Scan Magazine No.80 (Tetor 2020)

COVID-19, ekonomia në karantinë FAQE 10 REVISTË MUJORE PËR FINANCË DHE KULTURË / PRILL 2020 / NR 74/ 400 LEKË
Vendi përballë tronditjes së fortë financiare FAQE 21
Ekonomia globale në terren të panjohur FAQE 35
Kërkimet urgjente për një vaksinë FAQE 49
Si fitoi Shqipëria me malarien! FAQE 65



EDITORIAL VIRUS I VOGËL, PIKËPYETJE TË MËDHA FAQE 5
FAQE 10
PASOJAT FAQE 21
COVID-19, EKONOMIA NË KARANTINË FAQE 35
FAQE 47
REAGIMI FAQE 49
VENDI PËRBALLË TRONDITJES SË FORTË FINANCIARE

PANDEMIA
EKONOMIA GLOBALE NË TERREN TË PANJOHUR

PASOJAT
MUAJI QË SHKATËRROI BURSAT GLOBALE

REAGIMI
KËRKIMET URGJENTE PËR NJË VAKSINË

HISTORI FAQE 65
SI FITOI SHQIPËRIA ME MALARIEN!

SHËNDETI FAQE 70
PIONERI I PANJOHUR I LARJES SË DUARVE

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 3

REDAKSIA

“Scan Magazine”
Botim i RTV SCAN

Drejtore e përgjithshme
Elvana Hana

Kryeredaktor
Adi Darsi

Redaktorë
Lidion Kulla
Renato Hysenllari

Gazetarë
Dorian Koça
Dosti Banushi
Ersuin Shehu
Elisabeta Dosku
Elefteria Zguri
Edel Strazimiri
Geri Kolgega
Jenida Vladi
Jolanda Shuaipi
Klevis Llaha
Kreshnik Kuçaj
Lorenc Rabeta
Migena Bushati
Nebi Xhomaqi

Ola Mitre
Roel Korkuti
Saimira Dako
Urim Bajrami

Koncepti artistik
Labinot Çuni
Ana Gramo

Faqosje & Design
Elvira Çiraku

Për reklama dhe abonime, kontaktoni:
E-mail: [email protected]
Tel: +355 68 20 118890

Adresa: “A.Moisiu”, ish-Kinostudio, Tiranë.

www.scan-tv.com
REVISTË MUJORE PËR FINANCË DHE KULTURË

/ Prill 2020 /

Virus i vogël, pikëpyetje të mëdha

Nga Adi DARSI Përpara një situate të tillë për fat të keq jo! Dhe tani i gjithë
skenarë deri tek më të frik- globi rri mbyllur në shtëpi dhe sis-
Shkencëtarët e kanë njo- shmit qarkullojnë kudo nëpër temet shëndetësore nga veriu i Ital-
hur, e kanë matur dhe e botë. Kjo është e natyrshme isë në Spanjë e më tej në Nju Jork
kanë studiuar imtësisht. në një kohë paniku. Por në janë plotësisht të kolapsuara.
Koronavirusi i ri sipas tyre nuk fund të fundit ajo që mbetet
është më shumë se 90 nanometër, është pyetja: A do ja dalim? Pandemia ka edhe anën tjetër
pra disa herë më i vogël se qeliza Shpresat më të mëdha janë më të errët. Karantinat, ata që
që infekton në mushkëritë e njeriut. tek gjetja e njjë vaksine, pasi mund të jenë të mira për jetën, po
Por ja që përmasa nuk e pengon vetëm ashtu do të jemi të sig- rezultojnë vdekjeprurëse për eko-
që të pushtojë qelizën, ta kthejë në urtë se pandemia nuk do të nominë. Punët kanë shkuar deri
riprodhuese të vetes për të vijuar ketë edhe valë të tjera, që atje sat ë mos mungojë edhe sh-
kapjen e qelizës së radhës e kështu do të thotë jetë të tjera të trimi i problemit si një zgjidhje për
për të vijuar një përhapje miliona humbura e kriza ekonomike dilemën: kush janë më të vyera jetët
herë më të madhe: deri në një pan- të përsëritura. njerëzore apo ekonomia globale?
demi globale. treti…? Lista e pyetjeve të bëra nga Sepse vjen një ditë dhe ata bëhen
Ka mjaftuar aq (për të nisur një secili prej nesh është edhe shumë e njëjta gjë! Emërues i përbashkët
ortek që është në rrotullim e sipër) për më e gjatë. Ajo mund të mbyllet me në mendimin e sotëm ekonomik
ta vënë të gjithë planetin përballë pikë- pyetjen më njerëzore në aspektin botëror është konstatimi se tashmë
pyetjeve të mëdha, duke e shtyrë në individual: A mos e pata edhe unë ekonomia dhe financat globale po
një rrugë të panjohur më parë si jetën e nuk e kuptova? ecin në një shteg ku nuk kanë shke-
njerëzore ashtu edhe ekonominë. lur kurrë më parë, në një terren
Po kjo është në radhë të parë Ky është plani thjeshtë per- krejtësisht të panjohur! Në raport
një betejë për jetën. Për jetën e sonal. Më tej ka edhe një plan më të të drejtë me këtë ka qenë edhe re-
gjithësecilit prej nesh që është larg gjerë shoqëror. Ka nisur me pyetjen agimi i qeverive dhe organizmave
së qeni statistikë. Për çdo jetë indi- e mos ishte kjo pandemi një “mjelmë ndërkombëtarë. Paketa shpëtimi
viduale njerëzore e cila nuk ka një e zezë”. Edhe këtu mendimtarët deri në 5 trilion dollarë kurrë nuk
çmim, nuk këmbehet me para. kanë qenë të ndarë në pro e kundër, ishin çuar ndër mend më parë. A do
Gjithë këto ditë jemi përballë ndonëse argumetet që sjellin palët të ketë efektet e pritshme apo…?
pikëpyetjeve të mëdha sa i takon në të dy rastet qëndrojnë. Ata që e
jetës në radhë të parë: qujanë “mjelmë të zezë” argumen- Përpara një situate të tillë ske-
Si e ndikon ky virus jetën e se- tojnë me faktin se këtë askush nuk e narë deri tek më të frikshmit qa-
cilit prej nesh? Përse më të mosh- parashikoi më parë dhe se afekti që rkullojnë kudo nëpër botë. Kjo
uarit janë edhe më shumë viktima, ajo po sjell nuk ishte paralajmëruar. është e natyrshme në një kohë
që nuk do të thotë aspak se edhe të Vërtet kështu? Këtu vijnë në për- paniku. Por në fund të fundit ajo që
tjerët nuk janë të rrezikuar? Si ka ballje kundërshtarët! Ska dyshim mbetet është pyetja: A do ja dalim?
mundësi që përhapet kaq shpejt dhe që pandemia nuk na dërgoi ndonjë Shpresat më të mëdha janë tek gjet-
a do të bjerë infeksioni me ngrohjen sms apo email, por ama ajo aty ka ja e njjë vaksine, pasi vetëm ashtu
e kohës? Si ka mundësi që shumi- qenë. Ne e dinim këtë. Murtaja e do të jemi të sigurtë se pandemia
ca e atyre që preken janë asimp- Zezë, gripi spanjoll, SARS, MERS e nuk do të ketë edhe valë të tjera, që
tomatikë, pra e thënë thjeshtë nuk shumë të tjerë a nuk janë mesazhe do të thotë jetë të tjera të humbura e
shfaqin asnjë shenjë të sëmundjes të qartë? A bëmë ne atë që duhet? kriza ekonomike të përsëritura.
edhe pse e kanë atë? A krijon imu- A investuam sa duhet për shëndetin
nitet trupi njerëzor pasi preket apo publik? A kemi menduar që spitalet Po ne ku jemi në gjithë këtë
është i rrezikuar edhe për së dyti, së dhe mjekët duhet të jenë të përgati- kaos global? Edhe Shqipëria po e
tur edhe për ndonjë ditë të keqe? Jo, vuan pandeminë me të gjithë të
këqijat, dilemat dhe pyetjet tragjike
të saj.

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 5

www.scan-tv.com

PANDEMIA

Kjo është një luftë për jetën

Shpërthimi i epidemisë së ADI DARSI
koronavirusit të ri CO-
VID-19 në Shqipëri për- Angazhimi i sistemit shëndetësor për të përballuar COVID-19
bën sfidën më të vështirë që mund
të ketë kaluar ndonjëherë sistemi
shëndetësore shqiptar. Edhe pse
sfida e COVID-19 po përballohet
me përgjegjshmëri të lartë nga au-
toritetet shëndetësore të vendit pa-
sojat e një keqfinancimi të gjatë dhe
ndërhyrjeve politike në menaxhimin
e tij e kanë bërë të vështirë betejën.

Spitalet Manastirliu: “Kemi hapur spitalin Covid-2. Pacientët
Lufta me coronavirusin, sic e Spitalit Shefqet Ndroqi janë transferuar në spitalin e
Elbsanit. Qeveria shqiptare është duke luajtur të gjithë
është e kuptueshme e riktheu men- gurët për t’u ardhur në ndihmë të gjithë qytetarëve.
jëherë në qendër të lajmeve QSUT- Po bëjmë gati të ngremë një strukturë të re, një spital
në “Nënë Tereza” në Tiranë. Spitali karantinë për rastet jo të rënda”
infektiv u bë drejtimi i objektivit të
kamerave të tv, por edhe i vëmendjes të shumta për qytetarët. Ndërkohë me COVID-19, më 29 mars. Po atë
së gjithë publikut. Nga 8 marsi kur u në pavion numri i të prekurve u ditë ministrja e shëndetësisë njoftoi:
zbuluan 2 rastet e para në vend aty shumëfishua nga dita në ditë për të “Kemi hapur dje spitalin Covid-2. Pa-
është kaluar në një regjim të rreptë mbërritur në 76 pacientë të shtruar cientët e Spitalit Shefqet Ndroqi janë
sigurie dhe pune. Mjekët krahas pu-
nës së përditshme nuk kanë mun-
guar as në public me këshillat e tyre

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 7

transferuar në spitalin e Elbsanit. Qe- Më 18 mars zyrtarisht u njoftua se mes të prekurve
veria shqiptare është duke luajtur të me koronavirus, nëntë të infektuar ishin mjekë dhe
gjithë gurët për t’u ardhur në ndihmë infermierë. Por kjo nuk dekurajoi asnjë prej tyre për
të gjithë qytetarëve”, tha ajo. Më 25 të përballur sëmundjen. Ata regjistruan edhe një akt
mars Ministrja e Shëndetësisë dekla- tjetër të madh humanizmi: 30 mjekë nga Shqipëria
roi se kurba e të prekurve nga infek- shkuan në ndihmë të veriut të Italisë
sioni po vijon të rritet, por sistemi
ynë shëndetësor po e përballon deri pëson më shumë se çdo vend tjetër. tiv – ku ndodhej prej ditësh nën
tani këtë situate, duke shtuar se: “Po respirim të drejtuar. Ndërkohë në
bëjmë gati të ngremë një strukturë të Beteja me jetën betejë me sëmundjen në spitalin e
re, një spital karantinë për rastet jo të Mëngjesin e 8 marsit 2020, Shq- Tiranës ishin 59 vetë. Më 23 mars
rënda”. Pak ditë më parë u njoftua se viktimat bëhen katër. Humbën jetën
nëse do të kemi një emergjencë edhe ipëria u gdhi me lajmin që dyshohej një 71-vjeçar me origjinë nga Kuço-
më të lartë me të prekurit me koro- prej kohe. Në vend kishte tashmë dy va, i cili vuante edhe nga kanceri në
navirus, ndërtesa e një ish univesiteti të prekur me koronavirus. Një baba mushkëri dhe 43-vjeçari nga Kavaja,
privat do të rehabilitohet për të ofru- dhe i biri, të cilët ishin kthyer me i cili nuk kishte sëmundje të tjera. Një
ar shërbim për pacientët e prekur rrugë tokësore nga Italia, nisën nga ditë më vonë, pas një beteje 10 ditore
me COVID-19. Sigurisht kjo nëse Tirana serinë e atyre personave që me sëmundjen ndërron jetë pacient i
tejkalohen skenaret e parashikuar. ju desh të përballen drejpërsëdrejti pestë, një 49-vjeçar nga Tirana – me
me virusin. Tre ditë më vonë ndërsa sëmundje shoqëruese diabet. Më
Mjekët numri i të prekurve rritej shënohet 26 mars viktiomat bëhen gjashtë.
Në ballë të furtunës janë mjekët edhe viktima e parë. Në mesditën e Në spitalin Infektiv, një 71-vjeçare
11 marsit një grua 73 vjeçe nga Dur- humbi betejën me sëmundjen, dhe
dhe personeli shëndetësor në spitale. rësi ndërroi jetë nga komplikime një ditë më vonë më 27 mars lista
Në shumë raste ata janë infektuar, vaskulare. Plot një javë më vonë fati e viktimave kap numrin tetë me
por për fat nuk ka ndodhur si në tragjik vjen edhe për një 66-vjeçar një 85-vjeçare nga Tirana dhe një
rastin e Italisë ku me dhejtëra prej nga Lushnja ndërroi jetë mëngjesin 66-vjeçar nga qyteti i Fierit. Në vijim
tyre kanë ndërruar jetë. E megjithatë e asaj të mërkure në spitalin Infek-
ata janë aty në ballë të betejës. Në
disa rste pacientët nuk janë treguar
të sinqertë me to dhe është dashur
që personelet mjekësore të karanti-
nohen sic ndodhi në Lushnjë, Berat
e Lezhë. Rasti më i rëndë u shënua
në Tiranë. Më 18 mars zyrtarisht u
njoftua se mes të prekurve me ko-
ronavirus, nëntë të infektuar ishin
mjekë dhe infermierë. Prej tyre tetë
rezultuan të prekur nga Sanatoriumi
“Shefqet Ndoqi”, dhe një mjek nga
spitali rajonal i Durrësit. Të gjithë
ishin infektuar gjatë kontaktit që
kishin patur me pacientët e prekur.
Por kjo nuk dekurajoi asnjë prej tyre
për të përballur sëmundjen. Ata në
fund të muajit regjistruan edhe një
akt tjetër të madh humanizmi: 30
mjekë nga Shqipëria shkuan në ndi-
hmë të veriut të Italisë, e cila po e

8 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

Numri i viktimave e kaloi 10
në mars. Mbi 70 të tjerë ishin
të shtruar në spital, prej të
cilëve 4 në gjendje të rëndë.
Por ka edhe një lajm të mirë.
Që nga fillimi i epidemisë në
Shqipëri janë 40 pacientë
tashmë të konfimiruar të
shëruar, mes tyre edhe i
prekuri i parë i zbuluar në
vend

më 28 mars betejën e humbin edhe tetë kështu? Sigurisht që veta në ditë (të kuptohemi në këtë
dy të tjerë. Një 67-vjeçar nga Tirana jo! Në kushte normale në shifër përfshihen të gjithë llojet e
dhe një grua 72-vjeçare nga Vlora Itali ndërrojnë jetë mbi vdekjeve). Vetëm në qarkun Ti-
e cojnë listën e viktimave në 10. Në 2000 persona në 24 orë, ranë rezulton të kenë ndërruar jetë
pavion të spitalit infektikv në QSUT, ndërsa në Gjermani shi- mesatarisht 15 veta në 24 orë. Shi-
numri i atyre që janë në betejë me fra shkon në mbi 2300 frat e tjera mund ti shikoni në ta-
virusin është mbi 70, prej të cilëve 4 njerëz në 24 orë. Po në belë. Ka edhe një sqarim tjetër në
njoftohet se janë në gjendje të rëndë rastin e Shqipërisë çfarë metodologjinë e matjes që ka bërë
apo sic e thonë mjekët të intubuar. mund të themi? Në një INSTAT ku thuhet se “Të dhënat e
Por ka edhe një lajm të mirë. Që nga prej publikimeve të IN- vdekjeve sigurohen nga Drejtoria
fillimi i epidemisë në Shqipëri janë STAT për vitet 2018 dhe 2019, jepet e Përgjithshme e Gjendjes Civile,
40 pacientë tashmë të konfimiruar e detajuar shifra e vdekjeve në të sipas karakteristikave bazë demo-
të shëruar, mes tyre edhe i prekuri i gjithë vendin në këto dy vite e de- grafike. Konsiderohen të gjitha
parë i zbuluar në vend. tajuar edhe sipas qarqeve. Vëmë re vdekjet e banuesve në Shqipëri
(shiko tabelën poshtë) se nga 2018 gjatë periudhës referencë, duke mos
Statistikat dhe paniku në 2019 numri i vdekjeve në një marrë parasysh vdekjet e banuesve
Humbja e një jete është vërtetë vit është rritur me 133 persona më jashtë Shqipërisë (emigrantëve),
shumë. Në 2019 sipas të dhënave edhe pse mund të regjistrohen në
tragjike, por shifrat e INSTAT-it zyrtare në vend janë regjistruar zyrat e gjendjes civile pranë ish-
kanë gjuhën e tyre të ftohtë. Alarmi 21.937 vdekje, ku siç është edhge vendbanimeve të tyre”. Kjo pamje e
global për covid-19 po shumë- normale numri më i lartë është në shifrave nuk e justifikon panikun!
fishohet me publikimin e përdit- qarkun e Tiranës ku edhe dendë-
shëm të numrit të viktimave. Është sia e popullsisë është më e larta në
një tregues i domosdoshëm dhe vend. Kolona e tretë e tabelës është
sensibilizues, që e bën edhe më të shtuar bazuar në një pjesëtim të
dukshëm rrezikun për publikun I thjeshtë. Numri i vdekjeve vjetore
cili është thirrur në masa të rrepta në rang vendi por edhe sipas qa-
ndalimi. Por të lexuara në mung- rqeve të vendit është pjesëtuar me
esë të asaj që është normale, shifrat 365 që janë ditët e vitit. Rezulton
duken të frikshme dhe krijojnë për- që në vendin tonë gjatë vitit 2019
shtypjen se po ndodh dicka vërtet kanë ndërruar jetë mesatarisht 60
e pangjarë më parë. Po a është vër-

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 9

PASOJAT

COVID-19, ekonomia në karantinë

ELISABETA DOSKU

Si po e pësojnë të gjithë sektorët e ekonomisë dhe kush po goditet më shumë

Pademia e Coronaviurs e cila I pari sektor që e pësoi nga përhapja e virusit famëkeq
ka prekur edhe vendin tonë, nuk në vendin tonë, ishte ai i shëbimeve. Baret, restorantet,
ka mbetur vetëm tek qytetarët, por fastfoodet, pub-et, bilardot, dhe subjekte të tjera ulën
ka infektuar rëndë edhe ekonomisë qepenët. Kjo do të thotë mungesë e plotë xhiroje e për
shqiptare, së cilës, pas goditjes së pasojë edhe fitimi
marrë nga tërmeti shkatërrimtar i 26
Nënorit 2019 dhe tashmë nga Co- të kësaj natyre, fillimisht në kryeqytet znese punojnë gjatë kësaj periudhe,
vid-19, do t’i duhen vite për tu gjal- dhe më tej në të gjithë Shqipërinë, si furra buke, farmaci, etj. Ndërkohë
lëruar. Me konfrimimin e rasteve të deri në një vendim të dytë në varësi që duhet të paguajnë taksa lokale
para të të prekurve me coronavirus të ecurisë së situatës. Kjo do të thotë dhe detyrime të tjera tatimore dhe
më 9 Mars 2020, qeverisë që iu desh mungesë xhiroje, mungesë fitmi, si pse nuk ushtrojnë aktivitet eko-
që të ndërmerrte një reagim të men- dhe detyrime për të paguar që nga nomik. Ndërkohë që mijëra qytetarë
jëhershëm dhe ekstrem me masa, sigurimet shoqërore dhe shëndetë- kanë mbetur të papunë”, shprehet
për frenimin e përhapjes së tij, çka sore, tatimet, pagat e punonjësve, Albert Nasto, Kryetar i Shoqatës së
rëndoi drejtpërsëdrejti në “shpatul- taksat lokale, ç’ka sjell “fundosjen” e Biznesit të Vogël dhe të Mesëm. Si-
lat” e bizneseve, punonjësve dhe kësaj industrie. Bashkë me këtë sek- pas tij, situata e bizneseve të vogla
thuajse të të gjithë sektorëve të eko- tor, janë të dëmtuara edhe biznese dhe të mesme ishte e vështirë dhe pa
nomisë. të vogla jo ushqimore, të natyrave të ndodhur tërmeti i 26 Nëntorit dhe
tjera, të cilat për shkak të kufizimit të kjo është ndoshta nga situatat më
Shërbimeve u vihet “kyçi” lëvizjeve nuk kanë pasur frekuentim të vështira që është përballur ndon-
I pari sektor që e pësoi nga dhe xhiro. “Për bizneset e vogla dhe jëherë. “Në qoftëse qeveria ndih-
të mesme gjendja nuk është aspak e mon me paketa të ndryshme fiskale,
përhapja e virusit famëkeq në ven- mirë, gjendja është e trishtueshme. apo në forma të ndryshme, për të
din tonë, ishte ai i shëbimeve. Për Mbi 95 mijë biznese janë të mbyl- ndihmuar biznesin e vogël dhe të
shkak të socializimit nga i cili kara- lura dhe vetëm 4500-5000 mijë bi- mesëm, situata mund të lehtësohet
kterizohet ky segment i ekonomisë
dhe mosbindjes së qytetarëve për
t’u dictancuar, qeveria vendosi që të
mbyllë baret, restorantet, fastfoodet,
pub-et, bilardot, dhe subjekte të tjera

10 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

dhe bizneset mund të rigjallërohen. xhiros, që sjell humbje në varësi te qimit, qytetarët janë dyndur nëpër
Ndoshta duhet të hiqën taksat dhe kontratave. “Ne kemi afate për po- markete për të bërë blerje përgjatë
detyrimet për një periudhë 1-vjeçare rositë që duhet të dorëzojmë tek gjithë muajit, në mënyrë që të jenë
që në të rezitojmë në treg, pas kësaj partnerët tanë ndërkombëtar. Dhe të sigurtë dhe të përgatitur për çdo
goditjeje. Duhen hedhur lekë në qa- reduktimi i stafit apo puna me ka- situate të panjohur. Kjo ka bërë që të
rkullim”, thekson z.Nasto. Ndërkaq, pacitet më të ulët, rrezikon prishjen rritet ndjeshëm konsumi i produk-
nga efekti COVID-19 është prekur e kontratave të lidhura dhe mos- teve ushqmore dhe jo ushqimore
dhe sistemi banker. Kufizimi i marrjen e pagesave. Rrezikojmë të të domosdoshme, gjatë kësaj peri-
lëvizjeve për qytetarët dhe i fashave humbasim klientët, Edhe situata në udhe. Ndërkohë që edhe kompanitë
orare të vendosura, ka kufizuar edhe Europë, më së shumti në Itali, ku e farmaceutikës kanë pasur bum
mundësinë për të marrë shëbrimet kemi dhe partnerët kryesor e bën shitjesh, për shkak të masave që
fizike bankare dhe pse një pjesë dhe më të vështirë ecurinë normale kanë marre qytetarët për pajisje me
e mirë e tyre ofrohen on line, jo të të këtij biznesi, ku efektet do të jenë masaka, dezinfektant, dorashka, etj.
gjithë janë të familjarizuar. të mëdha”, thekson Gjika. Në indus- Në këtë pikë nuk kanë munguar as
trinë me material porositësi janë të abuzimet nga depot farmaceutike
Prodhimi-fasonët punësuar 76 mijë punonjës në 763 apo farmaci të ndryshme, të cilët
Coronavirus ka prekur edhe ndërmarrje. kanë shumëfishuar çmimet për këto
produkte, duke shfrytëzuar kërkesën
sektorin prodhues dhe fasoneritë Bizneset që “përfituan” e lartë të qytetarëve dhe mungesën
në vendin tonë. Të vënë përballë Sektori që ka pasur rritje gjatë në treg.
përgjegjësisë për marrjen e masave
ndaj frenimit të tij dhe për shkak të kësaj periudhe kanë qene shitjet me Lulëzojnë shitjet online
numrit të lartë të punonjësve, këtyre pakicë, kryesisht sa i takon produk- Ndërkohë që masat e marra nga
bizneseve u është dashur të reduk- teve ushqimore dhe të tjerave që
tojnë stafin dhe të punonjë me ka- janë të domosdoshme për një jetëse qeveria për të frenuar përhapjen e
pacitet më të ulët, duke iu përshta- normale. Nga frika e krizës së ush- coronavirusit në vendin tonë, kanë
tur edhe orareve të të qarkullimit penalizuar nje sërë biznesesh, nga
të vendosura nga qeveria dhe të ana tjetër i kanë dhënë shtytje shumë
ndryshueshme herë pas here si dhe subjekteve të tjera që të gjejnë forma
faktit që iu kërkua që për gratë më të reja funksionimi. Në këtë pikë,
fëmijë të vegjël të ofrohej mundë- gjatë kësaj , periudhe duket se po
sia e dhënies së pushimeve.. Sipas lulëzojnë shitjet online. Nga një vëzh-
kryetarit të Dhomës së Fasoinstëve, gim i bërë në rrjetet sociale, bizneset
Gjergji Gjika ende  nuk ka një shifër qe shesin produkte online po marrin
të dëmit për këtë industri gjatë kësaj porosi dhe po funksionojnë normal-
periudhe, pasi nuk bëhet fjalë për isht, por ka edhe nga ato subjekte që
fitim të munguar, por për zerimi të kanë aktivitet fizik, por që këtë peri-
udhë po reklamojnë dhe po ofrojnë

Coronavirus ka prekur edhe sektorin prodhues dhe
fasoneritë në vendin tonë. Stafet e larta në numër e
bënë të domosdoshme mbylljen e aktivitetit por kjo
do të thotë në radhë të parë se ata rrezikohen që të
humbasim klientët, pra punën

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 11

REAGIMET E BIZNESIT

Nikolin Jaka: Parashikohen humbje shumë të larta

“Pas masave të marra ndaj coronavius, kanë në sektorin e prodhimit, sepse me rënien e kërkesës
qenduar të hapura kompanitë e trans- normalisht që s’ke çfarë prodhon, ashtu sikurse është
portit të mallrave dhe të produkteve ushqimore, por përgjysuar kërkesa për futjen e produkteve nga im-
edhe këto me shumë problematika, sepse përgjigjet e porti. Ne mendojmë që nuk e kemi mbyllur, por duke
e-maileve janë jashtëzakonisht të ngadalta ndërkohë mbyllur konsumatorin, që është një pjesë e fuqishme
që sipërmarrja është dinamike dhe nuk është ajo që sektori i restoranteve dhe hotelerisë, ne kemi mbyllur
duhet të presë. Ndërkohë që kemi të mbyllur restoran- 50 për qind të kërkesës së tregut. Nëse në Shqipëri të
tet, kafet, hoteleritë, janë vetëkarantinuar shumë ak- ardhurat ditore janë 10 milionë euro, humbjet para-
tivitete të tjera, janë përgjysmuar të gjitha aktivitetet shikohet që të jenë 3-fish. Pra në rastin konkret, jo
vetëm që nuk kemi të ardhura, por kemi 3-fishin e
tyre kompensim. Pra kjo do të thotë që ne duhet të
jemi shumë smart për të marrë vendimet e duhu-
ra pasi pasojat do të jenë të jashtëzakonshme. Në
qoftëse ne me masat parandaluese, të pafokusuara,
por duke parandaluar çdo qytetar të mundshëm, nuk
bëjmë gjë tjetër vetëm se do ngadalësojmë përhapjen
e COVID-19, dhe nga ana tjetër do të kemi bllokimin
dhe zgjatjen e masave shtrënguese ndaj sipërmarrjes
private. Dhe kjo do e çojë sipërmarrjen private në një
faliment të padiskutuar.

Dritan Shano: Biznesi është në një fazë kritike

Për të ruajtur ekonominë, trupin e saj, për të tar nuk e kanë këtë mundësi dhe për këtë arsye atyre i
gjeneruar mirëqenie, rritje dhe punësim në duhet dhënë çdo mundësi që mos harxhojnë para për
të ardhmen, do ta ftoja qeverinë që të mos mblidhte energjinë, për ujin, për taksat mbi pronën, për tak-
taksa, përveç Tatimit mbi Vlerën e Shtuar në këtë sën mbi fitimin, e me radhë në këtë periudhë e cila
kohë, asnjë taksë tjetër. Asnjë taksë mbi pronën, si është realishht tragjike për Shqipërinë, një vend i cili
për qeverinë qendrore dhe lokale. Buxheti mund të u prek nga një fatkeqësi natyrore pak kohë më për-
funksionojë për një periudhë pa vjelur këto taksa, para. Kjo do ishte ajo pjesa më kryesore, më e shpejtë,
sepse mund të marrë borxh qoftë në në sistemin e më e drejtpërdrejtë që do duhet të ndërmerrte qeve-
brendshëm financiar, që ia këshilloj fort çdo qeverie, ria. Në llogari të tilla, mbi dëmin real në ekonominë
qoftë në treg të hapur ndërkombëtar. Individët shqip- shqiptare nuk kemi nisur të bëjmë, megjithatë nuk
është e vështirë për ekonominë shqiptare që të ulesh
e të dikutosh se sa para janë humbur. Më shumë se sa
para janë humbur, në këtë moment, sipas meje, kanë
rëndësi masat që merren nga shtetit për qytetarët, siç
është pezullimi i disa faturave për të paktën dy muaj.
Buxheti i shtetit nuk ekziston. Ekziston vetëm nevoja
për të kaluar këtë fazë kritike të shtetit shqiptar e cila
vjen në një moment aspak të favorshëm, ku ne kemi
një zonë shumë të rëndësishme ekonomike, të prekur,
të ndaluar, siç është Durrësi, Thumana, Kruja, nga një
fatkeqësi tjetër natyrore.

12 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

më së shumti shitje online, duke iu e krijuar nga Coronavirus, i ka vënë në prag të verës dhe shfaqja e këtij
përshtatur kufizimeve të qytetarëve, operatorët turistikë dhe hotelet për- virusi dëmton këtë sektor pjesa më
për ta bërë më të thjeshtë furnizimin ballë anulimit të prenotimeve. Duke e madhe e prenotimeve nëpër ho-
e tyre me produktet që kanë nevojë qenë se nuk ka një vijë të përcaktuar tele janë anuluar. “Sektori i turizmit,
. Kjo mundësi ofrohet për produk- për mënyrën se si do jetë ecuria e nga Nëntori 2019, nga tërmeti dhe
te të ndryshme, që nga veshjet, kësaj situate dhe goditja që ka dhë- me pasojë virusin COVID-19 që
produkte shtëpiake apo ushqimore, në panedemia në të gjithë botën, ka shpërtheu në Kinë, që në muajin
për ata qytetarë që duan të shman- dhënë efektet e saj të drejtpërdrejta. Janar filluan stepjet e para, frika për
gin fizikisht supermaketet apo dy- Po ashtu, mbyllja e kufijve europianë të udhëtuar, për të prenotuar dhe
qanet e tjera, apo dhe restorante që dhe rajonalë, anulimi i fluturimeve për të rezervuar dhe pas përhapjes
ofrojnë shërbim në shtëpi. Porosia e mes shumë vendeve, pasiguria, i në Itali, frika u kthye në stopim dhe
qytetarëve bëhet përmes faqeve zyr- ka bërë pushimet verore thuajse anulim të të gjitha rezervimeve dhe
tare të internetit të këtyre subjekteve një mision të pamundur. Kjo do të fillimin e anulimeve për të gjitha ud-
dhe pagesa aplikohet ose me kartë sjellë një dëm të rëndë ekonomik hëtimet që ishin parashikuar dhe pl-
bankare ose cash, në momentin e për zinxhirin e biznesve që funk- anifikuar të ndodhnin në pranverë,
dorëzimit. Pavarësisht ndalimit të sionon në këtë sektor, nga agjencitë madje ka dhe vazhdojnë anulimet
qarkullimit për pjesën më të madhe turistike, tek hotelet, restorantet, për të gjithë periudhën e sezonit.
të qytetarëce , këto subjekte mundë- baret, njësitë tregtare me pakicë etj. Mund të them që për të gjithë vitin,
sojnë shitjet duke u pajisur me au- Po ashtu dëmtim kolosal ka pësuar deri më tani, mund të ketë deri në 50
torizimin përkatës si dhe aplikojnë edhe tregu i fluturimeve ajrore, ku për qind anulime. Ndërkohë që kur
një tarifë të caktuar për transportin, humbjet e kompanive për shkak të për sezonin veror, rezervimet akoma
në bazë të largësisë. mosfunksionimit gjatë kësaj peri- janë në pritje. Gjë që do të thotë që
udhe janë më miliona euro. Në presin se si do shkojë situata. Opinion
Turizmi dhe transporti këtë situatë preket edhe transporti im është që turizmi shqiptar do pëso-
Nëse çdo vit në muajin Mars fil- detar ku tragetet kanë ndaluar së jë goditjen më të madhe në historinë
operuari në linjat me italinë. Dre- tonë”, shprehet Besnik Vathi, kreu i
lonin prenotimet për pushime jashtë jtues të ndryshëm agjencish turistike Shoqatës së Tur Operatorëve. Sipas tij
vendit apo prenotimet e të huajve deklarojnë se situata nuk është as- operatorë të ndryshëm kanë anuluar
për të pushuar në Shqipëri gjatë se- pak e favorshme duke qënë se jemi të gjitha udhëtimet për vitin 2020.
zonit veror, situata e paparashikuar

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 13

REAGIMI

Shqipëria përballë COVID-19

GERI KOLGEGA

Masat ekonomike të marra nga shteti shqiptar për përballimin e krizës

1.Përshkallëzimi kohor i masave Në 24 mars, Shqipëria shpalli gjendjen e Fatkeqësisë
ndaj koronavirusit (nga ndalimi qa- Natyrore, që imponoi disa masa të reja për bizneset.
rkullimit, deri tek lista e bizneseve Qeveria vendosi që të gjitha subjektet që tregtojnë
të ndaluara). Koronavirusi ose e produkte ushqimore dhe produkte të tjera, me
identifikuar me termin COVID-19 shumicë, janë të detyruar të mbajnë rezerva për një
është kthyer tashmë në një pandemi periudhë 3-mujore
globale sipas Organizatës Botërore të
Shëndetësisë. me makinë në rrugë tokësore nga Fi- Pas shtrëngimit të masave dhe
rence. Mëngjesin e të nesërmes, pas izolimit të qytetarëve, qeveria filloi të
Teksa, muaj më parë, nga provin- verifikimit të rasteve, kryeministri konsideronte impaktin ekonomik që
ca Wuhan, Kinë ku filloi shpërthimi mblodhi Task-Forcën për të shpallur do të shkaktonte situata. Fillimisht u
i infeksionit gjithçka dukej e largët masat emergjente. Në to përfshihej firmos urdhëri për shtyrjen e kredive
dhe se nuk do të prekte pjesën tjetër mbyllja e të gjitha bizneseve të cilat për të gjithë bizneset dhe individët, të
të globit, realiteti rezultoi tërësisht ishin jo-jetike për ekonominë shq- cilët ishin direkt të prekur nga koro-
ndryshe. iptare. Filloi mbyllja e shkollave dhe navirusi, e miratuar më pas edhe nga
u kërkua masa e distancës sociale. Banka e Shqipërisë.
Qasja ndryshoi kur fqinji ynë Qeveria rriti bonusin për infermierët
në Adriatik, Italia u godit nga një dhe doktorët. Në 22 mars u shpall lista e bi-
valë e madhe përhapje në zonat e saj zneseve të cilat do të lejoheshin të
veriore. Europa kishte përballë sfidën Duke shkuar drejt fundjavës në vazhdonin aktivitetin e tyre në peri-
e mbyljes së kufinjve, një masë që 12 mars Qeveria lajmëroi se do të udhën e pandemisë. Ato përfshinin
dukej tepër drastike. kufizohej qarkullimi i mjeteve pub- ushqimoret, farmacitë, karburantet,
like dhe privatë në të gjitha qarqet e industria prodhuese dhe përpunuese,
Shqipëria gjithashtu filloi të vendit. Tashmë Policia kishte dalë në institucionet e administratës publike,
ngrente alarmet e para, me masat e rrugë dhe çdo mjet që qarkullonte median dhe fasonët.
para që përfshinin thirrje për të gjithë kërkohej autorizim i posaçëm, ndër-
udhëtarët në Itali të bënin kujdes. sa shumë biznese filluan praktikën e Në 24 mars, Shqipëria shpalli
‘punës nga shtëpia’. gjendjen e Fatkeqësisë Natyrore, që
Kryeministri Rama me imponoi disa masa të reja për bizne-
përhapjen e virusit në Europë dhe
Itali refuzoi mbyljen e kufinjve, duke
e cilësuar si një masë që nuk është e
domosdoshme. Dy javë më pas më 9
mars, koronavirusi mbërrin në Shq-
ipëri me dy pacientët e parë, një djalë
dhë babai i tij, që kishin udhëtuar

14 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

Ministrja Denaj bëri të ditur se qeveria kishte bërë
ndryshimet e nevojshme në Buxhet për krizën, duke
shtuar edhe Fondin e Sovranitetit prej 11 miliardë
lekësh, që do t’i jepen kompanive me probleme në
likuiditet, në formë kredie.

set. Në këtë mënyrë qeveria jëherë 20 % të vlerë së detyrimit tati- se do shkojnë direkt në llogarinë e
vendosi që të gjitha subjek- mor, ndërsa pjesa tjetër shtyhet duke qytetarëve. Më pas, Ministrja Denaj
tet që tregtojnë produkte u paguar me këste sipas një grafiku bëri të ditur se qeveria kishte bërë
ushqimore dhe produkte të përcaktuar nga administrata tati- ndryshimet e nevojshme në Buxhet
të tjera, me shumicë, të more. për krizën, duke shtuar edhe Fondin
domosdoshme për përbal- e Sovranitetit prej 11 miliardë lekësh,
limin e situatës, janë të detyruar të Në 27 mars, Qeveria njoftoi një që do t’i jepen kompanive me prob-
marrin masa për mbajtjen e rezer- tjetër masë nëpërmjet një vendimi leme në likuiditet, në formë kredie.
vave që tregtojnë për një periudhë në Fletoren Zyrtare ku përcaktohet Këto ndërhyrje shpjegoi ministrja
3-mujore ose në përputhje me jetëg- se afatet e deklarimit dhe të pagesës Denaj do të ndikojnë në rritjen eko-
jatësinë e produktit. Rezerva duhet të për bilancin kontabël, së bashku me nomike që ulet në nivelin 2% dhe do
mbanin edhe farmacitë. Mosmarrja e anekset e tij, dorëzohet brenda datës të rrisëin deficitin buxhetor në 3.9%
këtyre masave dënohej me gjobë në 31 korrik 2020, ndërsa afati zyrtar ka nga normat e parashikuara.
masën 5 000 000 (pesë milionë) lekë qenë 31 Marsi. 2.Paketat e Reagimit
dhe me përjashtimin nga procedurat Ekonomik (së bashku me rishikimet Qeveria sqaroi edhe se vlera e
e prokurimit publik për një periudhë e buxhetit të qeverisë shqiptare) Eurobondit të ri që pritet të emetohet
3-vjeçare. Ndërkohë u hoqën gjobat në muajin Maj, nuk do të jetë më në
për deklarim të vonuar për periud- Në 19 mars kryeministri pre- kuotën fillesatre 600 milionë euro,
hat tatimore të zgjatjes së gjendjes zantoi ‘Planin e Garancisë Financi- por më në kuotën 651 milionë euro,
së emergjencës. Në këtë mënyrë, bi- are’. Një fond prej 12 miliardë lekësh duke rritur në këtë mënyrë borxhin
zneset që janë të mbyllura nga masat i fokusuar tek shtresat në nevojë dhe publik. Ndërkohë, Banka e Shq-
e marra në pamundësi të dorëzimit bizneset e vogla, si dhe për nevojat e ipërisë uli normën bazë të interesit
të deklaratave në kohë, do të “shkar- Ministrisë së Shëndetësisë. Në këtë në 0.5% si një masë drastike, ndërsa
kohen” nga përgjegjësia e pagesave të paketë, të papunët, familjet në ndi- u vendos të mbahej e pandryshuar
penaliteteve gjatë kësaj periudhe. hmë ekonomike dhe të vetë-punë- norma e interesit për depozitat 1 di-
suarit përfitonin dy paga shtesë, të tore dhe u vendos shtyrja me 3 muaj
Po ashtu, për bizneset e prekura quajtura “pagat e luftës”, që Ministrja e kësteve të kredive.
bazuar në kërkesën e tatimpaguesit, Denaj ka shpejguar në “Argument”
Administrata Tatimore mund të ven- 3.Parashikimet e Institucioneve
dosë shtyrjen e afatit për pagesën e Ndërkombëtare për ekonominë(FMN
detyrimeve tatimore të deklaruara. dhe Instituti Vienës)
Për të lidhur një marrëveshje, tat-
impaguesi detyrohet të kryejë men- Ekipi i Fondit Monetar
Ndërkombëtar në konsultën e fundit
me qeverinë shqiptare ka parashi-
kuar se vendi ynë do të vuajë paso-
jat e tërmetit dhe sidomos të CO-
VID-19. Turizmi do të jetë sektori
më i goditur nga dy krizat e fundit
natyrore që kaloi Shqipëria, parashi-
koi ky mision.

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 15

REAGIMI

Mesa dukej Europa dhe Përballë Pandemisë
jo vetëm, por dhe Bri-
tania e Madhe si dhe ELEFTERIA ZGURI
Shtetet e Bashkuara të Amerikës, nuk
ishin gati për të përballuar një pan- Si po e përballojnë luftën me koronavirusin Shqipëria dhe vendet e tjera
demi sikurse kjo e koronavirusit. Kina
ishte vendi në të cilin ‘lin- Me një numër të rasteve të
di’ ky virus dhe shënoi një prekur nga Covid-19, gjith-
numër të lartë vdekjesh, një e më shumë me ritme të
duke u përhapur më frikshme, mjekët nuk janë
pas frikshëm në Europë, tërhequr nga beteja edhe pse
me në krye Italinë, e cila nëpër spitale ka mungesë të
brenda pak javësh, shënoi theksuar shtretërish por dhe
një numër më të lartë vik- të pajisjeve mjekësore, duke
timash se sa Kina. nisur nga mjetet mbrojtëse e
Deri para shfaqjes së deri tek ato kuruese
këtij virusi, Italia cilësohej
si vendi i dytë në botë me cilësisht dhe të trajnuar më së miri, duke u përdorur për të trajtuar vetë
një sistem shëndetësor elitar, mirëpo nuk arritën dot të bënin asgjë për të personelin mjekësor, ku më shumë se
shifrat e të prekurve me Covid-19; shi- përballuar këtë gjendje. 20 deri 30 përqind e profesionistëve të
frat e atyre që kanë humbur jetën; dhe kujdesit shëndetësor u infektuan nga
gjendja në të cilën ndodhen mjekët Me një numër të rasteve të prekur virusi.
italianë, të cilët duhet të zgjedhin se cili nga Covid-19, gjithnjë e më shumë
nga pacientët duhet të jetojë e cili jo, me ritme të frikshme, mjekët nuk Mirëpo, ajo që kemi parë në Itali
për shkak të kolapsit të krijuar, duket janë tërhequr nga beteja edhe pse është skenari që do fillojmë të shohim
se e ka ‘’thyer’’ sistemin shëndetësor të nëpër spitale ka mungesë të theksuar tek të gjitha spitalet në mbarë botën në
klasit botëror që karakterizonte Italinë. shtretërish por dhe të pajisjeve mjekë- javët dhe muajt e ardhshëm. Kurba e
Mjekët por dhe profesionistët e sore, duke nisur nga mjetet mbrojtëse koronavirusit tregon që shumë shtete
tjerë të sistemit shëndetësor, të cilët e deri tek ato kuruese. nga Europa mund të përballen me
ndodhen në vijën e parë, të luftës ndaj një rritje të ngjashme me atë të Italisë
koronavirusit, edhe pse të arsimuar Ajo që e bën situatën edhe më të brenda disa javësh.
vështirë është se disa nga shtretërit janë

Veç masave të propozuara, në emër të parlamenteve të
vendeve tona, mirëpresim çdo lloj ndihme që Bashkimi
Evropian është i gatshëm të vejë në dispozicion të
vendeve të Ballkanit Perëndimor”, shkruhet në letrën e
kryeparlamentarëve të rajonit

Sipas modeleve matematikore duket se e tejkaloi me sukses këtë kimi Europian si dhe të gjitha fondet
të përpunuara nga epidemiologët sfidë, por edhe nga vendet fqinje. e tjera në dispozicion nga burimet  e
për të gjurmuar virusin, paraqitet një BE-së të përdoren për të luftuar pan-
trajektore në rritje të infeksioneve në Kësaj kërkese, iu përgjigj men- deminë COVID-19.
Spanjë, Gjermani, Francë dhe Bri- jëherë Turqia, e cila u shndërrua në
tani, si një shenjë paralajmëruese për një shembull për gjithë Europën, sa ‘’Të vetëdijshëm për komplek-
të gjitha spitalet që të marrin masa e i përket mekanizmave që përdori sitetin e situatës së pandemisë CO-
të hartojnë plane paraprake për një për të shmangur përhapjen e gjerë VID-19,  numrin e personave të in-
funksionim të mirë të tyre, duke syn- të këtij virusi. Madje ndaj Turqisë, fektuar dhe pajisjet e pamjaftueshme
uar një rritje të numrit të stafit mjekë- janë dërguar dhe njëzetë e gjashtë mjekësore të vendeve tona, sot, më
sor si dhe përmirësimin e sistemit vende, ndër të cilat edhe Italia, Kina, tepër se kurrë, kemi nevojë për soli-
shëndetësor. Irani, Turkmenia, Vietnami, Ko- daritet, një qasje të koordinuar dhe
reja e Jugut, Anglia dhe Shtetet e veprim të përbashkët. Ndaj, kërkojmë
Një situatë e ngjashme parashi- Bashkuara të Amerikës (ShBA), sa i që vendet e Ballkanit Perëndimor:
kohet edhe në Shtetet e Bashkuara përket informacioneve dhe eksperi- Të përjashtohen nga vendimi për të
të Amerikës, ku shumë spitale dhe encës nga Ministria e Shëndetë- kufizuar eksportin e paisjeve mjekë-
sisteme shëndetësore në të gjithë sisë së Turqisë në lidhje me luftën sore nga Bashkimi Evropian dhe të
shtetet funksionojnë në mënyrë ru- kundër epidemisë së koronavirusit. përfshihen në skemën e autorizimit
tinore, dhe një rritje mund të krijojë Sa i përket Shqipërisë, rreth 4.5 ton të eksportit BE-së;  Të kenë akses në
probleme serioze. Spitalet mund të pajisje mjekësore janë dërguar nga prokurimin e përbashkët me BE-në
mbështetetn tek sistemet e zhvilluara Stambolli, nëpërmjet flotës së re të të paisjeve mjekësore për të luftuar
për Ebola dhe sëmundje të tjera in- autoambulancave të Emergjencave pandeminë; Të  lejohen që një pjesë
fektive që janë shfaqur në të kaluarën Civile. Në këto pajisje mjekësore, e fondeve  të Programit  IPA II dhe
për përballuar përhapjen e Covid-19. përfshiheshin maska, doreza, veshje të gjitha fondet e tjera në dispozicion
për personelin mjekësor, i cili po luf- nga burimet  e BE-së të përdoren për
Me një skenar të ngjashëm pritet ton në vijën e parë në frontit të luftës të luftuar pandeminë COVID-19. 
të përballet dhe vendi ynë, edhe pse me koronavirusin, por edhe apara- Veç masave të propozuara, në emër
masat kufizuese u morën që në fil- tura.  të parlamenteve të vendeve tona,
lim. Ngërcci me pajisjet mjekësore mirëpresim çdo lloj ndihme që Bash-
në mungesë si dhe kapaciteti i vogël Por lufta me koronavirusin, kimi Evropian është i gatshëm të vejë
i shtretërve por edhe i stafit mjekësor, frikësoi dhe mjaft vende të Europës, në dispozicion të vendeve të Ballka-
solli nevojën që qeveria të kërkonte të cilat ndaluan eksportin e mate- nit Perëndimor”, shkruhet në letrën e
ndihmë jo vetëm nga Kina, e cila rialeve mjekësore për të gjitha vendet kryeparlamentarëve të rajonit.
që kërkonin ndihmë. Ndërkaq, kry-
eparlamentarët e vendeve të Ballka- Duket se pas pandemisë glo-
nit Perëndimor kërkojnë që vendet e bale, bota nuk do të jetë si më parë,
Ballkani Perëndimor të përjashtohen për shkak se pritet të ndërtohet një
nga vendimi për të kufizuar ekspor- sistem i ri global, politik, ekonomik
tin e pajisjeve mjekësore nga Bash- dhe shoqëror.

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 17

FAST NEWS

Covid-19 në Shqipëri,

masat dhe ecuria në shifra përgjatë një muaji

Sinjalet e pandemisë dhe rrezikut të saj kishin mbërritur në Shqipëri më parë se të trokiste muaji
mars. Gati një javë me herët, që më 25 shkurt, Skender Brataj, kreu i Qendrës Kombëtare të Urgjencës
Mjekësore, njoftoi se COVID-19 do të përhapet në Shqipëri, duke u kërkuar qytetarëve që dyshojnë se
janë prekur të telefonojnë numrin e caktuar të Urgjencës Kombëtare 127. Ai udhëzoi të gjithë shtetasit
shqiptarë që vijnë nga Kina, Singapori, Irani, Koreja e Jugut ose Italia, të telefonojnë në atë numër, në
mënyrë që një grup mjekësor të mund tu kryejë atyre testimin përkatës. Po atë ditë ministria e shënde-
tësisë vendosi të rrisë buxhetin e spitalit me 1 milion dollarë, për të rritur stokun e pajisjeve të mbrojtjes
personale.  

Nga 1 deri më 7 mars, ndërkohë që në Itali gjendja sa vinte e bëhej më e rëndë edhe në vendin tonë
shtoheshin zërat se ekzistonte rreziku që virusi të kishte mbërritur edhe në vendin tonë. Nuk munguan
thirrjet nga mjekë të vecantë dhe nga opozita që ishte koha për të ndërprerë udhëtimet me Italinë.

Më 8 mars 2020, Shqipëria konfirmoi dy rastet e para me Koronavirus, një baba dhe i biri, të cilët
kishin patur një udhëtim në Firence, dhe nga veriu i Italisë, kishin hyrë me rrugë tokësore nga Kroacia
e Mali i Zi në vend. Atë ditë, qeveria ndaloi të gjitha fluturimet dhe tragetet që vinin nga zona veriore e
Italisë deri më 3 prill. Po atë ditë qeveria gjithashtu mbylli shkollat për dy javë, me osionin e rishikimit të
vendimit.

Më 10 mars, të gjithë qytetarët u njoftuan për masat e reja të bllokimit. Përdorimi i makinave private
dhe automjeteve të transportit ndërkombëtar u ndalua në Tiranë dhe Durrës, dhe të gjitha transportet pri-
vate dhe publike u ndaluan në Shkodër, Lezhë, Elbasani, Lushnjë, Fieri dhe Vlorë, me të vetmet automjete
që lejoheshin të ishin ambulancat dhe automjetet për shpërndarjen e sendeve të domosdoshme.  

Në mesditën e 11 marsit u shënua vdekja e parë nga koronavirusi në Shqipëri. Viktima ishte një grua
73 vjeçe nga DurrësI e cila ndërroi jetë nga komplikime vaskulare. Një ditë më vonë u njoftua se në shkallë
vendi ishin kryer 145 teste për COVID-19. Të infektuar kishin rezultuar 23 vetë, 18 prej të cilëve ishin
asimptomatikë. Të gjithë të infektuarit kishin patur histori udhëtimi në Itali. Po atë ditë (12 mars) kryemi-
nistri Rama njoftoi për masa shtesë të bllokimit përfshirë një shtetrrethim 72-orësh. Bankat e kufizuan
orarin e punës deri në orën 13.00 ndërkohë entet fetare njoftuan pezullimin e shërbesave deri në 3 prill.

Më 13 mars u vendos shtetrrethimi i plotë. Ministria e Shëndetësisë njoftoi se numri i të prekurve me
Koronavirus kishte shkuar në 33, pas kryerjes së 159 testeve në total. Po në atë ditë, qeveria njoftoi mbyl-
ljen e qyteteve të mëdha, përfshirë edhe Tiranën. U bllokuan rrugët dhe qarkullimi i makinave private
si dhe u urdhërua mbyllja e të gjithë bizneseve (me përjashtim të farmacive dhe dyqaneve ushqimore). 
Udhëtimi me det nga Greqia dhe Italia u ndalua, përveç anijeve të mallrave.

Më 15 mars, Shqipëria mbylli të gjitha kufijtë e saj tokësorë, deri në njoftimin e mëtejshëm, duke
bërë të ndaluar të gjithë udhëtimet nga Mali i Zi, Kosova, Maqedonia e Veriut dhe Greqia. Institucionet
arsimore u urdhëruan të përgatiten për lëvizjen e udhëzimeve në internet. Të gjitha operacionet fizike të
qeverisë përveç veprimtarive thelbësore u mbyllën. Të gjitha muzetë, kinematë, teatrot dhe parqet publike
u mbyllën përfundimisht. Përveç ndalimit të automjeteve private, ndalimi i transportit publik u shtri edhe
në akset kombëtare Shkodër-Lezhë, Elbasan-Korçë, Lushnjë-Fier, dhe Fier-Vlorë.

18 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

Më 16 mars, Shqipëria pezulloi të gjitha fluturimet ajrore. Më 16 mars, u miratua një tjetër “legjislacion 19
urgjence” i gjerë, duke specifikuar gjobat e ndryshme për shkelje të protokollit, që të ishin efektive men-
jëherë. Stacionet televizive u ndaluan të kishin më shumë se dy persona në të njëjtën dhomë për një shfaqje
bisede. Një “Akt Normativ” i qeverisë, që ishte një ligj emergjent hyri në fuqi pa miratimin paraprak nga
parlamenti. U vendos një shtetrrethim kombëtar duke ndaluar daljet pas orës 18:00 e më tej. Një ditë më
vonë më 17 mars u njoftua zyrtarisht se në vend kishte 55 të infektuar me koronavirus.

18 mars shënohet viktima e dytë e Covid-19 në Shqipëri. Një 66-vjeçar nga Lushnja ndërroi jetë
mëngjesin e asaj të mërkure në spitalin Infektiv – ku ndodhej prej ditësh në respirim të drejtuar. Numri i
personave të prekur nga koronavirusi u rrit në 59 vetë, pas publikmit të rezultateve të 60 testimeve të reja
dhe harta e të prekurve u shtri nga Tirana në Durrës, Fier, Elbasan, Lushnje dhe Rrogozhinë. Mes të prekur,
nëntë prej të infektuarve ishin mjekë dhe infermierë nga të cilët tetë nga Sanatoriumi “Shefqet Ndoqi”, dhe
një mjek nga spitali rajonal i Durrësit.

22 Mars. Shqipëria shënoi numrin më të lartë të rasteve të reja me COVID-19. 13 persona rezultuan
pozitivë nga 33 testime të kryera në 24 orë. Harta e zonave të prekura u zgjerua gjithashtu me Korçën. Në
total numri i personave të infektuar me COVID-19 në Shqipëri shkoi në 89, ku Tirana mban numrin më të
lartë me 63 të prekur. Një ditë më vonë me 23 mars u zbuluan 15 raste të reja nga 45 testime të kryera, duke
e çuar numrin total të personave të prekur nga koronavirusi në 104. Ndërkohë po atë ditë numri i viktimave
u dyfishua nga 2 në katër. Humbën jetën një 71-vjeçar me origjinë nga Kuçova, i cili vuante edhe nga kanceri
në mushkëri dhe 43-vjeçari nga Kavaja, i cili nuk kishte sëmundje të tjera. Harta e zonave të prekura u zgje-
rua me Vlorën dhe Shkodrën.

Më 24 mars ndërroi jetë pacienti i pestë me COVID-19. Ai ishte një 49-vjeçar nga Tirana – me së-
mundje shoqëruese diabet, dhe prej 10-ditësh ishte mbajtur në terapi intensive. Instituti i Shëndetit Publik
njoftoi se gjatë 24 orëve të fundit u evidentuan 19 raste të reja. Harta e zonave të infektuara u shtua me Hasin,
Beratin dhe Lezhën. Në spitalin infektiv ishin të shtruar 57 pacientë. Në total numri I të infektuarve shkoi në
123 persona, të zbuluar nëpërmjet 930 testeve të realizuara nga ISHP që nga fillimi i epidemisë. Më 25 mars,
harta e COVID-19 u zgjerua me Krujën dhe numri itë prekurve u shtua edhe me 23 raste të reja, të nxjerra
nga 111 testime të kryera ato 24 orë. Në total numri i të prekurve nga COVID-19 shkoi në 146 persona.
Qeveria shpalli gjendjen e “Katastrofës natyrore”, një vendim që i detyron të gjithë qytetarët të mbyllen në
shtëpi, me një ndalim-qarkullimi prej 16 orë në ditë.

Më 26 mars në spitalin Infektiv, një 71-vjeçare humbi betejën me sëmundjen duke e çuar numrin e
viktimave në 6. Nga 103 testime të kryera nga ISHP, 28 rezultuan pozitivë me COVID-19, duke e çuar num-
rin total të të prekurve në 174. Një ditë më vonë më 27 mars numri i personave të prekur me COVID-19
shkoi në 186 të premten, pas zbulimit të 12 rasteve të  reja nga ISHP, e cila deri më atëherë njoftoi se kishte
kryer 1246 testime gjithsej. Listës së viktimave atë ditë I shtohen edhe dy persona të tjerë. Viktimat ishin një
85-vjeçare nga Tirana dhe një 66-vjeçar nga qyteti i Fierit. Hartës së zonave të prekura iu shtua edhe qyteti i
Pukës, ku u zbuluan dy raste.

28 mars. Numri i viktimave shkon në 10 vetë. Viktimat e regjistruara qenë një burrë 67-vjeç nga Tirana
dhe një grua 72-vjeçare nga Vlora.Të prekur 197 persona. Më 29 mars listës së të prekurve iu shtuan edhe
15 raste të reja me COVID-19, duke e çuar numrin total të të infektuarave në Shqipëri në 212. Numri total i
të testuarve nga ISHP shkoi në 1436 persona dhe harta e zonave të prekura u zgjerua edhe me Mirditën. Në
spiatlin infektiv në QSUT u raportuan 76 pacientë të shtruar me COVID-19 nga të cilët 6 në terapi intensive,
4 prej tyre të intubuar.

Në tre ditët në vijim nga 29 deri më 31 mars numri i viktimave u rrit në 13 persona. Humbën jetën një
burrë 79 vjec nga Tirana (më 30 mars) dhe një burrë 62 vjeç nga Durrësi dhe një grua 82 vjeçe nga Tirana
(më 31 mars). Numri i personave të prekur nga COVID-19 shkoi në 243 persona, ndërkohë që në të gjithë
vendin ishin kryer testimet për 1671 persona. Në Spitalin Infektiv në 31 mars kishte 77 pacientë të shtruar,
nga të cilët 8 në terapi intensive dhe 3 të intubuar. Numri i personave të shëruar nga Covid u raportua 52.

SCAN MAGAZINE PRILL 2020



REAGIMI

Përballë tronditjes së fortë financiare

ERSUIN SHEHU

KKoronavirusi si një sfidë e re dhe e madhe për bankat, kreditimin dhe financat e vendit
oronavirusi ka futur Edhe sikur kriza të mos zgjasë më shumë se dy apo
në ngërç ekonominë
shqiptare dhe do të
jetë e pashmangshme që pasojat
të ndihen edhe në sektorin finan- tre muaj, paralizimi i mijëra bizneseve do të sjellë në
ciar dhe atë bankar. Një nga masat mënyrë të paevitueshme rritjen e kredive me probleme,
e para direkte për të zbutur efek-
tin e Covid 19 në ekonomi ishte ndërsa edhe kreditimi i ri pritet të pësojë një frenim të
mundësimi i shtyrjes së kësteve fortë

të kredive në banka dhe në insti-
tucionet e tjera financiare. Kredi- ekonomike, në rreth 2%. Impakti i i mëtejshëm i kushteve monetare
marrësit në vështirësi do të kenë Covid 19 në ekonomi pritet të jetë u vendos për të ndihmuar eko-
mundësi t’i shtyjën pagesat deri në serioz dhe pasojat do të ndihen nominë në përballimin e paso-
fund të muajit maj. Por, ndikimi i për një kohë të gjatë, duke prekur jave të shkaktuara nga pandemia
krizës në sektor pritet të jetë më i edhe cilësinë e portofolit të kre- e Covid 19. Guvernatori shtoi se
zgjeruar dhe më i gjatë në kohë. disë bankare. Banka e Shqipërisë po ndjek strat-
Edhe sikur kriza të mos zgjasë më egjinë e injektimit të pakufizuar
shumë se dy apo tre muaj, paral- Norma bazë prek minimum të ri të likuiditetit në systemin ban-
izimi i mijëra bizneseve do të sjellë historik kar, për të përmbushur plotësisht
në mënyrë të paevitueshme rritjen Këshilli Mbikëqyrës i Bankës të gjithë nevojat e ekonomisë për
e kredive me probleme, ndërsa së Shqipërisë vendosi më datë 25 para. Ai gjithashtu garantoi funk-
edhe kreditimi i ri pritet të pë- mars uljen e normës bazë të in- sionimin normal të sistemeve të
sojë një frenim të fortë. Një rritje teresit me 0.5 pikë pikë përqindje, pagesave. “Brenda kufizimit orar
ekonomike më e ngadaltë është duke e çuar në minimumin e ri his- të lëvizjes të vendosur nga auto-
e destiuar të reflektohet edhe në torik prej 0.5%. Gjithashtu, intere- ritetet publike, të gjithë operatorët
biznesin bankar. Në rishikimin e si i kredisë njëditore për bankat ekonomikë duhet të jenë të vetëdi-
buxhetit, qeveria uli në përmasa u ul nga 1.9% në 0.9%. Guverna- jshëm se sistemi i pagesave do të
drastike parashikimin për rritjen tori, Gent Sejko, tha se lehtësimi funksionojë normalisht”, tha Se-

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 21

BANKAT jko. Ai shtoi se minimizimi i paso-
jave do të kërkojë përpjekje serioze
Koha për të “lulëzuar” pagesat në distancë dhe të koordinuara, megjithatë
ritheksoi mesazhin se pandemia
Kufizimet prej virusit Covid 19 po ndikojnë edhe proceset e do- i gjen të shëndetshëm ekonominë
mosdoshme të pagesave në ekonominë shqiptare. Prej disa ditësh, dhe sistemin financiar shqiptar.
bankat tregtare po nënvizojnë domosdoshmërinë për të përdorur sa më Përmes Guvernatorit, Këshilli
shumë të jetë e mundur pagesat në distancë ose së paku përmes kartave, për Mbikëqyrës shprehu gatishmërinë
të shmangur kontaktin e shpeshtë me paranë fizike, që, duke pasur një qa- për të përdour në vijim të gjithë
rkullim të shpeshtë, mund të jetë një mbajtës potencialë i agjentëve patogje- instrumentet e mundshme, bren-
në. Aktualisht, shumica e bankave në vend ofrojnë shërbimet e bankingut da hapësirave që i jep ligji. Kjo
përmes internetit, që mundëson kryerjen në distancë të të gjithë pagesave të mund të përfshijë edhe adopti-
domosdoshme për shërbimet utilitare. Sipas të dhënave nga Banka e Shq- min për herë të parë të masave jo
ipërisë, numri i llogarive bankare të lidhura me internetin në fund të vitit konvencionale, të ngjashme me
të kaluar arriti në afërsisht 442 mijë. Përdorimi i internet banking është rri- programet e lehtësimit sasior të
tur për të njëmbëdhjetin vit radhazi, ndërkohë që vetëm në harkun e pesë ndjekura nga bankat e tjera qen-
viteve të fundit, numri i llogarive të aksesueshme nga interneti është
pesëfishuar. Shërbimi i internet banking ofrohet tashmë nga 11 drore. Modeli më i zakon-
prej 12 bankave tregtare në Shqipëri. Një pjesë e mirë e tyre shëm mund të jetë një
i ofrojnë shërbimet e internet banking pa pagesë, për t’i program i blerjeve
nxitur klientët t’i përdorin më shumë ato. Një instrument të obligacioneve
tjetër pagese që mund të ndihmojë për të kryer pagesa në qeveritare në
distancë ose së paku pa përdorur para fizike janë kartat tregun dytësor,
bankare. Sipas statistikave të Bankës së Shqipërisë, numri me qëllim in-
i kartave aktive të pagesave, të lëshuara nga bankat treg- jektimin e një
tare në Shqipëri, është rreth 1.14 milionë. Vitin e kaluar, sasie edhe më të
shqiptarët kryen pagesa me karta bankare në vlerën e 26.2 madhe likuiditeti
miliardë lekëve ose rreth 215 milionë eurove. Shumica e dër- në tregun financiar.
rmuese e individëve në marrëdhënie pune kanë një kartë të lidhur Megjithatë, skenari i
me llogarinë e pagës. Kjo situatë mund të jetë një shtysë më shumë që karta
të përdoret për pagesa direkte, pa qenë nevoja për të tërhequr para cash nga zymtë që ka sjellë Covid
bankomatet. Për pagesat në vlerë të vogël, kartat sot ofrojnë edhe mundësinë 19 nuk përjashton më as finan-
për pagesa pa kontakt me terminalet fizike të pagesave, të vendosur në njësitë cimin direkt të deficitit qeveritar,
e shitjes. Numri i terminaleve POS, që mundësojnë pagesa me kartë, ka ar- përmes blerjes së borxhit të ri pa
ritur tashmë në 11 200. interes ose me interesa simbolikë.
Në fillim të muajit mars, Organizata Botërore e Shëndetësisë rekoman-
doi shmangien sa më shumë të përdorimit të parasë fizike dhe zëvendësimin Kreditë mund të shtyhen deri në
me pagesa me kartë, mundësisht me teknologjinë pa kontakt. Sipas OBSH-së, fund të majit
monedhat dhe kartëmonedhat mund të ishin një burim i përhapjes së virusit
Covid 19. Megjithatë, ekspertë të bankave qendrore dhe të shëndetësisë po Pak ditë pas shpërthimit të
e minimizojnë këtë rrezik dhe sipas tyre nuk ka prova që paraja fizike të jetë krizës së Covid 19, Banka e Shq-
një mjet me ndikim të rëndësishëm në përhapjen e infeksionit. Ekspertët e ipërisë miratoi disa ndryshime në
shëndetit publik në Gjermani janë cituar nga mediat e këtij vendi, shprehen se rregulloret e mbikëqyrjes, që syn-
nuk i konsiderojnë kartëmonedhat si një faktor të rëndësishëm rreziku. Sipas ojnë të lehtësojnë shtyrjen e pag-
tyre, në parim kohëzgjatja e e mbijetesës së agjentëve patogjenë në sipërfaqet esave të kredive për një periudhë
e ngurta është e papërfillshme. Ata nënvizojnë se vetitë fizike të kartëmoned- tremujore. Sipas këtyre ndryshi-
have në ditët e sotme i bëjnë ato shumë pak të përshtatshme për mbijetesën e meve, institucionet financiare nuk
viruseve apo agjentëve të tjerë patogjenë. do të jenë të detyruara të llogari-
sin fonde rezervë për kreditë që
mund të ristrukturohen gjatë kë-
tyre tre muajve, me qëllim shtyr-

22 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

Këshilli Mbikëqyrës i BSH uli normën bazë të interesit
në 0.5%, duke e çuar në një minimum të ri historik.
Skenari i zymtë që ka sjellë Covid 19 nuk përjashton
më as financimin direkt të deficitit qeveritar, përmes
blerjes së borxhit të ri pa interes ose me interesa
simbolikë

jen e përkohshme të pagesave nga dhe bizneset që duan të kërkojnë kësteve deri në tre muaj, ndërsa
huamarrësit. Ky lehtësim përfshin shtyrje të kësteve të kredive mund theksohet se klientët të cilët nuk
bankat, institucionet jobankare të ta bëjnë këtë me procedura të janë prekur nga kjo situatë duhet
kredidhënies si edhe shoqëritë e thjeshtuara dhe në distancë. Apli- të vazhdojnë të shlyejnë normal-
kursim-kreditit dhe nënkupton se kimet për shtyrje mund të bëhen isht këstet. Deri në 31 maj, bankat
ato nuk do të kenë kosto, në formë edhe përmes postës elektronike do të pezullojnë aplikimin e penal-
provigjionesh, nga ristrukturimi i ose telefonit. Bankat gjithashtu iteteve për të gjithë klientët kredi-
kredive. Banka e Shqipërisë ka ar- saktësuan se nuk do të jetë i nevo- marrës, pavarësisht nëse huaja do
gumentuar se masat e ndërmarra jshëm amendimi i kontratave të ristrukturohet ose jo.
nga Qeveria Shqiptare me qëllim ekzistuese, çka shmang nevojën që Shtyrja prek 472 mijë huamarrës
frenimin e përhapjes së infek- klienti të shkojë fizikisht në bankë
sionit të shkaktuar nga virusi CO- për të firmosur. Bankat angazho- Mbështetur në të dhënat e
VID-19, pritet të ndikojnë në vël- hen të kthejnë një përgjigje brenda Instat, të dhënat më të fundit për
limin e aktivitetit të bizneseve dhe tre ditëve, sipas urdhërit të firmo- numrin e huamarrësve në sistemin
për rrjedhojë dhe në uljen e gjen- sur nga Guvernatori i Bankës së bankar shqiptar i takojnë fundit
erimit të nivelit të të ardhurave. Shqipërisë dhe nga Kryeministri. të vitit 2018. Sipas këtyre të dhë-
Në të gjitha rastet, shtyrja e pag- Klientët e prekur nga pasojat e nave, numri i huamarrësve është
esës së kredive do të bëhet me mi- situatës së krijuar nga koronavi- rreth 472 mijë, ndërsa numri total
ratimin e huadhënësit. Individët rusi mund të përfitojnë shtyrje të i huave rreth 906 mijë. Duke parë

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 23

tendencën në rritje të portofolit të Masa më e rëndësishme lekësh subvencione për këto bi-
kredisë, besohet se edhe numri i e ndërmarrë nga qeveria znese, ndërkohë që gjithë kredi-
huamarrësve dhe i kredive të jetë për të ndihmuar biznesin marrësve iu është njohur e drejta
rritur edhe më shumë gjatë vitit të të amortizojë goditjen në të kërkojnë shtyrjen e pagesës së
kaluar. Sipas të dhënave të Bankës situatën aktuale është një kredive bankare, në rast të paaf-
së Shqipërisë, në fund të vitit 2019 fond garancie në vlerën e tësisë paguese të krijuar prej kësaj
vlera e portofolit të kredisë për 10 miliardë lekëve për të situate. Mbështetur në të dhënat
ekonominë shqiptare arriti në mbështetur ndërmarrjet e e Instat, numri i ndërmarrjeve të
rreth 571 miliardë lekë. Në janar vogla dhe të mesme vogla është afërsisht 100 mijë dhe
të këtij viti, raporti i kredive me ato përbëjnë rreth 94% të numrit
probleme zbriti në 8.3%, niveli më euro. Megjithatë, edhe në këtë seg- të përgjithshëm të bizneseve. Ato
i ulët që prej vitit 2009. Nëse situa- ment kreditimi ka regjistruar një punësojnë rreth 195 mijë shqip-
ta e krijuar nga virusi Covid 19 do rritje të lartë, me 42% më shumë tarë, por janë burimi kryesor i të
të zgjasë në kohë, ajo mund të japë krahasuar me një vit më parë. ardhurave për një numër shumë
një efekt negativ edhe në cilësinë Kriza nga COVID 19 ka detyruar më të madh individësh. Shifrat e
e portofolit të kredisë. Mbështe- mijëra biznese të vogla shërbi- Bankës së Shqipërisë tregojnë se
tur në të dhënat e Bankës së Shq- mesh të mbyllen. Me përjashtim kredia për mikrobizneset në fund
ipërisë, sektorët e akomodimit dhe të dyqaneve që tregojnë mallra të janarit kishte vlerën e 18 mili-
shërbimit ushqimor dhe ai i trans- konsumi, pjesa tjetër e bizneseve ardë lekëve, ose rreth 145 milionë
port-magazinimit kanë qenë ndër është praktikisht e paralizuar. Në eurove.
sektorët me rritje më të lartë të pjesën më të madhe, bëhet fjalë
kreditimit. Në fund të janarit, por- për mikrobiznese familjare, që Fondi i garancisë, shpresë për të
tofoli i kredisë për sektorin e ako- përbëjnë edhe burimin kryesor mbajtur gjallë kreditimin
modimit dhe shërbimit ushqimor të të ardhurave. Qeveria ka para-
kishte vlerën e 17.7 miliardë le- shikuar një fond prej 6.5 miliardë Masa më e rëndësishme e
këve ose rreth 144 milionë eurove. ndërmarrë nga qeveria për të
Në 12 muajt e fundit, kredia për ndihmuar biznesin të amortizojë
këtë sektor është rritur me 27%. goditjen në situatën aktuale është
Ndërsa për sektorin e transportit një fond garancie në vlerën e 10
dhe magazinimit, vlera e portofolit miliardë lekëve për të mbështetur
të kredisë ishte më e vogël, me 9.5 ndërmarrjet e vogla dhe të mesme.
miliardë lekë ose rreth 77 milionë Qëllimi kryesor është garantimi i
pagave të punonjësve, në kushtet

24 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

kur mijëra biznese janë detyruar TREGU I SIGURIMEVE
të mbyllen, ndërsa shumë të tjera
kanë pësuar rënie drastike të të ar- Bllokimi do t’iu heqë miliona euro siguruesve
dhurave.
Bllokimi i ekonomisë prej koronavirusit pritet të shkaktojë pasoja
Ky mekanizëm parashikon të konsiderueshme edhe në tregun e sigurimeve. Në kushtet kur popull-
ofrimin e garancisë sovrane nga sia është e mbyllur në karantinë dhe lëvizja e automjeteve është kufizuar
qeveria për të lehtësuar marrjen në mënyrë drastike, është e pritshme që ata të heqin dorë nga shumica
e huave të bizneseve në sistemin e sigurimeve, përfshi ato të detyrueshme. Produktet më të rëndësishme
bankar. Megjithëse skema ende për tregun e sigurimeve janë sigurimet e detyrueshme motorrike, që
nuk është detajuar, kjo mund të vitin e kaluar sollën prime mesatare në vlerën e rreth 7.5 milionë eu-
jetë një nga mënyrat e pakta për rove në muaj. Këtu përfshihet sigurimi i brendshëm motorrik, kartoni
të nxitur kreditimin, në një mo- jeshil dhe polica kufitare. Po të shtojmë edhe sigurimin vullnetar kasko,
ment kur ekonomia është pothu- shuma kalon vlerën e 8 milionë eurove në muaj.
ajse e bllokuar dhe rreziqet janë në
rritje. Garancia sovrane nënkup- Tani që shumica e mjeteve nuk lëvizin dhe qarkullimi ndërkufitar
ton se, në rastin që huaja nuk shly- është bllokuar, pjesa dërrmuese e këtyre sigurimeve nuk do të kryhen.
het prej kredimarrësit, ajo do të Nëse sigurimet e detyrueshme kombëtare mund të supozohet se do të
paguhet nga qeveria. rinovohen pas tejkalimit të emergjencës, të ardhurat nga kartoni jeshil
apo nga sigurimi kufitar janë të ardhura që vështirë se do të kompenso-
Rrjedhimisht, rreziku për hen më tej gjatë vitit. Lëvizjet ndërkombëtare të shtetasve janë të lidhura
bankat në këtë rast është tekniki- edhe me produkte të tjera sigurimesh, si për shembull sigurimi nga aksi-
sht 0. Vlera prej 10 miliardë le- dentet në udhëtim. Të ardhurat nga ky produkt llogariten rreth 400 mijë
kësh që mbulon fondi i garancisë euro në muaj. Të paktën për periudhë mars-prill, këto të ardhura janë të
mund të mbulohet pa probleme destinuara të ulen në minimum.
nga sistemi bankar, që në fund të
muajit janar zotëronte depozita në Një tjetër sigurim që supozohet se do të preket ndjeshëm është sig-
vlerën e 1038 miliardë lekëve ose urimi i jetës dhe i pronës, sidomos për pjesën e lidhur me kredinë ban-
rreth 8.4 miliardë eurove. Nëse kare. Është e kuptueshme që kredidhënia e re në këtë periudhë do të
bllokimi i ekonomisë nga korona- preket ndjeshëm, sidomos në segmentin e individëve. Kjo do të sjellë
virusi do të zgjasë për disa muaj, më pak polica jete dhe prone për kompanitë e sigurimeve. Për shembull,
paketa e paraqitur nga qeveria do vitin e kaluar sigurimi i jetës së debitorit gjeneronte rreth 70 mijë euro
të jetë e pamjaftueshme që biznesi sigurime në muaj.
të përballojë pasojat e saj.
Tregu i sigurimit të pronës ka vlerë më të madhe, me afërsisht një
milionë euro në muaj. Edhe ky segment pritet të pësojë rënie, për shkak
të uljes së të ardhurave nga sigurimi i kolateraleve.

Duke llogaritur të gjitha, çdo muaj bllokim do të përkthehet në mil-
iona euro të ardhura të munguara për tregun e sigurimeve.

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 25

PASOJAT

Të dhënat e janarit
dëshmonin se turizmi
mund të ishte i orientuar
drejt një tjetër viti në rritje,
por përhapja masive dhe e
shpejtë e koronavirusit në
Europë dhe mbarë botën
ka frenuar dhe pezulluar në
mënyrë drastike lëvizjen e
shtetasve

Turizmi, lufta për ekzistrencë
nga COVID-19

Sipas Këshillit Botëror të EDEL STRAZIMIRI
Turizmit dhe Udhëtimit,
sektori i turizmit në këtë Anulimet e hoteleve dhe udhëtimeve, ndërprerja e fluturimeve dhe
krizë pandemie globale është në një parashikimet e errëta për të ardhmen
luftë për ekzistencën. Për këtë arsye,
Gloria Guevara, Presidenti dhe CEO i Statistikave raporton se në muajin duke përfshirë këtu edhe emigrantët
i ËTTC, i ka drejtuar një letër qeverive janar Shqipërinë e vizituan rreth 250 shqiptarë.
në të gjithë botën, duke theksuar se mijë shtetas të huaj, në rritje me 19%
1/5 e vendeve të punës në botë janë krahasuar me të njëjtën periudhë të Të dhënat e janarit dëshmonin se
të këtij sektori dhe 50 milionë vende vitit të kaluar, ndërkohë që turizmi turizmi mund të ishte i orientuar drejt
pune janë të rrezikuara globalisht. vazhdon të dominohet nga vizitorët e një tjetër viti në rritje, por përhapja
Ndërkohë janë 320 milionë vende vendeve fqinje. masive dhe e shpejtë e koronavirusit
pune apo edhe familje që mbahen nga në Europë dhe mbarë botën ka fren-
ky sektor që tani është pezulluar prej Turizmi po regjistron prej vitesh uar dhe pezulluar ë mënyrë drastike
krizës dhe masave drastike të ndër- një tendencë pozitive, e shprehur lëvizjen e shtetasve.
marra nga qeveritë e gjithë botës. në rritje të numrit të turistëve dhe
të kontributit të këtij sektori në eko- Pasojat e Covid-19
Çfarë sugjeronin shifrat nomi. Gjatë vitit 2019 Shqipërinë e Si ndikoi në Shqipëri COV-
Turizmi në Shqipëri e ka nisur vizituan 6.4 milionë shtetas të huaj,
numri më i lartë vjetor i vizitorëve të ID-19, kompanitë shqiptare që hum-
me shifra në rritje vitin 2020 edhe pas huaj i regjistruar ndonjëherë në ven- bën nga rezervimet që kishin bërë
situatës së rënduar prej tërmeteve të din tonë. Mbështetur në të dhënat jashtë. Ndikimi i pritshëm nga CO-
ndodhura në vend në muajin shta- e Bankës së Shqipërisë, të ardhurat VID-19 dhe nga termeti në kulmin
tor dhe nëntor të vitit 2019. Instituti në bilancin e pagesave në zërin “ud- e sezonit të prenotimeve. Sikurse në
hëtime” vetëm për 9-mujorin e vitit të gjithë botën përhapja e pandemisë
2019 kishin vlerën e 1.64 miliardë së COVID-19 ka goditur masivisht
euro. Megjithatë, kjo shifër përfshin sektorin e turizmit edhe në Shqipëri.
shpenzimet e kryera gjatë udhëtime- Sipas sipërmarrësve të agjencive tur-
ve në Shqipëri nga të gjithë vizitorët, istike në vend vështirësitë kanë filluar
që prej muajit shkurt kur nisën vone-

26 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

sat dhe anulimet e para të fluturimeve familje të cilat nuk mund të sigurojnë njerëzit të qëndrojnë në shtëpi për të
në Europë dhe në botë, me fillimin e dot asnjë hyrje paraje në fund të mua- ngadalësuar përhapjen e COVID-19,
përhapjes së virusit të ri. Tashmë me jit me bllokimin e plotë të lëvizjeve si duke lëvizur vetëm për tek dyqanit
masat drastike të ndërmarra nga qe- hyrëse ashtu edhe dalëse në vend. ushqimor lokal mund të ketë pasoja
veria shqiptare sikurse edhe në mbarë serioze.
botën, si ndërprerja e plotë e fluturi- Parshikimet për të ardhmen
meve, mbyllja e kufijve dhe karantina A do të jetë e sigurt të udhë- Departamenti Amerikan i Shtetit
e detyruar për të gjithë njerëzit, ndi- këshillon thjesht: “mos udhëtoni”
kimi është akoma edhe më i rënduar tosh në qershor dhe korrik? - Ja çfarë dhe i referon njerëzit në Qendrat për
dhe i rëndësishëm tek ecuria e këtyre duhet të dini përpara se të planifikoni Kontrollin dhe Parandalimin e Së-
bizneseve. Qoftë udhëtimet disa di- pushimet verore! A do të jetë e sigurt mundjeve (CDC) për më shumë in-
tore, paketat dy javore të pushimeve dhe e pranueshme për të udhëtuar formacion. Ndërsa CDC ka një hartë
apo ofertat vendase për pushuesit e në qershor dhe korrik? Dhe a është që tregon nivelin e rrezikut në të gjithë
huaj janë pezulluar për një moment tani një kohë e mirë për të filluar botën, ajo nuk ka një afat kohor të qa-
të dytë ose anuluar tërësisht duke planifikimin e udhëtimeve verore? rtë kur udhëtimi mund të jetë i sigurt.
shkaktuar një dëm të pallogaritshëm Me kaq shumë paqartësi ende rreth “Vende të ndryshme mund të jenë
financiar tek ata që janë të punësuar pandemisë dhe aftësisë së botës për në faza të ndryshme të pandemisë
ose të vet punësuar në këtë lloj sektori. të frenuar përhapjen e virusit, nuk në çdo moment të kohës dhe pjesë të
Veç agjencive turistike një tjetër kom- ka përgjigje të qartë për këto pyetje. ndryshme të të njëjtit vend gjithashtu
ponent i rëndësishëm i turizmit në Me mbylljen e kufijve ndërkom- mund të jenë në faza të ndryshme të
Shqipëri që u ndikua drejtpërsëdrejti bëtarë, linjat ajrore që drejtojnë mi- një pandemie”, shkruan CDC. Por
nga tërmetet e ndodhura në vend dhe jëra fluturime nëpër botë dhe zyrtarë disa studiues të shëndetit publik sug-
nga shëprthimi i Koronavirusit janë shëndetësorë kudo që kërkojnë që jerojnë se kufizimet e udhëtimit do të
edhe strukturat akomoduese (hotele,
kampe, bujtina, streha malore dhe Vendimi nëse ju mund të bëni udhëtime të sigurta
struktura të tjera për qëndrime afats- jashtë shtëpisë pa pasur parasysh në cilin vend, do të
hkurtra) të cilat sipas INSTAT janë vijë kur të kemi arritur të “vulosim transmetimin”
mbi 1400 të tilla. Me një llogaritje të e COVID-19, thotë Kumi Smith, profesor asistent i
thjeshtë numri i personave që sigu- epidemiologjisë në Universitetin e Minesota
ronin të ardhurat e tyre mujore me
këtë lloj aktiviteti është shumë i lartë.
Sot ai përkthehet në një dëm shumë
të madh financiar për të gjitha ato

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 27

zgjasin shumë më gjatë se disa muaj. plazh dhe aq më shumë të ndjekim fikoni një udhëtim veror, do të ishte
“Gjërat do të jenë shumë të vështira këshilla për të larë duart shpesh, të shumë e këshillueshmë të shikoni
për 12 muaj ose më shumë,” tha epide- kollitemi dhe të tështijmë në bërry- dhe studioni të gjitha rregullat mbi
miologu nga Penn State Maciej Boni lat tona dhe praktikojmë distancën ndryshiomet dhe anulimet e mund-
për CNN Travel. “Pushimet mund sociale, aq më mirë do të duken ato shme. “Tani për tani, le të shfrytëzo-
të duhet të anulohen. Ndërveprimet modele matematikore . jmë kohën për tu endur në mendime
shoqërore do të duken ndryshe. Dhe dhe për të eksploruar dhe ëndër-
menaxhimi i rrezikut është diçka për Por në të kundërt nëse vendosni ruar në mënyrë virtuale se cili do të
të cilën do të duhet të mendojmë çdo të rrezikoni dhe të filloni të plani- jetë destinacioni ynë i radhës”, thotë
mëngjes kur zgjohemi”, shkruan ai. Amanda Hills, presidenti i Hills Bal-
Vendimi nëse ju mund të bëni udhë- Me mbylljen e kufijve four, një agjenci PR në Londër që
time të sigurta jashtë shtëpisë pa pasur ndërkombëtarë, linjat ajrore përfaqëson dhjetëra destinacione dhe
parasysh në cilin vend, do të vijë kur që drejtojnë mijëra fluturime hotele ndërkombëtare.
të kemi arritur të “vulosim transmeti- nëpër botë dhe zyrtarë shën-
min” e COVID-19, thotë Kumi Smith, detësorë kudo që kërkojnë “Së shpejti, kufijtë do të hapen
profesor asistent i epidemiologjisë në që njerëzit të qëndrojnë në edhe një herë dhe do të hiqen penge-
Universitetin e Minesota . shtëpi për të ngadalësuar sat.” Ndërkohë, Hills sugjeron të
përhapjen e COVID-19, duke kaloni kohën duke shijuar “aventurat
Modelet ndryshojnë në varësi lëvizur vetëm për tek dyqanit e kolltukëve”, të tilla si ture virtuale në
të mënyrës sesi publiku reagon ndaj ushqimor lokal padyshim që do këmbë nëpër Grand Canyon ose op-
kufizimeve: Sa më pak të shkojmë në të ketë pasoja serioze era live streaming nga Vjena.

28 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

PËRSHTATJA

Tregti në kohë virusi!

NGA JENIDA VLADI

Ndikimi i COVID – 19  në tregt e prodhim dhe një paralajmërim nga
bujqësia

Shpërthimi i virusit COVID
– 19 është një moment i
hidhur por që do të mbetet
në histori. Në një kohë që
efektet janë ndjerë e do të
ndjehen në çdo sektor të
jetës, t’i të hedhim një sy
shifrave të tregtisë, për të
parë nëse pasojat e marrjes
së masave mbrojtëse nga
përhapja e pandemisë

Në një kohë që pan- e shëndetit u bënë edhe kompa- Ministria e Infrastrukturës dhe
demia e COVID – 19 nitë e transportit ndërkombëtar. Energjisë ka njoftuar vazhdimisht
shpërtheu fillimisht vijimësinë e punës “normale” në
në Kinë, e më tej kudo në botë, Në javën e dytë të marsit, kushte “anormale”, si për t’i dhë-
pritej që efektet zinxhir të ndi- Ministria e Transportit dhe In- në sigurinë qytetarëve se të mirat
heshin në çdo sektor dhe fushë frastrukturës njoftoi se të kompa- bazë nuk do të mungojnë. Nga ana
të jetës, e si për rrjedhojë edhe në nitë e transportit ndërkombëtar të tjetër, edhe të dhënat e Drejtorisë
ekonomi. Shtetet, njëri pas tjetrit mallrave duhej të dorëzonin listën së Përgjithshme të Doganave,
morën një sërë masash kufizuese e emrave të drejtuesve të autom- kanë treguar se importet janë në
dhe parandaluese, e një nga gjërat jeteve të cilat do të kryenin trans- nivele optimale. Ato që u “ndalua”
për të cilën njerëzit druheshin më portin e mallrave. në transportin  ndërkombëtar nga
së shumti, ishte “zinxhiri tregtar”. Bashkimi Europian, ishin pajisjet
Shpërthimi i pandemisë COVID Autoritetet do të lejonin qa- mjekësore, të cilat do të ishin të
– 19 ndaloi fluturimet, bllokoi rkullimin e vetëm atyre kompa- mundura vetëm me autorizimin
kufijtë, e kjo solli që një numër i nive që do të respektonin këtë eksplicit të qeverive të shteteve
konsiderueshëm shtetasish shq- masë. Po ashtu, punonjësit e kom- anëtare të Bashkimit Europian.
iptar të mbetej jashtë Shqipërisë, panive të transportit ndërkom-
në vendet ku ata ndodheshin për bëtar do të pajiseshin me ma- Si ndikuan në tregtinë vendase
arsye personale apo profesionale. sat e sigurisë, si maskat, dorezat masat “anti – covid”?
Mirëpo, tregtia ndërkombëtare ka apo dezinfektantët. Në portin
vijuar normalisht, të paktën deri e Durrësit, e cila është një nga Në një kohë që në shtetet e
në këto momente. Sigurisht, pjesë pikat kryesore nga ku mbërri- ndryshme të botës janë regjistru-
e masave të sigurisë për mbrojtjen jnë produktet e ndryshme për ar radhë të mëdha në markete e
furnizimin e tregut vendas, puna supermarkete, kjo tendencë është
ka vijuar dhe vijon normalisht.

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 29

Pikat e furnizimit me
fruta – perime duhej të
mbulonin prodhimet
e tyre me plastmasë, të
shërbenin me doreza dhe
maskë, të respektonin
distancën e sigurisë.
Policia dhe Autoriteti
Kombëtar i Ushqimit kanë
kryer inspektime, për të
parë respektimin e këtyre
masave

vënë re edhe në tregun vendas, e situatës së pandemisë COVID – shërbenin me doreza dhe maskë,
por me “doza” më të reduktuara. 19, janë të detyruar për të marrë si dhe për qytetarët, të respekto-
Kufizimet orare të vendosura, si masa për mbajtjen e rezervave që nin distancën e sigurisë. Policia
masë nga qeveria për mbrojtjen tregtojnë për një periudhë 3-mu- dhe Autoriteti Kombëtar i Ush-
nga përhapja e pandemisë së CO- jore ose në përputhje me jetëg- qimit kanë kryer inspektime në
VID – 19, kanë prekur edhe bizne- jatësinë e produktit. Po ashtu, të terren, për të parë respektimin e
set, përfshirë këtu edhe marketet gjitha subjektet që tregtojnë me këtyre masave, e moszbatimin e
dhe supermarketet, apo farmacitë, shumicë barna, pajisje mjekësore, tyre, i cili shoqërohej me gjobat
të cilat lejohen të ushtrojnë ak- subjekte që prodhojnë barna dhe përkatëse.
tivitetin e tyre të shitjes nga ora pajisje mjekësore dhe subjektet që
05:00-13:00, ku e diela është një ofrojnë shërbime shëndetësore, të Sa importon dhe eksporton
ditë që i “kyç” të gjitha, në të gjitha jenë në gatishmëri dhe të marrin Shqipëria mallra ushqimore?
oraret. Megjithatë, kjo vlen vetëm të gjitha masat e nevojshme për
për aktivitetin e shitjes, e jo për të siguruar furnizime me barna Sipas të dhënave të raportit
atë të prodhimit. Masat e marra dhe pajisje mjekësore dhe për të të Institutit të Statistikave mbi
nuk përfshinë kufizimin e lëvizjes ofruar shërbime shëndetësore të tregtinë e jashtme, në vitin 2019,
për transportin e mallrave, për nevojshme. vlera e mallrave të eksportuara në
nevojat e ndryshme të tregut. Të 12 muajt e vitit ka qenë 299 mili-
gjithë prodhuesit, transportuesit, Mosmarrja e këtyre masave ardë lekë, duke u ulur me 3.8 %,
furnizuesit e mallrave ushqimore, dënohet me gjobë në masën 5 mil- krahasuar me një vit më parë. Nga
në fshat apo qytet, mund të vijo- ionë lekë dhe me përjashtim nga ana tjetër, importet e mallrave
nin aktivitetin e tyre normalisht, procedurat e prokurimit publik arritën vlerën 649 miliardë lekë,
përpos orareve. Në javën e tretë të për një periudhë 3 vjeçare.   Nga duke u rritur me 1.2 %, krahasuar
marsit, u caktua akti normativ që ana tjetër, i gjithë procesi i me një vit më parë. Partnerët krye-
parashikonte që të gjitha subjektet furnizimit me ushqim, duhej sorë tregtarë për vitin 20149 kanë
që tregtojnë produkte ushqimore shoqëruar me masat mbrojtëse qenë Italia, me 34.4 %, Greqia, me
dhe produkte të tjera, me shumicë, përkatëse. Pikat e furnizimit me 7.5 %, Kina, me 7.4 % dhe Turqia,
të domosdoshme për përballimin fruta – perime duhej të mbulonin me  7.2 %. Dy prej këtyre shteteve,
prodhimet e tyre me plastmasë, të dy pika ku pandemia e COVID –
19 ka “shpërthyer” në shifra bru-

30 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

tale. Sipas të dhënave të INSTAT, Ministri i Bujqësisë, Bledi së miri”, e vijimësia garantohet
në vitin 2019, Shqipëria importoi Çuçi është shprehur në një edhe nga shtëpia, a e pranon dot
në total 110.3 miliardë lekë grup- deklaratë se krahas mjekëve, distancimin social bujqësia dhe
mallra “ushqime, pije dhe duhan”, infermierëve apo punonjësve blegtoria? Ministri i Bujqësisë,
afro 4 miliardë lekë më shumë se të rendit të sigurisë, në këtë Bledi Çuçi është shprehur në një
në vitin paraardhës. situatë të vështirë është deklaratë se krahas mjekëve, in-
edhe grupi i fermerëve dhe fermierëve apo punonjësve të ren-
Përsa i përket eksportit, në blegtorëve që po i shërben dit të sigurisë, në këtë situatë të
total vlera e mallrave ushqimore, shoqërisë. vështirë është edhe grupi i fermer-
pijeve dhe duhanit në vitin 2019, tregtar arriti vlerën 350 miliardë ëve dhe blegtorëve që po i shërben
drejt destinacioneve të ndryshme lekë, duke u rritur me 5.8%, kra- shoqërisë. “Puna e tyre do të vijo-
të botës ishte 35.3 miliardë lekë, hasuar me të njëjtën periudhë të jë sepse nuk mund të ndërpresim
afro 3 miliardë lekë më pak se në vitit 2018. Duke qenë se tregtia për asnjë çast zinxhirin e prod-
vitin 2018. Përsa i përket shkëm- ndërkombëtare vijon normalisht, himit  dhe furnizimit. GARAN-
bimeve tregtare me Italinë,  në e bizneset duhet të kenë rezerva 3 TOJ se nuk ka dhe nuk do të ketë
vitin 2019 Shqipëria importoi mujore të produkteve të tyre, e po mungesë në tregje të ushqimeve
mallra ushqimore, pije dhe du- ashtu, nga ana tjetër, Shqipëria, si dhe produkteve të tjera” është
han në vlerën 19.5 miliardë lekë, të gjitha vendet e tjera të prekura shprehur Çuçi.
më shumë se në vitin 2018, kur me COVID – 19, është në një situ-
kjo vlerë ishte 17.6 miliardë lekë. atë “paniku”, ku qytetarët ndjehen Sipas të dhënave të Institutit
Italia është vendi nga Shqipëria më të sigurtë nëse furnizohen të Statistikave, në periudhën janar
ka importuar më së shumti mallra me ushqime më shumë se ç’do të – shkurt të vitit 2020, krahasuar
ushqimore dhe pije në vitin 2019, bënin normalisht, atëherë kjo do me të njëjtën periudhë të një viti
e më pas Greqia, me këto grup- të sjellë rritje të importeve. Ajo që më parë, eksportet e mallrave ar-
mallra në vlerën e 15.7 miliardë nuk mund të parashikojmë është ritën vlerën 47 miliardë lekë, duke
lekëve. se çdo do të ndodhë me prodh- u rritur me 6.5 %, ndërsa importet
imin vendas. Masat parandaluese, e mallrave arritën vlerën 94 mili-
A rrezikon të thellohet defi- po merren në periudhën e sezonit ardë lekë, duke u rritur me 1.7 %.
citi  tregtar, nga marrja e masave të prodhimit vendas, e nëse do Deficiti tregtar arriti vlerën 46
parandaluese të COVID – 19? këto masa do të sjellin ngadalësim miliardë lekë, duke u ulur me 2.7
për punëtorët e prodhimit vendas, %, krahasuar me të njëjtën peri-
Ajo që dihet e mund të prano- shtrohet pyetja nëse Shqipëria do udhë të 2019. Megjithatë, nëse
het kolektivisht është se të punu- të jetë në gjendje për të siguruar do të thellohet apo “zbutet” defi-
arit në një gjendje të zakonshme, eksportin e mjaftueshëm në ven- citi tregtar, ndoshta është ende
kundrejt të punuarit në mes të det e ndryshme të botës. Nëse për herët të flasim, e do të na duhet të
sfidave që një situatë e jashtëza- punonjësit e administratave, apo presim të dhënat përfundimtare
konshme sjell, nuk mund të jetë institucioneve të ndryshme, dis- të muajit mars, për të pasur një
në të njëjtat ritme, çka automa- tancimi social funksionon “më panoramë më të qartë për atë se
tikisht sjell një ngadalësim të pro- çfarë mund të ndodhë në muajt e
cesit funksional në jetën e njeriut. ardhshëm.
Sipas të dhënave të Institutit të
Statistikave, në vitin 2019, deficiti  

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 31

PËRSHTATJA

Koronavirusi dhe tregtia online

Koronavirus përhapet EDEL STRAZIMIRI
kur një person i in-
fektuar teksa kollitet Këshilla për porositë online dhe mënyrat për të anashkaluar rreziqet e
përhap pika të vogla, të mbushura mudshme
me virusin, në ajër. Këto mund
të shkaktojnë një infeksion nëse dore me bazë alkooli para dhe pas gjatë blerjeve dhe është pikërisht
marrin frymë, ose potencialisht blerjes paketimi, i trajtuar nga njerëz të
nëse prekni një sipërfaqe ku ato tjerë, dhe ky është shqetësimi krye-
kanë zbritur. Kështu që bërja e pa- Trajtoni sipërfaqet sikur ato sor sipas ekspertëve.
zarit dhe përzierja me njerëzit e të mund të jenë të kontaminuara,
tjerë sjell një rrezik. Kjo është arsye- do të thotë të shmangni prekjen e Këshillat në internet për bizne-
ja pse distanca shoqërore është kaq fytyrës pasi të keni prekur karroca, set ushqimore thonë: «Paketimi i
e rëndësishme, dhe shumë dyqane shporta, pako dhe produkte. ushqimit nuk dihet se paraqet një
po e zbatojnë atë. rrezik specifik». Sidoqoftë, disa
Supermarketet mund të ofroj- Përdorni metodat e pagesës pa ekspertë të pavarur kanë këshilla
në një “mjedis ideal” për trans- kontakt shtesë.
ferimin e virusit, thotë Prof Sally
Bloomfield, i Shkollës së Higjienës Po në lidhje me vetë ushqimet «Për mallrat e ambalazhua-
dhe Mjekësisë Tropikale në Londër. dhe produktet e blera? ra ose të paketuara», thotë Prof
“Shumë njerëz janë duke prekur dhe Bloomfield, «ose i ruajini për 72 orë
zëvendësuar artikujt, rripat e arkës, Nuk ka asnjë provë që Co- para se t’i përdorni, ose sprucojini
kartat e parave, butonat e makinave vid-19 të transmetohet përmes me alkol dhe pastroni enët plastike
për biletat e parkimit të makinave, ushqimit, dhe gatimi i plotë do të ose qelqi me zbardhues [të holluar
butonat e pagesave të ATM, faturat vrasë virusin. Uebfaqja e Agjen- me kujdes siç thuhet në shishe].
e letrës etj. për të mos përmendur cisë së Standardeve të Ushqimit në
që janë në afërsi të disa njerëzve të Mbretërinë e Bashkuar ka këshilla «Për mallrat e freskëta të
tjerë.» të qarta për temperaturat e gati- papaketuara, të cilat mund tëjenë
Ka mënyra për të kompensuar mit për ushqime të ndryshme. Por prekur nga kushdo, lajini plotësisht
këto rreziqe: ekziston një mënyrë ende me risk
Lani duart për 20 sekonda me
sapun dhe ujë, ose me sanitizator Nuk ka asnjë provë që Covid-19 të transmetohet
përmes ushqimit, dhe gatimi i plotë do të vrasë virusin.
Uebfaqja e Agjencisë së Standardeve të Ushqimit
në Mbretërinë e Bashkuar ka këshilla të qarta për
temperaturat e gatimit për ushqime të ndryshme

32 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

nën ujë të rrjedhshëm dhe lijini të Shumë restorante dhe lokale janë shndërruar në porosi
thahen,» shton ajo. ushqimesh për tu marrë me vete meqenëse është e
pamundur të ushtrojnë aktivitetin e tyre ndryshe.
Sa të sigurta janë ushqimet Zinxhirët me reputacion dhe kuzhinat e mira të
e porositura online që ju vijnë në restoranteve ka shumë të ngjarë të orientohen drejt
shtëpi? përgatitjes profesionale, higjienike të ushqimit

Dërgesat e ushqimeve janë si- këshillon Prof Bloomfield, duke thanat aktuale të porosisni ushqim
doqoftë më pak të rrezishme se sa “zbrazur përmbajtjen [në një pjatë të nxehtë, të gatuar në moment,
prezenca nëpër supermarkete pasi të pastër], duke e hequr paketimin sesa sende të ftohta ose të papërpu-
kështu mund të shmangni blerë- në një qese të mbeturinave dhe nuara. «Me një picë për shembull,
sit e tjerë. Rreziku është ndotja e duke larë duart tërësisht para se të nëse do të dëshironit të ishit vërtet
mundshme e sipërfaqes së ndonjë hani”. «Merrni ushqimin nga pake- të sigurt, mund ta hidhni edhe në
ushqimi ose pakete, ose nga vetë timi me pirun dhe jo me duar». mikrovalë për disa minuta,» shton
shoferi i dorëzimit. Prof Bloomfield.
Mund të jetë më mirë në rre- (BBC)
Po në lidhje me rrjetet e vullne-
tarëve që dalin për të ndihmuar
njerëzit e prekur dhe të moshuar në
vend?

Për të hequr çdo frikë nga
virusi që është në sipërfaqe, Dr
James Gill, nga Shkolla Mjekësore
Ëarëick, këshillon: «Fshirja e sipër-
faqeve me zbardhues të thjeshtë të
holluar shtëpiak do të çaktivizojë
virusin brenda një minutë». «Nuk
ka më shumë rrezik nga përdorimi
i një shërbimi dërgesash online dhe
përdorimi i një miku ose vullnetari
që siguron ushqimet për ju.»

Disa ekspertë gjithashtu këshil-
lojnë përdorimin e qeseve plastike
vetëm një herë gjatë kësaj pande-
mie.

Po në lidhje me gatimet e
restoranteve dhe lokaleve për në
shtëpi?

Shumë restorante dhe lokale
janë shndërruar në porosi ushq-
imesh për tu marrë me vete meqe-
nëse është e pamundur të ushtrojnë
aktivitetin e tyre ndryshe. Zinxhirët
me reputacion dhe kuzhinat e mira
të restoranteve ka shumë të ngjarë
të orientohen drejt përgatitjes pro-
fesionale, higjienike të ushqimit,
kështu që do të kishte rrezik mini-
mal nga një vakt i marrë dhe i gatu-
ar prej tyre. Rreziku i kontaminimit
të paketimit mund të minimizohet,

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 33



PANDEMIA

Ekonomia globale në terren të panjohur

NG20 vendos të injektojë 5 trilion dollarë në kohën kur askush nuk e di fundin e kësaj situate
jë botë e kërcënuar nga nikatë përfundimtare, shtrëngime 2020) për të koordinuar përgjigjen
katastrofa njerëzore, duarsh e në fund, fotoja tradicio- e tyre ndaj kërcënimit të recesionit
sociale, ekonomike nale e samitit. që shfaqet para ekonomisë globale
dhe financiare në një “déjà vu”, që nga koronavirusi. Videokonferenca
kërkon reagim global. Ashtu si Një botë e ndalur u kryesua nga Mbreti Salman i Ara-
herën e fundit në Uashington, të bisë Saudite që mban presidencën
Premten e 14 Nëntorit 2008. Aso Dymbëdhjetë vjet më vonë, e rradhës. Diskutimet u mbajtën
kohe 20 krerë shtetesh e qeverishë “deja-vu”-ja është e pjeshme. Këtë në ditën kur numri i viktimave të
u bënë bashkë për të frenuar zgjeri- herë G20 po përpiqet të gjejë zgjid- pandemisë tejkaloi 21,000 vetë dhe
min e krizës financiare e hipotekore hje për një virus që kalon nëpër të kur më shumë se 3 miliardë njerëz
që nisi në SHBA, duke u bërë shpejt gjitha dyert. Kësaj radhe s’ka bër- në mbarë botën janë të bllokuar
kërcënim për gjithë ekonominë ryla. Drejtuesit e G20 mbajtën një në shtëpi. Pas vendimit historik
botërore. Kgalema Motlanthe (Af- samit virtual (të enjten e 26 marsit

rika e Jugut), Luiz Inacio Lula da
Silva (Brazili), Hu Jintao (Kina), Sil-
vio Berlusconi (Itali), Dmitri Med- Pas vendimit historik të SHBA për një paketë

vedev (Rusi), Taro Aso (Japoni), stimulimi prej 2 trilion dollarë, udhëheqësit e G20
Nicolas Sarkozy (me pozicionin
të dyfishtë si president i BE-së dhe njoftuan qëllimin e tyre për të injektuar “më shumë
Francës) ... Askush nuk mungoi pas se 5 trilion dollarë ”në ekonominë botërore për
ftesës së George W. Bush, në emër të “kundërshtuar pasojat sociale, ekonomike dhe

të SHBA që kishte presidencën e financiare të pandemisë”
G20. Dy ditë diskutime, një komu-

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 35

Për të shmangur paralizën
totale, shumica e bankave
kryesore qendrore janë
duke ulur ndjeshëm
normat e interesit, duke
injektuar likuiditet në
sistemin financiar. Për
të shpëtuar bankat e tyre
të pakujdesshme, shtetet
gjithashtu edhe më parë
kanë hyrë në borxhe tek
bankat qendrore

të SHBA për një paketë stimulimi nomik janë bllokuar. Në dyzet vitet meve, konsumit të energjisë, etj.
prej 2 trilion dollarë – papunësia në e fundit, shumëkombëshet kanë Prodhimi i brendshëm bruto i Ki-
vend mund të ngjitet deri në 30 për bërë bast me uljen e barrierave tari- nës mund të ketë rënë mbi 20% në
qind - udhëheqësit e G20 njoftuan fore dhe shtegtuan në vendet me tremujorin e parë të 2020, krahasu-
qëllimin e tyre për të injektuar “më kosto të ulët të punës. ar me tremujorin e fundit të 2019.
shumë se 5 trilion dollarë ”në eko- Një recesioni global po i përfshin
nominë botërore për të “kundërsh- Në kazinonë e Bursës Botërore, të gjithë. Kriza globale e shëndetit
tuar pasojat sociale, ekonomike dhe kapitali ndoqi këtë lëvizje në të tregoi se sa thellë e varur është eko-
financiare të pandemisë ”. “Jemi gjithë drejtimet, nga spekulimet e nomia botërore nga Kina. Në vetëm
të vendosur forcërisht për të qenë pastra deri tek investimet afatgjata. dy dekada, “fabrika e botës” është
bashkë kundër këtij kërcënimi,” Në këmbim, intensiteti i tregtisë bërë qendra nervore e globalizmit.
thanë përfaqësuesit e fuqive më globale të mallrave rriti shpejtësinë Shumë ekonomistë besojnë se glo-
të mëdha botërore në deklaratën vazhdimisht. Tani, në mënyrë të balizimi është bërë aq shumë “ki-
përfundimtare. Përveç dramave pashmangshme, kur Kina, mush- nez”, sa po kushtëzon gjithë botën.
njerëzore, tragjeditë ekonomike këria e këtij globalizimi, teshtin, i Nuk jemi më në fillim të viteve 2000,
mund të shumëfishohen. Padyshim gjithë planeti ndjen pasojat. Kur në kohën e epidemisë SARS (sin-
që, përveç ekspertëve të vetësh- rrallë kishim parë rënie me disa dromi i rëndë akut i frymëmarrjes).
pallur, shumica e ekonomistëve pikë, tani jemi përballë një ekono- Kina atëherë përfaqësonte më pak
pranojnë se po ecim nëpër mjegull. mie të gjymtuar nga epidemia e ko- se 5% të PBB-së botërore, ajo ishte
Kësaj here, më shumë se kurrë më ronavirusit. Në Kinë, qindra mijëra një fuqi në zhvillim si Brazili, India
parë, ekonomistët kanë vërtet për- kontejnerë janë bllokuar në porte, dhe Rusia. Njëzet vjet më vonë, ajo
shtypjen e ecjes në “terra incognita”. nën një qiell të pastruar nga retë e është ekonomia e dytë botërore që
Si mund të bësh parashikime kur ndotjes, aeroplanët janë gozhduar përfaqëson 20% të pasurisë globale,
shifrat ndryshojnë brenda ditës? në tokë, në qytete dyqanet, rrugët një të tretën e rritjes botërore, 30% e
dhe transporti po zbrazen dësh- prodhimit të prodhimit global dhe
Globalizimi bllokohet përimisht. Kjo lloj rënie po i çmend ca më shumë në tregtinë ndërkom-
Sot, shtigjet e globalizmit eko- ekonomistët. Shto këtu edhe rënien bëtare.
e prodhimit, konsumit, investi-

36 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

Më e keqja ka të ngjarë të vijë nga vendet në zhvillim
dhe vendet më të varfëra. Në teori, këto dy kategori
duhet të mbështeten në njoftimin e G20 për 5 trilion
dollarët e solidaritetit global. Nuk është e sigurtë që
tregjet financiare e besojnë këtë

falimentimet kaskadë. Vlerësimet
e paqarta aktuale tregojnë për një
humbje prej 30% të produktit të
brendshëm bruto në zonën e euros
në tremujorin e dytë, krahasuar me
tremujorin e parë të vitit 2020.

Bota e zhytur në borxhe he në kohë paqeje. Rezultati i një Më keq se 29?
I kufizuar vetëm në Kinë, dekade me norma interesi zero “Ajo që ne po përjetojmë nuk
tani ka efekte shkatërruese. Çfarë
Codiv-19 sigurisht që do të kishte do të ndodhë nëse, për mung- ka asnjë krahasim tjetër përveç
dëmtuar ekonominë botërore. Por esë të mjeteve monetare, një kas- Depresionit të Madh të vitit 1929”,
i shpërndarë në të gjithë botën, kadë ndërmarrjesh nuk do mund tha ministri francez i ekonomisë,
ekonomia globale është në rrezik të paguajnë më kreditë e tyre, e Bruno Le Maire. Një krahasim i
të lartë. Kjo për faktin se trashëgon më pas do mbyllen duke nxjerrë tmerrshëm. Kriza ekonomike dhe
shqetësime serioze. Sipas FMN, punonjësit në rrugë? Kjo është sociale e lindur nga mega-kolap-
borxhi publik global dhe privat pikërisht frika e tregjeve financi- si i tregut të aksioneve të enjten
në vitin 2017 tejkaloi 180 trilion are. Ekonomistët janë në panik. 24 tetor 1929, në fakt, provokoi
dollarë, të tërhequra nga vendet Ngushëllohen vetëm me njoftime një kataklizëm financiare. Min-
më të pasura. Institucionet janë nga autoritetet publike. Shpresat istri francez nuk është i vetmi që
të shqetësuara për këtë «të metë» janë varur tek shkencëtarët e shën- mendon ashtu. A duhet ta mar-
të madhe që la kriza financiare e detit. Mbetet e madhe frika se kri- rim këtë si të mirëqenë? Mbase jo!
vitit 2008, ndësa jemi në një krize za ekonomike mund të shartohet Por ajo që dimë me siguri është se
të re financiare. Asnjëherë planeti me atë financiare të shkaktuar nga cilat ishin pasojat e Depresionit të
nuk ka qenë aq i zhytur në borx- Madh të viteve 1930: një proce-
sion mjerimi, vdekje dhe trazirave
sociale dhe politike, dhe në fund
ardhja e nazizmit. Dhe e gjitha kjo
edhe për shkak të “terapive” të asaj
kohe, që më shumë bënin dëm sesa
mirë.

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 37

Bankat qendrore përkrah qeverive në borxhe tek bankat qendrore. 12 Rreziku për vendet e varfra
Të shmangen me çdo kusht vjet më vonë, nuk është e lehtë më
për shtetet si Franca, Italia, Spanja, Më e keqja ka të ngjarë të vijë
falimentimet, pushimet nga puna, Greqia që hyjnë në borxhe me treg- nga vendet në zhvillim dhe vendet më
rifinancimi i sektorëve të shëndetit jet financiare, të cilat kanë frikë nga të varfëra. Në teori, këto dy kategori
... një mori problemesh të mëdha një mospagim nga këto shtete. duhet të mbështeten në njoftimin e
ekonomike, financiare dhe sociale G20 për 5 trilion dollarët e solidaritetit
duhet të parandalohen me çdo “Paraja helikopter” global. Nuk është e sigurtë që tregjet
kusht. Në mënyrë të pashmang- Pikërisht për të lehtësuar këtë financiare e besojnë këtë. Në Brazil,
shme, fatura do të jetë e kripur për Argjentinë, Afrikën e Jugut, Indi dhe
financat publike të shumicës së presion shumica e bankave kryesore madje edhe në Rusi, treguesit e kon-
vendeve, natyrisht për ata që mund qendrore tani janë duke manovruar. firmojnë që një krizë buxhetore e fortë
ta përballojnë shpenzimin. Sepse Kësaj here, ëndrra e kartëmoned- nga nevoja financiare në përgjigje të
më shumë se kurrë, bota është e have të rëna nga qielli mund të re- koronavirusit është e ndërlikuar nga
ndarë në disa blloqe: nga njëra anë alizohet. Sigurisht, paratë nuk do të efektet e fluksit të kapitalit. Një me-
vendet më të pasura (me mjete fi- vijnë nga qielli. Por kurrë më parë kanizëm që mund të përkthehet, si
nanciare), në anën tjetër vendet më imazhi i liberalit Milton Friedman, gjithmonë, me rënie të monedhave
të varfra (pa burime buxhetore), një profesor i ekonomisë në Çikago, vendase, rritje të borxheve të jashtme
në mes lista e vendeve të klasifi- i pari që foli për idenë e “parasë he- të shprehura në dollarë dhe inflacion
kuara në kategorinë ‘të ekspozuara’ likopter”, nuk ka qenë më afër re- të brendshëm. Situata e këtyre shteteve
(pjesa më të madhe varen nga kapi- alitetit të politikës monetare. Nuk ka është gjithnjë e më e brishtë pasi shu-
tali i huaj dhe çmimi i lëndëve të kohë për hezitim. Një javë më parë, mica e këtyre ekonomive varen nga
para). Sigurisht, ka guru kaosi që Banka Qendrore Evropiane njoftoi, çmimi i lëndëve të para. Vështirë për
thonë se këtë herë mjetet e politikës pas një takimi urgjent, se ishte gati të financuar shpenzime publike, të
monetare do të jenë joefektive për për gjithçka. Përfshirë edhe blerjen tilla si shëndetësia, kur çmimet e naf-
shkak të çmendurisë së normave të e bonove sovrane nga vendet e eu- tës, sheqerit, kafesë, kallajit ose bakrit
interesit gati zero. Për të shmangur rozonës. Ndryshimi i paradigmës bien. E kolapsuar mund të bëhet situ-
paralizën totale, shumica e bankave është total. Këtë herë, ne jemi duke ata për vendet më të varfëra. Tani, nga
kryesore qendrore janë duke ulur parë një ndërthurje të përpjekjeve Malaëi në Mozambik, nga Bolivia në
ndjeshëm normat e interesit, duke për stimulim të politikës fiskale me Peru, zhytja rritet për ditë e më tepër
injektuar likuiditet në sistemin fi- mjetet e politikës monetare. A mos nga njëra anë për shkak të rritjes së ep-
nanciar. Për të shpëtuar bankat është kjo një politikë e rrezikshme idemisë Covid-19, e nga ana tjetër nga
e tyre të pakujdesshme, shtetet në planin afatgjatë? Gjithçka varet se rënia e ekonomisë dhe të ardhurave
gjithashtu edhe më parë kanë hyrë si do të shkojnë punët! nga taksat.
/Liberation/AD

38 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

PËRSHTATJA

Koronavirusi dhe puna në distancë

NEBI XHOMAQI

Bizneset po gjejnë zgjidhje nëpërmjet video konferencave dhe aktiviteve tjera online

Duke qenë se koronavi- Duke qenë se interneti është tepër i domosdoshëm
rusi ka prekur pjesën sidomos në ditët e koronavirusit një rritje e madhe e
më të madhe të vendeve përdoruesve është parë në rank global duke arritur 50%
të botës efektet e saj kanë pasur një dhe 70% më shumë, sipas statistikave paraprake
ndikim tepër të madh në mënyrën e
jetesës së njerëzve pasi janë detyruar shumë se 450 milion banorë dhe ulja më parë është edhe puna nga shtëpia
të qëndrojnë në shtëpitë e tyre, dhe e cilësisë do të mundësonte qasje në apo distanca. Nisur nga kjo shumë bi-
mund të dalin vetëm për të plot- internet me kushte optimale për të znese por edhe televizione, kanë gjetur
suar nevojat e rëndësishme që kanë. gjithë. Gjithashtu thirrje u është bërë zgjidhje nëpërmjet video konferen-
Por çfarë ka ndodhur këto kohë me edhe programeve të cilat mundëso- cave, të cilat bëjnë të mundur kriji-
mënyrën e jetesës së re që njerëzve ju jnë thirrje më zë dhe video pasi janë min e komunikimit në distancë. Nën
është dashur të adoptohen? më të përdorurat gjatë këtyre kohëve karantinë, rolit i drejtuesit bëhet edhe
Duke qenë se interneti është për shkak të punës apo studimeve më i vështirë, për shkak se do ju duhet
tepër i domosdoshëm sidomos në të ndjekura në distancë. Gjithashtu të rivendosin oraret për kryerjen e
ditët e koronavirusit një rritje e mad- kompanitë telefonike kanë raportuar punës, koordinimin e punonjësve si
he e përdoruesve është parë në rank një rritje të madhe të trafikut duke dhe të tolerojnë gabime për shkak të
global duke arritur 50% dhe 70% më u detyruar të lëshojnë thirrje para- kushteve të pazakonta dhe nën pre-
shumë, sipas statistikave paraprake. prake para se interneti të fillojë mos- sion që ndodhet ekipi i tyre. Por është
Sipas kompanisë kërkimore Super- funksionimin. Shumë kompani i janë gjithashtu një mundësi e mirë pasi jo
Data, fitimi i lojrave dixhitale arriti në përgjigjur thirrjes së BE-së duke res- të gjithë mund të punojnë nga dis-
9.4 miliardë dollarë në janar të këtij pektuar vendimin i cili do të mundë- tanca në kohën ku shumë qytetarë po
viti, duke parë një fluks përdorue- sojë internet për të gjithë. humbasin edhe vendet e tyre të punës
sish. Bashkimi Europian gjithashtu ju pasi lloji i punës që ata kanë bërë nuk
ka bërë apel platformave trasmetuese Një formë e re por e praktiuar
si Facebook, Youtube dhe Netflix të
ulin cilësinë e trasmetimit pasi tregu
i brendshëm në europë mbulon më

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 39

ju ofron këtë mundësi. Sidoqoftë, për Ajo që duket qartë është se nuk dihet se edhe sa do
shumë ndërmarrje dhe organizata të vazhdojë kjo situatë. Por ndikimi që teknologjia
më të vogla, situata ka të ngjarë të jetë ka pasur gjatë kësaj kohe me gjithë format e saj, me
shumë e ndryshme. Puna në distancë punën nga distanca është një eksperiencë që do të sjelë
është ndoshta e kufizuar në disa, dhe ndryshim në stilin e jetesës në gjithë botën
realisht kryesisht për postë elektronike
dhe sisteme të tjera jo-operative. Sek- kompjuter’ i ndërtuar dhe mendohet një rrjet nervor, i trajnuar për të njo-
tori i arsimit është një rast i mirë në se është më i shpejti në botë i etiketuar hur tingujt e kollitjes dhe i ndërlidh ato
pikëpyetje: universitetet kanë siguruar me emrin Summit ka bërë më mijëra me numrin e njerëzve të pranishëm.
mësim në distancë si një veçori për testime për të analizuar se cilat janë Ndërsa e veçanta e këtij sistemi të
disa kohë, ndërsa shkollat ​e​ mesme medikamentet të cilat mund të ndalo- krijuar se kushdo mund të kotribuo-
dhe të tjerët janë kryesisht të varura jnë në mënyrë efektive virusin nga jnë për të gjetur një zgjidhje sa më të
nga stafi dhe nxënësit që janë në vend infektimi i qelizave pritëse. Nga këto shpejtë duke lidhur një pajisje kom-
për të mësuar. Operacionet dhe ekipet testime,kompjuteri ka arritur të identi- juterike që ka në mënyrë që studimet
e administratës së shkollës gjithashtu fikojë 77 prej tyre, si një hap premtues lidhur me koronavirusin të kenë një
duhet të merren parasysh, pasi ata drejt krijimit të një trajtimi më efektiv. zgjidhje sa më të shpejtë. Ajo që duket
nuk kanë gjasa të jenë punëtorë të Gjithashtu Inteligjenca artificiale po qartë është se nuk dihet se edhe sa do
lëvizshëm dhe mund të përdorin pajis- punon në këtë fushë, ku është zhvil- të vazhdojë kjo situatë por ndikimi që
je kompjuterike dhe jo laptopë.E njëjta luar një sistem ‘FluSense’ që mund të teknologjia ka pasur gjatë kësaj kohe
gjë ka ndodhur edhe në Shqipëri ku gjurmojë kollën në turma të mëdha, të me gjithë format e saj së bashku me
kompani të ndryshme janë detyruar të mbledhë dhe analizojë këto të dhëna punën nga distanca është një eksperi-
përshtaten me situatën, profesionistë të për të monitoruar përhapjen e infek- encë ku ekspertët parashikojnë që do
ndryshëm janë duke punuar nga shtë- sionit dhe të parashikojë zhvillimin e të sjell një ndryshim në stilin e jetesës
pia si në çdo vend tjetër duke gjetur saj të mëtejshëm. FluSense përfshin një në gjithë botën edhe pas përfundimit
zgjidhje dhe mbështetje te teknologjia varg mikrofonesh dhe një aparat foto- të kësaj epidemie. Përshtatja ka nisur
dhe interneti pasi nëpërmjet aplika- grafik infra të kuqe, sinjalet nga të cilat dhe sigurimi i kushteve të duhura do
cioneve apo rrjeteve të caktuara po përpunohen nga një mikrokompjuter të bëjë që një pjesë e madhe të punëve
kryhet një punë funksionale në kushte i bazuar në platformën Raspberry Pi. të kryhen nga shtëpia pa pasur nevojë
jo normale. Diçka tjetër që vihet re Pastaj ato transferohen në një modul për një zyrë apo hapësirë pune të për-
është edhe përshtatja që po bëjnë disa të veçantë, në të cilin është vendosur bashkët.
biznese duke ofruar shërbimet e tyre
online dhe duke amortizuar gjithashtu
edhe impaktin në punësim. Biznese të
ndryshme po mundohen gjithashtu të
shesin shërbimet apo produktet e tyre
online ku mund të përmendim një nga
shërbimet më të përdorura siç është
edhe dërgesa e produkteve në shtëpi,
supermarkete apo dyqane të ndry-
shme tashmë kanë punësuar njerëz
apo kanë krijuar partnerë në fushën e
shërbimeve dhe dërgesave dhe vazh-
dojnë normalisht funksionimin e pu-
nës së tyre. Teknologjia gjithashtu po
bënë një punë të mirë në anën shken-
core dhe po ndihmon me gjetjen e
disa zgjidhjeve të problemeve që ka
shkaktuar koronavirusi. Një ‘super-

40 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

PËRSHTATJA

Megaplatforma me 13 milionë studentë

EDEL STRAZIMIRI

MNë kushtet e pandemisë bota po provon më shumë se kurrë të mirat e të mësuarit online.
e një të tretën e pop- Në mbrëmjen e 26 Marsit, 1.3 milion njerëz u regjistruan në një kurs
ullsisë globale që jeton online të Universitetit Yale me titull: Shkenca e Mirëqenies. Studimi i
në izolim, shumë po i lumturisë mund të mos jetë fusha e parë që ju bie në kokë kur men-
drejtohen shkencës që përgjigjet se si doni për shkencë, por ka një interes të pamohueshëm publik, veçanër-
të jesh i lumtur në këto periudha të isht që nga fillimi i Covid-19.
vështira. Në mbrëmjen e 26 Marsit, 1.3
milion njerëz u regjistruan në një kurs gjithë trupit studentor po e merrte atë, po përjetoni, duke u përpjekur të mos
online të Universitetit Yale me titull: i tha ajo BBC-së. i dorëzoheni vazhdimisht dëshirës për
Shkenca e Mirëqenies. Studimi i lum- Rritja e studentëve të rinj mund të parë para ose pas në kohë”.
turisë mund të mos jetë fusha e parë të jetë për shkak të instinktit tonë për 2. Lidhu me të tjerët. “Kalimi
që ju bie në kokë kur mendoni për të kërkuar zgjidhje dhe mënyra për të i kohës duke folur qëllimisht me të
shkencë, por ka një interes të pamo- marrë kontrollin në kohë krize, si dhe tjerët për përvojën tuaj, përvojën e
hueshëm publik, veçanërisht që nga falë kohës shtesë që ata kanë ngecur tyre dhe nëse mundeni, edhe për atë
fillimi i Covid-19. Nga fillimi i dhjeto- brenda shtëpive. “Është një veprim i çfarë po shkon mirë. Është e pamun-
rit deri më 26 mars, numri i nxënësve marrjes së kontrollit mbi shëndetin dur të mos ndjeheni të shqetësuar, por
të regjistruar nga SHBA është rritur tuaj mendor, dhe duke e bërë atë në a mund të pyesni dikë, çfarë ju pëlqeu
me 295%, sipas Yale. Ndërsa SHBA një mënyrë të bazuar në prova,” thotë sot? A ishte uji i nxehtë në dushin tuaj?
përbëjnë shumicën e studentëve, Prof Santos. ? Një bisedë veçanërisht interesante
Kanadaja, Mbretëria e Bashkuar dhe Këshilla për të qenë më të lumtur apo ndonjë video që keni parë që ishte
India gjithashtu hyjnë tek pesë të parët. tani me të vërtetë e bukur dhe pozitive? “
Dhjetëra vende dhe rajone nga vijnë Neuroshkencëtarja Emiliana Si- 3. Praktikoni mirënjohjen. “Shk-
nxënësit kanë më shumë se dyfishuar mon-Thomas jep mësim një kurs edX ruaj qëllimisht në një ditë të caktuar
regjistrimin e tyre në të njëjtën kornizë mbi shkencën e lumturisë që është se çfarë ka shkuar mirë dhe kush ka
kohore. Faqja e regjistrimit ka mbi 13 marrë nga mbi gjysmë milioni stu- ndikuar në të. Ndonjëherë nuk është
milion shikime të fundit. Profesoresha dentë globalisht, këtu janë tre këshillat bashkëshorti juaj ose fqinji juaj, por
Laurie Santos, e cila ligjëron kursin në e saj të para: dikush që nuk e dini, i cili mund të
internet dhe në kampus, thotë se ishte 1. Ndërgjegjshmëria e plotë me ketë korrur frutat që ju hani. Ndjenja e
jashtëzakonisht e popullarizuar kur atë që na rrethon njerëzimit të përbashkët në këtë kohë
ajo për herë të parë ua ofroi studentëve “Mjaftojnë 5 minuta për të është e rëndësishme dhe një mënyrë
të universitetit, duke u bërë klasa më vërejtur ndjesinë në trupin tuaj dhe për të njohur potencialin tonë për të
e madhe ndonjëherë në historinë ndjesitë përreth jush. Duke krijuar një kapërcyer këtë sfidë si një komunitet».
300-vjeçare të Yale. Gati një e katërta e ndërgjegjësimtëplotënëmomentinqë
/BBC/ES

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 41

PËRSHTATJA

Lexo! “Kjo fjalë, e cila është Vetmia dixhitale
gjithashtu një ode për
zen, u përcoll në fjalimin MICHEL GUERRIN
e luftës së 16 Marsit, nga Emmanuel
Macron. Këshillë jashtëzakonisht Përballja me origjinalin digital gjithashtu po e shton audiencën
e rrallë për një fjalim Presidencial.
Por kur ndalimet duken shumë të Kauffmann, i cili lexoi Luftën dhe më tepër, nëse Emmanuel Macron
ashpra si për beqarët ashtu edhe për Paqen e Tolstoit, kur ai ishte peng është i qëndrueshëm, ai duhet ta
ata çifte ose familje që shpesh e shi- në Liban, midis 1985 dhe 1988. Ai vendosë librin në produkte thelbë-
hnin njëri-tjetrin vetëm në darkë, i shpëtoi shkrimtarin kinez Dai Sijie, sore dhe t’i mbajë të hapura libraritë
është dashur të propozojë një çelës i cili lexoi Balzakun kur u internua dhe tregtimin e platformat e dixhi-
për të vazhduar jetën. Presidenti në një kamp, ​m​ idis 1971 dhe 1974. talizuara si Amazon.
mund të thoshte “Shiko TV”, por Ai shpëtoi Solzhenicinin nga gu-
kja nuk është mjaftueshëm kul- lagu dhe Gramshin nga burgjet e Ky debat mbi shpërndarjen e
turore. Një lojë video? Nuk është Musolinit. librit në një botë të bllokuar pasqy-
stili i tij. Një opera e ritransmetuar ron ambivalencën me dixhitalen, të
në tablet? Shumë elitiste. Libri është Të evokosh leximin është çmuar dhe problematike. E çmuar
forma kulturore më fleksibël, më gjithashtu një mënyrë për të ngush- sepse është Interneti që e mundë-
e lehta, ai të shoqëron në mbyllje, ëlluar një kulturë në rrënim. Për son vazhdimin e kulturës. Mundë-
gjatë ngrënies vetëm dhe të hap
udhëtime imagjinare. Si asgjë tjetër Libri është forma kulturore më fleksibël, më e lehta, ai
virtuale. të shoqëron në mbyllje, gjatë ngrënies vetëm dhe të hap
Kjo fjalë është një mënyrë për udhëtime imagjinare. Si asgjë tjetër virtuale. Kjo fjalë
të na kujtuar se kultura duhet të është një mënyrë për të na kujtuar se kultura duhet të
vazhdojë edhe kur jemi “të ngrirë”. vazhdojë edhe kur jemi “të ngrirë”
Se libri të shpëton nga laku infor-
mativ dhe statistikat alarmante, të
largon nga mërzia, të mban larg
frikës. Libri e shpëtoi Jean Paul

42 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

Ndryshe nga prindërit e
tyre, të cilët kombinojnë
realen me virtualen, më
të rinjtë janë ekskluzivë.
Përveç muzikës popullore,
ata po largohen nga oferta
kulturore klasike si romani,
teatëri, ekspozita, kinematë,
koncertet klasike - për
të jetuar përvoja të tjera
kolektive dhe dixhitale

son të shohim mijëra gjeste të vo- filmojë”. Por me gjithë përfitimet kjo Saramagos. Pas javësh mungese, ky
gla individuale dhe forma të reja rrugë dixhitale çon në një humbje publik tradicional do të rikthehet
kolektive që po lulëzojnë. Filloi nga të atmosferës së ngrahtë të sallave të në zakonet e tij. Sepse takimi me
Italia, veçanërisht Napoli, një qytet operës, koncerteve apo muzeve, që origjinalin është jetik, të shikosh
që pëlqen të këndojë aq shumë, ku megjithatë po dyfishojnë përpjekjet një operë në televizion është zgjid-
një video shfaq banorët në ballkon për të ofruar veprat e tyre në inter- hje vetëm për një kohë, është shumë
duke kënduar himnin italian. net falas. A do ti ndjekë publiku i më e pasur dhe më e lëvizshme të
mbyllur? admirosh një pikturë në mur sesa
Në Barcelonë një saksofonist imazhin e saj të heshtur në ekran.
dhe një pianist dhanë koncert në dy Por ky tërbim dixhital, i Por sipas shumë studimeve, më të
ballkone të veçanta. Gloria Gaynor përshtatshëm për të bashkuar, rinjtë, masivisht duan të zhyten në
këndon I Do Survive ndërsa lan megjithatë fsheh një ndarje të mad- kulturën dixhitale, me hapësirë të
duart në një video. Reperi Cardi he. Ai dobëson artet e emocionit të gjerë për lojëra video, rrjete sociale
B në Neë York ndau frikën nga vi- përbashkët dhe promovon vetminë ose YouTube.
rusi me 60 milion ndjekësit në In- dixhitale. Pra, teatri, jo shumë i pa-
stagram, përpara se të frymëzojë jtueshëm me Internetin, do të jetë Ka perla në këtë kulturë, risi
muzikantët me “remixes koronavi- humbësi i madh i këtyre muajve të dhe forma emocionuese. Ndryshe
rus” që shënuan rekorde në mediat dhimbshëm. nga prindërit e tyre, të cilët kom-
sociale. Këngëtarë dhe muzikantë binojnë realen me virtualen, më
kanë rikrijuar iluzionin e kontaktit Përballja me origjinalin Digi- të rinjtë janë ekskluzivë. Përveç
me publikun: performojnë në një tal gjithashtu po e shton audiencën. muzikës popullore, ata po largohen
dhomë të zbrazët, por para një pub- Ata që frekuentojnë teatrot, kine- nga oferta kulturore klasike si ro-
liku përbindësh në Ëeb. Këngëtar- matë, sallat e koncerteve ose lexojnë mani, teatëri, ekspozita, kinematë,
ja Joyce DiDonato e bëri atë në libra do të gjejnë në internet shtesat koncertet klasike - për të jetuar për-
Facebook Live nga dhoma e saj e e dëshirave të tyre. Ata do të shohin voja të tjera kolektive dhe dixhitale.
ndenjes – por u ndoq nga 250,000 një film në Netflix, do mbidozohen Për këta të rinj, shpesh, “burgosja”
spektatorë. Neil Young, i cili duhej me seri TV, dëgjojnë muzikë në është një terren i njohur. Të dish se
të hiqte dorë nga një turne, do të Spotify, gjejnë perla në YouTube. si t’i nxjerrim ata nga kjo hapësirë​​
bëjë të njëjtën gjë - “nga vatra ime Ata do të gjejnë diçka për të lexuar, virtuale është një histori tjetër.
dhe gruaja ime e dashur do të më siç bënë italianët me romanet epi-
demike të Albert Camus dhe José Le Monde

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 43

RAJONI

Maqedonia e Veriut, 600 mln euro borxh për emergjencën

Maqedonia e Veriut planifikon të marrë hua shtypi të Dielën. “Do të marrë hua nga bankat e huaja
pothuajse 600 milion euro (641.9 milion në kushte të favorshme. Ne presim një normë të favor-
dollarë) për të siguruar likuiditetin e buxhetit dhe për shme të interesit për këtë instrument, madje edhe më
të ruajtur punësimin gjatë krizës së koronavirusit, tha të ulët se Eurobond-i i lëshuar më parë për vitin 2018,
ministrja e financave Nina Angelovska. Shkupi do të duke pasur historikisht normën më të ulët të interesit
marrë hua rreth 400 milion euro përmes me maturim prej 2.75%,” tha Angelovska. Qeveria do të marrë hua
deri në 12 muaj, tha Angelovska në një konferencë edhe 87 milion euro nga Fondi Monetar Ndërkom-
bëtar (FMN) dhe 100 milion euro nga Banka Botërore.
Angelovska shtoi se ajo parashikon një ngadalësim
ekonomik dhe rritje negative në tremujorin e dytë pasi
ndikimi më i vështirë i sëmundjes koronavirus pritet
të ndihet në tre muajt e ardhshëm. Qeveria tha javën e
kaluar se do të sigurojë kredi me vlerë 12 milion euro
për ndërmarrjet mikro, të vogla dhe të mesme (MSME)
të prekura nga koronavirusi. Angelovska tha se Shkupi
është gjithashtu në bisedime me Bankën Evropiane të
Investimeve (EIB) për zhvendosjen e 50 milion eurove
shtesë që do të jenë në dispozicion të kompanive në
formën e kredive pa interes.

Dëmet e Covid-19 në ekonominë e Kosovës

Guvernatori i Bankës Qendrore të Republikës së
Kosovës, Fehmi Mehmeti në një bisedë për Ra-
dion Evropa e Lirë ka folur rreth pasojave që do të jenë në
ekonominë e Kosovës pas gjendjes së krijuar nga korona-
virusi i ri i cili tanimë ka prekur pothujse të gjitha shtetet e
botës. Mehmeti thotë se shpërndarja e virusit COVID-19
ka krijuar një situatë të re në gjithë botën dhe pasojat për
ekonominë pa dyshim se do të jenë evidente. Sipas tij, pa-
mundësia e bizneseve për të ushtruar aktivitetin e tyre në
mënyrë normale do të ndikojë në punësimin dhe të ar-
dhurat e qytetarëve, duke ndikuar kështu në mënyrë të
drejtpërdrejtë në rënien e konsumit”. “Për më tepër, zh-
villimet e pafavorshme ekonomike në vendet e zhvilluara
në Kosovë pritet të ndjehen edhe përmes dobësimit të Po ashtu, shton Mehmeti, së bashku me drejtorët ekzeku-
mundshëm të rrjedhës së dërgesave të emigrantëve, gjë që tiv të bankave dhe Shoqatën e Bankave të Kosovës kanë
pritet të dobësojë edhe më tutje aftësinë e qytetarëve për marrë vendim që të lejojnë një periudhë mospagimi për
të financuar konsumin”, thotë Mehmeti. Ai shtoi se Banka pagesat e kësteve të kredisë duke filluar nga data 16 mars
Qendrore e Kosovës ka marrë një numër masash me qël- 2020 deri më 30 prill 2020, dhe në varësi të zhvillimeve
lim të sigurimit të funksionimit normal të sektorit bankar të situatës kjo periudhë mund të zgjatet sipas gjykimit të
dhe zbutjes së efekteve të kësaj situate në ekonomi. Këto bankave. Ndërkohë, sa i përket rritjes ekonomike e cila
masa, sipas Mehmetit, përfshijnë funksionimin e mirë të ishte parashikuar nga Qeveria e Kosovës të jetë 4,2 për
sistemit të pagesave dhe ekzekutimi i rregullt i pagesave, qind në vitin 2020, Mehmeti thotë se kjo situatë e krijuar
furnizimin e mjaftueshëm të parave në të gjithë vendin. nga koronavirusi mund ta pamundësojë këtë rritje.

44 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

Covid-19, Berzh, 1 mld euro për rajonin

“Banka Europiane për Rindërtim dhe Zhvillim apo vende të dala nga regjime diktatoriale të stërgja-
pret që Covid-19 të ketë ndikim në prodhimin tura, siç është edhe rasti i Shqipërisë, do t`i asistojë për
ekonomik të vendeve të Europës lindore, Azisë qendrore t`u rimëkëmbur, si pasojë e impaktit të Covid-19. Ndi-
por edhe të Europës juglindore, duke ngadalësuar rritjen hma do të jetë veçanërisht për kompanitë. Pjesa më e
ekonomike”, thuhet në një njoftim të vetë bankës. Për madhe e masave do të jetë për klientët ekzistues, duke
këtë arsye, institucioni që ndihmon 38 shtete të rajonit ju mundësuar likuditet emergjent afat-shkurtër, kapital,
të gjerë, kryesisht ish republika sovjetike, jugosllave, ristrukturim, etj. BERZH sqaron ndër të tjera se vendet
më të prekura do të jenë ato që janë të mirë-integruara
në zinxhirin e furnizimit global dhe veçanërisht ato
shtete që kanë një varësi të lartë nga Kina dhe Europa.
Sektori turistik pritet të ndikohet në shumë vende të ra-
jonit. Edhe rënia e çmimeve të naftës do të ketë impakt
në vendet prodhuese në rajon, ndërkohë që remitancat
pritet të bien ndjeshëm. Masat e reja prekin një vlerë
prej 1 miliardë dollarësh. Sipas institucionit huadhënës
ky është vetëm fillimi i një programi mbështetës për
këto vende. Paketa e masave emergjente do t`i drejto-
het kryesisht klientëve ekzistues dhe veçanërisht bizne-
seve të vogla dhe të mesme. Paketa e ndihmave vjen pas
një investimi prej rreth 10 miliardë dollarësh të bankës
në rajon gjatë vitit të kaluar.

Bullgaria, 256 mln euro për biznesin

Qeveria synon të rrisë kapitalin e Bankës Bull- shpallur një gjendje të jashtëzakonshme deri më 13
gare të Zhvillimit (BDB) me 500 milion leva prill, në mënyrë që të lejojë autoritetet të luftojnë më
(284 milion dollarë / 256 milion euro) në mënyrë që me efikasitet përhapjen e sëmundjes. Më pas, vendi
të mbështesë bizneset e prekura nga pandemia e koro- urdhëroi që të gjitha dyqanet, përveç farmacive dhe
navirusit, ka thënë ministri i financave Vladislav Go- dyqaneve ushqimore të mbyllen deri në njoftimin e
ranov. Fondet do të përdoren për të lëshuar garanci të mëtejshëm. Rastet e para të infeksionit koronavirus në
portofolit për bankat tregtare dhe për të lejuar BDB Bullgari u raportuan në fillim të marsit.
të marrë përkohësisht aksione në bizneset e prekura
me një mundësi të riblerjes, tha Goranov. Garancia
e portofolit duhet të lejojë që huadhënësit tregtarë të
tregojnë një fleksibilitet më të madh ndaj klientëve të
tyre, shpjegoi Goranov. Për më tepër, qeveria synon
të nxjerrë masa për të mbështetur punësimin duke
siguruar pagesa prej 60% të pagave të punëtorëve
që përballen me largim nga puna për shkak të ndi-
kimit të pandemisë së koronavirusit në bizneset, nëse
punëdhënësit vendosin t’i mbajnë ata punëtorë në
listën e pagave në vend se t’i pushojnë. Mbështetja do
të ofrohet për një periudhë tre mujore. Parlamenti i
Bullgarisë mbështeti një propozim të qeverisë për të

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 45

PASOJAT

Muaji që shkatërroi bursat globale

LIDION KULLA

Nga tregjet financiare “fshihen” 15 trilionë dollarë, nafta bie me 60%

Sa do të jetë dëmi i shkaktu- përgjysmim të vlerës, ndërsa shumë për Wall Street ishte me 40% në vi-
ar nga shpërthimi i koro- ekonomi rrezikojnë një krizë tjetër tin 1932, në mes të Depresionit të
navirusit në tregjet finan- të borxheve sorvane. “Muajt e fundit Madh. Fakti që S&P dhe Dow ishin
ciare globale dhe në tregun e naftës, kanë qënë një shkatërrim dhe situata në nivele rekord në mes të shkurtit,
gjatë këtij viti? E thënë më thjeshtë, në vijim është e panjohur”, shprehet përpara se të fillonte shitja masive e
tregu është përballur me shitjet më eksperti Chris Dyer. Kjo “masakër” aksioneve, ka bërë që përplasja këtë
shkatërruese që nga Depresioni i në tregje e ka rrëzuar indeksin Dow herë të duket më brutale. Tregjet në
Madh i viteve 1930. Shifrat kanë Jones me 22% dhe indeksin S&P 500 Kinë, ku virusi goditi fillimisht, kanë
qënë befasuese. 15 trilionë dollarë me 24%, deri në fund të marsit. Edhe performuar relativisht më mirë kra-
janë “fshirë” nga tregjet globale të bursa e Londrës ka rënë me 27% hasuar me tregjet e vendeve të zhvil-
aksioneve, ndërsa çmimi i naftës gjatë së njëjtës periudhe. Për bazë luara, duke rënë me rreth 11%. Por,
ka rënë me rreth 60%, gjatë këtij krahasimore, rënia tremujore rekord impakti në tregjet e tjera në zhvil-
viti. Arabia Saudite dhe Rusia nisën
një luftë çmimesh, ndërsa në treg- Tregu është përballur me shitjet më shkatërruese që
jet në zhvillim si në Brazil, Meksikë nga Depresioni i Madh i viteve 1930. Mbi 15 trilionë
dhe Afrikën e Jugut monedhat janë dollarë janë “fshirë” nga tregjet globale të aksioneve,
zhvlerësuar me rreth 20%. Paqën- ndërsa çmimi i naftës ka rënë me rreth 60%
drueshmëria e lartë dhe stresi në tre-
gun e huamarrjes ka nxitur shqetësi-
met se të gjithë sektorët po shkojnë
drejt kolapsit. Edhe sektori i fluturi-
meve ajrore, është përballur me një

46 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

lim ka qënë shkatërrues, pasi treg- Në këtë situatë kur të jori i dytë të mos jetë më i mirë. Të
jet e lëndëve të para dhe monedhat gjithë njerëzit janë shtrirë përballur me këtë situatë, qeveritë e
kanë kolapsuar. Aksionet në Rusi në divan, aksionet e 20 ekonomive më të pasura të botës
kanë rënë me rreth 40% në terma Netflix dhe Amazon janë kanë premtuar 5 trilionë dollarë
të dollarit amerikan. Afrika e Jugut rritur me 10% dhe 2.5% për të ringjallur ekonominë, ndërsa
ka rënë me të njëjtën përqindje si respektivisht bankat qëndrore kanë ulur normat
në Rusi, ndërsa në Brazil rënia është e interesit dhe kanë rifilluar blerjen
edhe më e madhe, me rreth 40% deri urta të qeverisë amerikane kanë njo- e aseteve. Gjithashtu, analistët dhe
në fund të marsit. Në këto tre vende hur një interes në rritje, pasi Rezerva investitorët po përpiqen të kupto-
monedhat janë zhvlerësuar me rreth Federale uli normat e interesit në jnë nëse infektimi ka arritur kulmin
20%, gjatë këtij viti. SHBA efektivisht në zero. Të njëjtën në Europë, ashtu siç ndodhi në Azi.
gjatë kanë bërë edhe mbi 60 banka Nëse po, tregjet mund të shohin një
Nafta bie me mbi 60%, ndikon qëndrore në të gjithë botën. Gjatë rimëkëmbje në formë V-je, një rritje
edhe lufta e çmimeve këtyre muajve të panikut edhe dol- mbase me 30%. Megjithatë, kjo situ-
lari amerikan është rritur ndjeshëm, atë “lufte” mund të ketë një impakt
E njëjta situatë është edhe në sidomos ndaj monedhave të vendeve në ekonominë globale për 1 vit ose
tregun e naftës. Bençmarku global, në zhvillim. deri në 1 vit e gjysëm.
Brenti i Londrës ishtë në rënie me
rreth 63% dhe tregtohej pranë 23 A do të sjellë ndonjë lehtësim pril- Paketa $2 trilionë më e madhja në
dollarëve për fuçi, në fund të marsit. li? histori, por e pamjaftueshme
Kjo rënie nuk vjen vetëm për shkak
të krizës së koronavirusit por edhe Banka JPMorgan llogarit se ko- Rezerva Federale në Shtetet e
për shkak të luftës së çmimeve mes ronavirusi do ta ketë “zhytur” eko- Bashkuara të Amerikës ka ofruar më
Arabisë Saudite dhe Rusisë, që i ka nominë globale në një kontraktim shumë se 3 trilionë dollarë në kredi
vendosur financat e tyre publike në prej 12% në tremujorin e parë të vitit. dhe blerje asetesh, për të paranda-
rrezik. Edhe industria e metaleve, Gjithashtu, me pandeminë që përha- luar “shembjen” e sistemin financiar
si bakri, alumini dhe çeliku, është pet me shpejtësi në të gjitha vendet në SHBA, por nuk ka ndihmuar dre-
përballur me një rënie mes 15 dhe e botës, ka të ngjarë që edhe tremu- jtpërdrejt aktorët kryesorë të ekono-
22%. Kriza është reflektuar edhe në misë reale; kompanitë, bashkitë dhe
produktet bujqësore, si kafeja dhe huamarrësit e tjerë. Kjo edhe për
sheqeri që kanë rënë me 17% dhe faktin se Bankës Qendrore në SHBA
10% respektivisht. “Këto janë me të nuk i lejohet të ndërmarrë shumë
vërtetë momente historike, në histo- rrezik krediti. Për të lehtësuar këtë
rinë e tregjeve financiare. Viti 2020 pengesë, Thesari në SHBA - detyra e
do të jetë përkrah viteve të krizës, si të cilit është të manaxhojë financat e
1929, 1987 dhe 2008 në librat e pani- qeverisë dhe ta ndihmojë Rezervën
kut të tregjeve financiare”, shprehet Federale të mbajë ekonominë e qën-
strategu i Deutsche Bank, Jim Reid. drueshme – ka marrë përsipër disa
prej këtyre rreziqeve. Për këtë arsye,
Analistët kërkojnë “strehim” Shtëpia e Bardhë ofroi një paketë
A ka vende për tu mbrojtur në stimujsh prej 2.2 trilionë dollarë për
të mbështetur ekonominë. Por, in-
këtë situatë? Ka, por jo shumë. Në vestitorët dhe ekonomistët deklaro-
këtë situatë kur të gjithë njerëzit janë jnë se këto para’ mund të mos jenë
shtrirë në divan, aksionet e Netflix të mjaftueshme dhe Kongresi do të
dhe Amazon janë rritur me 10% ofrojë triliona dollarë shtesë, pasi
dhe 2.5% respektivisht. Gjithashtu, kompanitë amerikane dhe qeveritë
edhe aksionet e kompanive të spe- lokale mund të përballet me fali-
cializuara në pajisjet mjekësore janë mentim.
rritur. Edhe obligacionet ultra të sig-

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 47



REAGIMI

Kërkimet e ethshme për
vaksinën kundër Covid-19

Në laboratorin shkencor ku janë drejtuar sytë e të gjithë botës

Mund të duhen tre
deri në gjashtë muaj
që Chavez të zbulojë
komponimin e duhur për të bllokuar
proteazat e koronavirusit. Më pas Ho
do ta lidhë atë me kimistë të cilët, në
disa muaj, do të rrisin fuqinë e kom-
ponimeve nga 100%, ndoshta deri në
1.000%.

David Ho po udhëheq një Shkalla e vdekjes për Covid-19 duket të jetë shumë
ekip shkencëtarësh të rinj në garën më e ulët — megjithëse kjo është e pasigurt — por
agresive për të mposhtur koronavi- sëmundja përhapet lehtësisht. Nëse arrin vetëm 1% të
rusin. Ho, studiuesi më i famshëm popullsisë globale, kjo do të nënkuptonte se 75 milion
i AIDS-it në botë, është përfshirë njerëz do të infektohen, dhe në normat aktuale të
tashmë në kërkime. Ai e ka ndry- vdekshmërisë, 1 milion do të vdesin
shuar frontin e punës të dhjetëra
shkencëtarëve të tij në Aaron Dia- bënin shumë,” thotë ai. Shumë nga paratë shteruan. Laboratori i Ho
mond Center AIDS, dhe siç thotë ata shkencëtarë, në Pekin, Hong kishte zhvilluar antitrupa që mund
ai: “po vjedhin Pjetrin për të paguar Kong dhe Shanghai, janë ish-stu- të ishin përdorur për të ndjekur
Palin”, duke e ndryshuar drejtimin e dentë të tij. “Ata e njohin shumë mirë trajtime për SARS, një koronavirus
fondeve të destinuara për studimet atë punë.” Ai gjithashtu kishte parë i ngjashëm, por tepër vonë - ai nuk
e laboratorit për HIV. Ndërkohë ka se financuesit e humbnin interesin mund të mblidhte 20 milion dollarë.
marrë 2.1 milion dollarë nga fonda- për sëmundje që shfaqen me panik “Askush nuk dukej i interesuar,” thotë
cioni Jack Ma në Hangzhou, Kinë, pa të menjëhershëm, pak kohë pas ai. “Kjo ishte zhgënjyese. Nëse ai do
harruar edhe 6 milion dollarë shtesë shpërthimit. Sindroma e rëndë akute t›i kishim gjetur ata para, ka mundësi
nga donatorë të tjerë privatë, midis e frymëmarrjes, SARS, për shembull, që sot të ishim më afër një trajtimi
tyre sipërmarrës shumë të shqetë- ishte përmbajtur relativisht shpejt në për koronavirusin e ri”, thotë ai. Nga
suar. 2002, dhemenjëherë pas kësaj edhe mesi i janarit madhësia e epidemisë

Në fund të dhjetorit, Ho ende
nuk ishte i sigurt nëse duhej të përf-
shihej. “Shkencëtarët në Kinë po

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 49

u bë e qartë. Ho e dinte se këtë radhë
qeveria kineze do të sigurojë fonde
për kërkime të qëndrueshme. “Ata
kanë nxjerrë mësime,” thotë ai. Kësh-
tu vendosi të përfshihej.

Pandemia Në Laborator një pilulë të vetme që mund të traj-
Tetë javë më vonë, virusi pushtoi Ho ka qenë ndër të parët që tojë këtë koronavirus dhe të tjetrët
që do të vijnë më pas. “Me siguri do
botën. Numërimi i të sëmurëve dhe drejtoi një kombinim të fuqishëm të të ketë një tjetër,” thotë ai. “Ky është
llogaritja e shkallës së infeksionit dhe ilaçeve për të sulmuar HIV-in. Kjo shpërthimi i tretë në dy dekada.”
vdekjes janë ushtrime ditore. Shto- është arritur me një qasje jokonven- SARS filloi në Kinë dhe përfundi-
hen orët e panikut. Pandemia e gripit cionale që u bë standardi i kujdesit misht vrau gati 800 njerëz; sindroma
të vitit 1918 vrau të paktën 50 milion dhe që ndihmon për të shpjeguar se e frymëmarrjes në Lindjen e Mesme
njerëz. Pandemia e HIV deri më tani HIV është një sëmundje kronike, por u shfaq në vitin 2012 ka vrarë më
ka infektuar 75 milion dhe ka vrarë jo vdekjeprurëse. Kjo shpjegon pse shumë se 850 në disa shpërthime
32 milion. Shkalla e vdekjes për Co- Ho ka qenë mjeku i parë që ka marrë sporadike që nga atëherë. “Ne po
vid-19 duket të jetë shumë më e ulët “Njeriu i Vitit” nga revista Time, në zbulojmë fakte të çuditshme për vi-
— megjithëse kjo është e pasigurt — 1996. Ho është 67 vjeç, i matur dhe rusin,” thotë Ho. “Lakuriqët përbëjnë
por sëmundja përhapet lehtësisht. i përqendruar. Është epiqendra e një një të pestën e gjitarëve në planet. Ky
Nëse arrin vetëm 1% të popullsisë rrjeti ish kolegësh dhe studentësh, të është detaj që nuk e dinim. Lakuriqët
globale, kjo do të nënkuptonte se 75 cilët e kanë ditur se po vinte një mo- sjellin kaq shumë viruse - SARS dhe
milion njerëz do të infektohen, dhe ment si ky: një pandemi që mund të Ebola dhe mbase edhe këtë korona-
në normat aktuale të vdekshmërisë, ishte kërcënimi më i madh viral për virus, që nuk është i pari dhe nuk do
1 milion do të vdesin. Shkencëtarët njerëzimin që nga shfaqja e HIV-it të jetë i fundit.” Ho tani është drejt një
në laboratorin e Ho-së ashtu si në në vitet ‘80. Ho ka nisur një përpjekje pune serioze. Reagimi mjaft i mirë i
Johnson&Johnson, Pfizer, Regener- ambicioze dhe të përshpejtuar për Jack Ma, njeriut më të pasur në Azi
on, dhe të paktën 10 kompani të tjera ilaçin e koronavirusit. Një punë që qe i mjaftueshëm për Zhi Hong, dre-
farmaceutike dhe të bioteknikës, po zakonisht zgjat nga 5 deri në 10 vjet, jtuesi i BriiBiosciences, që të fuste
punojnë sa më shpejt që të munden ai mendon se është e mundur të jenë gjithashtu 2 milion dollarë. Hong një
për të identifikuar trajtimin. Ky vi- gati për testimin e kafshëve vetëm në ish ekspert i sëmundjeve infektive në
rus është pjesë e një familje që ata e një vit. Shpresa e tij është të krijojë
njohin. Ata po nxitojnë të provojnë
përbërjet e vjetra edhe kur harto-
jnë programe për të krijuar vaksina
të reja. Më përpara është Gilead
Sciences Inc., që po teston remde-
sivir, një ilaç antiviral i provuar te
pacientët me Ebola. Gilead pret që
të raportojë rezultatet fillestare në
prill. Shkencëtarët thonë se mund ta
mposhtin këtë koronavirus. Varest se
sa shpejt do të ecin. Mund të duhet
një vit ose më shumë deri tek gjetja e
trajtimit specifik për Covid-19. Deri
atëherë do të duhet të mbajmë dis-
tancë, të përdorim sapunin dhe ilaçet
që kemi tashmë.

50 SCAN MAGAZINE PRILL 2020