Scan Magazine No.92 (Dhjetor 2021)

Teknologjia ecën përpara shpejt, kështu që sa më i
fundit të jetë një përditësim, aq më mirë do të keni
mbrojtje online

dhe të zgjidhni “Miqtë” për pyetjet informacion mund të mbahet për ditësime të softuerit sapo të jenë në
e ndryshme si “Kush mund të shi- javë të tëra, dhe kështu që nëse nuk dispozicion për ju. Teknologjia ecën
kojë informacionin e profilit tuaj?” e pastroni historinë tuaj të shfletimit përpara shpejt, kështu që sa më i
dhe ‘Kush mund t’i shikojë postimet është më e lehtë për këdo që është në fundit të jetë një përditësim, aq më
tuaja të ardhshme?’. Në këtë mënyrë kontakt me pajisjen të vjedh rekor- mirë do të keni mbrojtje online.
vetëm miqtë tuaj në Facebook duhet din tuaj të aktivitetit në internet. Ji i
të kenë qasje në përmbajtjen që sigurt dhe pastroje! Kujdes nga përdorimi i Wi-Fi pub-
postoni. Në mënyrë të ngjashme, me lik.
Twitter, shkoni te Cilësimet. Përdorni një menaxher fjalëkalimi.
Duke përdorur një menaxher Ju mund të keni dëgjuar se nuk
Kujdes aplikacionet “falas”. duhet të bëni shërbime bankare
Mund të jetë e mundur që ha- fjalëkalimesh, gjithçka që duhet në internet ose aktivitete të tjera të
të bëni është të mbani mend një ndjeshme në një rrjet publik Wi-
kerat të shkarkojnë spyware në pa- fjalëkalim (së bashku me një aluzion Fi. Por pse? Epo, ka disa çështje që
jisjen tuaj përmes aplikacioneve. personal) i cili do t’ju lejojë të mbani mund të rrethojnë një rrjet publik
Para instalimit, sigurohuni që të shumë fjalëkalime më komplekse në Wi-Fi. Hapja e rrjetit mund të lejojë
kontrolloni lejet në aplikacione për një mjedis të sigurt. Një ekspert në ndërhyrësit të hyjnë, rrjeti mund të
t’u siguruar që ato nuk do të ruajnë këtë fushë thotë se mund të duhen jetë goditur tashmë dhe të jetë plot
asnjë informacion personal të pan- një haker deri në dy vjet për të thy- me pajisje të komprometuara, ose
evojshëm. Për shembull, një aplika- er një fjalëkalim kompleks me tetë Wi-Fi në vetvete mund të jetë me
cion për një lojë nuk ka nevojë për karaktere që ka krijuar një menaxher qëllim të keq.
qasje në informacionin e rrjetit ose fjalëkalimesh.
listën e kontakteve tuaja. Është më Sigurohuni që të kontrolloni finan-
mirë të jesh i sigurt sesa të falësh dhe Mbani të përditësuar sigurinë tuaj. cat tuaja shpesh.
të përditësosh rregullisht aplikacio- Për të siguruar që ju i mbani
net sepse ato do të kontrollojnë për Hidhini një sy llogarive tuaja
problemet e sigurisë. pajisjet tuaja të sigurta, është më bankare dhe të kartave të kreditit
mirë të instaloni një softuer anti- shpesh, çdo ditë është më e mira pasi
Sigurohu para se të dalësh. virus, por nëse nuk e përditësoni kjo do t’ju sigurojë që të mbani në
Shfletuesit si Chrome dhe softuerin kur të vijnë përditësime të krye çdo transaksion të papritur. Ju
reja përmes sigurisë tuaj do të kom- mund të regjistroheni në alarme që
Firefox mbajnë një regjistër të asaj prometohet. Sigurohuni që përdorni do të dërgohen në emailin tuaj ose
që keni kërkuar në internet dhe versionin më të fundit të shfletuesit në celularin tuaj për çdo transaksion
faqet që mund të keni vizituar. Ky tuaj të internetit dhe instaloni për- të pazakontë.

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 51

MARKETING

“Graali i Shenjtë” i mediave sociale

EDEL STRAZIMRI

IKa vetëm një strategji marketingu: ajo që rrit audiencën!
magjinoni skenën: Është Që nga Facebook, ne kemi parë fillimin e Instagram
viti 2021, dhe madhësia në 2010 dhe TikTok në 2016, plus shtimin e Instagram
dhe popullariteti i market-
ingut dixhital po u siguron sipër-
marrësve një mori mundësish dhe
aftësinë për të kapur një audiencë Reels në 2020. Për të mos përmendur platforma të
prej qindra mijëra, nëse jo miliona,
të klientëve potencialë, të gjitha me tjera të tilla si Snapchat dhe Clubhouse, të gjitha na
shtypjen e një butoni. Kur Face- japin akses në një audiencë më të gjerë

book u lançua për herë të parë në
2004, ishte me të vërtetë i pari i këtij house, të gjitha na japin akses në një ballë për ballë.
lloji. Para kësaj, ne kishim MySpace audiencë më të gjerë. Në 19 vitet e
dhe disa platforma të tjera për të fundit, ne të gjithë kemi pasur luk- Mediat sociale duken si Graali i
cilat ndoshta nuk keni dëgjuar sin të jemi në gjendje të komuniko- Shenjtë
kurrë (Friendster apo Hi5), Por as- jmë drejtpërdrejt me fansat tanë, Kur bota u dixhitalizua, mjete
njëra prej tyre nuk kishte arritur të klientët ekzistues ose ata poten- të tilla si reklamat në internet, pag-
bënte ndikimin që bëri Facebook, cialë në një mënyrë që nuk ka qenë esa për klikim dhe marketingu me
dhe ende bën. Që nga Facebook, kurrë e mundur më parë. Por para email u rritën në popullaritet dhe
ne kemi parë fillimin e Instagram ardhjes së mediave sociale, bizneset u dhanë mundësi sipërmarrësve
në 2010 dhe TikTok në 2016, plus dhe markat u ndërtuan në mënyrën dhe markave të arrijnë një audiencë
shtimin e Instagram Reels në 2020. e «modës së vjetër», duke përdorur edhe më të gjerë. Të dhënat ishin më
Për të mos përmendur platforma të teknika më tradicionale të market- të lehta për tu gjetur dhe metrikat
tjera të tilla si Snapchat dhe Club- ingut, të tilla si reklamat dhe rrjetet dhe informacionet ju mundësuan të

52 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

SOCIALE

Për shumë sipërmarrës dhe biznese fillestare, mediat
sociale duken si Grali i Shenjtë. Jo vetëm që ju krijoni
një audiencë dhe bashkëveproni dhe angazhoheni
me ndjekësit tuaj, por është gjithashtu tani mund të
investoni në reklama në të gjitha kanalet e mediave
sociale

llogaritni feedback-un e investimit dia: “Marrëdhënia me Publikun rrallë shqetësoheshim për t’iu drej-
tuaj. Për shumë sipërmarrës dhe është praktika e menaxhimit të qël- tuar atyre pasi klientët nuk e shih-
biznese fillestare, mediat sociale limshëm të lëshimit dhe përhapjes nin vlerë në to. Sidoqoftë, për shkak
duken si Grali i Shenjtë. Jo vetëm së informacionit midis një individi se kishte më pak zgjedhje, e bëri më
që ju krijoni një audiencë dhe bash- ose organizate dhe publikut, në të lehtë ndërtimin e marrëdhënieve
këveproni dhe angazhoheni me mënyrë që të ndikojë në percep- me gazetarët dhe punën me tiparet
ndjekësit tuaj, por është gjithashtu timin e publikut.” Pra, në thelb, dhe idetë e përmbajtjes me ta. Me
plotësisht falas në pikën e hyrjes. gjithçka që thoni dhe bëni është kalimin e kohës, peizazhi i medias
Sigurisht, tani mund të investoni në PR, por platforma në të cilën ndani ka ndryshuar, dhe interneti fil-
reklama në të gjitha kanalet e medi- mesazhin tuaj ndryshon. Mjetet që loi të ketë një ndikim të madh dhe
ave sociale, por për dikë krejtësisht përdorni për të ndarë mesazhin tuaj podcast-et dhe kanalet e YouTube
të ri në botën e biznesit, media soci- ndryshojnë. Por mesazhi mbetet i u bënë prona kryesore e patund-
ale është një vend i arsyeshëm për të njëjtë. Publiku juaj, në përgjithësi, shme. Tani, ka shumë më tepër
filluar. Megjithatë, këtu mungon një mbetet i njëjtë, megjithatë vendi ku zgjedhje kur bëhet fjalë për të fituar
pjesë e enigmës. Një modalitet aq i ata ndodhen mund të ndryshojë, ekspozim, kështu që ndërsa ju nuk
vjetër sa koha, por një forcë e fuq- bazuar në nisjen e platformave të mund t’i konsideroni mediat socia-
ishme kur bëhet fjalë për ndarjen e reja, ose popullaritetin e shtuar të le, YouTube ose podcast-et mediat
mesazheve, rritjen e ndërgjegjësim- platformave ekzistuese, të tilla si tuaja tipike, ato ende konsumohen
it të markës dhe ndërtimin e fakto- YouTube dhe podcast. YouTube nga klientët tuaj idealë, duke mbu-
rit të njohurisë. Dhe kjo është mar- u lançua për herë të parë në 2005 luar ende tema që plotësojnë atë që
rëdhënia me publikun (PR). dhe podcast-et u lançuan një vit bëni, dhe ata ende kanë një audi-
më parë në 2004, megjithatë ato encë të gatshme të tifozëve besnikë,
Gjithçka që thoni dhe bëni është kanë shpërthyer vërtet si një mjet të cilëve ju mund (dhe duhet) t’i
PR biznesi gjatë viteve të fundit, duke u përdorni. Si? Shumë thjesht, duke
dhënë sipërmarrësve dhe bizneseve publikuar.
Marrëdhëniet me publikun të reja mundësinë për të krijuar ‘e
ekzistojnë në mënyrë që të mund lehtë për t’u ndarë e për t’u tretur’ Një pjesë e përmbajtjes mund të
të komunikoni me audiencën tuaj. (easy-to-share-and-digest) përm- ndahet dhe rindahet përsëri
Nëse bëni kërkime në Google për bajtjen që klientët e tyre idealë do
“marrëdhëniet me publikun”, do ta duan e kështu një përmbajtje që Mënyra se si do ta paraqisnit
të gjeni përkufizimin e Wikipe- më pas mund të ripërdoret në ka- veten tek një host podcast është e
nalet e mediave sociale. Në vitin njëjta mënyrë si ju do ta paraqisnit
2004, kishte me të vërtetë vetëm veten tek një gazetar. Kjo është një
tre lloje të mediave për të zgjedhur: taktikë e PR dhe një aftësi që publi-
tituj të shtypur, TV dhe radio. Titujt cistët e kanë përmirësuar për deka-
në internet u panë si marrëdhënie da të tëra. Tani, një nga fuqitë kre-
të dobëta me shtypin, kështu që ne jtësisht të shkëlqyera, por shpesh
të anashkaluara, të PR është se ju

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 53

PR është një mënyrë tjetër për të transportuar biznesin me ndikim - sepse ajo që bëni tani
tuaj dhe ekspertizën tuaj në një audiencë më të gjerë, është e kërkueshme përgjithmonë.
një audiencë që është ndërtuar dhe kultivuar për PR nuk është gjithmonë e lehtë për
dekada të tëra. Përgjigja, në rast se e keni humbur, t’u matur, e cila potencialisht shton
është PR rënien e saj në aksionet e ROI, por
është akoma një taktikë që duhet të
mund të merrni një pjesë të përm- pasur një arritje mesatare. Mendoni përdoret dhe një muskul që duhet
bajtjes dhe t’ia dorëzoni miliona për madhësinë e auditorit të një lëvizur, si pjesë e strategjisë tuaj të
njerëzve me një lëvizje. Asnjë formë podcast-i, pastaj mendoni sa njerëz komunikimit. PR është një mënyrë
tjetër komunikimi nuk ju lejon ta shtesë mund të arrini duke e ndarë tjetër për të transportuar biznesin
bëni këtë. Mund të duhet kohë për atë në kanalet tuaja të mediave so- tuaj dhe ekspertizën tuaj në një
të ndërtuar dhe ekzekutuar planin ciale. Dhe pastaj mendoni se sa audiencë më të gjerë, një audiencë
tuaj PR. Ju mund të mos shihni as- njerëz shtesë do të arrini kur host- që është ndërtuar dhe kultivuar
gjë të botuar ose transmetuar për i ta ndajë atë në kanalet e tyre të për dekada të tëra, e cila tashmë e
tre deri në katër muaj, por kur të mediave sociale. Krejt papritur, një njeh, i pëlqen dhe i beson prizës
dalë, ia vlen të prisni, pasi përmba- pjesë e përmbajtjes mund të nda- dhe përmbajtjes që ata prodhojnë.
jtja juaj ka potencialin të shihet ose het dhe rindahet përsëri, duke lënë Kështu, herën tjetër kur të vendos-
të dëgjohet nga qindra mijëra, nëse pas një gjurmë dixhitale dhe ‘thër- ni t’i çoni të gjitha vezët tuaja në një
jo miliona, klientë potencialë idealë rime buke’ që mund të sjellin edhe shportë dhe të përqendroni të gjithë
dhe konsumatorë. Thjesht mendo- më shumë njerëz në biznesin tuaj. vëmendjen tuaj në një mjet të veçantë
ni për qarkullimin e një botimi të Kjo është një arsye tjetër pse PR marketingu, ose një platformë të
shtypur, pastaj trefishoni atë për të është një mjet kaq i fuqishëm dhe veçantë, pyesni nëse ka një mënyrë
më efikase, më efektive për të ndarë
mesazhin tuaj për të sjellë qindra mi-
jëra , nëse jo miliona, klientë të rinj
në biznesin tuaj. Përgjigja, në rast se e
keni humbur, është PR.

54 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

PRODUKTIVITETI

Propozimi: 4 ditë punë
dhe fundjavë më të gjatë

Kthimi në punë do të EDEL STRAZIMIRI
marrë pak kohë, pjesër-
isht përmes rezistencës Një tjetër shtet europian shkurton javën për të rritur produktivitetin e
nga punonjësit e zyrës. Kthimi atje punonjësve
ku ishim më shumë se 18 muaj më
parë duket shumë e pamundur. Për BBC-ja vendosi shumë prej gazetarëve të saj në javë
shumë njerëz, rimëkëmbja nga një katër-ditore, por pa zvogëluar orët. Pesë ditë tetë-
mbyllje e paparë dhe recesioni i orëshe u bënë katër ditë 10-orëshe. Por kjo nuk është
thellë është mundësia për të zbatuar ajo që ka në mendje kjo fushatë. Aj synon pak alkimi
ndryshimin që përndryshe mund të të menaxhimit: zvogëloni orët me 20% pa goditur
zgjasë shumë vite të tjera. Java me produktivitetin
katër ditë, për shembull. Duket e
mrekullueshme, nëse jeni një nga
ata që marrin një fundjavë tre-di-
tore. Një raport i ri, ka disa dëshmi
sondazhi për ta mbështetur atë. Një
80% plotësisht befasues mendojnë
se do të preferonin një javë katër-
ditore. I njëjti proporcion, dhe
ndoshta të njëjtët njerëz, thonë se
kjo do të përmirësonte mirëqenien
e tyre. Për punëdhënësit? Ndoshta
nuk është aq tërheqëse.

Alkimia e menaxhimit ditë tetë-orëshe u bënë katër ditë pak alkimi të menaxhimit: zvogëlo-
BBC-ja vendosi shumë prej 10-orëshe. Por kjo nuk është ajo që ni orët me 20% pa goditur produk-
ka në mendje kjo fushatë. Aj synon tivitetin, të matur në prodhim në
gazetarëve të saj në javë katër-di-
tore, por pa zvogëluar orët. Pesë

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 55

Një punëdhënës i cili po provon një ulje të orëve duke viti. Raporti i sotëm i ri vjen nga
ruajtur nivelet e pagave, është gjithashtu një kompani IPPR Scotland (Instituti i Kërkimit
që ka të ngjarë të bëjë gjërat e tjera që i bëjnë punëtorët të Politikave Publike me prirje të
të lumtur dhe të motivuar. Këto përfshijnë autonominë, majtë), duke ofruar këshilla për ato
fleksibilitetin, besimin, hapësirën për kreativitet dhe gjykime dhe duke treguar disa pu-
menaxhimin me cilësi nëdhënës dhe vende që po e bëjnë
këtë të ndodhë tashmë.
javë, në mënyrë që pagesa të mbetet nëtorët civilë në bazat bërthamore
e njëjtë. Si? Pjesa e dobishme është Clyde për të rritur pagën me 5.5% Të ndjehesh i vl erësuar
se mungesa e punës në disa sek- me pushime shtesë vjetore. Më Një punëdhënës i cili po pro-
torë duket se po siguron që disa shpesh, ideja duket se po siguron që
punëtorë të marrin një pjesë më të punëtorët që marrin tre ditë pushim von një ulje të orëve duke ruajtur
madhe të të mirave të korporatave. në javë të gëzojnë mirëqenie më të nivelet e pagave, është gjithashtu
Kështu që paga e menaxhmentit madhe, dhe për këtë arsye ata janë një kompani që ka të ngjarë të bëjë
dhe fitimet për aksionarët shtryd- më produktivë. Ky sondazh sugjeron gjërat e tjera që i bëjnë punëtorët të
hen. Sindikata GMB njoftoi se po që 65% e punëtorëve mendojnë se një lumtur dhe të motivuar. Këto përf-
e merr mungesën e furnizimit si javë më e shkurtër pune do t’i bënte shijnë autonominë, fleksibilitetin,
një shenjë për të nxitur pagat më të ata më produktivë. besimin, hapësirën për kreativitet
larta. Por në vend që të rrisni pagën, dhe menaxhimin me cilësi të lartë
ekziston mundësia e zvogëlimit të Teoria do të testohet në të pak- që i bën njerëzit të ndihen të vlerë-
orëve. Ose të dyja. Sindikata Unite tën një gjyq nga qeveria skoceze, suar dhe se puna e tyre është e vlef-
ka njoftuar një marrëveshje me pu- siç ishte premtuar në manifestin shme. Prerja e orëve nuk i ndihmon
zgjedhor të SNP në fillim të këtij menaxherët të bëhen më të mirë
në menaxhim, ose që punëtorët
të gjejnë mënyra për të përdorur
teknologjinë e tyre në mënyrë më
efikase. Jo nëse ato orë të reduk-

56 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

tuara nuk i drejtohen trajnimit të e punës, duke i dhënë një pasdite sugjeron një Komision të Orëve të
përmirësuar, ndoshta. Kjo është në javë stafit. Filloi gjashtë vjet më Ulëta, për të ndihmuar në nxitjen
një nga idetë e paraqitura nga IPPR parë, duke filluar me disa nga ro- e kësaj ideje përpara, dhe një tes-
Skoci: ato orë që nuk punohen më let më stresuese të sektorit publik. tim skocez në të gjithë sektorët. Ata
mund të përdoren për rezultate të Rezultatet justifikuan zgjerimin duan të shohin se si funksionon kjo
përqendruara, më shumë trajnime - e testimit në pjesën më të madhe në punësimin jashtë zyrës, me pagë
ndoshta të lidhura me atë punësim të sektorit publik dhe disa nga ai më të ulët dhe në mesin e atyre me
ose në përgjithësi. Ato mund të privat, në mënyrë që 86% e popull- orë të kondensuara ose me kohë
grumbullohen në pushime sabatike sisë punëtore të mbulohej nga ai. të pjesshme. Raporti i tij sugjeron
nga puna në të ardhmen. Ose ato se ekziston nevoja jo vetëm për të
mund të drejtohen dhe të fokuso- Rritja e produktivitetit kufizuar orët maksimale (tashmë të
hen në rezultate të tjera, të tilla si Dhe në Zelandën e Re, ku kry- bëra, për shumë njerëz, sipas Direk-
të ndihmosh punëtorët si prindër. tivës së BE-së për kohën e punës),
Orët e reduktuara, thotë IPPR, eministrja Jacinda Ardern shikohet por edhe për të vendosur një dysh-
mund t’u jepen punonjësve si të nga afër për qasjen e saj ndaj qe- eme orësh për punësimin. Kjo është
drejtë pushimi vjetor, si më shumë verisjes progresive, testimi filloi pa- një ofertë tjetër për t’u marrë me
festa publike, ose si leje prindërore ra-Covid në një punëdhënës privat. kontrata me orë zero, e paraqitur
për ata që kualifikohen. Ky është Monitorimi nga një universitet në si nevoja që njerëzit e punësuar të
një nga motivimet për Japoninë, e Auckland gjeti rezultate mbresëlë- punësohen për orë të mjaftueshme
cila po shikon orë të shkurtuara për nëse, të produktivitetit (të matur për të marrë në shtëpi një paketë
të trajtuar dy nga problemet e saj: në orë) duke u rritur 20%, ndërsa me rrogë që mjaftojnë për të jetuar.
kulturën kronike të punës së tepërt kishte përmirësime të rëndësishme Dhe meqenëse gratë kanë më
dhe orët e gjata, dhe një sfidë veça- në numrin duke menduar se kishin shumë gjasa të jenë në këto role me
nërisht akute demografike të nivelit përmirësuar ekuilibrin punë-jetë. pagesë të ulët me kohë të pjesshme,
të saj të ulët të lindjeve, dhe përq- Duke dalë nga pandemia, kryemi- diçka pozitive që mund të rezultojë
indjen më të lartë në botë të shumë nistri argumenton se më shumë mund të jetë pranimi i orëve më
të moshuarve. Janë cituar edhe kohë të lirë mund të barazohet me të ulëta si normë-duke i lënë bur-
vende të tjera. Islanda shihet se ka më shumë shpenzime për sektorët rat të përdorin orët e tyre të kohës
një përvojë përgjithësisht pozitive e turizmit të Zelandës së Re, e cila së lirë për t’u marrë më shumë me
nga shkurtimi i katër orëve nga java është në një shkallë të ngjashme familjen dhe punët shtëpiake.
me atë të Skocisë. IPPR Skocia po

IPPR Skocia po sugjeron një
Komision të Orëve të Ulëta,
për të ndihmuar në nxitjen
e kësaj ideje. Ata duan të
shohin se si funksionon kjo
në punësimin jashtë zyrës,
me pagë më të ulët dhe
në mesin e atyre me orë të
kondensuara ose me kohë të
pjesshme

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 57

LËNDËT E PARA

Europa goditet nga çmimet e larta të energjisë

5.8 milionë familjeve që marrin kupon energjie, për
të ndihmuar në zbutjen e kostove të faturave të larta
të energjisë. Në terma afatgjatë zyrtarët e Bashkimit
Europian kanë thënë se energjitë e rinovueshme, si
era dhe dielli janë kundërpërgjigjja më e mirë ndaj
rritjes së fundit të çmimit të gazit dhe energjisë. Çmi-
met e energjisë në Europë janë rritur, ndërkohë që
rritja e kërkesës botërore si pasojë e heqjes së ma-
save të karantinës ka përkuar me tkurrjen e ofertës
së gazit dhe qymyrit, dhe kushteve jo të favorshme të

F motit për burimet e rinovueshme. “Zgjidhja në terma
amiljet europiane pritet të paguajnë fatura më afatgjatë është përshpejtimi i gjenerimit të energjisë
të “kripura” të energjisë elektrike dhe gazit së rinovueshme. Na duhet të investojmë në energji të
në muajt e ardhshëm, me disa vende si Spanja, që po erës dhe diellit dhe situata e sotme po na tregon se
kalojnë masa të emergjencës, siç është vendosja e një ne duhet të ulim varësinë nga lëndët djegëse fosile sa
tavani për çmimet dhe limitimi i fitimeve për kompa- më shpejtë të jetë e mundur”, deklaroi komisioneri i
nitë utilitare. Kjo ka për qëllim të ngadalësojë rritjen Bashkimit Europian për energjinë e rinovueshme,
gjigante të çmimeve dhe të shmangë pasojat politike Lukasz Kolinski. Komisioni Europian po përgatit disa
dhe sociale. Ndërkohë, ministrja franceze e Mjedisit, mjete që qeveritë e BE mund të përdorin për të trajtu-
Barbara Pompili, tha se çmimet e energjisë në Francë ar rritjen e çmimeve të energjisë, pa kompromentuar
pritet të rriten me rreth 12% deri në muajin shkurt të tregun e përbashkët. Krerët e shteteve do të diskuto-
vitit 2021. Qeveria franceze deklaroi këtë muaj se do jnë situatën e krijuar nga rritja e çmimeve të energjisë,
të bëjë një pagesë të menjëhershme prej 100 euro ndaj në samitin e ardhshëm më 21 Tetor.

Norvegjia dhe Rusia përfitojnë nga rritja e çmimeve të energjisë

Norvegjia dhe Rusia janë fituesit më të mëd- rafinerive drejt energjisë së gjelbër kanë ndikuar në
henj nga rritja e çmimeve të gazit në Europë, rritjen e çmimeve. Tendenca nw rritje vjen dy deka-
pasi vite më parë Bashkimi Europian u largua nga da pasi Bashkimi Europian liberalizoi tregun e gazit,
kontratat e qëndrueshme dhe afatgjata. Bençmarku duke u fokusuar kryesisht te kontratat afatshkurtra
europian i gazit është rritur me rreth 300%, gjatë këtij dhe fleksibël, bazuar në çmimin e gazit në qëndrat e
viti, ndërkohë që ekonomitë po rimëkëmben nga tregtimit. Ky vendim ndihmoi në zgjerimin e listës së
pandemia e Covid-19. Gjithashtu, edhe mungesat në furnizuesve, duke përfshirë edhe Shtetet e Bashkuara
furnizim për shkak të investimeve dhe mirëmbajtja e apo Katarin. Por ky veprim përforcoi edhe pozitat e
kompanisë ruse, Gazprom dhe të kompanisë norveg-
jeze, Equinor, të cilat së bashku plotësojnë rreth 60%
të nevojave të Europës për gaz. Konsumatorët euro-
pianë përfituan nga marrëveshjet e reja më fleksibël,
pasi përgjithësisht tregu ka qënë i furnizuar mirë
dhe çmimet kanë qëndruar të ulëta. Por, tashmë po
ndodh e kundërta; disa ofrues britanikë të energjisë
janë shkatërruar, ndërsa familjet europiane pritet të
përballen me një faturë të kripur gjatë dimrit. Gaz-
prom e shet 56% të gazit një ditë përpara dhe një muaj
përpara, 31% me çmimin e tremujorit të ardhshëm
ose të sezonit dhe 13% indeksohet me naftën.

58 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

Britani, blerje nën panik në pikat e karburanteve

Për disa javë rrjesht, janë krijuar radhë të gjata
pranë pikave të karburantit në Londër, pasi ngër-
çi në furnizimin me karburant ka vazhduar, pavarësisht
thirrjeve të kryeministrit Boris Johnson se situata po për-
mirësohet. Britania është goditur nga një valë e blerjeve
nën panik, që ka “tharë” pompat e karburanteve në qytetet
kryesorë, pasi kompanitë e naftës paralajmëruan se nuk
kanë mjaftueshëm shoferë kamionash për të transpor-
tuar naftë dhe benzinë nga rafineritë drejt stacioneve të
mbushjes. Kryeministri i Britanisë, Boris Johnson është
përpjekur të zbusë shqetësimet publike, duke thënë se
furnizimet do të rikthehen në normalitet dhe duke i bërë at e shitësve të pavarur të karburanteve, thekson se 37%
thirrje njerëzve që të mos blejnë nën panik. Megjithatë, e anëtarëve ishin pa karburant. Mungesa e shoferëve të
në shumë rajone, qindra stacione karburanti kanë qën- kamionëve pas Brexit, e përkeqësuar nga bllokimi i tes-
druar të mbyllura dhe drejtuesit e automjeteve kanë pri- teve të patentës gjatë karantinës së Covid-19, ka shkak-
tur në radhë për të mbushur serbatorët. Ky problem ka tuar kaos tek zinxhirët e furnizimit në Britani, duke rritur
bërë që autoritetet të bëjnë thirrje që doktorët, infermierët pritshmëritë për mungesa dhe rritje të çmimeve përpara
dhe punëtorët e tjerë të shëndetësisë të kenë prioritet në Krishtlindjeve. Shitësit me pakicë, kamionistët dhe kom-
mbushjen e makinave, për të mbajtur spitalet dhe qendrat pantië e logjistikës, kanë paralajmëruar se çmimet e të
e shërbimeve sociale në funksion. Qeveria ka vendosur gjitha produkteve, nga energjia e deri tek ushqimet, do
150 shoferë të tankeve të ushtrisë britanike në gatishmëri. të rriten. Qeveria britanike do të japë rreth 5 mijë viza të
Grupet industriale thonë se situata më e keqe duket në përkohshme për shoferët e huaj, një masë që kompanitë
Londër, në juglindje dhe në qytetet e tjera angleze. Shoqa- e logjistikës dhe shitësit me pakicë e kanë kërkuar prej
ta e Shitësve me Pakicë të Benzinës, që përfaqëson 2/3- muajsh.

Inflacioni në Europë, në nivelin më të lartë që nga 2008

Inflacioni në Eurozonë shënoi nivelin më të lartë në
13 vite, gjatë shtatorit, ndërkohë që rajoni po përbal-
let me rritjen e kostove të energjisë. Inflacioni rezultoi në
3.4% në shtator, sipas të dhënave nga zyra e Statistikave e
Bashkimit Europian. Ky është niveli më i lartë që prej shta-
torit të vitit 2008, kur inflacioni arriti në 3.6% dhe vjen pasi
çmimet e konsumit në Gjermani u rritën në 4.1%, që është
niveli më i lartë në 30 vite. Rritja është nxitur nga çmimet
e energjisë, duke shtuar shqetësimet për politikëbërësit.
Çmimi i kontratave mujore të gazit në Holandë (TTF), që
merret si referencë në Europë, është rritur me 400% që nga efekt, çmimi i gazit do të rritet me 12.6% për konsumatorët
fillimi i vitit. Për më tepër, kjo rritje rekord e çmimeve të francezë. Italia, Spanja dhe Greqia kanë marrë gjithashtu
energjisë, nuk pritet të përfundojë së shpejti, me analistët masa për të trajtuar rritjen e çmimeve. Bankierët qendrorë
që paralajmërojnë shqetësime në treg, që do vazhdojnë thonë se rritja e fundit e inflacionit është tranzitore dhe se
përgjatë dimrit. Franca është bërë vendi i fundit që shton do të nisë ngadalësimi në vitin e ardhshëm. Megjithatë,
masat për të zbutur kostot e konsumatorëve. Kryeministri, presidentja e Bankës Qendrore Europiane, Christine La-
Jean Castex, bëri të ditur se qeveria do të bllokojë rritjen e garde, tha se presionet për çmimin e energjisë pritet të zg-
mëtejshme të cmimit të gazit si dhe rritjen e tarifave të en- jasin përtej faktorëve të tjerë inflacionarë, si ndërprerjet në
ergjisë elektrike. Megjithatë, përpara se këto masa të japin zinxhirët e furnizimit.

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 59

䄀 一 䄀 䰀 䤀 娀 쬀 Ⰰ   匀 吀䄀吀 䤀 匀 吀 䤀 䬀 䄀 Ⰰ 䜀 刀 䄀 䘀 䤀 䬀 쬀
眀 眀 眀⸀ 猀 挀 愀 渀 ⴀ 琀 瘀⸀ 挀 漀 洀 ⼀ 猀 椀 甀

60 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

MJEDISI

Paralajmërimi i frikshëm i një raporti

EDEL STRAZIMIRI

TMbi 30% e pemëve në të gjithë botën kërcënohen nga zhdukja
ë paktën një e treta e
llojeve të pemëve në
të gjithë botën janë në Raporti thotë se ndryshimi i klimës është një kërcënim
rrezik zhdukjeje, paralajmëron në rritje. Ndryshimi i modeleve të temperaturës
një raport i ri historik. Studimi dhe motit do të thotë që shumë pemë rrezikojnë të
pesëvjeçar nëpër botë i 60,000 lloje
pemësh zbuloi se 30%-17,500-aktu- humbasin zonat për një habitat të përshtatshëm. Të
alisht janë në rrezik zhdukjeje. “Kjo
do të thotë se ka dyfishin e numrit paktën 180 lloje pemësh kërcënohen drejtpërdrejt nga
të specieve të pemëve të kërcënuara rritja e nivelit të detit

në nivel global sesa gjitarët e kër-
cënuar, zogjtë, amfibët dhe zvar- shtet botanike, institucionet pyjore shumë ishuj kanë lloje pemësh
ranikët të kombinuar bashkë,” tha dhe universitetet si dhe mbi 500 që nuk mund të gjenden askund
Botanik Gardens Conservation In- ekspertë - 58% e pemëve vendase tjetër,” vëren BGCI. Indonezia dhe
ternational (BGCI), i cili publikoi europiane kërcënohen me zhdukje. Malajzia janë të dyja ndër 5 vendet
raportin e Gjendjes së Pemëve të Whitebeams dhe Rowan janë pemët kryesore të biodiversitetit në botë
Botës, në një deklaratë. Mbi 440 më të kërcënuara në rajon. me 5.716 dhe 5.422 lloje pemësh re-
lloje pemësh janë në prag të zh- Sidoqoftë, vendi me numrin spektivisht. Gati 25% e këtyre janë
dukjes me më pak se 50 specie që më të madh të specieve të pemëve të kërcënuara.
mbeten në natyrë. Kjo përfshin rre- të kërcënuara është Brazili. Kombi
zebardhën Menai, e gjetur vetëm në i Amerikës Latine numëron 8,847 Bujqësia dhe ndryshimet klima-
Uellsin e Veriut, e cila ka vetëm 30 lloje pemësh - numri më i lartë në tike
pemë të egra të mbetura. Të pak- botë - por rreth një e pesta (1,788)
tën 142 specie janë regjistruar si të janë të kërcënuara. Llojet e pemëve Kërcënimi kryesor për pemët
zhdukura në natyrë. Sipas raportit, të Islandës janë më proporcionalisht është bujqësia me pemë të pastru-
i cili u përpilua nga më shumë se të rrezikuara, sipas raportit. “Kjo ara për prodhimin e bimëve, e cila
60 partnerë institucionalë si kop- është veçanërisht shqetësuese sepse prek 29% të specieve të pemëve.
Pasohet nga prerjet e drurit (27%),

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 61

blegtoria (14%), urbanizimi dhe zjar- Raporti u bën thirrje politikëbërësve të zgjerojnë
ri (të dy 13%). Raporti thotë se ndry- mbulimin e zonave të mbrojtura për speciet e pemëve
shimi i klimës është një kërcënim në të kërcënuara që aktualisht nuk janë të përfaqësuara
rritje. Ndryshimi i modeleve të tem- mirë në zonat e mbrojtura dhe të sigurojnë që të gjitha
peraturës dhe motit do të thotë që llojet e pemëve të kërcënuara globalisht të ruhen në
shumë pemë rrezikojnë të humbasin kopshtet botanike
zonat për një habitat të përshtatshëm.
Të paktën 180 lloje pemësh kërcëno- habitat dhe ushqim për miliona lloje shtoi ajo. Raporti u bën thirrje poli-
hen drejtpërdrejt nga rritja e nivelit të tjera, përfshirë kafshët, bimët dhe tikëbërësve të zgjerojnë mbulimin
të detit dhe ngjarjet e rënda të motit. mikroorganizmat. e zonave të mbrojtura për speciet
Dëmtuesit dhe sëmundjet që prekin e pemëve të kërcënuara që aktual-
pemët ndikohen gjithashtu nga ndry- Megjithatë, ka “shpresë për të isht nuk janë të përfaqësuara mirë
shimet klimatike, të cilat ndryshojnë ardhmen”, tha BGCI, duke vënë në në zonat e mbrojtura dhe të sigu-
mundësitë e tyre të mbijetesës në dukje se përpjekjet për ruajtjen po rojnë që të gjitha llojet e pemëve të
mjedise të reja. rriten në të gjithë botën. Të paktën kërcënuara globalisht të ruhen në
64% e të gjitha llojeve të pemëve kopshtet botanike dhe koleksionet e
Mbytësi i hirit smerald-një mund të gjenden në të paktën një bankave të farërave.
brumbull druri-është vendas në Azi- zonë të mbrojtur dhe rreth 30%
në Lindore, por ka shkaktuar shkatër- mund të gjenden në kopshte botan- Ai gjithashtu bën thirrje për
rime të mëdha në SHBA dhe tani në ike, bankat e farërave ose kolek- një zgjerim të skemave të mbjelljes
Rusi dhe Evropën Lindore. Një kër- sione të tjera. Paul Smith, Sekretari së pemëve, veçanërisht duke synuar
pudhë invazive që gjithashtu filloi në i Përgjithshëm i BGCI, e përshkroi mbjelljen e specieve të kërcënuara
Azi dhe që shkaktoo Ash Diebark, një raportin si “një thirrje zgjimi për të dhe vendase. “Përmes përpjekjeve
sëmundje kronike e hirit që përfun- gjithë në të gjithë botën se pemët për ripyllëzimin ekziston një
dimisht çon në vdekjen e pemës, u kanë nevojë për ndihmë”. Sara mundësi e madhe për të ndryshuar
zbulua për herë të parë në Poloni dhe Oldfield, bashkëkryetare e Grupit këtë tablo të tmerrshme, por prak-
Lituani në vitet 1990. Që atëherë është Specialist të Tree Global theksoi se tikat e mbjelljes së pemëve duhet të
përhapur në shumicën e vendeve “çdo specie pemësh ka një rol unik ndryshojnë për të trajtuar speciet
europiane. Humbja e pemëve është ekologjik për të luajtur”. “Me 30% e kërcënuara në mënyrë specifike,”
një shqetësim i veçantë pasi pyjet të specieve të pemëve në botë të tha Jean-Christophe Vie, Drejtor i
luajnë një rol të madh në ekosistemin kërcënuara me zhdukje ne duhet të Përgjithshëm i Fondacionit Fran-
botëror. Ato përbëjnë 50% të karbo- rrisim urgjentisht masat e ruajtjes,” linia.
nit tokësor global dhe janë shtëpi për
75% të ujërave të ëmbla të arritshme
në botë. Ato gjithashtu sigurojnë

62 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

SHËNDETI

Efektet anësore
të vaksinave të COVID

Ndërsa bota nuk ka NEBI XHOMAQI
gjasa të dalë nga pan-
demia COVID-19 Të vendosësh mes hezitimit dhe nevojës për t’u vaksinuar
në çdo kohë të shpejtë, vaksinat u
kanë dhënë shpresë dhe liri miliona Kur dezinformatat janë kaq të arritshme dhe kaq të
njerëzve në të gjithë botën që kanë përhapura në platformat e mediave sociale, po bëhet
jetuar nën kufizime të rrepta për një sfidë në rritje për të mbajtur vrullin e hershëm të
mbi 18 muaj. programeve të vaksinimit
Pas krijimit dhe miratimit
të tyre nga autoritetet përkatëse vaksinimit në Mbretërinë e Bash- të përjetuara nga të paktën një në
mjekësore, lëshimi i vaksinave të kuar është vlerësuar për përpari- 10 persona pasi janë vaksinuar me
koronavirusit ka ndodhur me shpe- min e tij me mbi 60 përqind të të njërën nga tre dozat e autorizuara
jtësi marramendëse në disa vende. rriturve të vaksinuar plotësisht, një për përdorim si në Mbretërinë e
Në Shtetet e Bashkuara, për shem- e treta e të rinjve nën 30 vjeç, rreth Bashkuar ashtu edhe në BE. Deri
bull, mbi 70 përqind e të rriturve 3 milion njerëz, ende nuk e kishin më sot, këto janë vaksinat Pfizer/
amerikanë kanë marrë të paktën një marrë dozën e parë të vaksinës pa- BioNTech, Moderna dhe AstraZen-
dozë vaksine deri në fillim të gush- varësisht se ishin të ligjshëm, thanë eca/Oxford. Për më tepër, BE -ja
tit, me më shumë se 50 përqind, autoritetet në fillim të gushtit. gjithashtu ka autorizuar përdori-
rreth 168 milion amerikanë, të vak- min e vaksinës Johnson & Johnson
sinuar plotësisht, sipas Universitetit Efektet anësore më të zakonshme (Janssen) të cilën e kemi përfshirë
Johns Hopkins. Bashkimi Evropian, të vaksinës edhe më poshtë. Shumica e efekteve
gjithashtu, tha se ishte në rrugën e të raportuara kanë zgjatur zakon-
duhur për të arritur objektivin e Sipas të dhënave më të fundit isht një ose dy ditë pas vaksinës që
tij të vaksinimit të 70 përqind të të të përpiluara nga Shërbimi Kom- po administrohet.
rriturve në bllok me të paktën një bëtar i Shëndetit në Mbretërinë e
dozë deri në fund të verës. Por kur Bashkuar (NHS) dhe Agjencia Ev- Si e dimë që ky informacion
dezinformatat janë kaq të arritshme ropiane e Barnave (EMA), këto janë është i saktë? Siç ndodh me çdo ilaç
dhe kaq të përhapura në platfor- efektet anësore më të zakonshme ose vaksinë të re në treg, raportimi
mat e mediave sociale, po bëhet një
sfidë në rritje për të mbajtur vrullin
e hershëm të programeve të vak-
sinimit. Richard Tice, një ish-eu-
rodeputet i Partisë Brexit dhe tani
udhëheqës i pasardhësit të tij partia
Reform UK, ndau pretendime të
pasakta në Twitter më 4 gusht në
lidhje me efektet e vaksinës COV-
ID-19 te fëmijët. Ajo u rishpërnda
gati 800 herë. Ndërsa programi i

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 63

Ndërsa gjëra të tilla si
dhimbja rreth vendit të
injektimit dhe ethet janë të
zakonshme, janë raportuar
efekte anësore të rralla,
por gjithsesi shqetësuese.
Këto janë padyshim ato
që shkaktojnë titujt më
tërheqës, veçanërisht rreth
lidhjeve me mpiksjen e
gjakut, miokarditin dhe
sëmundje të tjera serioze

i efekteve anësore inkurajohet në sinimeve dhe të gjitha produkteve ndryshuar dhe përditësuar.
mënyrë aktive. NHS dhe EMA po mjekësore është me të vërtetë, me të “Ka pasur disa çështje rreth
përditësojnë vazhdimisht të dhënat vërtetë i rëndësishëm për të marrë
e tyre për të kataloguar reagimet besim nga kjo». rrezikut të lidhur me moshën ndaj
negative të vaksinave të cilat bëhen vaksinës AstraZeneca në Mbretëri-
të disponueshme për publikun. Efektet anësore të rralla të vaksi- në e Bashkuar,” tha Kasstan. “Dhe
nës COVID strategjia e shpërndarjes dhe zbati-
NHS, për shembull, mbështetet mi ndryshuan në përputhje me
në sistemin e Kartës së Verdhë që i Ndërsa gjëra të tilla si dhimbja rrethanat në mënyrë që të rinjve
lejon njerëzit të raportojnë reagi- rreth vendit të injektimit dhe ethet nën moshën 40 vjeç do t’u ofrohej
met ndaj vaksinave COVID-19, janë të zakonshme, janë rapor- të thonë vaksinën Pfizer ose Mod-
kompleteve të testimit dhe ilaçeve tuar efekte të mundshme anësore erna në vend të AstraZeneca. Pra,
në Agjencinë Rregullatore të Mje- të rralla, por gjithsesi shqetësuese. në të njëjtën kohë kur programi
kimeve dhe Produkteve të Kujdesit Këto janë padyshim ato që shkak- zbatohet, ai i përgjigjet asaj që po
Shëndetësor në Mbretërinë e Bash- tojnë titujt më tërheqës, veçanër- ndodh , çfarë po identifikohet “.
kuar (MHRA). “Është me të vërtetë isht rreth lidhjeve me mpiksjen e
e rëndësishme dhe e dobishme për gjakut, miokarditin dhe sëmundje Pfizer-BioNTech
të kuptuar se si ndërvepron CO- të tjera serioze. Përforcimi i këtyre Efekti anësor Pfizer i dhënë
VID-19 me ilaçe të tjera që mund rreziqeve pa u kualifikuar se rastet
të përdoren për kushtet ekzistuese e raportuara të këtyre efekteve anë- më shumë kohë transmetimi ka
dhe është vërtet e dobishme të sore janë jashtëzakonisht të ulëta qenë rreziku i raportuar i in-
mblidhen prova për efektet anë- është ndoshta arsyeja e vërtetë pas flamacionit të zemrës, i njohur
sore,” tha Kasstan. “Natyrisht për çdo shqetësimi që publiku ka pasur si miokardit, veçanërisht tek të
të ndihmuar me pëlqimin e infor- me sigurinë e vaksinave. Kjo nuk do rinjtë. Ndërsa ka ende të dhëna
muar dhe dhënien e informacionit, të thotë se rreziqet duhet të mini- të pamjaftueshme për të qenë në
duke lejuar çdo lloj çështje besimi mizohen, por raportimi i efekteve gjendje të vlerësojmë shkallën e
që njerëzit mund të kenë. Ky në vet- anësore ka bërë që protokollet dhe incidencës, ai konsiderohet të jetë
vete, ai sistem rregullator rreth vak- shpërndarja e disa vaksinave të jenë një efekt anësor jashtëzakonisht i
rrallë. Një studim paraprak sug-

64 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

Efekti anësor Pfizer i dhënë më shumë kohë
transmetimi ka qenë rreziku i raportuar i
inflamacionit të zemrës, i njohur si miokardit,
veçanërisht tek të rinjtë. Ndërsa ka ende të dhëna të
pamjaftueshme për të qenë në gjendje të vlerësojmë
shkallën e incidencës

jeron që miokarditi në të vërtetë kozmetike). Efekte të tjera anë- pas të dhënave të NHS, vetëm një
ka gjashtë herë më shumë gjasa të sore përfshijnë marramendje ose në 10,000 do të preket.
shfaqet te dikush pas infektimit me ulje të ndjenjës së prekjes. Në
koronavirus sesa pas një vaksine. raste edhe më të rralla, miokar- Johnson & Johnson
Më 12 gusht, BE -ja tha se ishte diti gjithashtu është raportuar, Në korrik, Administrata
duke hetuar vaksinat Pfizer dhe megjithëse ende nuk ka të dhëna
Moderna pas një numri të vogël adekuate për të vlerësuar se sa Amerikane e Ushqimit dhe Bar-
raportimesh për efekte të reja anë- shpesh ndodhin rastet e lidhura nave (FDA) raportoi një numër
sore, përfshirë inflamacionin e me vaksinën. rastesh të lidhura me një efekt
veshkave, një çrregullim renal me anësor të mundshëm të vaksinës,
humbje të madhe të proteinave në AstraZeneca/Oxford sindromi Guillain-Barre. Rreth
urinë dhe një reaksion alergjik të Pas raporteve në prill të 100 njerëz zhvilluan çrregullimin
lëkurës. imunitar, i cili dobëson muskujt
cilat e lidhën dozën AstraZeneca dhe në raste ekstreme shkakton
Moderna me mpiksjen e gjakut, vaksina paralizë, pasi morën një dozë të
Si dhe hetimi i vazhdueshëm u tërhoq ose u vendos nën ku- vaksinës.
fizime nga disa vende të BE -së.
i BE -së për efektet e reja anësore, Këto përfshinin kufij të ndry- Zyrtarët në agjenci e përshk-
të cilat EMA thotë se është pjesë e shëm të moshës. Studimet kanë ruan efektin anësor si një “rrezik
një procesi rutinë të azhurnimit, treguar që atëherë se ekziston të vogël të mundshëm” për mar-
vaksina Moderna ka pasur efekte të një rrezik i ngjashëm i mpiksjes rjen e vaksinës. Shumica e
tjera anësore më pak të zakonshme si vaksinat Pfizer dhe Moderna. njerëzve shërohen plotësisht nga
të raportuara. Për 1 në 1.000 njerëz, Shkalla e trombozës së venave të sindroma edhe pse një nga 100
ekziston mundësia e zhvillimit të thella, një gjendje kur mpiksjet e rastet raportohet të ketë vdekur.
rënies së përkohshme të njëanshme gjakut ndodhin në venat e thella Sipas të dhënave të NHS, raste
të fytyrës, të njohur si paraliza e të trupit, zakonisht në krahë, ekstreme të mpiksjes së gjakut me
Bell, ose ënjtje të fytyrës (veçanër- këmbë ose ijë ishin gjithashtu të trombocite të ulëta të gjakut janë
isht për ata që kanë bërë injeksione ngjashme me vaksinën Pfizer. Si- raportuar gjithashtu të cilat mund
të prekin një në 10,000 njerëz.

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 65

SHKENCË

Ky ështe edicioni i 21-të i
këtij eventi madhor i cili
organizohet nga Phantoms
Foundation (Spanjë) me or-
ganizues në vend Akademinë
e Shkencave të Shqipërisë,
Institutit NanoAlb të ngritur
pranë saj, me mbështetjen e
Qeverisë dhe Institucioneve
Shqiptare si dhe të Ambasa-
dës Spanjolle ne Tiranë

Tirana mirëpret shkencëtarët
e nanoteknologjisë

Arben ARBEN MERKOÇI
Merkoçi
TNT2021, Kongresi Ndërkombëtar në Nanoteknologji do të mbahet në
Në Shqipëri do të mba- muajin tetor
het për herë të parë
Konferenca Ndërkom- një gamë të gjerë kërkimesh aktuale këtë fushë do ti hapë mundësi të reja
bëtare e Trendeve në Nanoteknologji në fushën e nanoshkencës dhe nan- bashkëpunimi Shqipërisë në një nga
(TNT2021). Ky ështe edicioni i 21-të i oteknologjise me synim transmetimin fushat më të përparuara të shkencës.
këtij eventi madhor i cili organizohet e informacionit dhe vendosjen e kon-
nga Phantoms Foundation (Spanjë) takteve midis kërkuesve shkencorë në Çfarë është nanoshkenca, nan-
me organizues në vend Akademinë këtë fushë. Me rastin e TNT2021 do oteknologjia dhe qëllimi i NanoAlb?
e Shkencave të Shqipërisë, Institu- të organizohen disa sesione specifike
tit NanoAlb të ngritur pranë saj, me me tema të rëndësishme sikurse janë Nanoshkenca dhe Nan-
mbështetjen e Qeverisë dhe Institu- “Grafeni dhe materialet e tjera dy di- oteknologjia janë shkenca dhe
cioneve Shqiptare si dhe të Ambasadës mensionale” si dhe një shkollë në teknologjia e shekullit. Nanoshkenca
Spanjolle ne Tiranë. TNT2021 do të fushën e nanosensoreve me interes të është një shkencë që studion nano-
jetë vazhdim i suksesit të Konferencave veçantë për kërkuesit e rinj shkencorë. materialet (materialet në dimensione
të mëparshme të nanoteknologjisë Ky kongres, ndër më prestigjozet në mjaft të vogla; 1 nano është një e bil-
dhe do të zhvillohet këtë vit në Tiranë botë, është një mundësi e jashtëza- ionta pjesë e metrit) nanoteknologjia
nga 4 deri më 8 Tetor 2021 (http://tnt- konshme për zhvillimin e shkencës në është teknologjia që bën të mundur
conf.org/2021/index.php?conf=21). Shqipëri. TNT2021 ka një mbështetje përftimin e nanomaterialeve dhe
Ky takim shkencor i nivelit më të nga një numër i madh institucionesh mundëson aplikimin e tyre në fusha
lartë në këtë fushë synon të paraqesë prestigjoze të nanoteknologjisë në nga më të ndryshmet. Nanomateri-
botë. Ardhja me këtë rast në Tiranë e alet si p.sh. nanogrimcat, nanotubat
kërkuesve shkencorë më të shquar në apo grafeni kanë veti mjaft interesante
optike, elektrike etj. Këto materiale

66 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

TNT2021 ka një mbështetje nga një numër i madh
institucionesh prestigjoze të nanoteknologjisë në botë.
Ardhja me këtë rast në Tiranë e kërkuesve shkencorë
më të shquar në këtë fushë do ti hapë mundësi të reja
bashkëpunimi Shqipërisë në një nga fushat më të
përparuara të shkencës

apo paisjet/instrumentat e ndërtuar core që punojnë pranë universiteteve është botuar edhe një numër i veçantë
mbi bazën e tyre kanë një rëndësi shqiptare në Shqipëri, Kosovë dhe i Buletinit të Akademisë së Shkencave
të jashtëzakonshme për aplikime Maqedoninë e Veriut (për më shume të Shqipërisë i cili përmbledh aktiv-
në shumë fusha. Aplikimet e nan- informacion shikoni: http://www. itetet në ketë fushë në Shqipëri. Nga
oteknologjisë shkojnë nga diagnosti- nanoalb.al/nanoalb/). Objektivi i saj analiza e bërë deri më sot (në kuadrin
kimi dhe shërimi i sëmundjeve, moni- është të nxisë aktivitetet ekzistuese në e përgatitjes së projekteve evropianë
torimi i ndotësve të mjedisit, përgatitja ketë fushë apo edhe të nxjerrë në pah/ dhe workshopeve të përmendura më
e pajisjeve të reja me rëndësi për en- zbuloj aktivitete të reja te lidhura dre- sipër) rezulton se në Shqipëri ka një
ergjinë e deri tek përftimi i materialeve jtëperdrejtë ose jo me nanoteknologji- seri aktivitetesh shkencore në fushën
të avancuara me interes për shumë në. Mbi të gjitha NanoAlb synon të nano të cilat kërkojnë urgjentisht një
fusha, si dhe me interes të jashtëza- nxisë edukatën e bashkëpunimit të koordinim. Vlen të përmenden ak-
konshëm për kërkimin shkencor dhe kërkuar nga një shkencë kaq multidi- tivitetet shkencore në Universitetet e
transferimin teknologjik dhe indus- siplinore, dhe nga ana tjetër është një Tiranës, Prishtinës dhe Tetovës. Këto
trial në Shqipëri sikurse sot edhe në domosdoshmëri për të pasur sukses aktivitete zhvillohen në departamentet
të gjithë botën. Nanoteknologjia është në kërkimin shkencor dhe çdo fushë pëkatëse të këtyre universiteteve si në
një shkencë mjaft interesante edhe për tjetër të kërkimit në Shqipëri. departamentet e Kimisë (përdorimi
natyrën e saj multidisiplinare duke dhe studimi i nanomaterialeve për
përfshirë fusha të njohura si kimia, bi- Cilat janë aktivitetet/përvojat përgatitjen dhe aplikimin e sensorëve
ologjia, fizika, elektronika, matematika paraprake në fushën e Nanoshkencës dhe biosensorëve), Biologjisë (meto-
dhe informatika përveç të tjerave. Në dhe Nanoteknologjisë në Shqipëri? dave të reja të analizës biokimike),
këtë kuadër nanoteknologjia paraqitet Fizikës (materialet e avancuara), në
si një shkencë gjithëpërfshirëse duke Prej disa vitesh ka patur një seri Universitetin e Mjekësisë (medika-
e shtuar akoma edhe më shumë in- aktivitetesh me qëllim koordinimin mente të reja), Universitetin Politeknik
teresin në të gjithë botën ashtu edhe dhe zhvillimin më tej të kërkimit (zhvillimi i metodave te reja të moni-
në Shqipëri. NanoAlb, njësia a ngri- shkencor në fushën e nanoteknologjisë torimit të ndotësve të mjedisit, për-
tur pranë Akademisë së Shkencave të edhe në Shqipëri. Në disa raste janë dorimi i nanomaterialeve natyrale, ap-
Shqipërisë në fund të vitit 2019, është bëre edhe aplikime për projekte Ev- likimet e tekstileve inteligjente etj.) etj.
një njësi virtuale e cila grumbullon ropiane (Teaming, Twinning të pro- Aktivitetet shkencore të përmendura
rreth saj 22 grupe kërkimore shken- gramit evropian të kërkimit shkencor më sipër (për më shumë informacion
H2020) nëpërmjet Institutit Katalan të shikoni: http://www.nanoalb.al/nano-
Nanoshkencës dhe Nanoteknologjisë alb/services.php) janë të lidhura direkt
në Barcelonë (www.icn2.cat). Projek- ose indirekt me nanoteknologjinë dhe
tet janë vlerësuar mjaft mirë por nuk nanomaterialet. Koordinimi i këtyre
kanë arritur të financohen për arsye të aktiviteteve ndihmon në bashkë-
mungesës së eksperiencës së duhur të punimin midis institucioneve dhe po
Shqipërisë në ketë fushë. Përveç kësaj
janëorganizuaredhe workshope si dhe

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 67

NanoAlb është aktualisht një qendër virtuale e cila botë. NanoAlb synon evidentimin
synon të shndërrohet në një qendër të ekselencës e dhe koordinimin e aktiviteteve më
cila do të shërbej edhe si model për qendra të tjera. të rëndësishme të nanoshkencës
Nga ana tjetër, duke qenë nga të vetmet në zonë, do ti dhe nanoteknologjisë në Shqipëri.
shërbej pozicionimit të Shqipërisë në këtë fushë kaq të Objektivi kryesor janë fushat me
rëndësishme duke u bërë lider në Ballkan rendësi jetike në Shqipëri si diagnos-
tikimi i sëmundjeve (duke përfshire
konsolidon gradualisht fizionominë cila do të shërbej edhe si model për epidemitë), ndotësve emergjente
e kësaj fushe të re dhe emergjente në qendra të tjera. Nga ana tjetër, duke (metalet e rënda si mërkuri, plumbi,
Shqipëri. qenë nga të vetmet në zonë, do ti kadmiumi, pesticidet e përdorur në
shërbej pozicionimit të Shqipërisë në bujqësi dhe lëndëve të tjera kimike të
Cila është rëndësia e NanoAlb këtë fushë kaq të rëndësishme duke rrezikshme për shëndetin e njeriut të
dhe perspektivat e zhvillimit të saj dhe u bërë lider në Ballkan dhe duke përdorura në industri të ndryshme)
shkencës shqiptare në të ardhmen? shërbyer si një urë bashkëpunimi dhe teknikat bashkëkohore përkatëse
me qendra të tjera të rëndësishme të të kërkimit shkencor të lidhura me
NanoAlb është aktualisht një nanoteknologjisë në Evropë dhe në metodat e diagnostikimit me nano-
qendër virtuale e cila synon të shndër- biosensorë. Ky rrjet virtual i shërben
rohet në një qendër të ekselencës e shndërrimit gradual të NanoAlb në
një institut shkencor sipas kornizës
ligjore në fuqi dhe duke ndjekur
modelet e institucioneve të ngjashme
në Evropë etj. Instituti NanoAlb syn-
on të krijojë mundësitë për të thithur
fonde të financimit shkencor nga
EU etj. Trajnimi i drejtuesve të kër-
kimit shkencor për të krijuar grupe
të kërkimit shkencor specifikë në disa
fusha më rëndësi të aplikimeve te
nanoteknologjisë si mjekësi, mjedis,
bujqësi, sigurimi/kontrolli i cilësisë së
ushqimeve ështe nje aktivitet i rëndë-
sishëm i NanoAlb. Grupet shken-
core të krijuara (aktualisht 22 nga
Shqipëria, Kosova dhe Maqedonia e
Veriut, janë njësite bazë të NanoAlb
te cilat funksionojnë në qendra të
ndryshme (universitete etj).

Zhvillimi i mëtejshëm i Nano-
Alb dhe shndërrimi i saj në një
qendër shkencore reale (me një nder-
tesë dhe infrastrukturë të nevojshme)
do të kërkojë një planifikim dhe in-
vestim serioz nga shteti shqiptar në
bashkëpunim/ndihmë edhe nga fon-
det e zhvillimit të kërkimit shkencor
në nivel BE. Mbi të gjitha ndërtimi i
një qendre të tillë duhet të realizohet
në kuadër të një strategjie të zhvil-

68 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

limit shkencor në vend e cila duhet të gjitha zhvillimet shkencore i para- bujqësia dhe të gjitha industritë por
ti hapë rrugë krijimit të një qendre prijnë dhe mbështesin fort edhe zh- mbi të gjitha forcojnë edukimin e
të këtij kalibri e cila do të shërbejë si villime të tjera si arsimi, shëndetësia, brezave të rinj duke i hapur perspekti-
model në të ardhmen. Për këtë nevo- va të reja talenteve shqiptare kudo që
jitet një strategji kombëtare (në bash- ndodhen. Një investim në këtë fushë
këpunim me Qeverinë Shqiptare dhe do të ishte i nje rëndësie strategjike
institucionet përkatëse, Ministrinë Zhvillimet në një fushë pasi do të shndërronte Shqipërinë në
e Arsimit, Ministria e Shëndetësisë, një pol të rëndësishëm të shkencës në
Ministria e Industrisë, Bujqësisë dhe multidisiplinare si rajonin e Ballkanit duke e rritur më
Mjedisit etj.) që te mbështesë më tej nanoteknologjia dhe ne tej besueshmërinë e Shqipërisë për-
NanoAlb në misionin e saj dhe të
shërbejë si shembull për qendra të pergjithesi të gjitha zhvillimet para institucioneve ndërkombëtare
tjera të ekselencës në Shqipëri, e cila dhe duke ndikuar edhe në përshpe-
është e nevojshme për të siguruar më shkencore i paraprijnë jtimin e hyrjes së saj në Bashkimin
pas fonde nga Bashkimi Evropian. dhe mbështesin fort edhe Evropian.
zhvillime të tjera si arsimi,
NanoAlb do të hapë rrugën
për mundësimin e afrimit të talen- shëndetësia, bujqësia dhe Shënim: Acad. Prof. Dr. Arben
teve shqiptare kudo në botë dhe do
të sjellë perspektiva të reja të zhvil- të gjitha industritë por mbi Merkoçi është Drejtor dhe Koordina-
limit të shkencës shqiptare. Zhvilli- të gjitha forcojnë edukimin tor i NanoAlb pranë Akademisë së
met në një fushë multidisiplinare si e brezave të rinj dhe hapin Shkencave të Shqipërisë dhe Profesor
nanoteknologjia dhe ne pergjithesi perspektiva të reja ICREA dhe Drejtor Grupi në Institu-
tin Katalan të Nanoshkencës dhe Nan-

oteknologjisë (ICN2) në Barcelonë.

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 69

DEBATI

Në kohët e sotme jeta Libri dhe interneti,
është e vrullshme dhe një luftë e pabarabartë
çdo gjë kalon shumë
shpejt. E gjithë kjo rutinë shpesh- JOLANDA SHUAIPI
herë na rrëmben duke mos na lënë
kohë të shijojmë atë që dikur ka Teknologjia “vrasësja” e faqeve të printuara i ka bërë njerëzit të varur
qenë burimi kryesor i dijes dhe i ndaj saj.
pasurisë së mendjes, librin. “Vrasë-
si” i faqeve të printuara është pa një kontroll të asaj se çfarë të tjerët Shumë njerëz mendojnë se
diskutim teknologjia e cila i ka bërë kanë bërë, duke ndjekur postimet e koha e librit apo e materialeve të
njerëzit “të varur” pas informa- tyre në rrjetet sociale. printuara ka përfunduar. Interneti
cionit që merret në kohë reale, gjë të jep mundësi të gjesh shumë shpe-
të cilën e mundësojnë “motorët” e Rrallë shohim njerëz që kafen jt një informacion, në krahasim me
kërkimit virtual. e mëngjezit ta shoqërojnë duke lex- kohën që na duhet për të kërkuar
Por si është aktualishtë raporti uar një shkrim në gazetë apo duke dhe gjetur një libër të caktuar.
midis librit dhe internetit? A po marrë informacionet kryesore.
jetojnë njerëzit në një botë që nuk Pothuajse të gjithë e nisin ditën Përballja e librit me internetin,
është aspak reale dhe që ndryshon duke kryer ritualin “bosh”, qëndri- në thelb është një luftë e pabarabartë,
këndvështrimin e tyre për jetën dhe min në “Instagram” apo “Facebook”. kjo duke patur parasysh avantazhet
të bukurën? Çfarë vendi zë libri në
përditshmërinë e gjithsecilit prej Rrallë shohim njerëz që kafen e mëngjezit ta
nesh, qoftë një nxënësi, studenti, të shoqërojnë duke lexuar një shkrim në gazetë apo
punësuar ose jo? duke marrë informacionet kryesore. Pothuajse
Sipas të dhënave të fundit, të të gjithë e nisin ditën duke kryer ritualin “bosh”,
nxjerra nga shtëpitë botuese por jo qëndrimin në “Instagram” apo “Facebook”
vetëm, libri nuk ndodhet në ditët
e tij më të mira, pasi janë të paktë
ata që çdo darkë shfletojnë mini-
mumi 10 faqe përpara se të flenë.
Këtë ritual e kanë zëvendësuar me

70 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

dhe disavantazhet që mbartë secili. informacion( siç janë videot por- Ky i fundit të jep akses më tepër në
Në ditët e sotme njerëzit prefer- nografike të pakontrolluara të cilat informacione të cilat ndryshohen
mund të shihen nga fëmijët). vazhdimisht dhe kryesisht informa-
ojnë të lexojnë gazetat online, librin cione të kohëve të fundit.
e preferuar mund ta shkarkojnë në Burimet e informacionit veri-
smartphon-at e tyre çka e bën edhe fikohen me vështirësi. Në web Libraria virtuale nuk mund ta
më të lehtë aksesin tek informacio- mund të gjejmë artikuj pafund por zëvendësojë librarinë tradicionale.
ni kurdo dhe kudo që jemi. në shumë raste është e vështirë të Jo çdo gjë është në internet.
thuash se kush është autori i atij
Nga ana tjetër, pavarësisht materiali. E kundërta ndodh në një Nga ana tjetër askush nuk
reahatisë që të ofronë interneti, ka libër të cilin e citon lehtësisht. In- mund të mohojë se interneti është e
ende disa persona që vazhdojnë të formacioni në web mund të ndry- ardhmja e njerëzimit, për lehtësirat
jenë të lidhur me librin e printuar shohet apo të fshihet brenda natës që të krijon në komunikim apo në
dhe preferojnë të shkojnë në bib- duke mos pasur më akses mbi të. aksesin e informacionit. Në qoftë se
liotekë për të lexuar, duke e percep- do të ecte paralelisht me vlerësimin
tuar atë si një mënyrë relaksi dhe Interneti ka pak materiale të e librit dhe materialit të printuar,
argëtimi. arkivuara. Libraritë përmbajnë ma- kjo do të ishte idealja për të gjithë
teriale më të vjetra se vetë interneti. ne.
Sipas një analize të kryer nga
Universiteti i Kalifornisë, ka disa Interneti ka pak materiale të arkivuara. Libraritë përmbajnë ma-
arsye përse interneti nuk mund ta teriale më të vjetra se vetë interneti. Ky i fundit të jep akses më
zëvendësojë librin dhe materialet e tepër në informacione të cilat ndryshohen vazhdimisht dhe krye-
printuara. sisht informacione të kohëve të fundit

Nxënësit të cilët duhet që herë
pas herë të përgatisin projektet
apo detyrat e kërkuara, i drejtohen
faqeve të ndryshme të internetit
për të marrë informacionet e nevo-
jshme. Kjo jo gjithmonë rezulton
me sukses, pasi informacionet që
qarkullojnë virtualisht jo gjithmonë
janë të plota apo të sakta, si rrjed-
hojë kërkojnë të verifikohen.

Internetit është armiku i syve
tanë. Qëndrimi i gjatë përpara
kompjuterit shkakton herë pas here
lodhje apo skuqje të syve, gjë e cila
është më e reduktuar në qoftë se
materialet lexohen në formatin e
printuar.

Jo çdo gjë gjendet në internet.
Edhe pse ekzistojnë pafund faqe
webi me një lum informacionesh,
sipas studimeve të kryera vetëm 8%
e materialeve shkollore gjenden në
internet.

Kontrolli i cilësisë nuk ekzis-
ton. Përmbajtja që ofrohet në in-
ternet ka gjithmonë mangësi qoftë
për saktësinë por edhe për sigurinë
e grupmoshave që e përthithin këtë

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 71

SCAN Magazinë vijon të sjellë seri të statistikave historike të ekonomisë dhe financave shq-
iptare. Të dhënat e përpunuara në bazë të treguesve të caktuar, janë marrë nga burime zyrtare,
ose nga autorë të ndryshëm vendas e të huaj të cilët kanë përdorur të njëjtat burime. Serinë
statistikore të këtij numri e kemi ndërtuar me të dhënat e publikuara në një studim italian, në
të cilin janë përmbledhur shifrat e statistikave të tregtisë së jashtme të Shqipërisë për periudhën
1920-1938.

Tregtia e jashtme e Shqipërisë nga 1920 deri në 1938 (në milion franga ari)

Viti Importet Eksportet Tregtia gjithsej Deficiti tregtar % eksporte/ importe
1920 17,5 1,5 19,0 -16,0 8.6
1921 18,2 2,2 20,4 - 16,0 12.1
1922 12,1 3,0 15,1 - 9,1 24.8
1923 23,4 8,1 31,5 - 15,3 34.6
1924 20,5 12,4 32,9 - 8,1 60,5
1925 21,8 17,1 38,9 - 4,7 78.4
1926 24,9 12,1 37,0 -12,8 48.2
1927 24,7 11,1 35,8 -13,6 44.9
1928 32,1 14,9 47,0 -17,2 46.4
1929 38,6 14,7 53,3 - 23,9 38.1
1930 33,3 12,4 45,7 -20,9 37.2
1931 29,5 7,5 37,0 - 22,0 25.4
1932 22,8 4,5 27,3 - 18,3 19.7
1933 15,9 5,7 21,6 - 10,2 35.8
1934 12,3 4,3 16,5 - 8,0 35.0
1935 13,7 6,0 19,7 - 7,7 43.8
1936 16,8 7,4 24,2 - 9,4 44.0
1937 18,9 10,2 29,1 - 8,7 54.0
1938 23.0 9,7 32,7 - 13,3 42.2

Tregtia e Shqipërisë e ndarë në grupe të mëdha mallrash për vitet 1929 dhe 1938

Prodhimet Importet Eksportet
Million fr.a
Lëndët e para Million fr.a % ndaj totalit 1929 % ndaj totalit
Materiale gjysëm të 1929 1938 4.8
gatshme 1929 1938 4.4 2.2 1.6 1938 1929 1938
Prodhime të gatshme 16.8 14.3 5.0
Kafshë të gjalla dhe 1.7 0.5 0.4 32.7 51.6
ushqime
Ari dhe argjendi 6.5 3.3 10.9 4.1
GJITHSEJ
19.4 13.7 50.2 59.5 - - --
11.0 5.3 28.6 23.0 8.3 4.3 56.4 44.3

- 0.2 - 1, 0 - - - -
38.6 23.0 100.0 100.0 14.7 9.7 100.0 100.0

72 SCAN MAGAZINE TETOR 2021

Mallrat kryesore të importuara në Shqipëri në vitet 1929 dhe 1938

Mallrat Vlera në mijë franga Sasia në kuintalë
1929
1929 1938 89,443 1938
112.688 131,247
Grurë 2,460 1,622 31,649 182.953
48,194 27,047
Misër 3.633 1.630 6,250 47,010
4.701 6,079
Oriz 1,147 426 227,281 2.491
21,263 19,632
Sheqer 1,756 606 12,891 14,292
33,388 23,107
Kafe 1,192 331 29,254 22,640
- 34,936
Birrë 344 87 - 5.366
- 16,659
Çimento 1,243 37 - 509
- 1 225
Lëndë druri për ndërtim 1,365 620 11,776 161
1,823 4,219
Naftë 226 359 413 1,329
296
Vajguri 1,117 687

Benzinë 1,168 1,032

Fije pambuku - 922

Stofra pambuku 6,895 3,383

Fije leshi - 281

Stofra leshi 1,618 869

Pëlhura mëndafshi 256 170

Makineri industriale 1,364 547

Makineri bujqësore 175 145

Automobila 1,599 510

Mallrat kryesore të eksportuara nga Shqipëria në vitet 1929 dhe 1938

Mallrat Vlera në mijë franga Sasia në kuintalë
1929
1929 1938 14,330 1938
11,545 7,230
Djathëra 2,314 827 1,883 11,986
- 2.529
Vezë 1,478 800 22.173 25,639
16,977 23.958
Peshk i freskët dhe i përpunuar 209 143 8.654 7
6,349 8.325
Fasule - 589 - 1,858
106,662 1,052,453
Ullinj të freskët 637 535 98.129 254,873
44,260 47.369
Vaj ulliri 1,928 0,7 120,062

Lëkurë të papërpunuara 2.120 1.316

Lesh 1,345 322

Naftë bruto - 2,105

Dru zjarri 328 180

Qymyr druri 941 204

Bitum i ngurtë 562 542

SCAN MAGAZINE TETOR 2021 73



眀 眀 眀⸀ 愀 氀 瀀 攀 琀 ⸀ 挀 漀 洀 ⸀ 愀 氀