, pike përqindje) për obligacion konvencional 15-vjeçar, “tha
me një kupon prej 2.05% dhe një normë të rendimentit guvernatorja e bankës qendrore Jorgovanka Tabakovic në
prej 2.3%, tërhoqi oferta me një vlerë të kombinuar 2.5 deklaratë. Fondet e mbledhura përmes kësaj çështjeje do të
miliardë euro, shtoi banka qendrore. “Serbia arriti gjatë përdoren për financimin ose rifinancimin e shpenzimeve të
ditës të ulë normat e interesit me një të pestën nga kushtet reja dhe ekzistuese.

46 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

Adoptimi i euros do të sjellë rritje të notës së borxhit për Kroacinë

Adoptimi i euros ka të ngjarë të ndihmojë Kroacinë “BBB–” nga Fitch dhe Standard & Poor’s. Pas regjistrimit
të rrisë vlerësimin e saj të kreditit në një zonë in- të një deficiti të qeverisë së përgjithshme prej 7.4% në vitin
vestimi “vërtet të sigurt”, tha Së fundmi zëvendëskryemi- 2020 për shkak të ndikimit të pandemisë, Kroacia pritet të
nistri dhe ministri i financave Zdravko Mariç. “Agjencia e ulë deficitin e saj të përgjithshëm buxhetor nga një parashi-
vlerësimit Fitch tha në mënyrë eksplicite në raportin e saj kim prej 3.8% të PBB -së këtë vit, në 2.6% në 2022, në 1.9%
të fundit se miratimi i euros nënkupton një përmirësim të në 2023 dhe në 1.5% në 2024, tha Maric. Si rezultat i deficitit
vlerësimit të kreditit të vendit me dy nivele,” tha Mariç gjatë më të lartë buxhetor, borxhi publik arriti 88% të PBB -së
një takimi të këshillit kombëtar për futjen e euros si moned- në 2020. Këtë vit, borxhi publik ka të ngjarë të bjerë me dy
hë zyrtare në Kroaci,ku mori pjesë gjithashtu nënkryetari i pikë përqindje në 86.6%, dhe pritet të ulet me tre pikë përq-
KE Valdis Dombrovskis. Aktualisht, Kroacia ka vlerësime indje të tjera në secila nga 2022 dhe 2023, për ta sjellë atë
në 76.8% të PBB -së në fund të 2024, tha Mariç gjithashtu.
Gjatë të njëjtit takim, guvernatori i bankës qendrore Boris
Vujçiç tha se ekonomia e Kroacisë po rimëkëmbet mirë
dhe se rezultatet e saj të mira nga sezoni aktual i turizmit
do ta ndihmonin atë të përmbushte kriteret e konvergjen-
cës së Mastrihtit. Rritja vjetore ekonomike e Kroacisë ishte
në 16.1% në tremujorin e dytë të këtij viti dhe pritet të jetë
më shumë se 5% këtë vit, pas një tkurrje prej 8.4% vitin e
kaluar. Së fundmi, Komisioni Europian dhe vendet anëtare
të eurozonës nënshkruan një memorandum mirëkuptimi
me Kroacinë që rregullon përgatitjet e nevojshme në lidhje
me prerjen e monedhave të euros.

Eurohold Bulgaria në negociata për të blerë aksione të EIG
Grupi financiar dhe i sigurimeve Еurohold Bulgaria
[BUL: EUBG] deklaroi se është në një fazë të avan- kontraktuale deri në mbyllje,” tha Eurohold. Në fillim të
cuar të diskutimeve me Bankën Europiane për Rindërtim këtij viti, Eurohold përfundoi blerjen, nëpërmjet njësisë së
dhe Zhvillim (BERZH) mbi blerjen e një pjese të pakicës saj me pronësi të plotë në Holandë, Kompania Elektrike
në Euroins Insurance Group (EIG), kompani mbajtëse që e Evropës Lindore BV (EEEC), me 67% interes në op-
konsolidon operacionet e sigurimit të Eurogold. “Investimi eratorin e rrjetit elektrik CEZ Distribution Bulgaria dhe
i BERZH në EIG do të jetë për një shumë deri në 30 milion furnizuesin e energjisë CEZ Electro Bulgaria nga grupi
euro (35.5 milion dollarë) dhe do të kryhet përmes një rritje çek CEZ, si dhe 100% të aksioneve të tregtarit të licencuar
të kapitalit të grupit të sigurimeve. Eurohold gjithashtu do të energjisë elektrike.
të marrë pjesë në procedurën e rritjes së kapitalit me një in-
jeksion të mëtejshëm të kapitalit të vetë. deri në 12 milionë
euro,»-tha Eurohold Bullgaria në një deklaratë. EIG me seli
në Sofje do të përdorë fondet e mbledhura kryesisht për
zhvillimin dhe rritjen e njësisë më të madhe të sigurimeve
brenda grupit - Euroins Romania Asigurare Reasigurare,
dhe përveç kësaj, për të forcuar pozicionet e tregut të pro-
nësisë në Evropën Juglindore. “Marrëveshja është miratuar
në të gjitha nivelet e korporatave të të dy palëve, por mbetet
subjekt i një marrëveshjeje dhe ekzekutimi të dokumenteve
përfundimtare të transaksionit dhe plotësimit të kushteve

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 47

PADIA

Brukseli goditi Google me
dënimin kryesor në vitin
2018, duke pretenduar se
kompania kishte vendosur
“kufizime të paligjshme”
në pajisjet që operonin
me sistemin e vet Android
në mënyrë që të forconte
pozicionin e saj dominues
në treg

Një kapitull i ri në luftën Google dhe BE
ligjore midis Google shkojnë në gjykatë
dhe Bashkimit Eu-
ropian ka nisur, pasi gjiganti i NEBI XHOMAQI
teknologjisë është drejtuar në Luk- Kompania teknologjike apelon gjobën rekord prej 4.3 miliardë eurosh
semburg për të apeluar kundër
gjobës rekord prej 4.34 miliardë hojnë konsumatorëve përfitimet Kjo rrit të ardhurat e Google dhe
eurosh për sjellje anti-konkurruese. e konkurrencës së lirë. Mbi 80% e forcon pozicionin e saj dominues.
Brukseli goditi Google me dënimin telefonave inteligjentë në Evropë “Është e vërtetë që Google ka inves-
kryesor në vitin 2018, duke pre- funksionojnë me Android. tuar shumë në ekosistemin android,
tenduar se kompania kishte ven- ka lejuar që ky ekosistem të lulëzo-
dosur “kufizime të paligjshme” në Google merr shumicën e të jë,” i tha Euronews Alexandre de
pajisjet që operonin me sistemin e ardhurave të tij përmes motorit të Cornière, një analist i teknologjisë
vet Android në mënyrë që të for- tij të kërkimit: kompania u ofron në Shkollën Ekonomike të Tou-
conte pozicionin e saj dominues në reklamuesve një sërë mjetesh për louse. “Ajo për të cilën Komisioni
treg. Komisioni beson se Google t’u treguar përdoruesve produk- Evropian po fajëson Google është se
detyron prodhuesit e pajisjeve An- tet e tyre sipas fjalëve dhe frazave kompania ka abuzuar me pozicio-
droid që të instalojnë paraprakisht specifike. Reklamuesit zgjedhin nga nin e saj dominues duke detyruar,
një treshe aplikacionesh: Google strategjitë e ndryshme të ofertave duke vendosur disa kufizime, disa
Search, Chrome dhe Play Store, në për të vendosur se cila funksionon kufizime të kontraktuesve për prod-
të cilat përdoruesit kanë qasje për më mirë për ta. Komisioni beson huesit e telefonave që e bëjnë më
të shkarkuar aplikacione të tjera. se, duke e bërë aplikacionin e ‘Kër- të vështirë për rivalët e Google në
Ekzekutivi gjithashtu argumenton kimit’ të detyrueshëm për të gjitha tregun e motorëve të kërkimit dhe
se kompania ndalon prodhuesit e pajisjet Android, Google siguron që shfletuesit rivalë, të instalohen në
telefonave të shesin pajisje me ver- pronarët e telefonave të vazhdojnë pajisjet telefonike të prodhuesve “.
sione alternative të Android. Këto të përdorin motorin e tij të kërkimit Google refuzon të gjitha akuzat dhe
praktika, thotë Brukseli, mbytin si opsioni i paracaktuar në dëm të thotë se sistemi i tij falas, me burim
konkurrencën sepse e bëjnë më të opsioneve të tjera të mundshme.
vështirë për zhvilluesit e tjerë të ap-
likacioneve të inovojnë dhe të hyjnë
në treg, dhe, nga ana tjetër, u mo-

të hapur Android, e ka ndihmuar Google aktualisht po përballet me dy gjoba shtesë: 1.49 mili-
kompaninë të konkurrojë me Apple, ardë euro për praktika abuzive në reklamat në internet dhe 2.4
rivalin e saj kryesor, duke ulur çmi- miliardë euro për diskriminimin e disa produkteve në rezultatet
met për konsumatorët. “Android e motorit të tij të kërkimit. Në total, kompania po lufton më
ka krijuar më shumë zgjedhje për shumë se 8.2 miliardë euro në gjobat antitrust të BE -së.
të gjithë, jo më pak, dhe mbështet
mijëra biznese të suksesshme në autoritetet publike në të dy anët e rik, Presidenti amerikan Joe Biden
Evropë dhe në mbarë botën. Ky rast Atlantikut rrisin kontrollin e tyre nënshkroi një urdhër ekzekutiv
nuk mbështetet nga faktet ose ligji,” mbi kompanitë e teknologjisë dhe që synonte praktikat anti-konkur-
tha kompania, në një deklaratë të paraqesin legjislacion për të fren- ruese, me vëmendje të veçantë ndaj
cituar nga Associated Press. Google uar teprimet e tyre. Vitin e kaluar, bashkimeve të kryera nga kompa-
gjithashtu argumenton se, edhe Komisioni Evropian zbuloi Aktin nitë e mëdha të teknologjisë. Biden
nëse aplikacione të caktuara vijnë të e Tregjeve Dixhitale (DMA), një ka emëruar disa kritikë të shquar
para-instaluara në pajisjet me An- projekt-ligj me shtrirje të gjerë që të Big Tech për rolet kryesore në
droid, përdoruesit janë ende të lirë përcakton rregulla të rrepta për administratën e tij. “Që nga fil-
të shkarkojnë produkte të tjera për platformën e madhe online (të limi i administratës Biden, ne kemi
t’i zëvendësuar ato. Seanca pesë-di- ashtuquajturat “portierë”) me qël- parë disa ndryshime të mëdha,
tore para Gjykatës së Përgjithshme lim garantimin e konkurrencës kështu që tani kompanitë e mëdha
të BE-së në Luksemburg do të për- së lirë, tregjeve të hapura dhe më të teknologjisë janë nën zjarrin e
caktojë fatin e gjobës prej 4.34 mili- gjerë zgjedhje për konsumatorët. rregullatorëve në SHBA dhe madje
ardë eurosh, më e larta e vendosur Google, së bashku me Amazon, ka filluar të bëhet më intensive sesa
ndonjëherë nga Komisioni Evropi- Facebook, Apple dhe Microsoft, në Evropë,” thotë Cornière. “Ka
an si rezultat i një hetimi antitrust. është gati të bien nën kategorinë e kërcënime për shpërbërjen e tyre
Shuma u llogarit sipas të ardhurave portierëve dhe për këtë arsye do t’i dhe ka shumë padi kundër tyre.
që Google fitoi nga shërbimet e nënshtrohen rregullave të reja sapo Kështu që unë mendoj se ajo që po
reklamave të kërkimit brenda tre- DMA të miratohet dhe të hyjë në shohim është një lloj konvergjence
gut të vetëm të BE -së. fuqi. Shtetet e Bashkuara gjithashtu dhe ndoshta SHBA -ja që merr dre-
po vendosin fuqinë e tyre legjisla- jtimin në luftën kundër teknologjisë
Vendimi përfundimtar i gjykatës tive kundër Silicon Valley. Në kor- së madhe.”
nuk pritet deri në vitin e ardh-
shëm.

Google aktualisht po përbal-
let me dy gjoba shtesë: 1.49 mili-
ardë euro për praktika abuzive në
reklamat në internet dhe 2.4 mili-
ardë euro për diskriminimin e disa
produkteve në rezultatet e motorit
të tij të kërkimit. Në total, kompa-
nia po lufton më shumë se 8.2 mili-
ardë euro në gjobat antitrust të BE
-së.

Ekspertët thonë se Google, e
cila renditet ndër 10 kompanitë
më të vlefshme në botë, mund të
përballojë lehtësisht të paguajë
gjobat. Sidoqoftë, vazhdimi i sjel-
ljes kundër konkurrencës mund të
jetë më i vështirë pasi qeveritë dhe

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 49

SIGURIA ONLINE

Skema e betejës në mbrojtje

Shumicës prej nesh i duhet NEBI XHOMAQI
të bëjmë transaksione
bankare dhe financiare në Hakeri profesionist tregon se si mos të bini pre e mashtrimeve online
internet. Kjo pothuajse u bë jetike
gjatë pandemisë. Por neve na duhet Jo çdo email është i vërtetë. të sigurta. Sa më shumë informa-
edhe të sigurohemi që po bëjmë Mos klikoni në asnjë lidhje në cione personale të ndani në internet,
gjithçka që mundemi për të paran- aq më shumë të dhënat tuaja janë të
daluar vjedhjen e informacionit tonë asnjë email dhe gjithmonë vizitoni arritshme për dikë që dëshiron ta
personal. Një haker profesionist direkt një faqe në internet. marrë në dorë. Herën tjetër kur të
“etik”, i cili hyn në faqet e internetit jeni në llogarinë tuaj të mediave so-
të klientëve, rrjetet dhe aplikacio- Kujdes me sinqeritetin… veçanër- ciale, sigurohuni që informacioni që
net e telefonit për të jetuar, jep disa isht në mediat sociale. ndani të jetë minimal.
këshilla për t’u siguruar që të mos
biem viktima të vjedhjes online. Mos i ndani informacionet per- Përdorni mundësitë.
sonale me asnjë rrjet ose faqe nëse Në llogarinë tuaj në Facebook,
Emocionet të fusin në telashe nuk kanë nevojë ta dinë për një arsye
Një sulmues luan me emocio- shumë të rëndësishme. Për shem- drejtohuni te menuja në këndin e
bull, nëse regjistroheni në një pikë sipërm të djathtë të ekranit, klikoni
net njerëzore për të kryer një vep- publike Wi-Fi, ajo do të kërkojë em- mbi Cilësimet dhe në këtë ekran të ri
rim. Për shembull, klikimi në një rin tuaj, datën e lindjes dhe adresën. klikoni mbi Privatësia në menunë në
email me qëllim të keq sepse tingël- Nuk ka asnjë kërkesë ligjore për të të majtë. Këtu do të jeni në gjendje të
lon sikur dikush ka nevojë, ose një qenë i sinqertë, kështu që shpikni atë menaxhoni profilin tuaj në Facebook
koleg që kërkon ndihmë urgjente. – mbajini të dhënat tuaja të vërteta
Është ekuivalenti në internet me
hapjen e derës së një ndërtese të Sa më shumë informacione personale të ndani në
sigurtë. internet, aq më shumë të dhënat tuaja janë të arritshme
për dikë që dëshiron ta marrë në dorë

50 SCAN MAGAZINE TETOR 2021