Scan Magazine No.80 (Tetor 2020)

Një punë që zakonisht zgjat nga 5 deri në 10 vjet, ai
mendon se është e mundur të jenë gati për testimin e
kafshëve vetëm në një vit. Shpresa e tij është të krijojë
një pilulë të vetme që mund të trajtojë këtë koronavirus
dhe të tjetrët që do të vijnë më pas

GlaxoSmithKline Plc e njeh Ho prej aty në fund të shkurtit. Sapo morën e mirë si fillim.
vitesh. “David ka krijuar një pro- qelizat, laboratori Ho shkoi të punojë
gram të shpejtë, por shumë të arsye- për të renditur qelizat B, duke nxjerrë Bashkëpunëtorët
shëm,” thotë Hong. Nëse laboratori i ARN-në, duke bërë ADN për anti- Hulumtimi i hershëm i Ho për
Ho e gjen ilaçin, kompania e madhe trupa të shumtë antikoronavirus. “U
farmaceutike do ta prodhojë atë. nisëm për peshkim,” thotë Ho. “Dhe HIV-in u përqëndrua në një enzimë
Hapi i parë qe mbartja e qelizave të përgatitëm karemat.” Karremi është të rëndësishme të quajtur proteazë, e
bardha specifike të gjakut, të quajtura proteina që lidhet me sipërfaqen e cila vepron si një lloj gërshërë mole-
qeliza B të kujtesës, nga pacientët që virusit — ose, në këtë rast, antivirusi kulare, duke prerë proteinat virale që
janë rikuperuar nga Covid-19. Këto i krijuar. Sa më i ngushtë ky antitrup përsëriten. Ai e testoi këtë te pacientët
qeliza, quhen kështu sepse mba- të lidhet me proteinën e virusit, aq me HIV më 1990. Ai shpreson kësh-
jnë mend një virus me dekada, dhe më mirë. “Ne provojmë shumë, kra- tu të identifikojë frenuesit e mund-
bëjnë që trupi të gjenerojë me shpe- hasojmë aktivitetin dhe zgjedhim më shëm të proteinave të koronavirusit.
jtësi antitrupa ndaj virusit. Në fund të mirën,” thotë ai. “Ne pastaj mund “Edhe nëse proteaza është e ndry-
të janarit, Ho u bëri thirrje miqve të ndryshojmë pjesë të antitrupave shme, ka ngjashmëri të mjaftueshme
të tij në Hong Kong për të marrë për ta bërë atë të përshtatet edhe më për të zbatuar njohuritë tona,” thotë
mostra gjaku nga dy pacientë. Stafi mirë.” Shanset që ky hulumtimi të ai. Alejandro Chavez, një asistent-
i tij në Nju Jork kaloi ditë me radhë japë një trajtim janë relativisht të lar- profesor i patologjisë dhe biologjisë
duke marrë leje nga qeveritë dhe ta. Strategjia funksionoi për Ebolan. në Columbia, po e ndihmon Ho-në
rregullimin e transportit. Qelizat u Regeneron Pharmaceuticals Inc., e në këtë pjesë të hulumtimit. Labo-
pastruan, u vendosën në shishka të cila zhvilloi një trajtim të suksesshëm ratorët tradicionalë në ndërmarrjet
vogla, të ngrira në azot të lëngshëm të antitrupave për Ebolan, po punon farmaceutike testojnë përbërës të
në minus 150 C dhe u dërguan në gjithashtu në një “koktej” antitrupi mundshëm ilaçesh në një lidhje vi-
laboratorin e Ho-së nga një shërbim koronavirus dhe thotë se provat në rale në një kohë. Chavez ka krijuar
i specializuar postar. Ata mbërritën njerëz mund të fillojnë nga fillimi i një sistem ekzaminimi rrënjësisht të
verës. Por një ilaç i tillë do të duhej të ndryshëm që i lejon atij të provojë
injektohej, dhe ka të ngjarë të kërkojë njëkohësisht dhjetra komponime në
mbajtjen në frigorifer nga mjekët - të një lidhje — dhe nëse del me sukses,
gjitha këto e kufizojnë përdorimin e vaksina do të funksionojnë jo vetëm
tij. Nuk është idealja. Por është mjaft në Covid-19, por edhe në korona-
viruse të tjera. Chavez, 37 vjeç, dre-

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 51

SHËNDETI

Lufta e Vaksinave është shpallur!

Kërkimi i ilaçeve dhe vaksinave është një imperativ absolut. Shkenca gjenetike po përparon me shpejtësi.

Lufta për vaksinat sapo ka filluar, dhe ajo do të jetë vërtetë e kushtueshme

Ishte në shtatori 1918 kur shumë se një vit para daljes së saj në i kanë zhvendosur kërkimet e tyre
gripi spanjoll nisi të shkak- treg. E nëse prova del me sukses, ajo të fundit në SHBA. Në epokën e
tojë vktima në masë. Fillimisht do të shpëtojë miliona jetë, ashtu si “Amerika e Para”, kjo nuk është e
në SHBA e pastaj në Evropë. Në të gjitha vaksinat. Pas “Moderna”, në ndershme.
pranverën e 1919, kur epidemia, garë për të zhvilluar produktin më
kishte marrë tashmë dhjetëra mil- efektiv janë edhe Johnson&Johnson, Kancelarja gjermane Angela
iona jetë në të gjithë botën, u duk Sanofi dhe më shumë se 20 kom- Merkel shprehu shumë zemërim
se ajo u ndal. Por u rikthye përsëri pani dhe organizata të tjera. Sido- kur zbuloi se SHBA po përpiqeshin
me viktima në vitin 1920, gati dy qoftë, kjo nuk është një garë shumë të blinin prodhuesin e speciuali-
vjet pas shfaqjes së parë. A do të e mirë. Vaksinat janë të shtrenjta për zuar gjerman CureVac, i cili është
ndodhë e njëjta gjë me pandeminë tu zhvilluar, flitet se duhen 2 mili- gjithashtu në prag të zbulimit të
aktuale? Nëse rregullat e ashpra ardë dollarë (1.82 miliardë euro) për një vaksine. “Kapitalizmi ka ku-
efektive në Kinë dhe, mbase, në Ev- një vaksinë për koronavirusin, dhe fij,” tha deputeti socialdemokrat
ropë, kanë rezultat, çdo të ndodhë gara e shfrenuar nuk është pak, kur Karl Lauterbach. Ne nuk mund
në Afrikë e më tej në Amerikën dihet se një ose dy injeksione janë të vazhdojmë të jemi të varur nga
Latine? Kjo është arsyeja pse kërki- të mjaftueshme për tu mbrojtur. Kina dhe SHBA për ilaçin tonë.”
mi i ilaçeve dhe vaksinave është një Laboratorët e mëdhenj botërorë dhe Edhe shefi i Sanofi, Paul Hudson,
imperativ absolut. Shkenca gjene- të rinjtë do mund të ja dalin vetëm nxiti qeveritë evropiane të krijonin
tike po përparon me shpejtësi. Kur nëse subvencionohen nga fondacio- një agjenci të specializuar përballë
duhen vite hulumtime për të iden- net ose shtetet. “Moderna” e ka pë- Shteteve të Bashkuara. Ky është
tifikuar dhe më pas për të zhvilluar suar një herë nëntë vjet më parë. gjithashtu kuptimi i “frazës së krip-
një vaksinë, ndërmarrjes ameri- tuar” të Emmanuel Macron, i cili
kane “Moderna” iu deshën vetëm Dhe, në fushën kërkimore, me12 mars, foli rreth nevojës për
40 ditë për ta bërë këtë. Produkti i amerikanët e kanë margjinalizuar të rigjetur balancën në kontrollin
saj u testua më 16 Mars në 45 pa- Kontinentin e Vjetër. Bosi i Mod- e shëndetit dhe ushqimit. Lufta për
cientë të shëndetshëm në Seattle, erna është një francez, Stéphane vaksinat sapo ka filluar, dhe ajo do
shteti Uashington. Do të duhet më Bancel, ish drejtor menaxhues i Bio- të jetë vërtetë e kushtueshme.
Mérieux, dhe shumica e evropianëve
Le Monde

52 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

jton laboratorin e tij në Columbia, Po punohet për një është e fikur ja vlen, e nëse nëse
që ndodhet një rrugë përtej nga Ho. “koktej” antitrupi proteaza është e ndezur, atëherë
Ai paketon tufa informacioni në çdo koronavirus. Një ilaç i tillë përbërja nuk ndikoi.” Chavez po
lidhje. Në zyrën e tij të vogël, tryeza e do të duhej të injektohej, flet hipotetikisht. Ai ende po bën
punës sipër është mbushur me letra dhe ka të ngjarë të kërkojë kontrollet. Chavez pret që të fillojë
dhe një kavanoz të madh me kara- mbajtjen në frigorifer nga testimin e komponimeve aktuale në
mele të lirë. Në janar, Chavez dhe mjekët - të gjitha këto e fillim të prillit. Njëkohësisht ai ka
Debbie Hong, një nga studentet e kufizojnë përdorimin e marrë një molekulë të kuruar për
doktoratës që punon në laboratorin tij. Nuk është idealja. Por të parë proteinën-penguese nga një
e tij, po lexonin për koronavirusin është mjaft e mirë si fillim kompani kërkimore në Shanghai e
si të gjithë të tjerët. Kur gjenomi i tij quajtur ËuXi AppTec Co. Theme-
u postua në një uebfaqe të shëndetit përpjekur të qëndroj i heshtur. luesi i saj është një mik i Ho-së i
publik, ata e shkarkuan sekuencën, OK, thjesht do ta zbuloj.” Një prej doktoruar në kimi në Columbia.
gjetën gjenin proteazë dhe paguan problemeve me ilaçet shqyrtuese Të mos kishte qenë Ho, molekula
një kompani të biologjisë rreth 80 kundër më shumë se një prote- do të ishte ende në Kinë. Mund të
dollarë për ta sintetizuar atë. Men- azë virale në të njëjtën kohë, është duhen tre deri në gjashtë muaj që
jëherë pas kësaj, ata morën një tele- vështirësia për të thënë cili ilaçe Chavez të zbulojë komponimin
fonatë nga Ho. “Ho bëri një skuadër,” bllokon cilën proteaza. Chavez e e duhur për të bllokuar proteazat
thotë Chavez. Ai shtoi Stephen Goff, zgjidhi këtë problem duke krijuar e koronavirusit. Më pas Ho do ta
nga Columbia në përpjekjet e tij kër- ato që ai i quan etiketat e emrave lidhë atë me kimistë të cilët, në disa
kimore. Kështë Chavez, Hong, dhe për secilën prej qelizave. “Vendos muaj, do të rrisin fuqinë e kom-
disa të tjerë u bënë bashkë në labo- secilën prej etiketave të emrave dhe ponimeve nga 100%, ndoshta deri
rator. Ho ishte i impresionuar se sa shikoj se çfarë bën, Bobi e çfarë në 1.000%. “Ne e dimë se kjo mund
shpejt po i kontrollonin molekulat Xhoni”- dhe nëse shoh se proteaza të bëhet,” thotë Ho. Është një hap i
që mund të pengojnë të gjitha llojet rëndësishëm, ndonëse herët në kri-
e enzimave proteazë të koronavirusit. jimin e një ilaçi që do të ndalonte
“Ai dëshiron të ecim përpara sa më jo vetëm një proteazë virale por
shpejt që të jetë e mundur,” thotë proteazat e shumë koronaviruseve.
Chavez. Chavez fillon të shpjegojë Tani të gjithë e dimë, për këtë janë
metodën e tij. “Unë e kam prezan- ata atje.
tuar këtë vetëm një herë. Unë jam
BusinessWeek

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 53

ANALIZA

Të këqijat nuk vijnë vetëm për keq!

DOSTI BANUSHI

Leksionet që na ka dhënë deri më tani pandemia e koronavirusit

Pandemia e koronavirus Nëse pranojmë që mbi të gjitha koronavirusi po sfidon
ka infektuar mbi 500 aftësitë tona për të menaxhuar dhe menduar, pranojmë
mijë veta dhe ka vrarë atëherë që gjithçka po ndodh është një sprovë politike.
23mijë persona (statistikat azhur- Politika, si njësi veprimtarish menaxheriale, është nën
nuar për herë të fundit më 26 mars, sulmin e këtij virusi më shumë se çdo gjë tjetër
20:39) në mbarë botën. Papritmas,
tymi industrial që mbulonte rru- shkak të kapaciteteve të vogla që por vetëm duke mirë-menaxhuar
zullin, është zëvendësuar nga një ne zotërojmë, do të na duhet më sistemin e përndjekjes së infektimit
mjegull e parehatshme pasigurie. shumë kohë për të rikuperuar hum- dhe thyerjen e zinxhirit përçues.
Askush s’di asgjë: as nga erdhi ky bjet e shkaktuara nga COVID-19. Kjo pra, është një krizë që nuk e
virus, e as nga do shkojë; as sa do Ama, deri më tani, si shtetet e vo- zgjidh fuqia, por zgjuarsia.
zgjasë, e as a mund të mbarojë. Ver- gla, ashtu edhe ato të mëdha janë
bëruar nga pasiguria, njerëzimi bëri prekur njësoj nga virusi. Shtete me E nëse pranojmë që mbi të
lëvizjen më të sigurtë: U fsheh! Të ekonomi dhe sisteme shëndetësore gjitha koronavirus po sfidon af-
izoluar në shtëpi, të gjithë ndjekin superiore, sikurse SHBA apo Italia tësitë tona për të menaxhuar dhe
virusin teksa gërryen themelet so- e veriut, po vuajnë njësoj me shtetet menduar, pranojmë atëherë që
cio-politike të ndërtuara deri më si Irani. Kjo do të thotë se koronavi- gjithçka po ndodh është një sprovë
tani. I intervistuar nga Chris An- rusi, më shumë sesa me ekonominë politike. Politika, si njësi veprimtar-
derson, drejtuesi i TED, filantropi apo shëndetësinë, ka të bëjë me ish menaxheriale që synon realizim
Bill Gates, edhe pse me tone opti- menaxhimin. Vende si Korea e e objektivave të paracaktuara, është
miste, parashikoi se do të jenë ven- Jugut e mbyllën luftën me këtë virus nën sulmin e këtij virusi më shumë
det në zhvillim e sipër, sikurse Shq- pa marrë masa ekstreme izoluese, se çdo gjë tjetër.
ipëria, ato ku pasojat do të peshojnë
më shumë se kudo tjetër. Shumëkush, e sidomos ata nga
Barra do të jetë me e rëndë
në vendet si ky i joni, sepse për

54 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

ne që studiojnë shkenca politike, i luten shtetit si socialistë të devot- Koronaviurs, mes gjithë kësaj
duke lakuar vijën e hollë që ndan shëm! Kjo pasi shteti, edhe pse ka rrëmuje që ka shkaktuar, nuk ka
humorin nga e vërteta, mund të nga ata që nuk duan ta pranojnë, harruar të gjejë kohën për të prod-
thotë se ky virus është një liberal i si entitet synon të ruajë gjendjen e huar dhe ironi: Ndërkohë që për
djathtë. Vret të moshuarit, si ajo sh- mirë të gjërave. Mbrapa këtij kon- shumë vite ëndrra më e çmuar e
tresë e popullsisë që i rëndon kra- statimi nuk ngelet dhe Shqipëria, shqiptarëve ka qenë që të ikin nga
hut të punës nëpërmjet skemave të me një paketë ndihme ekonomike ky vend, ketë fillim vit, dëshira e
pensioneve dhe sigurimit shënde- të prezantuar që i vjen në ndihmë gjithsecilit ka qenë që të rikthehet.
tësor, praktika këto që të djathtët bizneseve, punonjësve dhe sh-
nuk i kanë me shumë qejf. Dhe si- tresave në nevojë. Vendi i vetëm evropian në
kurse ka ndodhur përherë në his- listën e shteteve azilkërkuese në Ev-
tori, edhe tani, përball këtij virusi E sa i përket prezantimeve, ropë (raporti i EUROSTAT e nxjerr
liberal të djathtë po vihet e majta këto kohë të vështira në Shqipëri u Shqipërinë në vendin e 11 për 2019-
dhe shteti i fuqishëm në ekonomi paraqit gjithashtu diçka që kishte ën, me 17 mijë aplikantë të rinj) po
që ajo preferon. Të gjithë shtetet, munguar prej kohësh: qetësia poli- kërkon tanimë me ngulm të riatd-
me SHBA-në në krye, që prezan- tike. Të ndarë fizikisht, por jo par- hesojë shtetasit e tij. Në një kohë që
toi para pak ditësh stimulin më të tiakisht, kreu i Shtetit Ilir Meta, Evropa ka mbyllur kufijtë dhe është
madh në historinë e saj prej 2 tril- kreu i Qeverisë Edi Rama dhe kreu e fokusuar vetëm tek shtetasit e saj,
iardë dollarësh, janë vrullur për të i opozitës Lulzim Basha, u bash- Ministrisë për Evropën dhe Punët e
ndërhyrë e shpëtuar ekonominë. Ky kuan në Këshillin e Sigurisë për t’i Jashtme i është dashur të ndryshojë
është leksioni i parë që na ka dhënë vërtetuar edhe më militantit se nda- fokusin, nga të çuarit e shqiptarëve
kjo pandemi: Edhe pse kapitalizmi sitë partiake u shërbejnë vetëm as- në Evropë, në rikthimin e tyre në
është alternativa më e mirë që sot pekteve negative të pushtetit. Për ta Shqipëri.
kemi, ndërhyrja e shtetit në eko- bërë pushtetin të vihet në funksion
nomi ngelet e domosdoshme, e pas të ndërtimit të një shtet funksional Disa marrëveshje janë arritur
kësaj krize të paktë do të jenë ata që i shërben mirëqenies së qytetarit, për të lejuar shtetasit shqiptar të
që do ta kundërshtojnë. Këto ditë, ai duhet të jetë medoemos konsen- qëndrojnë në disa vende Evropiane
edhe kapitalistët më të mëdhenj po sual. Ky është leksioni i dytë që Shq- për më shumë se 3 muaj, por shumë
ipëria mori nga COVID-19. shqiptar ende kërkojnë të rikthe-
hen, dhe shumë të tjerë kanë ngecur

Sa i përket prezantimeve, këto kohë të vështira në Shqipëri u
paraqit gjithashtu diçka që kishte munguar prej kohësh: qetësia
politike. Kreu i Shtetit Ilir Meta, kreu i Qeverisë Edi Rama dhe
kreu i opozitës Lulzim Basha, u bashkuan në Këshillin e Sigurisë

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 55

në kufijtë tokësor të vendeve fqinje. Zhvendosja e sistemit arsimor
Janë periudha si këto që i bëjnë shqiptar në platforma online, është
padyshim një zgjidhje e detyruar që i
individët të përvetësojnë mendimin ka kapur të gjithë të papërgatitur, me
se, edhe pse diku tjetër mund të Shqipërinë që lë pas për nga zhvillimi
jesh më mirë, i sigurt mund të jesh teknologjik vetëm Armeninë,
vetëm në vendin tënd, aq më tepër Taxhikistanin dhe Kirgistanin, sipas
kur ky i fundit është në paqe, e jo në raportit mbi vlerësimin e objektivave
luftë. Ndërkohë, qeverive u shërben të qëndrueshëm nga OKB
kjo kohë për të rikujtuar se burimet
njerëzore, qytetarët, janë gjëja më e zgjidhje e detyruar që i ka kapur net; dhe vështirësi të mëdha për ata
çmueshme dhe prioriteti kryesor i të gjithë të papërgatitur, me Shq- që i kanë ‘konditat teknologjike’.
një shteti. Ky është mësimi i tretë që ipërinë që lë pas për nga zhvillimi Këto vështirësi, jo vetëm që krijo-
kemi marrë nga kjo pandemi, para teknologjik vetëm Armeninë, Tax- jnë një stres ankthioz të dëmshëm,
të cilës qyte- hikistanin dhe Kirgistanin, sipas ra- por gjithashtu mund të ngjizin një
tari, qoftë ai portit mbi vlerësimin e objektivave brez profesionistësh me arsimim
i ikur e qoftë të qëndrueshëm nga OKB. të cunguar, të cilët, nëse më parë
ai i palarguar, nuk mund të konkurronin me
kishte shumë Para 3 javësh nxënësit nxir- moshatarët e tyre evropian, në të
pak vëmendje. reshin nga klasa nëse kapeshin ardhmen s’do të konkurrojnë dot
duke përdorur celularin, ndërsa sot as me brezat e mëparshëm të Shq-
I N S TAT e gjithë klasa është në celular! Një ipërisë.
raporton për transformim ky radikal i mental-
2019 se janë itetit por dhe praktikës mësimore. Të dhënat nga INSTAT tregojnë
larguar për- Dhe kjo ka krijuar vështirësi të se Shqipëria, në vitin shkollor 2018-
fundimisht pakalueshme për ata që nuk kanë 2019 kishte rreth 139,043 studentë,
nga Shqipëria mundësinë të kenë akses në inter- e në vend që ata dhe sistemi arsimor
1923.5 shtetas
për çdo muaj. Mjekët,
heronjtë e heshtur, pu-
nojnë me parimin se
parandalimi është më
i mirë se kurimi. E kjo
filozofi duhet të ndiqet
dhe nga politika, e cila
është në kohën e duhur për të kup-
tuar më në fund se largimi i shqip-
tarëve duhet të vijë vetëm si zgjed-
hje, e jo si zgjidhje. Fundja, nuk
do mend se është më mirë të pu-
nosh për të parandaluar largimin e
qytetarëve, sesa të harxhosh resurse
jetike në kohë krize për të siguruar
rikthimin e tyre në atdhe.

Sa i përket zgjidhjeve, ato janë
ose produkt i një pune të planifi-
kuar, ose imponim i kohërave të
mundimshme. Sot, zhvendosja e
sistemit arsimor shqiptar në plat-
forma online, është padyshim një

56 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

të jenë pararojë e zhvillimit inovativ, u ndalua qarkullimi i makinave, por E sa i përket komunitetit, më-
sot janë bërë pre e mungesës së tij. jo i këmbësorëve, shitësit e biçikle- suam se njerëzit e suksesshëm dhe
Kuptohet që inovacioni shkon përtej tave raportonin se u ishte dyfishuar heronjtë e shoqërisë nuk qenkan
arsimimit; ai është një mjet i domos- kërkesa. Trafiku dhe tymnaja në vetëm të kamurit që shëtisin me
doshëm që vendet e zgjuara kanë në Tiranë, aq sa është çështje urbanis- makina më të shtrenjta se shtëpia
dispozicion për të luftuar çdo sfidë. tike, aq është dhe çështje mentaliteti. nëpër rrugët e bllokut. Heronjtë nuk
Por leksioni i katërt që na jep ky vi- Këto ditë kemi mësuar se disa dis- qenkan ata që i shohim me kokën
rus, është që arsimi, sot dhe në çdo tanca janë të përshkueshme dhe me lartë, nga poshtë, por ata që i hasim
kohë, duhet të jetë prioritet. Arsimi këmbë, apo më mirë akoma, dhe me çdo ditë nëpër lagje: Doktorët, infer-
i shërben dy kohëve, të tashmes dhe biçikletë. mierët, shoferët, mësuesit, shitësit,
të ardhmes; pra ai duhet të jetë zgjid- tregtarët. Koronavirusi, ashtu si-
hja dhe jo problemi. Kur lokalet u mbyllën, u mbush- kurse tërmeti, na ka mësuar që secili
ën parqet, dhe mësuam se muhabeti individ ka një rol të rëndësishëm në
Për t’u larguar nga politikat e cilësor mund të bëhet dhe në natyrë! shoqëri, e nuk duhet parë askush me
mendjes dhe afruar atyre të zemrës, Në përgjithësi, ky ndryshim drastik adhurim, e askush me përçmim. Të
duhet thënë gjithashtu se ardhja e i jetesës, bashkë me ajrin e pastër gjithë janë thelbësor!
koronavirusit në Shqipëri na ka bërë në Tiranë, na riktheu mendimin se
të përqafojmë disa gjëra që kishim fundja, disa gjëra i kemi ne vet në Në fund, sfida që na pruri CO-
harruar t’i dashuronim. dorë, për të krijuar një komunitet VID-19 në Shqipëri na ka mësuar
më të shëndetshëm dhe më të pastër. se shumëçka ka të bëjë me politikë-
Në ditët e para të kësaj sfide, kur bërjen. Edukimi politik në këtë
periudhë ka filtruar në mendjen
Mësuam se njerëzit e suksesshëm dhe heronjtë e tonë të vërtetën e vjetër se politika
shoqërisë nuk qenkan vetëm të kamurit. Heronjtë nuk është fjalë, por është veprim.
janë ata që i hasim çdo ditë nëpër lagje: Doktorët, Masat e ndërmarra për ndalimin
infermierët, shoferët, mësuesit, shitësit, tregtarët. e përhapjes së virusit, rregullimi i
Koronavirusi, ashtu sikurse tërmeti, na ka mësuar që tregjeve për të siguruar vazhdimësi-
secili individ ka një rol të rëndësishëm! në e furnizimit, fortësimi i linjave të
internetit, vazhdimi i procesit mësi-
mor në platformat online, paketa
financiare drejtuar të prekurve nga
sfida koronavirus, thirrja e vullne-
tarëve për të ndihmuar stafin mjekë-
sor, dërgesat e pensioneve nëpër
shtëpitë e të moshuarve, bashkë
me përkujdesjen ndaj atyre që janë
të vetmuar, e të gjitha të tjerat janë
politika. Diferencën midis politika-
ve nuk e bëjnë fjalët por mendimi.
Një mendim i mirë sjell një politikë
të mirë, dhe një mendim i keq sjell
një politikë të keqe. Kështu, duhet
bërë çmos që të blindohen që tani
përpjekjet për krijimin e një sistemi
më të mirë politikë-bërjeje në Shq-
ipërinë e post-koronaviurs. Kështu
tregohet se mësimet që kjo e keqe
na dha, janë mësuar. Të këqijat nuk
vijnë vetëm për keq!

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 57

ANALIZA

Në botën e sotme,
mënyra se si jetojmë
e bën jo vetëm më të
vështirë përmbajtjen,
përkundrazi siguron
kushte të përsosura që
koronavirusi, një nga
shtatë koronaviruset e
njohura për infektimin
e njerëzve, të përhapet
në mënyrë agresive. Ne
jetojmë aq afër se kurrë
më parë në historinë
njerëzore

Me qytete të izoluar, Pandemitë janë të tmerrshme,
rrugë të shkretëtu- por ndikojnë edhe për mirë
ara dhe shumicën
dërmuese të dyqaneve të mbyllura, PETER FRANKOPAN*
Covid-19 tashmë na e ka ndryshuar
mënyrën e jetesës. Ndërsa ka disa Heshtja është diçka e mirë kur e zgjedh; por është torturë kur nuk e do
rezultate pozitive - ulja dramatike e
zhurmës në rrugë dhe e ndotjes, në ruese që na kërcënon të gjithëve. Jo më min e simptomave dhe përhapjen e
vend të aeroplanëve në qiell dëgjojmë kot mjekët dhe praktikuesit mjekësorë epidemive - përfshirë “Kollën e Perin-
duke kënduar zogjtë - fakti që jemi i kanë kushtuar vëmendje të madhe tusit” që shkakton infeksion të traktit
zhytur në heshtje gjithashtu është i identifikimit të sëmundjeve infektive të sipërm respirator. Ata që shkruanin
tmerrshëm. Heshtja është diçka e mirë për mijëvjeçarë. Shkrimet që i atribuo- më pas e kuptuan se sa e vështirë ishte
kur e zgjedh; por është torturë kur nuk hen Hipokratit, për shembull, pothu- të përmbahej epidemia, dhe për këtë
e do. Kështu po jetojmë këtë kohë që ajse dy mijë e pesëqind vjet më parë, arsye u përpoqën të kuptojnë nga vinin
duket ogurzezë dhe e pashembullt. përqendrohen gjerësisht në vlerësi- sëmundjet infektive dhe si të parand-
Të detyruar
Sigurisht, kjo është mënyra se si *Autori është profesor i historisë botërore në Universitetin e Oksfordit
duhet të përballim epideminë shkatër-

58 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

Sidoqoftë, ndërsa krahasimi i Covid-19 me shpërthime
të tjera në të kaluarën mund të jetë i dobishëm në disa
mënyra, ai gjithashtu mund të mos vlejë për supozime të
ngjashme. Për shembull, janë bërë shumë krahasime me
gripin spanjoll të 1918-19, i cili erdhi në tre valë

alonin përhapjen. Edhe në të qyteteve Çadit, ku qiratë mujore rivalizojnë ato
kaluarën e largët, autoritetet e është rritur në të Londrës dhe Nju Jorkut. Mënyra
kishin kuptuar se mënyra më e mënyrë dramatike në 30 vitet e fundit, se si ne jemi të ndërlidhur me rrugë,
rëndësishme për të ndaluar daljen e veçanërisht në Azi, por edhe në konti- hekurudha dhe linja ajrore bën që
epidemive nga kontrolli ishte ndalimi i nentet e tjera. Në Afrikë, tre dekadat e
njerëzve që lëviznin dhe përhapnin së- ardhshme parashikohet të shohim një njerëzit dhe mallrat, dhe për të
mundjen. Në botën e sotme, mënyra rritje nga rreth 40 përqind e popullsisë njëjtën arsye edhe patogjenët, të
se si jetojmë e bën jo vetëm më të që jeton në qendra urbane në gati 60 lëvizin nëpër botë më shpejt sesa
vështirë përmbajtjen, përkundrazi përqind. Sot jo vetëm që më shumë kurrë më parë. Pothuajse çdo qytet
siguron kushte të përsosura që koro- prej nesh jetojnë në qytete, por ne je- në planet mund të arrihet në më
navirusi, një nga shtatë koronaviruset tojmë më afër njëri-tjetrit në hapësira pak se 24 orë, ose të paktën kështu
e njohura për infektimin e njerëzve, siç më të ngushta nga barakat në Rio, në ishte deri kur linjat ajrore bllokuan
janë Sindromi i Rendit Akut të Rëndë banesat në Mumbai dhe në aparta- 80 përqind ose më shumë të kapac-
(Sars) dhe Sindromi i Frymëmarrjes mentet në N›Djamena, kryeqyteti i itetit të tyre.
së Lindjes së Mesme (Mers), të përha- Gjetja e shpëtimit
pet në mënyrë agresive. Ne jetojmë
aq afër se kurrë më parë në historinë Në të kaluarën, ata që shpëto-
njerëzore. Numri dhe madhësia e nin pas shpërthimit të sëmundjeve
infektive që vrisnin me mijëra ishin
fatlumë. Xu Shuëei që kishte mbetur
jetim në moshën 11 vjeç, në fund të
shekullit të 11-të në dinastinë Song në
Kinë vendosi të studiojë një ilaç për
të ndihmuar të tjerët të shmangin të
njëjtin fat. Ai u njoh si “mjeku hyjnor”
me aftësinë e tij për të shpëtuar më
shumë se tre të katërtat e pacientëve
duke kuptuar se nga ata vuanin. Kjo
pasi nëna e tij kishte vdekur nga një
sëmundje infektive. Shumë të tjerë iu

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 59

drejtuan hyjnores në kohë krize. Në Vlerësimi i Covid-19 është i vështirë sepse ka shumë
Evropë, kjo përfshinte falënderimin e gjëra që nuk dihen ende. Edhe pse gjenomi u deshifrua
Shën Sebastianit ose të tjerëve, siç ishte shumë shpejt dhe testimet e shumë vaksinave janë në
edhe perendia me emrin e duhur, e zhvillim e sipër, të vlerësosh se kur koronavirusi mund
njohur si Shën Corona. Në Azinë e të ndalet, është ende e pamundur
Jugut, tekste si Sadhanamala këshillo-
nin bërjen e flijimeve për Parnasavari, gjithë botën janë jashtëzakonisht më vitit 1957, gjithçka përmbyti shërbimet
një hyjni Budist i njohur si shëruesi të mira sesa një shekull më parë, dhe shëndetësore. Siç e thoshte një mjek në
nga sëmundjet epidemike. Gjatë gjithashtu edhe nivelet e ushqyerjes, atë kohë, u tha se duhej të merreshin
Murtajës së Zezë, e cila goditi rëndë të cilat atëherë kanë luajtur një rol në vendime të vështira se kë të trajtonin,
Lindjen e Mesme, manualet arabe shkallët e larta të vdekshmërisë që duke kërkuar që përparësi t’u jepet
rekomanduan recitimin e vargjeve morën miliona jetë. Po ashtu është do- atyre “që vuajnë nga sëmundje të zem-
që lidhen me jetën e Muhamedit 11 methënëse hulumtimi më i fundit që rës, diabeti dhe sëmundjet e tjera kro-
herë, si një mënyrë për të shmangur tregon se pjesa më e madhe e vdekjeve nike”. Kishte edhe ngjashmëri të tjera
sëmundjen. Disa të krishterë në Ev- kanë ardhur ose nga një kombinim i gjithashtu, si për shembull diskutimet
ropë rreth të njëjtën kohë marshonin infeksionit viral me infeksion bakte- nëse ishte më e rëndësishme të shpë-
të zbathur ndërsa rrihnin veten për të rial, ose nga komplikimet të tjera. Një tonin jetë apo të mbronin ekonominë.
treguar hidhërim për mëkatet e tyre, paralele më e dobishme mund të bëhet Efekti në jetën publike ishte shumë i
dhe njëkohësisht duke kërkuar faljen me sëmundjet virale që u përhapen në madh. Sëmundja u përhap aq shpejt
dhe mbrojtjen e Zotit. Epidemitë, pan- të gjithë botën në fund të viteve 50 dhe sa rreth gjysma e të gjithë nxënësve
demitë dhe përhapja e sëmundjeve pastaj përsëri dhjetë vjet më vonë. Me të shkollës u vlerësua se ishin prekur.
infektive nëpër kontinente, ashtu si fjalë të tjera, ata mbi moshën 70 vjeç, Punëtorët shëndetësorë vuajtën nga
sot, kanë qenë pjesë e përhershme e të cilëve u këshillohet të izolohen, ekspozimi. Një e treta e infermierëve
historisë njerëzore dhe asaj natyrore kanë parë edhe pandemi të tjera mad- në spitale mungonte gjatë kulmit të
gjithashtu. Ndërveprimi midis kaf- hore në jetën e tyre. Në dimrin e vitit shpërthimit në shtator dhe tetor. Më
shëve shkakton kalime të rregullta të 1957-58 rreth nëntë milion njerëz në shumë se një milion njerëz vdiqën në
viruseve, të cilat shkaktojnë më pas ep- Britani u prekën nga virusi H2N2 që të gjithë botën, përfshirë 14,000 në
idemi tek njerëzit të tilla si gripi i derrit buronte nga një virus i influencës A të Britani. Interesante ka qenë gjithashtu
dhe gripi i shpendëve dhe gjithashtu shpendëve. Edhe atëherë, si tani, au- se edhe atëherë ka patur ndryshime
edhe Covid-19, që sic thonë studi- toritetet u treguan të ngadaltë për t’iu shumë të mëdha midis niveleve të
uesit, proteinat që përdor ky virus për përgjigjur përhapjes në kontinentet. vdekshmërisë në vende të ndryshme -
të pushtuar qelizave njerëzore, vijnë Kur u përfshi Britania, që në verën e ashtu si po ndodh edhe sot në Evropë,
nga përzgjedhja natyrore dhe ritmet
biologjike të evolucionit.
Krahasimet edhe vlejnë edhe jo

Sidoqoftë, ndërsa krahasimi i
Covid-19 me shpërthime të tjera në
të kaluarën mund të jetë i dobishëm
në disa mënyra, ai gjithashtu mund të
mos vlejë për supozime të ngjashme.
Për shembull, janë bërë shumë kra-
hasime me gripin spanjoll të 1918-19,
i cili erdhi në tre valë, me shpërth-
imin e dytë në vjeshtën e 1918 që qe
më vdekjeprurëse se e para. Ajo që
ne po shohim sot, megjithatë, nuk
është e njëjtë. Kushtet e higjenës në

60 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

ku ka dallime të mprehta midis asaj që post-traumatik në ushtarët e ekspo- e njohur si “Njëzetat e Zhurmshme”,
po ndodh në Itali, Britani dhe Gjer- zuar ndaj ngjarjeve shumë stresuese, të një kohë e kënaqësisë, e dekadencës
mani. Fakti që bota ka parë pandemitë frikshme ose shqetësuese. Në mënyrë dhe madje e çlirimit të hershëm sek-
përgjatë historisë dhe në të kaluarën të pashmangshme, mjekët heroikë, sual. Në mënyrë të dukshme përfituan
e afët duhet të na japë ngushëllim. Të infermierët dhe stafi mbështetës që edhe gratë, të cilat fillimisht fituan të
gjitha sëmundjet, përhapja dhe efek- luftojnë ditë-natë, nëpër spitale, do të drejtën e votës në perandorinë Ruse
tet e tyre janë të ndryshme, por ata përjetojnë pikërisht këto ndjenja. Kjo pas një proteste në 8 Mars 1917, kjo
kanë një fund. Ata mund të largohen mund të sjellë përkeqësim nga frika është arsyeja pse Dita Ndërkombëtare
për shkaqe klimatike, si në Filadelfia për sigurinë e tyre, nga numri i rasteve e Grave festohet tani në atë datë çdo
në 1793, kur shpërthimi i etheve të që mund të kemi - së bashku me para- vit. Sidoqoftë, euforia nuk qe e njëtra-
verdha mori fund me ftohjen e motit shikimet e asaj që na pret në javët e ar- jtshme. Lehtësimi dhe kapërcimi i sfi-
që vrau mushkonjat që bartnin atë së- dhshme. Natyrisht, nuk janë vetëm ata dave u manipulua me thirrjet agresive
mundje akute hemorragjike. Vlerësi- në vijën e parë që punojnë mes stresit, për rilindje, përtëritje dhe hakmarrje.
mi i Covid-19 është i vështirë sepse por edhe familjet dhe miqtë e tyre. Vitet 1920 pas prarimit të “The Great
ka shumë gjëra që nuk dihen ende. Vetë-izolimi dhe periudhat e zgjatura Gatsby”, fustaneve të hapur dhe vetu-
Edhe pse gjenomi u deshifrua shumë me ndërveprim të kufizuar shoqëror rat Model T, kishin dhe anën tjetër të
shpejt dhe testimet e shumë vaksinave janë sfida për të gjithë ne, pasi duhet të medaljes: ngritja e liderëve populistë
janë në zhvillim e sipër, të vlerësosh mësohemi si të hamë, të jetojmë dhe të në Itali, Gjermani, Rusi e gjetkë që
se kur koronavirusi mund të ndalet, sillemi në mënyra të ndryshme ngase mahnitën ndjekësit e tyre me thirrjet
është ende e pamundur. Ndërsa vi- kemi bërë deri më tani. e tyre për t’i bërë vendet e tyre përsëri
rusi po tregon mutacione në mënyrë Shpresa për më mirë të mëdha. Kjo me siguri duket se është
agresive, gjithashtu nuk është e qartë tendenca më e rëndësishme që ka të
se si do të jetë në të ardhmen. Mbi të Pas lotëve nuk është për t’u ngjarë të pasojë pasi Covid-19. Para se
gjitha duhet vlerësuar fakti i atyre që habitur që shpesh na ndjek eufo- të fillonte, forcat të fuqishme në pothu-
e përballojnë ndonëse e kanë virusin, ria. Kur shkatërrimet e Murtajës së ajse çdo vend po e shtynin botën e glo-
pra se kush është asimptomatik - do- Zezë kaluan, modelet e shpenzimeve balizuar në drejtime të ndryshme. Në
methënë, sa njerëz që nuk kanë simp- ndryshuan në mënyrë dramatike, me botën me modelin “Amerika e para”,
toma po e përhapin patogjenin. Kjo kërkesën për mallra luksoze (dhe jo shtetet gjithnjë e më shumë po e shi-
është një arsye pse puna e studiuesve vetëm nga të pasurit). Siç kanë treguar hnin njëri-tjetrin si konkurrentë. Kjo
në Universitetin e Oksfordit (ndër studimet e fundit mbi mbetjet skel- tendencë mund të përshpejtohet si re-
të tjerë) në zhvillimin e testeve për të etore në Londër, dietat u përmirësuan zultat i pandemisë. Por ekziston edhe
kontrolluar njerëzit nëse janë prekur pasi njerëzit shpenzuan më shumë mundësia e kundërt që vështirësitë
është kaq thelbësore për hartimin e për ushqim, me sa duket si një refle- me të cilat po ndeshim të gjithë të na
politikave rreth distancimit social. Të ktim i dëshirës së tyre për të shijuar të kthejnë në një bashkësi globale më të
gjitha këto ndryshore e vështirësojnë mirat e kësaj jete - në vend që të kurs- dhembshur, që pranon se nevojitet
matjen e ndikimit dhe pasojave të Co- enin për një ditë që mbase nuk i zinte një bashkëpunim edhe më i ngushtë.
vid-19. Ata do të varen nga kursi dhe kurrë. Diçka e ngjashme ndodhi pas Nëse kjo ndodh, një përfitues direkt
kohëzgjatja e epidemisë. përfundimit të Luftës së Parë Botërore do të jetë klima: në fund të fundit,
Të traumatizuar dhe sapo Gripi Spanjoll kishte kaluar mushkëritë e botës tashmë po marrin
përfundimisht. Dekada që pasoi u bë frymë më lehtë falë rënies së prod-
Duhet thënë se, pandemitë, ashtu himit industrial. Kush thotë që kjo
si lufta, prodhojnë trauma të thella në pandemi nuk ofron një pikë kthese në
shoqëri. Humbja e jetëve, prishja e ën- historinë botërore? Pavarësisht numrit
drrave, ulja e ambicieve dhe shkatër- të lartë të pesimistëve që parashikojnë
rimi i familjeve e bëjnë pandeminë rënie dhe errësirë, kemi një rreze dielli
të ngjashme me luftën. Përparime të dhe shprese në këtë kohë që është e
mëdha janë bërë vitet e fundit për të vështirë dhe e paparë.
kuptuar më mirë çrregullimin e stresit
The Time/AD

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 61

LËNDËT E PARA

Alumini, në nivelin më të ulët në 4 vite

niveli më i ulët që nga prilli i vitit 2016. Analistët shpre-
hen se, suficiti në tregun e aluminit do të jetë shumë
më i lartë se parashikimet. Edhe tregu i metaleve po
gjendet nën presion, pasi Presidenti amerikan, Don-
ald Trump, njoftoi shtyrjen e karantinës deri në fund
të prillit. “Nuk e dimë se sa do të jetë dëmi në kërkesën
për alumin dhe sa gjatë do të zgjasë karantina”, shpre-
het analisti i Julius Baer, Carsten Menke. Shitja e au-
tomjeteve në Kinë, që është tregu më i madh në botë i
makinave, ra ndjeshëm në shkurt, pasi konsumatorët
qëndruan në shtëpi. Në këtë situatë, prodhuesit e maki-
nave kanë ndaluar prodhimin, sidomos në Europë dhe

Ç SHBA. Rënia e çmimeve të aluminit për shkak të ndi-
mimet e aluminit kanë prekur nivelin më kimit të pandemisë në kërkesë, nuk ka gjasa të bindë
të ulët në katër vitet e fundit, për shkak të prodhuesit të ulin menjëherë prodhimin. Metalet in-
shqetësimeve se shtyrja e karantinës në të gjithë botën, dustriale po gjenden nën presion edhe për shkak të
për shkak të koronavirusit, do ta fusë botën në një rece- forcimit të dollarit amerikan, që i bën më të shtren-
sion të ashpër. Bençmarku i aluminit në bursën e meta- jta mallrat e denominuara në monedhën e gjelbër për
leve në Londër e mbylli marsin në 1,528 dollarë për ton, zotëruesit e monedhave të tjera.

Marrëveshja për të balancuar tregun e naftës, e largët

Arabia Saudite deklaroi se nuk është në bisedime tri i Energjisë, Aleksandër Novak e mbështesin bashkë-
me Rusinë për të balancuar tregun e naftës, pa- punimin me OPEC, ndërsa Igor Sechin, shefi i kompanisë
varësisht presionit të Uashingtonit për të ndaluar rënien shtetërore Rosneft, e ka kritikuar marrëveshjen për uljen
e çmimeve, në një kohë që pandemia e koronavirusit ka e prodhimit, pasi i bën firmat ruse më pak konkurruese
izoluar botën. Marrëveshja trevjeçare mes Organizatës së ndaj atyre amerikane. Ndërsa Presidenti, Vladimir Putin,
Vendeve Eksportuese të Naftës dhe prodhuesve të tjerë, nuk ka reaguar që kur dështoi marrëveshja me OPEC.
me në krye Rusinë, mori fund në fillim të marsit, pasi Në anën tjetër, ideja që Uashingtoni të bashkëpunojë me
Moska refuzoi planin e Rihadit për të reduktuar më tej OPEC gjithmonë është vlerësuar si e pamundur, jo vetëm
prodhimin. Pas këtij dështimi, Arabia Saudite njoftoi se për shkak të ligjit antitrust në SHBA, por edhe për fak-
do të rrisë prodhimin në nivele rekord. Por, rritja e prod- tin se, shpesh herë Presidenti Donald Trump ka shprehur
himit përkon me rënien drastike të kërkesës pasi shumë zemërim ndaj kartelit, që përpiqet të rrisë çmimet.
vende në mbarë botën kanë futur në karantinë popujt e
tyre. Kjo bëri që nafta Brent e Londrës të prekë nivelin më
të ulët në 17 vite, në fund të marsit. “Nuk ka pasur asnjë
kontakt mes ministrave të energjisë të Arabisë Saudite
dhe Rusisë, për të balancuar tregun”, deklaroi një zyrtar
nga Rihadi. Komentet erdhën menjëherë pasi një zyrtar
rus u shpreh se, një numër më i madh vendesh duhet të
bashkëpunojnë me OPEC dhe Rusinë, duke ju referuar
këtu indirekt Amerikës, prodhuesi më i madh i naftës
në botë dhe që asnjëherë nuk e ka ulur prodhimin. Zyr-
tarët dhe ekzekutivët e kompanive të naftës në Rusi kanë
qënë të ndarë mbi nevojën e uljes së prodhimit. Minis-

62 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

Ari realizon javën më të mirë që nga viti 2008

Në javën e fundit të marsit, ari realizoi fitmet muajin mars në 1,625.16 dollarë për onz, në një kohë
më të mëdha javore që nga viti 2008, pasi që tregjet e aksioneve kanë realizuar humbje të konsid-
dëmi ekonomik nga përhapja e koronavirusit ka rritur erueshme. Vetëm gjatë javës së fundit të marsit, metali i
oreksin e investitorëve për asete me risk. Edhe platini verdhë fitoi 8% të vlerës, i mbështetur edhe nga rritja e
me paladiumin realizuan fitimet më të mëdha javore aplikimeve për përfitimin e asistencës së papunësisë në
në histori, për shkak të shqetësimeve për mbylljen e SHBA dhe nga vendimi i Rezervës Federale për të ofru-
prodhuesve kryesorë në Afrikën e Jugut. Ari e mbylli ar stimuj të paprecedentë për ekonominë. Gjithashtu,
presidenti amerikan Donald Trump, firmosi paketën
e stimujve prej 2.2 trilionë dollarë, për të parandaluar
dëmin ekonomik nga koronavirusi. Investitorët në tre-
gun e arit janë të fokusuar edhe në krahun e furnizimit
fizik të tregut, pasi mbyllja e shumë vendeve si pasojë
e Covid-19 ka çrregulluar zinxhirin e furnizimit. Treg-
tarët e arit fizik janë përpjekur të plotësojnë kërkesën
në rritje për asete të sigurta, sidomos në Singapor, pasi
pandemia po shkatërron zinxhirët globalë të furnizim-
it. Ndërkohë, paladiumi e mbylli marsin në 2,255.81
dollarë për onz dhe platini në 740.47 dollarë për onz.
Fitimet e platinit prej 21% ishin një rekord historik.

Mbyllen rafineritë e naftës, Covid-19 shkatërron kërkesën
Mbyllja e rafinerive të naftës po përhapet me
shpejtësi në të gjithë botën, ashtu sikurse edhe Shumë rafineri kanë ulur prodhimin, duke përfshirë
koronavirusi, në përgjigje të rënies së kërkesës. Kompa- edhe kompanitë në zonën e Los Angeles. Për tu rikthyer
nia italiane, API deklaroi se do të mbyllë përkohësisht sërish në Europë, disa rafineri në Britaninë e Madhe
operacionet në rafinerinë e Ankonas, që ka një kapacitet dhe Gjermani kanë zvogëluar prodhimin, ndërsa treg-
prej 85,000 fuçi në ditë. Edhe në Indi, rafineritë më të tarët presin që shumë kompanitë do të bëjnë të njëjtën
mëdha në vend, Indian Oil Corp dhe Mangalore Refin- gjë, për shkak se Covid-19 ka shkatërruar kërkesën për
ery and Petrochemicals deklaruan “force majeure” dhe naftë. Njësia franceze e ExxonMobil njoftoi se do ti për-
janë në proces të mbylljes të të gjitha operacioneve. Kërk- shtatet kushteve të rënies së kërkesës. Në këtë situatë,
sa globale për karburant parashikohet të bjerë me rreth kërkesa për naftë në të gjithë botën parashikohet të bjerë
20%, në tremujorin e dytë të këtij viti, për shkak të pan- me 18.7 milionë fuçi në ditë, gjatë prillit, pas rënies me
demisë që ka ndaluar thuajse të gjithë fluturimet ajrore 10.5 milionë fuçi në mars.
dhe ka detyruar qeveritë të fusin në karantinë popujt e
tyre. Rënia e kërkesës për produktet e naftës dhe vendimi
i Arabisë Saudite dhe Rusisë për të rritur prodhimit, pas
dështimit të marrëveshjes për të ulur furnizimin, ka shtu-
ar presionin mbi çmimet e naftës. Gjithashtu, edhe kom-
pania spanjolle, Repsol do të mbyllë rreth 10% të rafin-
erive. Në Azi, ku përpunohet rreth 1/3 e naftës në botë,
kapaciteti i rafinerive është ulur me rreth 40%. Në Japoni,
Korenë e Jugut dhe Tajlandë rafineritë po punojnë me ka-
pacitet të reduktuar dhe pritet të ulin më tej prodhimin,
edhe për faktin se po afron sezoni i mirëmbajtjes. Edhe
në Shtetet e Bashkuara të Amerikës është e njëjta situatë.

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 63



HISTORI

Si fitoi Shqipëria me malarien!

KRESHNIK KUÇAJ

Roli i institute “Rockefeller” Përpjekjet e para dhe një eksperiment në
Ultësirën Perëndimore.

Ultësira Perëndimore e Më 1929 u çelën stacione e para antimalarike, në
Shqipërisë përgjatë detit Tiranë dhe Durrës. Në vitin 1930 u krijua edhe stacioni
Adriatik ka qenë gjith- i Elbasanit, në 1932 stacioni i Shkodrës e në fund u
një një zonë endemike për malar- vendos çelja e stacioneve në Berat dhe Vlorë
jen. Kjo sëmundje ka qenë një ndër
shkaktarat kryesore të vdekjes në shme e realizuar në vitin 1917 ku ko- qeveria shqiptare në bashkëpunim
Shqipëri për shekuj me radhë. manda diskutonte atë që duhej bërë me institutin Rockefeller ngriti atë që
Një nga arsyet pse shqiptarët je- për të rregulluar ujërat dhe si rrjed- u emërtua Laboratori i Ujnave që dre-
tonin më së shumti në male dhe jo hojë për të luftuar edhe foletë e mush- jtohej nga një inxhinier shëndetësor
në zonën e ultësirës ishte pikërisht konjave që shkaktonin sëmundjen e shqiptar. Me krijimin e Drejtorisë së
edhe malarja. Mungesa e statistikave malarjes. Përgjithshme të Shëndetësisë u për-
deri në fundin e viteve ’20 e bën të poq që të bëhej dhënia e ilaçeve për
pamundur që të jepen shifra reale të Për këtë qëllim, evidentohet në popullatën, duke e kuruar kryesisht
vdekjeve që shkaktoheshin nga së- artikull, përdoreshin jo vetëm ush- me lëndën që emërtohej kininë. Për
mundja që vinte nga pickimi i mush- tarët dhe popullata por edhe ata që të pasur masa nuk mjaftonte vetëm
konjave. Megjithatë, janë të shumta ishin rob lufte, kryesisht rusë. Të kurimi por duheshin masa profilak-
dëshmitë që jepen në libra e në arti- njëjtën praktikë ndoqën edhe italia- tike, që nënkuptohet se duhej luftuar
kuj gazetash që evidentojnë peshën nët që kishin në administrim pjesën dhe shfarosur agjenti i përhapjes së
që kishte në vdekshmërinë e popul- jugore të vendit dhe që ishin përqen- sëmundjes që ishte mushkonja. Për
latës kjo sëmundje. druar në Vlorë. Gjatë qendrimit të të shtuar mjetet e nevojshme për
tyre në Shqipëri, ata hasën shumë këtë luftë, Drejtoria e Përgjithshme e
Beteja me malarien probleme dhe një numrër më i lartë Shëndetësisë ndërhyri pranë qeverisë
Përpjekjet e para për të luftuar viktimash u shkaktuan nga mush- që të kërkohej ndihma dhe bashkë-
konjat. Një përpjekje e organizuar punimi me fondacionin Rockefeller.
këtë sëmundje në rrugë masive kon- mund të thuhet se nisi në vitet ’20 kur
statohen gjatë Luftës së Parë Botërore.

Në gazetën “Posta e Shqypnisë”,
botim shqiptaro-austriak në Shkodër
përmendet një konferencë e përgjith-

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 65

Si përgjigje ndaj kërkesës së qeverisë,
fondacioni dërgoi në Shqipëri në
tetorin e vitit 1926 Doktor Hacket
që të bënte studimet paraprake mbi
përhapjen e malarjes në vendin tonë
dhe të caktonte metodat më të mira
në luftimin e saj. Në përfundim të
kësaj vizite dhe me ndërhyrjet e vazh-
dueshme të ambasadorit amerikan
dhe të një bamireseje amerikane,
fondacioni autorizoi në vitin 1927
doktorin që të themelojë një Shërbim
Antimalarik, në bashkëpunim me
Drejtorinë e Përgjithshme të Shënde-
tësisë.

Plani për ta përballuar Krahas përgatitjes së personelit shëndetësor u përgatit
Në përfundim, u pranua pro- edhe një plan inxhinierik për zhdukjen e foleve të
mushkonjave dhe një degë kërkimore për sudimin e
pozimi që gjysma e shpenzimeve të mënyrave si shumoheshin e përhapeshin ato
Shërbimit Antimalarik të mbulohej
nga qeveria shqiptare dhe gjysma Anton Ashta do të luante një rol kyç në përbal-
tjetër nga Fondacioni amerikan. Një nga mjekët shqiptarë të ljen me këtë sëmundje.
Kështu në vitin 1929 u çelën stacione
e para antimalarike, l një në Tiranë angazhuar që në fillim me fonda- Betejë në gjithë Shqipërinë
dhe 1 në Durrës. Në vitin 1930 u kri- cionin Rockefeller ishte doktor An- Referuar studimeve, në shtratin
jua edhe stacioni i Elbasanit, në 1932 ton Ashta, i lindur në Shkodër dhe
stacioni i Shkodrës e në fund u ven- i diplomuar për mjekësi në Romë. e lumit të Tiranës, gjatë verës formo-
dos çelja e stacioneve në Berat dhe Që në vitin 1922 ai u aktivizua heshin moçale të vogla. Lumi Lana
Vlorë. Programi parashikonte çeljen gjerësisht me studime e artikuj ku konsiderohej një fole e rrezikshme
e stacioneve antimalarike në çdo kërkonte zhdukjen e malarjes si një për mushkonja anofelike duke qenë
qendër prefekture për të luftuar ma- nga sëmundjet që shkaktonte më se kishte rrjedhje të ngadaltë dhe
larjen. Fondacioni Rockefeller ndër shumë vdekje në Shqipëri. Doktor formime moçalesh. Sistemi i qarkul-
të tjera dërgoi në Shqipëri një ma- Ashta kreu edhe një kurs 1 vjeçar në limit të ujit ishte primitiv dhe nuk
lariolog dhe një inxhinier special për Romë pikërisht për luftën kundër kishte aspak kontroll shëndetësor.
kanalizimin e ujërave dhe caktoi edhe malarjes për t’u rikthyer sërish në Për mbrojtjen e Tiranës nga infektimi
dy bursa të përvitshme për specializ- Shqipëri për projektin e zhdukjes malarik u vendos sistem që kontrol-
imin e mjekëve dhe inxhinierëve shq- së malarjes që do ta ndiqte deri në lonte sasinë e ujit në mënyrë që të
iptarë pranë stacionit eksperimental fund, pavarësisht ndryshimeve që mos lejohej formimi i moçaleve. Si
antimalarik të Romë. Deri në vitin ndodhën në ato vite në Shqipëri. Në rezultat, lumi thahej gjatë muajve të
1937 bursën e kishin marrë 8 mjekë të tre periudha, si në periudhën e verës që konsideroheshin si muajt më
shqiptarë;. mbretërisë, në periudhën e luftës të rrezikshëm, duke zhdukur në këtë
dhe në atë të pasluftës, doktor Ashta mënyrë foletë e rrezikshme për zhvil-
Në këtë periudhë, krahas për-
gatitjes së personelit shëndetësor u
përgatit edhe një plan inxhinierik për
zhdukjen e foleve të mushkonjave
dhe një degë kërkimore për sudimin
e mënyrave se si shumoheshin dhe
përhapeshin mushkonjat.

66 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

limin e anofeleve apo mushkonjave Suksesi më i madh u arrit një prezencë të lartë punëtoresh e
të rrezikshme. Keneta e Yzberishtit u në vitet ’50 por zhdukja e ushtarësh në Shqipëri u investuan në
tha terësisht përmes një kanali 1500 plotë erdhi në vitin 1967 luftën e armikut kryesor të shëndetit,
metra që kushtoi 10 mijë franga ari. kur autoritetet deklaruan mushkonjave. Italianët në studimin
se nuk kishte më asnjë e tyre kishin ndarë 9 zona me aktiv-
Në Durrës në vitin 1929 situata rast të shfaqur në vend itet të lartë malarik dhe parashiko-
e malarjes ishte e njohur dhe në zo- nin që të bënin punime intensive për
nën e bregdetit nuk banohej. Fushja limin e ujit. t’i bonifikuar ato e si rrjedhojë për të
e Shkozetit dhe vetë bregdeti i Dur- Edhe në Berat shkaqet e malarjes larguar foletë e mushkonjave ma-
rësit kishin natyre moçalike dhe si larike. Punimet e italianëve u zhvil-
rrjedhojë bëheshin burim mushkon- ishin të ngjashme me ato te Elbasanit. luan kryesisht në Durrës dhe Vlorë
jash. Në vitin 1932 u hap një kanal që Lumi Osum krijonte moçale. dhe parashikohej të nisnin edhe në
lidhte detin me gjolin në Porto Ro- zonën e Myzeqesë. Gjatë periudhës
mano. Në këtë kanal u instaluan por- Vlora konsiderohej si qyteti me së pushtimit, italianët njohin ecurinë
ta automatike në mënyrë që uji i detit malarik i Shqipërisë. Mushkonjat vi- e shqiptarëve së bashku me fonda-
të hynte në gjol kur niveli i detit ishte nin nga moçalishtet e mëdha që sh- cionin Rockefeller për luftën kundër
sipër atij të gjolit dhe ndalonte daljen triheshin ndërmjet qytetit dhe detit. malaries dhe vijojnë edhe më tej pro-
e ujit nga liqeni kur deti ishte i ulët. Seksioni antimalarik u kujdes disa jektin e nisur. Menjëherë pas Luftës
Kështu, mushkonjat anofelike u pak- vite që të mbushte me rërë moçalet. së dytë Botërore, do të fillonte fush-
ësuan së tepërmi në Durrës. Gropat e Deri në vitin 1937 u mbushën rreth ata për zhdukjen e malaries. Në vitin
Shkozetit dhe moçalishtet e Durrësit 50 mijë metër kub rërë në moçale dhe 1945, doktor Ashta u caktua drejtues
u drenazhuan duke u derdhur uji në u hapen më shumë se 9 mijë metra i seksionit antimalarik pranë Min-
det. Në Shkodër burimi më i rëndë- kanal. istrisë së Shëndetësisë dhe për këtë
sishëm i mushkonjave malarike ishte qëllim ai hartoi një plan të detajuar.
moçali i gjerë që shtrihej në pjesën Pushtimi italian UNRRA, programi i Kombeve të
e ulët të liqenit pranë qytetit, sipër- Një lëvizje të fuqishme për Bashkuara për rehabilitim mundësoi
faqja e të cilit në kohë vere bëhej 6 për Shqipërinë ushqime, ilaçe dhe
kilometra duke i dhënë shkas që në luftën kundër malaries ndërmorën ndihmë për luftën kundër malarjes
muajt qershor, korrik e gusht të zhvil- edhe italianët gjatë periudhës së në vitet 1945-1946. Pjesë e procesit
loheshin mushkonjat. pushtimit të vendit, 1939-1943. ishte sistemimi i ujërave në rang
Duke mësuar nga Lufta e Parë kombëtar, pastrimi i moçaleve dhe
Në Elbasan shkaktar për kri- Botërore, ku kishin njohur shumë ngritja e një sistemi shëndetësor në
jimin e foleve të mushkonjave ma- humbje, këtë herë italianët që kishin rang kombtar. Suksesi më i madh u
larike ishte lumi Shkumbin dhe arrit në vitet ’50 por zhdukja e plotë
sistemi i ujitjes në formë primitive që erdhi në vitin 1967 kur autoritetet
shkaktonte moçale kudo. Për të luftu- deklaruan se nuk kishte më asnjë
ar fenomenin u bë një investim 5 mijë rast të shfaqur në vend.
franga ari duke hapur një kanal të ri
733 metra duke përmirësuar qarkul-

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 67

HISTORI

Pak veta e kujtojnë? Bota më Gripi i Hong Kongut i 1969,
1969 ka kaluar një epidemi epidemia që kaloi pa u vënë re
shkatërruese. Quhej “Gripi
i Hong Kongut”. Nuk ishte në Mes- DANIEL SCHNEIDERMANN
jetë. Nuk ishte as në kohën e “gripit
spanjoll”, shkatërrimet e të cilit të var- Pse pandemia e koronavirusit po shndërrohet në një psikodramë globale
rosura në kujtimet tona janë rikthyer
në mënyrë periodike. Ishte në vitet në 2005, në Libération Profesor Della- nare, me buzë të nxira dhe gri. Kishte
1968-1969. Shkaktoi 40,000 të vdekur monica, tashmë i moshuar por në 1969 fëmijë të të gjitha moshave, 20, 30, 40 e
vetëm në Francë, dhe mbi një milion në të njëzetat e tij, flet për aftësinë am- më shumë. Gjithcka zgjati 10-15 ditë,
në të gjithë botën. bulatore në kujdesin intensiv. “Njerëzit dhe pastaj u qetësua. Dhe çuditërisht,
Nëse sot pak kush e kujton, kjo mbërrinin në një gjendje katastrofike. ne harruam ”. Po për shtypin e kohës
është për shkak se ai kaloi pa u vënë Ata vdiqën nga hemorragjia pulmo- cfarë shkruhej? “Vala e të ftohtit që ko-
re që në atë kohë. Ekzistonte, sigur-
isht, vetëm një kanal televiziv, ndo- Njerëzit mbërrinin në një gjendje katastrofike. Ata
nëse një vit më parë radiot periferike vdiqën nga hemorragjia pulmonare, me buzë të nxira
gëlonin me dehjen e drejtpërdrejtë. dhe gri. Kishte fëmijë të të gjitha moshave, 20, 30, 40
Kishte gazeta rajonale. Dhe gazeta e më shumë. Gjithcka zgjati 10-15 ditë, dhe pastaj u
kombëtare. Gjatë gjithë asaj epidemie, qetësua. Dhe çuditërisht, ne harruam
Le Monde do t’i kushtojë vetëm disa
artikuj të shkurtër. Mbyllja e shkollave
nëpër rajone përmendet vetëm në disa
rreshta. Duhet thënë se ekzistonte një
vaksinë, e administruar me kursim,
por që nuk i parandaloi të vdekurit.
Asnjë dalje në tv nga një ish-ministër
i shëndetësisë. Asnjë gjurmë e stig-
matizimit publik të shoferëve si armiq
publikë. Asnjë dalje nga babai i kom-
bit në TV. Asnjë ministër i brendshëm
ushtarak për të nxjerrë urdhra. Asnjë
kufizim, qoftë edhe minimal.Në një
artikull të gjatë retrospektiv të botuar

68 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

detit) në rajonin Toulouse-Pyrénées fundit, vetëm një grip i madh. Ai ka
është e sëmurë “, raporton France Soir parë të tjera epidemi, madje edhe pan-
në një artikull. Dhe më 18 dhjetor, në demi.Atëherë, pse pandemia e koro-
mes të një rritje të vdekshmërisë së navirusit po shndërrohet në një psiko-
gripit, Le Monde ka tituj “Epidemia e dramë globale duke rrënuar edhe
gripit duket se po regreson në Francë”, tregjet e aksioneve? (Vini re se kolapsi
“CPAM-i i Périgueux u desh të mb- financiar trajtohet vetë shkurtimisht
yllte zyrat e tij për shkak të sëmundjes këto ditë. Kryeministri pyetet në tele-
së stafit”, “Trenat janë anuluar për vision për sjelljet e sigurta në karanti-
mungesë të hekurudhave”, “Shkollat​​ në, e deri tek halli i pronarëve të qenve,
frekuentohen nga gjysma e mësuesve por jo për kolapsin në bursë). E para,
për shkak të gripit”, “Kancelari gjer- sigurisht sepse alarmi që vjen nga me-
man Ëilly Brandt është në shtrat, si një dia sociale vazhdohet edhe në lajme.
pjesë e mirë e Evropës Lindore”. Por edhe për shkakun se pandemia
Pse e harruam gripin e Hong është duke goditur sistemet spitalore,
Kongut? Pse kaloi pa u vënë re? viktima të dekadave me shkurtime
Sepse epidemitë nuk janë histori të buxhetore, me politikanë që bërtasin,
lavdishme. As shkrimtarët e kurriku- dhe gazetarë (pak, por ka akoma) që
lave dhe as botuesit nuk kanë ndonjë i dëgjojnë. Ajo mbështet një rebelim
interes për to. Ata i frikësojnë lexuesit. botëror kundër globalizmit. Ajo zgjon
Vetëm disa epidemiologë, për shkak të një vetëdije të mprehtë për absurdite-
profesionit, i konsiderojnë interesante, tin e një sistemi që shkatërron miliar-
hët e fundit mbuloi Francën ka shkak- por kush i dëgjon ata? da dhe hedh miliona njerëz të papunë
tuar disa epidemi gripi, veçanërisht në Mbase është ky precedent që Mi- në rrugë, thjesht nga paniku i një para-
Jug-Perëndimin”, shkruan Le Monde chel Cymes ka në mendje, kur mjeku shikimi algoritmik.
më 3 dhjetor 1969. “10 për qind e stafit më i njohur në Francë thotë se po e /Liberation
të SNCF (shërbimit kombëatr të shën-
fryjmë shumë atë që është, në fund të

Mbase është ky precedent
që Michel Cymes ka në
mendje, kur mjeku më i
njohur në Francë thotë se po
e fryjmë shumë atë që është,
në fund të fundit, vetëm një
grip i madh. Ai ka parë të
tjera epidemi, madje edhe
pandemi

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 69

SHËNDETI

Është e vështirë të gjendet Pioneri i panjohur
ndonjë ndjenjë optimizmi i larjes së duarve
gjatë pandemisë Covid-19,
por një burim inkurajimi është që uji LINDSEY FITZHARRIS*
dhe sapuni mund të jenë një mbrojtje
e fuqishme. Koronavirusi që shkak- Larja e duarve, është një zbulim relativisht i vonë në historinë e mjekësisë
ton sëmundjen është i mbështjellë me
shtresë yndyrore që tretet lehtësisht Sot, termi “refleksi Semmelweis” përdoret për t’iu
nga larja me sapun, që për pasojë e referuar tendencës së turmës për të hedhur poshtë
zhduk atë. Kjo është arsyeja pse auto- provat e reja që janë në kundërshtim me normat e
ritetet e shëndetit publik e theksojnë përcaktuara. Pandemia e fundit është një provë e re për
me aq shumë forcë rëndësinë e larjes sistemet mjekësore të botës dhe aftësisë së tyre për të
së duarve. Larja e duarve për të vrarë dhënë një përgjigje të koordinuar
mikrobet, një veprim bazë higjienik
sot, është një zbulim relativisht i vonë nga një frakturë. Shkalla e vdeksh- në maternitetin e Spitalit të Përgjith-
në historinë e mjekësisë. Në fillim të mërisë së pacientëve në spitale ishte shëm të Vjenës. Në atë kohë, ideja se
shekullit të 19-të, në spitale pastërtia 3-5 herë më e lartë sesa e njerëzve që kushtet e këqija në spitale luanin rol në
nuk kishte ndonjë rëndësi. Ata ishin trajtoheshin në shtëpi. Mjeku i parë që përhapjen e infeksioneve nuk i shqetë-
baza infeksioni, shpesh të quajtura kuptoi rëndësinë e higjenës në nda- sonte shumë mjekët. Në mesin e më
“shtëpi të vdekjes”. Spitalet ofronin limin e përhapjes së sëmundjes infek- të rrezikuarave ishin gratë shtatzëna.
vetëm lehtësirat më primitive për të tive ishte Ignaz Semmelweis, një mjek Gjatë lindjes, krijoheshin rrugë kalimi
sëmurët dhe të vdekurit, shumë prej hungarez, i cili në vitet 1840 shërbente për bakteret që mjekët dhe kirurgët
tyre ishin vendosur në ndërtesa me
pak ajrosje ose qasje në ujë të pastër.
Në vitin 1825, vizitorët në Spitalin
St. George në Londër panë se si kër-
pudhat lulëzonin në çarçafët e lagur
e të ndyrë të një pacienti që shërohej

*Dr. Fitzharris është një historian i mjekësisë dhe autori i “Arti i Kirurgut: Kërkimi i Joseph Lister për të Shndër-
ruar Botën e Mjekësisë Victoriane”.

70 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

bartnin mbi vete kudo ku shkonin. Teoritë e Semmelweis për çmendurish në Vjenë, me pretekstin
Që në fund të viteve 20, Semmel- higjenën dhe infeksionin se po vizitonte një institut të ri mjekë-
nuk u pranuan kurrë përtej sor. Kur Semmelweis e kuptoi atë që
weis kishte vënë re një mospërputhje mureve të spitalit të tij. Do po ndodhte u përpoq të arratisej. Për
interesante midis dy pavijoneve ob- të duhej të vinin vitet 1880 këtë u rrah rëndë nga disa roje, e më
stetrike të spitalit. Njëri ishte në kujde- kur pionierët e teorisë së pas u mbyll në një qeli të errët. Dy javë
sin e studentëve meshkuj të mjekësisë, mikrobeve si Louis Pasteur, më vonë, vdiq nga një plagë e gangren-
ndërsa tjetri ishte nën kujdesin e ma- Joseph Lister dhe Robert izuar në dorën e djathtë.
mive femra. Edhe pse secili repart sig- Koch t’i dëshmonin botës se Teoritë e Semmelweis për higje-
uronte kushte identike për pacientët, sëmundjet vërtetë barteshin nën dhe infeksionin nuk u pranuan
ai i mbikëqyrur nga studentët e mjekë- nga grimca mikroskopike kurrë përtej mureve të spitalit të tij.
sisë kishte një shkallë vdekshmërie tre mat, Semmelweis përdori si zgjidhje Do të duhej të vinin vitet 1880 kur pi-
herë më të lartë. Ata që e kishin vënë re spërkatjen e ambjenteve të spitalit me onierët e teorisë së mikrobeve si Louis
çekuilibrin ia atribuojnë faktin idesë se klorur të gëlqeres dhe kërkoi nga të Pasteur, Joseph Lister dhe Robert
studentët meshkuj i trajtonin pacien- gjithë mjekët që të lanin duart përpara Koch t’i dëshmonin botës se sëmund-
tet më ashpër sesa mamitë, duke i bërë se të ndiqnin pacientët. Në prill 1847, jet vërtetë barteshin nga grimca mik-
kështu nënave të reja më të ndjeshme shkalla e vdekshmërisë për nënat e roskopike, duke sjellë një revolucion
ndaj etheve puerperale, një infeksion reja në repartin e studentëve ishte në praktikat mjekësore. Vetëm atëherë
i rrezikshëm pas lindjes. Semmelweis 18.3%. Pasi larjes së duarve në maj, ra iu dha rëndësi bazë larjes së duarve
nuk ishte i bindur për këtë. në më pak se 2%. Rezultatet e Sem- dhe u pranua kontributi i Semmelëeis.
melweis ishin bindëse, dhe pa dyshim Sot, termi “refleksi Semmelweis”
Në vitin 1847, ai bëri një zbulim që ai u shpëtoi jetën e shumë nënave përdoret për t’iu referuar tendencës së
kur njëri nga kolegët e tij u sëmur pasi gjatë asaj periudhe. Por ai nuk qe në turmës për të hedhur poshtë provat e
preu dorën gjatë një ekzaminimi pas gjendje të bindte kolegët e tij se ethet reja që janë në kundërshtim me nor-
lindjes. Semmelweis vuri re që simp- puerperale shkaktoheshin nga ndotja mat e përcaktuara. Pandemia e fundit
tomat e mjekut ishin jashtëzakonisht përmes kontaktit me kufomat. Pas është një provë e re për sistemet mjekë-
të ngjashme me ato të grave që vua- shqyrtimesh të shumë rasteve negative sore të botës dhe aftësisë së tyre për
nin nga ethet puerperale. A mos vallë në një libër që ai botoi mbi këtë temë, të dhënë një përgjigje të koordinuar.
mjekët i transportonin me vete “grim- në 1861, Semmelëeis i quajti mjekët që Mendjet tona duhet të jenë të hapura
cat e çuditshme” dhe i çonin në repar- nuk i lanin duart “vrasës”. për zgjidhje krijuese që nuk përshtaten
tet e lindjes së foshnjave? domosdoshmërisht me metodologjitë
Me kalimin e kohës, sjellja e tij e pranuara. Edhe në vitin 2020, mbetet
Në atë kohë, mjekët nuk për- u bë aq e fiksuar në këtë drejtim saqë një sfidë për të bindur njerëzit se larja e
dornin veshje mbrojtëse të tilla si iu kthye në siklet për spitalin. Histo- duarve është një nga mënyrat më efek-
dorezat kur disektojnë të vdekurit, rianët e mëvonshëm kanë sugjeruar se tive për të luftuar Covid-19. Nëse pan-
dhe nuk kujdeseshin për të larë duart ai mund të ketë vuajtur edhe vetë nga demia do të sjellë diçka positive ajo do
më pas. Ndoshta ndryshimi i madh sëmundja e Alzheimerit ose sifilizit. të jetë që larja e duarve do të bëhet më
midis repartit të studentëve dhe ma- Më 30 korrik 1865, një nga kolegët e në fund aq universale sa shpresonte
mivë ishte se studentët trajtonin edhe Semmelweis e dërgoi atë në një azil të Semmelweis.
të vdekurit. Duke besuar se ethet WSJ/AD
puerperale ishin shkaktuar nga “ma-
teriali infektiv” që merrej nga kufo-

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 71

TRONDITJA

Përhapja globale e koro- Virusi nuk e “kurseu”
navirusit po ndikon në as industrinë e modës
mënyrë të vazhdueshme
në industrinë e modës. COVID-19 MIGENA BUSHATI
është përhapur në mënyrë të shpejtë
në të gjithë botën që nga fillimi në Më shumë se çdo metropol tjetër e kanë pësuar “kryeqytetet” europiane
qytetin Wuhan në provincën Hubei të modës
të Kinë. Shumë shtete evropiane përf-
shirë Francën, Spanjën, Gjermaninë Virusi gjithnjë e më shumë ka një ndikim negativ në
dhe Italinë - e cila po përjeton num- industrinë e modes. Markat dhe shtëpitë e e njohura të
rin e dytë më të lartë të rasteve global- modës të mbyllin dyert e tyre dhe të shtyjnë shfaqjet e
isht me mijëra e mijëra raste - janë ardhshme të pasarelave
bllokuar dhe izoluar në veprimtarinë e
tyre të përditshme në përpjekje për të numër figurash të profilit të lartë janë ai nuk do të organizonte shfaqjen
përmirësuar situatën e shkaktuar nga testuar pozitivë për COVID-19, duke publike në Milano për koleksio-
virusi COVID-19. Virusi gjithnjë e më përfshirë aktorët Tom Hanks, Rita Ëil- nin e tij të vjeshtës 2020, përkun-
shumë ka një ndikim negativ në indus- son dhe Idris Elba dhe themeluesin drazi shfaqja u filmua në një teatër
trinë e modës në mënyrë të veçantë, dhe influencuesin e Something Navy, të zbrazët dhe u postua në faqen e
pasi është përshkallëzuar në mes të se- Arielle Charnas. COVID-19 ka çuar internetit të markës dhe platfor-
zonit të modës së vjeshtës 2020, duke në shtyrjen ose anulimin e një numri mat e mediave sociale. Kompania
bërë që markat dhe shtëpitë e e njo- të shfaqjeve të modës për vjeshtën e gjithashtu ka mbyllur zyrat dhe të
hura të modës të mbyllin dyert e tyre vitit 2020 dhe sezonet turistik, përf- gjitha dyqanet e tij. “Vendimi u mor
dhe të shtyjnë shfaqjet e ardhshme shirë këtu: për të shmangur ekspozimin e të ftu-
tëpasarelave. Eventet e mëdha, përf- Armani. arve ndaj rreziqeve për shëndetin e
shirë Met Gala dhe CFDA Awards, tyre,” tha një zëdhënës i kompanisë.
gjithashtu janë shtyrë për një kohë të Giorgio Armani deklaroi në se Ngjarja është planifikuar për në
pacaktuar. Dyqanet në të gjithë globin,
përfshirë Nordstrom, Neiman Mar-
cus, Macy’s, Selfridges dhe Saks Fifth
of Avenue, kanë mbyllur dyert e tyre.
Ndërsa virusi vazhdon të përhapet, një

72 SCAN MAGAZINE PRILL 2020

Ndërsa virusi vazhdon
të përhapet, një numër
figurash të profilit të lartë
janë testuar pozitivë për
COVID-19, duke përfshirë
aktorët Tom Hanks, Rita
Wilson dhe Idris Elba
dhe themeluesin dhe
influencuesin e Something
Navy, Arielle Charnas

Nëntor. Gjithashtu, shtëpia e modës Itali më 9 maj. shfaqjen e saj të ardhshme të vjeshtës
zbuloi më 8 Mars se po punon për Chanel: 2020 në 3 Mars.
të luftuar përhapjen e COVID-19, Agnès B:
duke dhuruar 1.25 milion euro për Chanel zbuloi në 17 Shkurt se
një numër spitalesh dhe institucio- ka shtyrë rikthimin e shfaqjes së tij Agnès B. njoftoi se anuloi
nesh italiane. në Métiers d’Art në Pekin, e cila ishte shfaqjen e saj, të vjeshtës 2020, e cila
Burberry. planifikuar për këtë maj. Koleksioni u ishte planifikuar të mbahej në 2 Mars
prezantua fillimisht në Paris në 4 dhje- në Paris.
Burberry ka shtyrë shfaqjen tor. Shtëpia e projektimit njoftoi më 16 A.P.C .
e saj të vjeshtës në vitin 2020 në mars se gjithashtu po anulon rikthimin
Shanghai, e cila fillimisht u vendos e shfaqjes së tij Métiers d’Art në Londër A.P.C. ka anuluar shfaqjen e saj
për 23 prill. Shfaqja kishte për qël- në 4 qershor. “Duke marrë parasysh të modës së vjeshtës 2020, të planifi-
lim të debutojë pjesë ekskluzive të situatën aktuale dhe duke ndjekur ud- kuar për 2 Mars. “Për ne në A.P.C, një
bëra për rajonin. Ende nuk është hëzimet e autoriteteve kineze, Chanel shfaqje e modës është një festë dhe një
zbuluar një datë e re. ka vendosur të shtyjë projektin e saj të mundësi për pakujdesi”. “Duke pasur
Cartier. një kopje të koleksionit Paris - 31 Rue parasysh paqartësitë që lidhen me
Cambon 2019/20 Métiers d’Art në maj përhapjen e koronavirusit, ne prefero-
Cartier anuloi prezantimin e ak- në Pekin në një datë të mëvonshme jmë të anulojmë [...] shfaqjen tonë të
sesorëve, Cartier Creations, që ishte dhe më të përshtatshme “, Tha shtëpia modës [vjeshtë 2020]”.
caktuar për 3 Mars. e modës në një
deklaratë. Ende
“Në dritën e shqetësimeve që lid- nuk është zbu-
hen me udhëtimet ndërkombëtare në luar një datë e
këtë kohë, siguria dhe mirëqenia juaj re për shfaqjen.
- dhe ajo e ekipit tonë - janë përparë- Chanel, zbu-
sia kryesore.” “Ju lutemi na ndiqni loi gjithashtu
për azhurnime të mëtejshme,” tha kjo se ajo ka nda-
shtëpi mode në një email. luar stafin e
Dior: saj amerikan
të udhëto-
Dior njoftoi më 16 mars se po jnë në Paris për
anulon eventin e saj turistik 2021 në

SCAN MAGAZINE PRILL 2020 73



Energji pozi ve
Me ju kudo
Në çdo kohë!

www.alpet.com.al

Apliko dhe ti tani për
Alpet AUTOFAST

PËRFITO CILËSINË

PAGUAJ MË LIRË!

#alpetautofast

Rruga “Nikolla Tupe”, Palla 1, Ka 4, Ap 4 Tirana, Albania
Email: [email protected] | marke [email protected] |[email protected]

76 SCAN MAGAZINE PRILL 2020