Diskotik jujugane
Tawuran kesenengane
Banjur mengko kepiye ?
Ndhuk…. Le….
Apa ya kowe arep melu ngedan ?
Elinga...
Simbah ngendika
Kekancan tansah milah lan milih
Aja nganti jati ketlusupan ruyung
Srawung kang luhur budi pekerti
Adohna kang muni muni tan becik
Marga ajining dhiri iku saka lathi
Lathi bisa dadi wisa lan madu
Gumanthung ing dhiri pribadhimu
Diati-ati
Yitna yuwana lena kena
Gela iku tibane ana mburi
a. Purwakanthi swara kang ana ing geguritan dhuwur yaiku
1). ana ing pada sapisan purwakanthi guru swara an yaiku ana ing tembung edan, keduman,
ngedan, eman.
2). pada kapindho purwakanthi guru swara a yaiku ana ing tembung kuna, tumata, tata, pira.
3). pada katelu purwakanthi guru swara e yaiku ana ing tembung celathune, istilahe, kandhane,
jujugane, kesenengane.
4). pada kalima purwakanthi guru swara mu yaiku ana ing tembung sekolahmu, kulawargamu,
negaramu
b. Purwakanthi guru sastra : runtuting sastra utawa aksara mati (konsonan)
Purwakanthi guru sastra kang ana ing geguritan Jaman Edan yaiku :
1). Kandhane jaman edan ( sastra n)
2). Unggah-ungguh tan tumata ( sastra t)
3). Subasita tanpa tata (sastra s, t)
4). Tepa selira lir pira ( sastra r)
5). Jaman edan celathune (sastra n)
6). Globalisasi istilahe ( sastra l, s)
c. Purwakanthi basa lumaksita: runtuting tembung kang diambali. Purwakanthi basa lumaksita
kang ana ing geguritan Jaman edan yaiku :
1). Kandhane jaman edan,
Ora ngedan ora keduman,
Bocah sekolah melu ngedan,
O …alah kok eman-eman,
2). Tata krama jarene kuna
Unggah-ungguh tan tumata
Subasita tanpa tata
Tepa selira lir pira
4. Amanat utawa pitutur budi pekerti kang ana ing geguritan Jaman Edan
Pitutur yaiku piwulang kabecikan, pepeling sarta pamrayoga supaya ora tumindak kang ora pantes.
Budi pekerti yaiku watak, pikiran, nalar kang becik. Pitutur budi pekerti iku nduweni karep piwulang
kabecikan supaya watak, karakter, pikiran lan nalar dadi becik. Ana ing saben gegutitan mesthi ana
piwulang kang bakal diandharake marang kang bakal maca geguritan kasebut. Piwulang budi
pekerti kang ana ing geguritan jaman edan yaiku :
1). Bocah sekolah aja melu-melu kahanan kang ora becik.
2). Tatakrama, unggah-ungguh, subasita, tepa slira iku wigati ana ing bebrayan
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 115
3). Diskotik iku dudu papan kanggone para siswa
4). Tawuran iku tumindak kang kudu diadohi dening para siswa
5). Kekancan iku kudu kanca kang becik
6). Ucapan utawa omongan iku nuduhake watake kapribaden
7). Saben tumindak kudu dipikir dhisik aja nganti gela ing mburune
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 116
B. Geguritan Tema Budaya
. NGAYOGYAKARTA
Dening Wiwindarti
Papan kang kondhang
Kutha kang adem ayem
Tata titi lan tentrem
Endah, edi, peni
Ngayogyakarta
Papan kawah Candradimuka
Laladan panggulawentah
Seniman, budayawan, ilmuwan
Dadia satriya pinunjul
Saiki,...
Jejerku wis kawentar
Kawentar tekan manca negara
Gamelanku, wayangku, jogedanku
Digandrungi
Panjalukku
Aja abang-abang lambe
Anakku.... putuku.....
Aja lali marang budayamu
Aja lali marang leluhurmu
Aja nganti wong jawa ilang jawane
Cekelen dhiri pribadhimu
Aja nganti keprucut
1. Kawruh Basa
Kondhang : misuwur, kaloka, kasusra, kaonang-onang, kawentar
Adem aye : tenang
Tata titi tentrem : aman
Endah edi peni : apik banget
Kawah candradimuka : papan kannggo nggembleng/ndhidhik
Laladan : wewengkon, dhaerah,
Panggulawentah : piwulang
Satriya : wong luhur/utama
Pinunjul : linuwih
Jejer : adeg, ngadeg jejeg
Kawentar : kondhang
Manca negara : negara liya
Digandrungi : disenengi
Panjaluk : kang di jaluk
Abang-abang lambe : guneme mung lamis ora ditindakake
Budaya : budi, nalar, panemu, angen-angen
Leluhur : sing nurunake
Wong jawa ilang jawane : wong jawa ilang cirine
Dhiri pribadhi : awake dhewe
Keprucut : ucul
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 117
2. Isi Geguritan Ngayogyakarta 118
Papan kang misuwur/terkenal
Kutha kang tenang, aman lan endah
Ngayogyakarta
Papan kanggo nggembleng/ndhidhik
Kutha pendhidhikan
Seniman, budayawan, ilmuwan
Dadia satriya kang linuwih
Saiki,...
Ngayogyakarta wis kawentar
Kawentar tekan manca negara/luar negeri
Gamelanku, wayangku, jogedanku
Digandrungi /disenengi
Panjalukku
Aja omong kang lamis
Anak lan putuku.
Aja lali marang budayamu lan leluhurmu
Aja nganti wong jawa ilang ciri pribadhine wong jawane
Cekelen cirimu aja nganti ucul
3. Purwakanthi kang ana ing geguritan Ngayogyakarta
a. Purwakanthi guru swara : runtuting swara ing wanda
Purwakanthi guru swara kang ana ing geguritan Ngayogyakarta yaiku :
Papan kang kondhang
Kutha kang adem ayem
Tata titi lan tentrem
Endah, edi, peni
Ngayogyakarta
Papan kawah Candradimuka
Laladan panggulawentah
Seniman, budayawan, ilmuwan
Dadia satriya pinunjul
Saiki,...
Jejerku wis kawentar
Kawentar tekan manca negara
Gamelanku, wayangku, jogedanku
Digandrungi
Panjalukku
Aja abang-abang lambe
Anakku.... putuku.....
Aja lali marang budayamu
Aja lali marang leluhurmu
Aja nganti wong jawa ilang jawane
Cekelen dhiri pribadhimu
Aja nganti keprucut
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil
Purwakanthi swara kang ana ing geguritan dhuwur yaiku
1). ana ing pada sapisan purwakanthi guru swara em yaiku ana ing tembung adem ayem
purwakanthi guru swara e yaiku ana ing tembung endah edi peni
2). pada kapindho purwakanthi guru swara a yaiku ana ing tembung seniman, budayawan,
ilmuwan
3). pada katelu purwakanthi guru swara u yaiku ana ing tembung gamelanku, wayangku,
jogedanku
4). pada kapapat purwakanthi guru swara a yaiku ana ing tembung aja abang-abang lambe
Swara u ana ing tembung anakku, putuku
b. Purwakanthi guru sastra : runtuting sastra utawa aksara mati (konsonan)
Purwakanthi guru sastra kang ana ing geguritan Ngayogyakarta yaiku :
Tata titi lan tentrem ( sastra t)
Endah, edi, peni (sastra d)
Laladan panggulawentah (sastra l )
Seniman, budayawan, ilmuwan (sastra n, m )
Jejerku wis kawentar (sastra j )
Gamelanku, wayangku, jogedanku ( sastra k )
Aja abang-abang lambe ( sastra b, ng)
Anakku.... putuku..... (sastra k )
Aja lali marang budayamu (sastra l, )
Aja lali marang leluhurmu (sastra l )
Aja nganti wong jawa ilang jawane (sastra j, w)
Cekelen dhiri pribadhimu (sastra dh )
Aja nganti keprucut ( sastra t )
c. Purwakanthi basa lumaksita: runtuting tembung kang diambali. Purwakanthi basa lumaksita
kang ana ing geguritan Ngayogyakarta yaiku :
Papan kang kondhang
Papan kawah Candradimuka
Jejerku wis kawentar
Kawentar tekan manca negara
Aja abang-abang lambe
Aja lali marang budayamu
Aja lali marang leluhurmu
Aja nganti wong jawa ilang jawane
4. Amanat utawa pitutur budi pekerti kang ana ing geguritan Ngayogyakarta.
Piwulang budi pekerti kang ana ing geguritan Ngayogyakarta yaiku :
a. Kudu gelem nguri-nguri kabudayan dhaerah
b. Duwe janji kudu kathi tumemen ora lamis
c. Duweni rasa mongkok kabudayan disenengi karo negara manca
d. Dadi dhiri pribadhi ora gampang melu-melu
e. Pituture wong tuwa kudu digatekake lan ditindakake
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 119
Kompetensi Dasar
4.3. Membaca geguritan
Indikator :
4.3.1. Membaca geguritan dengan memperhatikan 4 W
4.3.2. Menyusun geguritan sederhana
4.3.3. Menceritakan isi geguritan
C. Maca Geguritan
.
Bab kang kudu digatekake menawa maca geguritan supaya anggone maca bisa pas, trep sarta
mantep kepenak dirungokake lan disawang karingkes kanthi sebutan 4 W yaiku :
1. Wicara
Wicara iku pocapan ana ing pamacane geguritan, pangucape kudu cetha, pener, jelas, ora blero,
ora bindheng, ora groyok, ora pelo. Pangucape aksara swara kudu bener lan trep. Swara o lan a
kudu diwaca kanthi bener, kayata : loro, lara, coro, cara, soto, sata. Swara e lan è anggone maca
kudu kanthi bener, kayata : leren, lerem, sela, sèla, kèmpol, kemben, geger, gègèr. Pangucape d
lan dh uga kudu cetha, kayata : dadi, dhadha, wedi, wedhi, pada, padha, wudun, wudhu.
Pangucape t lan th uga kudu bener kayata : asta, astha, getih, githok.
2. Wirama
Wirama utawa irama yaiku munggah mudhune swara, alon lan bantere swara ana ing maca
geguritan. Anggone maca geguritan kudu dilarasake karo isine geguritan supaya wiramane bisa
pas kapan maca banter, kapan maca alon, tembung endi diwaca sero, tembung endi diwac
rindhik.
3. Wirasa
Wirasa yaiku ngrasakake sajroning ati isine geguritan supaya anggone maca iku bisa kanthi trep
lan bener. Ana kang nelakake susah, nelangsa, semangat, seneng, pitutur. Sadurunge maca
geguritan kudu dimangerteni dhisik isine geguritan supaya anggone ngrasakake isine geguritan
bisa trep lan anggone maca bisa kanthi bener.
4. Wiraga
Wiraga yaiku patrap/ sikap, obahing awak, pasemon(rai), ekpresi. Anggone maca geguritan kudu
nggatekake obah mosike awak, pasemon kang pas, esem lan guyu lan kang nggambarake isine
geguritan. Wiraga iku wigati ana pamacane geguritan kasebut. Obahing awak kang laras karo
isine geguritan bisa saya resep isine geguritan kasebut.
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 120
Tuladha geguritan 121
1. Pitutur Luhur
dening Windarti
Pitutur luhurmu ibu
Minangka gamanku
Ana ing bebrayan iki
Mungsuh-mungsuhku
Katon ayu-ayu
Ngawe-awe lan gumuyu
Pitutur luhurmu ibu
Dadi benteng ragaku
Bakal njaga lakuku
Saben waayah lan wektu
Pitutur luhurmu ibu
Dadi tuntunanku
Nuntun atiku
Njaga ucap lan lathiku
Bisaa dadi sanguku
Sasuwene uripku
2. Reroncening Katresnan
dening Wiwindarti
Rencening katresnaning guru
Ora amung tetembungan manis
Kalamangsa paiting bratawali
Minangka tandha katresnan
Duka yayah sinipi
Aja katampa kanthi miring
Sejroning tetembungan
Aja gawe laraning ati
Iku uga reroncening katresnan
Supaya sira aja nganti keladuk
Besuke bisa dadi manungsa utama
Candradimukaning siswa
Ing pawiyatan, pamulangan, padepokan
Nggulawentah kanthi bener lan pener
Minangka gamaning urip kang sejati
Atur panuwun konjung ing panjenenganing bapa ibu guru
Mugiya Gusti tansah tresna asih
Paring sedaya sedya
Bagya mulya
Tata titi tentrem
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil
3. Ngudi Lestarining Kabudayan
dening Wiwindarti
Guru iku kudune digugu lan ditiru
Ditiru apa kang ditindakake
Digugu apa kang dingendikakake
Aku iki uga guru
Kang digugu lan ditiru
Dening para siswaku
Sanajan ta aku iki ora baud ing tari
Sithik-sithik aku iya isa nari
Ora mokal siswaku akeh kang dadi penari
Malah tekan manca nagari
Dipacak ing kalawarti nganti tekan TV
Ati iki saya mangkok kang dumadi
Ana uga kang tak ajari
Kaya-kaya malah kemaki
Katon ora mbutuhi
Senengane ngece ana ing mburi
Ati iki kaya diiris-iris kepati
Iki aja nganti nggondheli
Laku bekti mring nagari
Kanggo lestarining budaya jawi
Supaya ora akeh kang ngedohi
Kalamangsa aku kudu tarung
Akehe bocah kang mbujung
Kahanan kang wis kebanjur
Gawe budaya luntur
Niat iki ora bakal kendhat
Sanajan lakune rendhet
Krikil watu kang ngreribet
Siki iki lakune mantep
Gladen
1. Wacanen salah sijine geguritan kanthi nggatekake wicara, wirama, wirasa lan wiraga
2. Nalika kancamu maju maca geguritan ing ngarep bijinen anggone maca kanthi pedhoman utawa
paugeran kayata :
Aspek Penilaian
No Nama Wicara Wirama Wirasa Wiraga Jumlah
Skor Skor Skor Skor (1-100)
1 (1-30) (1-30) (1-20) (1-20)
2
3
dst
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 122
D. Nulis Geguritan
.
Kepriye carane nulis geguritan ?
• Nemtokake temane geguritan
• Nggolek ide kanggo nulis geguritan
• Identifikasi tembung saka obyek
• Nyusun, ngolah, milah, milih tetembungan supaya dadi geguritan kang mentes
Nulis geguritan iku kaya dene wong nulis carita. Ana tema geguritan, ana ide geguritan, ana
kreatifitas, ana basa, ana carita, ana pesen utawa amanat kang bakal dikandhakake marang wong
kang maca lan ngrungokake isine geguritan kasebut.
Tema
Tema iku nggambarake isine geguritan kang ditulis. Tema iku wigati ana ing sawijining tulisan
supaya tulisan kasebut ora nggladrah. Isine tulisan nduweni ancas, arah tulisan siji yaiku marang
tema kang ana ing sajroning tulisan geguritan. Tema bisa uga diarani ruh tulisan kang katon ing
tembung-tembung saka wiwitan tekan pungkasan
Ide geguritan
Ide iku padha karo rancangan kang ditata ana ing pikiran, gagasan utawa gegayuhan. Ide geguritan
iku ora kudu ngaya wara utawa bab-bab kang angel. Apa wae kang ana ing sakiwatengene bisa
dadi ide, apa-apa kang disawang bisa uga dadi ide geguritan. Apa kang dadi pepinginan, apa kang
dirasakake utawa apa kang dikarepake iku bisa dadi ide geguritan.
Identifikasi Tembung.
Identifikasi iku padha karo tandha-tandha kang nuduhake cirine barang utawa bukti dhiri. Identifikasi
tembung ing kene nduweni karep nyatet tembung-tembung kang gegayutan karo tema kang bakal
ditulis ana ing geguritan. Nulis geguritan iku mbutuhake kawruh tembung-tembung kang bakal
dironce. Wawasan lan jembare kawruh ing tembung iku wigati. Maca buku iku minangka salah sijine
cara supaya kawruh bab tembung bisa wiyar utawa jembar.
Umpamane arep nulis geguritan kanthi tema budaya. Tembung-tembung kang gegayutan karo
budaya iku bisa dicathet ana ing kartu tembung utawa kertas.
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 123
Tema budaya : 124
- Wayang
- Adi luhung
- Nglestarekake
- Nguri-uri
- Luntur
- Ilang
- Kasilep
- Becik
- Luhur
- Jejibahan
- Generasi mudha
- Pitutur luhur
- Paraga becik
- Paraga ala
Tembung-tembung kang didata mau bajur dikembangke :
- Wayang : wayange, wayang-wayang, wewayangan
- Adi luhung : becik banget, kaluhuran
- Nglestarekake : dilestareke, lestari, kalestarekake
- Nguri-uri : diuri-uri,
- Luntur : wis luntur, durung luntur, kelunturan, dilunturi
- Ilang : diilangi, kelangan, dadi ilang, banjur ilang
- Kasilep : ilang, angslup, ora ketok, ambles
- Becik : kabecikan, katon becik, sarwa becik
- Luhur : kaluhuran, diluhurake, leluhur
- Jejibahan : tugas, kajibahan,
- Generasi mudha : mudha, enom, taruna
- Pitutur luhur : nasehat
- Paraga : paraga becik, paraga ala
Tuladha nggawe geguritan
Budayaku
Adi luhung
Kathah pitutur luhur
Tansah diuri-uri
Aja nganti kasilep
Tansah dijaga
Majuning jaman
Dadi luntur
Dadi ilang
Saya adoh
Para taruna
Luwih seneng
Budaya manca
Kang adoh saka pitutur
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil
E. Paribasan, Bebasan,lan Saloka
Paribasan : Unen-unen kang ajeg panganggone, mawa teges entar, ora ngemu surasa pepindhan
Tuladhane : obah ngarep kobet mburi. Tetembungan iku mau ajeg ora kena diganti nganggo
tembung liya sanajan duwe teges kang padha. Unen-unen iku mau ora kena diganti
dadi obah ngajeng kobet Wiwingking.
Tuladhane paribasan
1. Adigang, adigung, adiguna : wong kang ngendel-endelake kekuwatane, kaluhurane lan
kapinterane
2. Ana catur mungkur : ora gelem ngrungokake omongan kang ora becik
3. Anak polah bapa kepradhah: tumindake anak wong tuwa melu ngrasakake (pradhah : dhadhag,
tatag, tanggon)
4. Ana bapang sumimpang : nyingkiri sakehing bebaya
5. Bapa kesulah, anak kepolah: wong tuwa wis seda nanging ninggal prakara, anak wajib tanggung
jawab (kesulah : kena ukuman )
6. Blilu tau, pinter durung kelakon : kurang pinter nanging kerep nindakake, mesthi luwih prigel
tinimbang pinter nanging durung tau nglakoni.
7. Blaba wuda : wong kang banget lomane nganti ora duwe apa-apa
8. Busuk ketekuk pinter keblinger : wong bodho nemu cilaka amarga bodhone, dene wong
pinter nemu cilaka amarga kurang pangati-atine
9. Ciri wanci lilai ginawa mati : pakulinan ala ora ilang yen durung nganti mati
10. Cincing-cincing meksa klebus: karepe arep ngirit jebul malah entek akeh
11. Criwis cawis : akeh omonge nanging bisa mratasi gawe
12. Dahwen ati open : wong kang seneng nyacad nanging ing sajroning ati duwe melik lan karep
13. Desa mawa cara negara mawa tata : saben panggonan duwe tata cara dhewe-dhewe
14. Duduk sanak dudu kadang yen mati melu kelangan : wong liya nanging yen nandhang
kasangsara melu ngrasakake
15. Demit ora ndulit, setan ora doyan : tansah slamet nir ing sambekala
16. Di dhadhunga medot, dipalanga mlupat: wis ora kena dialang-alangi
17. Durung pecus keselak besuk : durung sembada nanging pikirane wis werna-werna
18. Durung ilang pupuk lempuyange : isih bocah banget
19. Entek amek kurang golek : nguneni wong liya nganti sakatoge
20. Garang garing : katone sarwa bregas ananging nyatane uripe rekasa
21. Glyak-gliyak tumindak, sareh pakoleh : alon-alon waton tumandang, mesthi bakal kecekel kang
dikarepake
22. Golek-golek ketanggor wong luru-luru : nggolek barang ing panggonane wong, nanging wong
kasebut uga lagi nggolek barang kasebut
23. Njajah desa milang kori : lelungan wis tekan ngendi-endi
24. Jalukan ora wewehan : seneng njaluk ora gelem menehi
25. Jer basuki mawa bea: kabeh gegayuhan kudu nganggo ragad
26. Njunjung ngentebake : ngalembana ananging niyate ngasorake
27. Nyolong pethek : mleset saka pambatange
28. Kalah cacak menang cacak : kabeh gawean kudu dicoba dhisik bisa lan orane
29. Kebat kliwat gancang pincang : tumindak kanthi kesusu bakal ora kebeneran
30. Keplok ora tombok : melu ngrasakake seneng lan kepenake ora melu rekasane
31. Kenes ora ethes : kakehan omong sanyatane ora bisa apa-apa
32. Kepaten obor : kelangan alur paseduluran
33. Ketula-tula ketali : urip kang tansah rekasa
34. Kumethus ora pecus : umuk nanging ora ana nyatane
35. Kriwikan dadi grojogan : prekara sepele, wasana dadi gedhe
36. Kulak warta adol prungon : krungu kabar, banjur ditularake marang wog liya
37. Mbuwang tilas : ethok-ethok ora ngerti tumindak ala kang wis dilakoni
38. Nyolong pethek : mleset saka pambatange
39. Pupur sadurunge benjut: ngati-ati mumpung durung nemu cilaka
40. Rawe-rawe rantas malang-malang putung : apa wae kang ngalang-alangi kekarepan bakal
disingkirake
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 125
41. Ruku agawe santosa crah agawe bubrah : rukun bisa njalari kuwat dene yen congkrah njalari
ringkih
42. Sabaya mukti sabaya pati : rukun nganti tumekaning pati
43. Sepi ing pamrih rame ing gawe: nyambut gawe kanthi mempeng tanpa duwe pamrih
44. Suradira jayaningrat lebur dening pangastuti : kekuwatan ala bakal sirna dening tumindak becik
45. Undhaking pawarta sudaning kiriman : kabar iku beda karo nyatane
46. Ulat madhep ati karep : wis mantep banget kekarepane
47. Yitna yuwana lena kena: sing ngati-ati bakal slamet dene sing sembrana bakal nemu cilaka
Bebasan : Unen-unen kang ajeg panganggone, mawa teges entar, ngemu surasa pepindhan. dene
kang digambarake kewan, barang, kahanan, sipat utawa tindak-tanduk manungsa.
1. Adol lenga kari busik: andum barang marang wong liya nanging awake dhewe malah ora
komanan
2. Ancik-ancik pucuking eri : urip tansah kuwatir
3. Angon ulat ngumbar tangan: ngulatake kahanan amarga arep colong jupuk
4. Arep jamure emoh watange; gelem kepenake nanging ora gelem rekasane (watang : gagang
jamur)
5. Diwenehi ati ngrogoh rempela : diwenehi nanging isih kurang nrimo malah njaluk maneh
6. Dikena iwake aja nganti buthek banyune : bisa kelakon apa kang dadi kekarepane tanpa gawe
kapitunan
7. Emban cindhe emban siladan: ora adil utawa pilih kasih
8. Esuk dhele sore tempe : ora teteg atine utawa gampang molah malih panemune
9. Gawe luwangan ngurugi luwangan : golek utangan kanggo mbayar utang liyane
10. Golek-golek ketanggor wong luru-luru : arep tumindak ala, wasana kepregok wong kang uga
tumindak ala
11. Gupak pulute ora mangan naangkane : melu rekasane nanging ora melu ngrasakake kepenake
12. Njagakake endhoge si blorok: njagakake barang kang durung mesthi ana
13. Kadang konang: sing diaku sedulur mung sing sugih
14. Ketepang ngrangsang gunung: gegayuhan kang mokal kelakone amarga kedhuwuren
panjangkane
15. Kaya banyu karo lenga : paseduluran kang ora bisa rukun
16. Kakehan gludhug kurang udan : kakehan omong nanging ora ana kasunyatane
17. Kekudhung walulang macan: tumindak kanthi aling-aling wong kang duwe panguwasa
18. Kekerot tanpa untu: duwe kekarepan nanging ora duwe sranane kang cukup
19. Kocak tandha lokak: sugih ngomong tandha sithik kawruhe
20. Madu balung tanpa isi: rebutan barang sepele
21. Mbalung usus: kekarepan kang ora teteg utawa kendho kenceng
22. Nabok nyilih tangan: tumindak ala kanthi kongkonan wong liya
23. Nglungguhi klasa gumelar: nemu kepenak, apa-apa wis ana
24. Ngubak-ubak banyu bening: gawe rusuh ana ing papan kang tentrem
25. Nguthik-uthik macan dhedhe: gawe nesune wong kang wis lerem atine
26. Nguyahi segara: menehi wong sugih, ora ana gunane
27. Nututi layangan pedhot: nututi barang sepele, yen entuk ora imbang karo rekasane
28. Othak-athik didudut tugel : omongane katone kepenak jebul angel ladenane
29. Ora uwur ora sembur : ora gelem cawe-cawe utawa ora gelem aweh apa-apa
30. Pandengan karo srengenge: mungsuhan karo wong sing duwe panguwasa
31. Ramban-ramban tanggung: ndakwa marang wong liya nanging ora diomongake
32. Rebut balung tanpa isi: padudon marang sepele lan ora ana regane
33. Rindhik asu digitik: nindakake pagawean kaang cocok karo kekarepane
34. Rubuh-rubuh gedhang: mung melu-melu kang ora ngerti ancase
35. Sedhakep ngawe-awe: ninggalake tumindak ala, nanging ing batin isih kepingin nglakoni
36. Suduk gunting tatu loro : nindakake tumindak kang kleru, rugine luwih saka siji
37. Wis kebak sundukane: wis akeh dosa lan lupute
Saloka : Unen-unen kang ajeg panganggone, mawa gegambaran kewan, barang utawa kahanan,
sing dipindhakake wong lan tembunge sing dadi pepindhan dumunung ing ngarep.
1. Asu arebut balung: wong kang padudon amung rebutan barang sepele
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 126
2. Asu belang kalung wang: wong asor nanging sugih bandha
3. Asu gedhe menang kerahe: wong kang padudon mesthi kang gedhe pangkate luwih menang
4. Ati bengkong oleh oncong: wong kang duwe niyat ala oleh dalane/carane
5. Baladewa ilang gapite: wong kang ora duwe kekuwatan
6. Balung tinumpuk: anak loro dimantokake tunggal dina
7. Bathok bolu isi madu: wong kang asor nanging sugih kapinteran
8. Bebek mungsuh mliwis: wong pinter mungsuh karo wong pinter, salah siji kalah amarga kalah
trampil
9. Bebek diwuruki nglangi: wong pinter diajari mesthi cepet bisa
10. Belo melu seton: wong kang melu-melu ora ngerti tujuwane
11. Beras wutah arang bali marang takerane : barang kang wis rusak, angel pulih kaya maune
12. Cebol nggayuh lintang: wong kang duwe gegayuhan mokal bisa kelakone
13. Cedhak kebo gupak: wong kang srawung marang wong kang tumindake ala mesthi bakal
ketularan marang tumindake mau
14. Cecak nguntal empyak: wong kang duwe gegayuhan ora laras karo kekuwatane
15. Dhandhang diunekake kuntul, kuntul diunekake dhandhang : wong kang ngandhakake ora kaya
kasunyatane ( bener diunekake ala, ala diunekake bener)
16. Dom sumurup ing banyu: wong kang laku sesidheman kanggo nyumurupi wewadi
17. Emprit abuntut bedug: wong kang gedhekake prakara sepele
18. Endhas gundhul dikepeti: wong kepenak uripe entuk kamukten
19. Gajah ngidak rapah: wong gedhe nrajang wewalere dhewe
20. Gajah perang karo gajah, kancil mati ing tengahe : wong gedhe padha pasulayan, wong cilik
kang dadi korbane.
21. Gedebog bosok: wong kang ala rupane uga ala bebudene
22. Gong lumaku tinabuh: wong kang kumudu-kudu ditakoni
23. Idu didilat maneh: wong kang menehi nanging dijaluk maneh
24. Iwak kalebu ing wuwu: wong kang kapusan kanthi gampang (wuwu : piranti kanggo golek iwak)
25. Jati ketlusupan ruyung: kumpulane wong apik kelepon wong ala
26. Jarik luwas ing sampiran: wong pinter ora ana sing nganggo, suwe-suwe ngelmune tanpa guna
27. Jamur tuwuh ing sela: wong kang uripe memelas
28. Kacang mangsa ninggala lanjaran : pakulinane anak lumrahe niru wong tuwane
29. Kebo kabotan sungu: wong kang rekasa uripe amarga kakehan anak
30. Kebo mulih menyang kandhange : wong kangwis suwe lunga banjur bali menyang asale
31. Kebo nusu gudel: wong tuwa njaluk warah marang anake
32. Kemladeyang ngajak sempal: wong kang mondhok gawe rusak papan kang dipondhoki
33. Kere munggah bale : wong asor didadekake wong luhur
34. Kutuk marani sunduk: wong kang njarag marang bebaya
35. Kudhung walulang macan: wong kang nggolek utangan nganggo sendhe asmane wong
gedhe/duwe pangkat
36. Lahang karoban manis: wong kang apik rupane uga apik bebudene (karoban : kebanjiran)
37. Lambe satumang kari samerang : wong kang dituturi bola-bali tetep ora nggugu
38. Legan golek momongan: wong kepenak malah golek rekasa
39. Palang mangan tanduran: wong kang dipercaya malah ngrusak barang kang dijaga
40. Pecruk tunggu bara: wong kang dipasrahi tunggu barang kang dadi kesenengane mesthine
dientekake (pecruk : manuk)
41. Pitik trondhol diumbar ing padaringan : wong kang dipasrahi tunggu barang pangaji, wekasane
malah dientek-entekake
42. Satru mungWiwing cangklakan : wong kang memungsuhan karo sedulur
43. Sumur lumaku tinimba : wong kang kumudu-kudu ditakoni
44. Tekek mati ing ulone: wong kang nemu cilaka amarga saka omongane dhwe. Ulone :
tenggorokan/omongane
45. Tumbu oleh tutup: wong kang ketemu karo wong kang cocog banget
46. Timun mungsuh duren: wong cilik mungsuh karo wong kang duwe panguwasa
47. Timun wungkuk jaga imbuh: wong bodho kanggone mung yen ana kekurangan
48. Wastra lungset ing sampiran: wong pinter ora dianggo kapiterane
49. Yuyu rumpung mbarong ronge: wong kang omahe magrong-magrong sejatine kekurangan
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 127
UJI KOMPETENSI
I. Wangsulan pitakonan ing ngisor iki kanthi milih salah siji wangsulan kang bener lan trep !
1. Puisi jawa cengkok anyar utawa modern Subasita tanpa tata
minangka wedharing rasa kang kalair Tepa selira lir pira
nganggo basa kang runtut lan edi diarani Isine geguritan ing dhuwur iku
.... A. tatakrama, unggah-ungguh, subasita
A. cerkak
B. tembang lan tepa selira tansah diuri-uri
C. geguritan B. tatakrama, unggah-ungguh, subasita
D. cerbung
lan tepa selira wis ditinggalke
2. Edining basa iku bisa kanthi migunakake C. tatakrama, unggah-ungguh, subasita
purwakanthi. Ing ngisor iki kalebu jinise
purwakanthi, kajaba .... lan tepa selira isih digatekake
A. purwakanthi guru swara D. tatakrama, unggah-ungguh, subasita
B. purwakanthi guru sastra
C. purwakanthi basa lumaksita lan tepa selira tansah diwulangake
D. purwakanthi basa lan ukara
8. Elinga...
3. Gagasan pokok kang diandharake ana Simbah ngendika
ing geguritan diarani .... Kekancan tansah milah lan milih
A. ide geguritan Aja nganti jati ketlusupan ruyung
B. basa geguritan dumadi
C. liding geguritan
D. kaendahaning geguritan Andharan kang ora trep karo pethikan
geguritan ing dhuwur yaiku ....
4. Bungah susah iku lumrah, gemi setiti A. Kekancan iku kudu tansah ngati-ati
ngati-ati, sapa jujur bakal luhur. B. Kekancan aja karo wong kang ala
Reroncening tembung iku migunakake
purwakanthi .... watake
A. guru lagu C. Kekancan kudu milih kanca kang
B. guru sastra
C. guru swara becik bebudene
D. basa lumaksita D. Kekancan iku kang wigati duwe
5. Tata titi tentrem, sluman slumun slamet, kasenengan kang padha
bibit bebet bobot. Reroncening tembung
iku migunakake purwakanthi .... 9. Kang dikarepake jati ketrlusupan ruyung
A. purwakanthi basa lumaksita yaiku ....
B. purwakanthi guru sastra A. Golongane wong apik kelebon wong
C. purwakanthi guru swara ala
D. purwakanthi guru gatra B. Golongane wong ala kelebon wong
apik
6. Kandhane jaman edan, C. Wong apik lan wong ala padha dadi
Ora ngedan ora keduman, siji
Bocah sekolah melu ngedan, D. Wong ala lan wong apik padha
O …alah kok eman-eman padudon
Pethikan geguritan ing dhuwur iku irah- 10. Anakku
irahane .... Jaganen lathi
A. Jaman edan Marga ajining dhiri iku saka lathi
B. Eman-eman Lathi kadya wisa lan madu
C. Ora keduman Gumanthung ing dhiri pribadhi
D. Bocah sekolah
Tembung lathi iku duweni teges ....
7. Tata krama jarene kuna A. Omongan
Unggah-ungguh tan tumata B. Tumindak
C. Pratingkah
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil D. Pikiran
11. Ajining dhiri iku saka lathi, duweni karep
....
A. Ajining dhiri iku gumantung saka
kapinteran
128
B. Ajinining dhiri iku gumantung saka Seniman, budayawan, ilmuwan
omongane Dadia satriya pinunjul
C. Ajining dhiri iku saka panganggo Ukara-ukara ing dhuwur iku cuplikan
utawa busana saka geguritan kanthi irah-irahan ....
A. Candradimuka
D. Ajining dhiri iku gumantung saka B. Ngayogyakarta
pangkat lan drajat C. Satriya pinunjul
D. Panggulawentah
12. Diati-ati
Yitna yuwana lena kena 17. Papan kawah Candradimuka. Tembuh
Kasuyatan kawah candradimuka ing ukara iku
Gela iku tibane ana mburi duweni
karep ....
Yitna yuwana lena kena iku duweni teges A. papan ing ngisor gunung
.... B. papapane para wong luhur
A. Sing ngati-ati bakal slamet dene sing C. papane para satriya pinunjul
D. papan kannggo nggembleng/ndhidhik
sembrana bakal nemu cilaka
B. Tumindak ala lan apik iku gumantung 18. Laladan panggulawentah.
Panggulawentah ing ukara iku duwe
saka niyate teges ....
C. Tumindak kang ala biasane gelane A. pitutur
B. piwales
ana ing mburi C. piwulang
D. Tumindak apa wae kudu tansah D. pinunjul
ngati-ati 19. Saiki,...
Jejerku wis kawentar
13. Jaman edan celathune Kawentar tekan manca negara
Globalisasi istilahe Gamelanku, wayangku, jogedanku
Moderen kandhane Digandrungi
Diskotik jujugane
Tawuran kesenengane Jejejrku wis kawentar. Ing ngisor iki
dasanamane tembung kawentar, kajaba
Kang dikarepake jaman edan ana ing ....
geguritann yaiku .... A. kaloka
A. jaman nalika wong- wong wis ora B. misuwur
C. kondhang
nggatekake paugeran lan ukum kang D. digandrungi
lumaku.
B. jaman nalika wong padha ethok-ethok 20. Kawentar tekan manca negara.. Tembung
edan manca negara nduweni teges ....
C. jaman nalika wong padha akeh wong A. negara liya
edan B. dhaerah liya
D. jaman nalika akeh wong kang ora C. wewengkon liya
waras D. laladan liya
14. Lathi kadya wisa lan madu. Tembung 21. Panjalukku
wisa ana ing ukara iku duweni teges .... Aja abang-abang lambe
A. legi Anakku.... putuku.....
B. pahit Aja lali marang budayamu
C. racun Aja lali marang leluhurmu
D. apik Aja nganti wong jawa ilang jawane
Cekelen dhiri pribadhimu
15. Subasita tanpa tata. Tembung subasita Aja nganti keprucut
iku duweni teges ....
A. pranataning basa Isi cuplikan geguritan ing dhuwur yaiku ....
B. tata kramanig pasrawungan A. pamulangan
C. saumpama ditumprapake awake B. pasrawungan
dhewe
D. unggah-ungguh gunem tuWiwin 129
tindak tanduk
16. Ngayogyakarta
Papan kawah Candradimuka
Laladan panggulawentah
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil
C. pawiyatan 27. Unen-unen kang ajeg panganggone,
D. pitutur mawa teges entar, ora ngemu surasa
pepindhan, iku diarani....
22. Aja abang-abang lambe. Tembung A. saloka
abang-abang lambe nduweni teges .... B. bebasan
A. Omongane mung lamis C. paribasan
B. Omongan sasenenge dhewe D. pepidhan
C. Omongan kang nyenengake
D. Omongan kang nyerikake ati 28. Wong kang senenge mamerake
kekuwatane, kaluhurane lan kapinterane,
23. Bab kang kudu digatekake nalika maca paribasane ....
geguritan yaiku kasebut ing ngisor iki, A. Dahwen ati open
kajaba .... B. Ana catur mungkur
A. Wicara, wirama, wirasa C. Ciri wanci lilai ginawa mati
B. Wicara, wirama, wirasa, wiraga D. Adigang, adigung , adiguna
C. Wicara, wirasa, wiraga, wicanten
D. Wicara, wirama, wiraga, wicanten 29. Sartono iku bocahe nakal, ana ing
sekolahan senengane ngganggu
24. Pocapan ana ing pamacane geguritan kancane, nggodha lan ngece, malah
kudu cetha, pener, jelas, ora blero, ora kadhang kala ngece jenenge wong tuwa
bindheng, ora groyok, ora pelo. Iku diarani kanggo geguyon. Pungkasane bapake
.... diaturi tindak menyang sekolahan amarga
A. wirasa saka tindak tanduke Sarrtonno. Tumindak
B. wicara kang kaya mangkono iku paribasane ....
C. wirama A. Kumenthus ora pecus
D. wicanten B. Durung pecus keselak besus
C. Anak polah bapa kepradhah
25. Maca geguritan iku kudu nggatekake D. Bapa polah anak kepradhah
munggah mudhune swara, alon lan
bantere swara kang laras karo isine 30. Anin iku bocahe sregep, saben dina sinau
geguritan. Andharan iku diarani .... kanthi temen amarga kepingin dadi
A. wicara dhokter. Wiwit saiki gelem nabung dhuwit
B. wiraga saka paringane wong tuwane supaya bisa
C. wirasa kanggo ragad anggone arep nggayuh
D. wirama kekarepane mau. Bocah kaya anin
didiparibasanake ....
26. Sepisanan kang kudu digatekake A. Jer basuki mawa bea
menawa arep nulis geguritan yaiku B. Ulat madhep ati karep
nemtokake .... C. Sepi ing pamrih rame ing gaawe
A. ngolah tembung D. Rawe-rawe rantas malang-malang
B. tema geguritan putung
C. isi geguritan
D. ide geguritan
II. Wangsulana pitakonan ing ngisor iki kanthi bener lan pener !
1. Kepriye carane nulis geguritan ?
2. Terangna apa kang dikarepake wicara, wirama, wirasa lan wiraga ana ing pamacane geguritan !
3. Sebutna piwulang budi pekerti kang ana ing geguritan Jaman edan minimal 5 wae !
4. Sebutna piwulang budi pakarti saka geguritan Ngayogyakarta minimal 5 wae !
5. Terangna saloka ing ngisor iki :
a. Bathok bolu isi madu
b. Bebek diwuruki nglangi
c. Cedhak kebo gupak
d. Jati ketlusupan ruyung
e. Wastra lungset ing sampiran
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 130
Wulangan 5
Tembang Dolanan lan
Tembang Macapat Kinanthi
Kompetensi Dasar
3.5. Memahami lagu dolanan dan tembang Macapat Kinanthi
Indikator :
3.5.1. Menjelaskan pengertian tembang dolanan
3.5.2. Mengartikan kata-kata dalam tembang dolanan
3.5.3. Menjelaskan isi tembang dolanan
3.5.4. Menjelaskan budi pekerti dalam tembang dolanan
3.5.5. Menemukan paribasan, bebasan dan saloka yang berhubungan dengan isi lagu tembang
dolanan
A. Tembang Dolanan
.Tembang dolanan yaiku jinise tembang reripta gagrag anyar kang biasane ditembangake
dening bocah-bocah cilik, mligine ing padesan, sinambi dolanan bebarengan karo kanca-kancane
lan dibarengi wirama gendhing. Tembang dolanan iki ora kaiket dening paugeran guru gatra, guru
lagu lan guru wilangan. Ing tembang dolanan bocah-bocah diwanuhake bab sato kewan, tetuwuhan,
bebrayan, lingkungan lan sapanunggalane. Ing tembang dolanan ana piwulang budi pekerti,
unggah-ungguh, subasita, tradhisi ing bebrayan, piwulang tumindak kang apik lan ala.
Ciri-ciri tembang dolanan :
1. Basa prasaja
2. Cacahing gatra Wiwinates
3. Cakepane ngandhut piwulang budi pekerti
4. Laras karo kahanane bocah
Tuladhane Tembang dolanan :
1. Ilir-ilir
Lir -ilir, lir-ilir
Tandure wis sumilir
Tak ijo royo-royo
Tak sengguh temanten anyar
Cah angon, cah angon
Penekna blimbing kuwi
Lunyu-lunyu penekna
Kanggo mbasuh dodotiro
Dodotiro, dodotiro
Kumitir bedah ing pinggir
Dondomana, jlumatono
Kanggo seba mengko sore
Mumpung padhang rembulane
Mumpung jembar kalangane
Yo soraka, sorak iya
Yen disalin nganggo Bahasa indonesia
Bangun, bangunlah
Tanaman sudah bersemi
Demikian menghijau
Bagaikan pengantin baru
Anak gembala, anak gembala
Panjatlah pohon belimbing itu
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 131
Biar licin dan susah tetaplah kau panjat
Untuk membasuk pakaianmu
Terkoyak-koyak dibagian samping
Jahaitlah, benahilah
Untuk menghadapi nanti sore
Masanya bulan bersinar terang
Masanya waktu banyak luang
Bersoraklah dengan sorak iya
Isine Tembang dolanan ilir-ilir :
Ayo padha tangi kanthi semangat
Kanggo ngandhepi urip iki
Tuwuhna imanmu marang kang Maha Kuwasa
Ana ing dalan kang bener
Ngibadaha kanthi bener sanajan katone rekasa
Resikana klambimu
Yen suwek, jahiten
Kanggo ngadhepi wektu ing besuke
Mumpung wektumu isih padhang
Wektu kang isih longgar
Piwulang budi pekerti saka tembang dolanan Ilir-ilir yaiku :
1. Supaya tangi saka rasa males lan bisa dadi semangat ( ilir-ilir)
2. Supaya nuwuhake iman dhumateng Gusti Allah ( tandurane katon semi)
3. Supaya bisa dadi iman lan nuntut ing dalan kang bener (cah angon nuntun wedhuse)
4. Nindakake dhawuhe Gusti Allah sholat 5 wektu ( blimbing ada 5 lingire)
5. Ngresiki ati supaya resik ( mbasuh dodotira)
6. Duwe akeh wektu kanggo ngibadah (Mumpung jembar kalangane)
2. Sluku-sluku bathok
Sluku-sluku bathok
Bathoke ela-elo
Sluku-sluku bathok
Bathoke ela-elo
Si Rama menyang Solo
Oleh-olehe payung montha
Mak jenthit lolo lobah
Wong mati ora obah
Nek obah medeni bocah
Nek urip goleka dhuwit
Yen disalin ing Bahasa Indonesia
Ayun-ayun kepala
Kepalanya geleng-geleng
Si bapak pergi ke Solo
Oleh-olehnya payung muntha
Secara tiba-tiba bergerak
Orang mati tidak bergerak
Kalau bergerak menakuti orang
Kalau hidup carilah uang
Isine tembang dolanan sluku-sluku bathok
Bathok tegese sirah. Sirah iku uga mbutuhake leren supaya anggone nyambut gawe bisa
asile maremake
Bathoke ela-elo tegese sirah kang menga-mengo, iku duweni maksud kaya dene wong lagi
dzikir, eling marang Kang Maha kuwasa
Si Rama menyang Solo, duweni karep siram utawa adus menyang Solo (sholat)
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 132
Oleh-olehe payung muntho, tegese asile mengko oleh payung muntho (pangayoman saka
kang Maha kuwasa
Mak jenthit lolo lobah tegese wong mati iku tekane ora kanyana-nyana/tida-tida ora ana kang
ngerti
Wong mati ora obah tegese yen wis mati ora isa apa-apa maneh
Yen obah medeni bocah tegese yen wis mati urip maneh iku bakal medeni
Yen urip nggoleka dhuwit tegese urip iku wektune kanggo ngibadah, ngamal,lan tumindak
kabecikan
Piwulang budi pekerti saka tembang sluku—sluku bathok:
1. Wong urip iku kudu tansah dzikir marang Kang Maha Kuwasa
2. Kudu tansah ngibadah/sholat bakal oleh pangayoman saka Kang Maha Kuwasa
3. Wektu ngibadah ora kena diundur-undur mati iku tekane ora ana kang ngerti
4. Wong nyambut gawe iku uga wujud ngibadah lan nandur kabecikan
3. Padhang Bulan
Yo prakanca dolanan ing njaba
Padhang bulan padhange kaya rina
Rembulane kang ngawe-awe
Ngelingakake aja padha turu sore
Yen disalin ing Bahasa Indonesia
Ayo teman-teman bermain diluar
Cahaya bulan yang terang benderang
Rembulan yang seakan-akan melambaikan tangan
Mengingatkan kepada kita untuk tidur sore
Isine tembang dolanan padhang bulan yaiku :
Ayo kanca-kanca padha dolanan ana ing njaba
Amarga saiki lagi padhang bulan
Rembulane kaya-kaya ngajak metu
Aja padha turu ing wayah sore
Piwulang budi pekerti saka tembang dolanan padhang bulan yaiku :
1. Urip iku butuhake kanca/wong liya
2. Nundhungake rasa syukur nampa endahe alam ciptakane Gusti Allah
3. Yen karo kanca kudu rukun
4. Yen turu aja sore, wektune kanggo ngibadah
4. Jaranan
Jaranan, jaranan, jarane jaran teji
Sing numpak ndara bei
Sing ngiring para mentri
Jeg-jeg nong, jreg-jreg gung
Jeg-jeg gedebuk krincing
Gedebug jedher
Gedebug krincing
Jeg-jeg gedebuk jedher
Yen disalin nganggo Bahasa Indonesia 133
Berkuda, berkuda, kudanya teji (tinggi besar)
Yang naik tuan Bei, yang mengiring para menteri
Jeg-jeg nong, jreg-jreg gung
Jeg-jeg gedebuk krincing
Gedebug jedher
Gedebug krincing
Jeg-jeg gedebuk jedher
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil
Isine Tembang dolanan Jaranan yaiku
Jaranan, jarane gedhe dhuwur
Sing numpak tuan Bei lan sing ngiring para menteri
Piwulang budi pekerti saka tembang dolanan Jaranan yaiku :
1.Wong urip iku ana kang duwe pangkat lan ora
2.Wong iku kudu ngormati marang wong liya
3.Karo wong kang luwih tua kudu bekti lan ngajeni
4.Wong kang duwe paangkat lan ora iku tetep butuhake wong liya
5. Menthok-menthok
Menthok-menthok tak kandhani
Mung solahmu angisin-isini
Mbok ya aja ndheprok
Ana kandhang wae
Enak-enak ngorok
Ora nyambut gawe
Menthok-menthok
Mung lakumu
Megal-megol gawe guyu
Yen disalin nganggo Bahasa indonesia
Menthok –menthok saya nasehati
Hanya perilakumu yang memalukan
Jangan hanya diam dan duduk
Dikandang saja
Enak-enak mendengkur
Tidak bekerja
Menthok-menthok
Hanya jalanmu
Menggoyangkan patat membuat orang tertawa
Isine tembang dolanan menthok-menthok yaiku :
Menthok takkandhani
Supaya tumindakmu iku ora ngisin-isini
Aja mung meneng lan lungguh-lungguh wae
Ana ngomahmu
Enak-enak turu, ora nyambut gawe
Mlakumu klemak-klemek gawe guyune wong kang nyawang
Piwulang budi pekerti saka tembang dolanan menthok-menthok yaiku :
1. Dadi wong aja kesed kaya dene menthok
2. Yen tumindak kudu ngati-ati aja nganti ngisin-ngisini
3. Kepingin kasil kudu mbudidaya, ora mung tura-turu wae
4. Urip ora kena amung njagakake welas asihe wong liya tanpa gelem tumandak gawe
6. Gundul-gundul pacul
Gundul-gundul pacul...cul gemblelengan
Nyunggi-nyunggi wakul...kul gemblelegan
Wakul ngglimpang, segane dadi sakratan
Wakul ngglimpang segane dadi sakratan
Yen disalin nganggo Bahasa Indonesia 134
Botak,botak ibarat pacul, besar kepala (sombong)
Membawa bakul dengan gaya besar kepala (sombong)
Bakul jatuh, nasinya berantakan dijalan
Bakul jatuh, nasi berantakan dijalan
Isine tembang dolanan Gundul-gundul pacul yaiku ....
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil
Gundul-gundul macul, nggambarake bocah isih cilik
Gemblelengan , nduweni watak cengengesan/ora temenanan
Nyunggi wakul, wong kang dewasa wis duwe tanggung jawab lan jejibahan
Wakul ngglimpang, tanggung jawab yen disepelekake lan ora ditindakake
Segane dadi salatar, kabeh dadi ora karu-karuan
Piwulang budi pekerti saka tembang dolanan gundul-gundul pacul yaiku ...
1.Watak umuk iku ora becik
2.Yen duwe tanggung jawab kudu ditindakake kanthi temen
3.Sembrana iku pungkasane ora becik
7. Dhondhong apa salak
Dhondhong apa salak
Dhuku cilik-cilik
Andhong apa mbecak
Mlaku dimik-dimik
Yen disalin nganggo Bahasa Indonesia
Dhondhong apa salak
Dhuku kecil-kecil
Naik andhong apa naik becak
Jalan pelan-pelan
Isine tembang dolanan Dhondhong apa salak yaiku :
Dhondhong apa salak, dhondhong lan salak iku nggambarake watak
Dkuku iku awohe cilik-cilik, ora kena nyepeleke barang kang cilik
Numpak andhong apa numpak becak, kudu mbudidaya tumemen aja njagakake wong liya
Yen mlaku alon-alon, mbudidaya dhewe sanajan amung alon-alon
Piwulang budi pekerti saka tembang dolanan Dhondhong apa salak
yaiku ...
1.Mbiji wong liya aja saka njabane
2.Watak apik lan ala iku ora bisa didelikake/ditutup-tutupi
3.Aja nyepelekake barang kang katone cilik
4.Yen duwe gegayuhan kudu mbudidaya kanthi usaha dhewe
5.Sanajan alon yen ditindakake kanthi temen mesthi asile bakal apik
8. Jamuran
Jamuran, ya gege thok
Jamur apa ya gege thok
Jamur gajih mbejijih sa ara-ara
Semprat-semprit jamur apa ?
Yen di salin nganggo Bahasa Indonesia
Jamurannya ya dibuat pura-pura
Jamur apa, ya pura-pura
Jamur gajih mengotori seluruh lapangan
Melesat cepat jamur apa ?
9. Cublak-cublak suweng
Cublak-cublak suweng, suwenge teng gelenter,
Mambu ketundhung gudel, pak empo lera-lere
Sapa ngguyu ndhelikake, sir-sir pong dele kopong
Sir-sir pong dele kopong, sir-sir pong dele kopong
Yen disalin nganggo Bahasa indonesia 135
Tempat suweng, suwengnya berserakan
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil
Baunya dituju anak kerbau, bapak ompong menengok kanan kiri
Siapa yang tertawamenyembunyikan, hati nurani kedelai kosong tanpa isi
Hati nurani kedelai kosong tanpa isi, hati nurani kedelai kosong tanpa isi
10. Gugur Gunung
Ayo kanca ayo kanca ngayahi karyane praja
Kene-kene-kene-kene gugur gunung tandang gawe
Sayuk-sayuk rukun bebarengan ro kancane
Lila lan legawa kanggo mulya ning Negara
Siji loro telu papat maju papat-papat
Diulang-ulung ake mesthi enggal rampunge
Holobis kontul baris holobis kontul baris
Holobis Kontul baris holobis kontul baris
Yen disalin nganggo Bahasa Indonesia
Marilah kawan mengerjakan tugas Negara
Kemarilah bahu-membahu untuk bekerja
Menyatu, rukun bersama-sama dengan kawan
Bekerja dengan ikhlas untuk kejayaan Negara
Satu dua tiga empat – maju empat-empat
Dilakukan secara estafet agar – pekerjaan – segera selesai
aba-aba
Tuladha tembang dolanan iku amung saperangan wae , isih akeh tembang-tembang liyane
kang durung diandharake . Tuladhane tembang dolanan liyane yaiku iris-irisan tela, kate-kate
dipanah, kidang talun, lan isih ana liyane maneh.
Tembang dolanan iku minangka sarana tetembangan kang dilagokake ana ing wayah
dolanan. Ing tembang dolanan iku akeh pitutur kang satemene diwenehake marang bocah-bocah
kang lagi dolanan. Anggone aweh pitutur iku ora kanthi diceplosake nanging dilagokake ana ing
tetembangan. Bocah-bocah iku senenge lagi dolanan, menawa anggone aweh pitutur sinambi
dolanan mesthine luwih bisa ditampa. Nanging bocah-bocah jaman saiki malah durung mangerteni
isi pitutur kang ana ing tembang dolanan kasebut. Mula tembang dolanan iki wigati ditularake
marang bocah saiki, uga diudhari isi pitutur kasebut supaya ora kasilep ing ajuning jaman.
Ing jaman saiki akeh kang aweh owah-owahaning wirama kang ana ing tembang dolanan
kasebut, bab mau kanthi pangangkah supaya luwih narik kawigatene bocah-bocah ing jaman saiki.
Saliyane iku ana kang nganakaake maneka warna sayembara/lomba tembang-tembang dolanan ing
antarane para siswa supaya tembang-tembang kasebut dilagokake utawa ditembangake dening
siswa-siswa sekolah ing pawiyatan.
Mula para siswa kanthi dhewe-dhewe utawa kelompok supaya milih tembang-tembang
dolanan kasebut banjur ditembangake ana ing ngarep kelas. Bisa kanthi tembang kang isih prasaja
kaya nguni utawa wis diparingi owah-owahan kang luwih narik kawigaten nanging kanthi nggatekake
unsur kaendahan kang ana ing tembang.
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 136
Tembang Macapat Kinanthi
B.
.
Kompetensi Dasar :
3.5. Memahami lagu dolanan dan tembang Macapat Kinanthi
Indikator :
3.5.6. Menyebutkan nama-nama tembang macapat
3.5.7. Menyebutkan aturan tembang macapat
3.5.8. Menyebutkan watak tembang macapat
3.5.9. Melagukan tembang macapat Kinanthi
3.5.10. Menjelaskan budi pekerti dalam tembang macapat Kinanthi
Tembang kinanthi iku salah sijining tembang saka tembang macapat. Tembang macapat iku cacahe
ana 11. Araning tembang macapat kang cacah 11 yaiku :
1. Maskumambang
2. Mijil
3. Sinom
4. Kinanthi
5. Asmaradana
6. Gambuh
7. Dhandhanggula
8. Durma
9. Pangkur
10. Megatruh
11. Pocung
Tembang macapat iku beda karo tembang dolanan. Ing tembang macapat iku ana aturan
utawa paugeran kang aran guru gatra, guru lagu lan guru wilangan. Ing tembang dolanan cacahing
larik, cacahing wanda lan tibaning swara ing saben barise ora ana paugeran kang gumathok.
Tembang dolanan iku wirama luwih mardhika dene ana ing tembang macapatan wiramane tembang
miturut pathete tembang kasebut.
Andharane paugeran tembang macapat yaiku
1. Guru gatra : cacahing baris saben sapada/sabait
2. Guru wilangan : cacahing wanda saben sabaris
3. Guru lagu : tibaning swara saben pungkasaning baris
Paugeran tembang macapat kasebut karingkes kaya ing ngisor iki ;
No. Sekar Macapat Paugeran
1 Maskumambang 12i, 6a, 8i, 8a
2 Mijil 10i, 6o, 10e, 10i, 6i, 6u
3 Sinom 8a, 8i, 8a, 8i, 7i, 8u, 7a, 8i, 12a
4 Kinanthi 8u, 8i, 8a, 8i, 8a, 8i
5 Asmaradana 8i, 8a, 8e/o, 8a, 7a, 8u, 8a
6 Gambuh 7u, 10u, 12i, 8u, 8o
7 Dhandhanggula 10i, 10a, 8e, 7u, 9i, 7a, 6u, 8a, 12i, 7a
8 Durma 12a, 7i, 6a, 7a, 8i, 5a, 7i
9 Pangkur 8a, 11i, 8u, 7a, 12u, 8a, 8i
10 Megatruh 12u, 8i, 8u, 8i, 80
11 Pocung 12u, 6a, 8i, 12a
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 137
Watake tembang macapat :
No. Sekar Macapat Watake
1 Maskumambang Nelangsa, ngeres-eresi, sedhih
2 Mijil asih, prihatin, pangajab
3 Sinom Ethes, kenes
4 Kinanthi Seneng, asih, kasmaran
5 Asmaradana Tresna, sedhih, sengsem
6 Gambuh Sumanak, sumadulur
7 Dhandhanggula Luwes, gembira, endah
8 Durma Keras, nepsu, semangat
9 Pangkur Sereng, nepsu, gandrung
10 Megatruh Prihatin, getun, keduwung, sedhih
11 Pocung Sembrana parikena
Tembung Kinanthi asale saka tembung kanthi kang tegese digandheng utawa dikancani. Kinanthi
minangka gambaran bocah cilik kang isih perlu dituntun supaya bisa mlaku ana ing dalan kang
bener. Nuntut iku ora amung ateges supaya bisa mlaku nanging uga nuntun bab tatakrama lan uga
unggah-ungguh ana ing sesrawungan.
2. Dadiya laku nireki 138
Cegah dhahar lawan guling
Lawan aja sukan-sukan
Anganggoa sawatawis
Ala watake wong suka
Nyuda prayitnaning batin
3. Yen wis tinitah wong agung
Ywa sira gumunggung adhi
Aaja nyelaki wong ala
Kang ala lakunireki
Nora wurung ngajak-ajak
Satemah anenulari
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil
B. Kawruh Basa : ajar, latihan Cegah : nyuda
Gulangen : ati, tyas, manah,
Kalbu lawan : lan
penggalih
Sasmita : ngalamat, pratandha sukan-sukan : seneng-seneng
Amrih : supaya
Lantip : pinter anganggoa : nganggo
Pijer : tansah
Nendra : turu sawatawis : salumrahe
Kaprawiran : watake pahlawan
Den : supaya ala : elek
kaesthi : maksud, karep, sedya,
watak : sipat
Pesunen jangka, niyat
:diudi kalawan temen, nyuda : ngurangi
Salira diupayakake
Nira : awak prayitnaning : pangati-ati
Cegahen : kowe
: dipenging, dialang- batin : ati
Dhahar
Guling alangi, dikurangi tinitah : pesthine
Dadiya : mangan
Laku : turu agung : gedhe/pangkat
Nireki : supaya
: tumindak ywa : aja
: kowe
sira : kowe
gumunggung : umuk
nyelaki : nyedhaki
lakunireki : tumindake
nora : ora
wurung : gagal
ngajak-ajak : supaya melu
satemah : banjur
anenulari: nulari
Tegese Tembang Kinanthi :
1. Padha ajara nglatih ati
Pratandha supaya pinter
Aja tansah mangan turu
Watake pahlawan kang kudu koksedya
Gladhinen kalawan temen awakmu
Sudanen mangan lan turu
2. Supaya tumindakmu
Nyuda mangan lan turu
Lan aja seneng-seneng
Kena seneng-seneng salumrahe
Jalaran wong seneng-seneng iku ala
Marakake nyudha prayitnane ati
3. Yen kowe tinitah dadi wong gedhe
Kowe aja banjur umuk
Aja cedhak-cedhak karo wong ala
Sing elek tumindake
Jalaran ora wurung
Bakal nulari
C. Paugeran lan watake tembang macapat Kinanthi :
Tembang macapat Kinanthi iku dumadi saka 6 gatra, guru lagune u,i,a,i,a,i
Denen cacahning guru wilangan ana 8, 8, 8, 8, 8, 8
Paugeraning tembang macapat Kinanthi yaiku 8u, 8i, 8a, 8i, 8a, 8i
Dene watake tembang maacapat Kinanthi yaiku seneng, asih, kasmaran
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 139
UJI KOMPETENSI
I. Wangsulan pitakonan ing ngisor iki kanthi milih salah siji wangsulan kang bener lan trep !
1. Ciri-ciri tembang dolanan kasebut ing Gambar ing dhuwur iku gambarake
ngisor iki, kejaba .... bocah kang lagi dolanan ....
A. basa prasaja A. Cublak cublak suweng
B. cacahing gatra Wiwinates B. Jamuran
C. ora laras karo kahanane bocah C. jaranan
D. cakepane ngandhut piwulang budi D. Ilir-ilir
pekerti
6. Cublak cublak suweng
2. Gundhul-gundhul Pacul Cublak cublak suweng, Suwenge ting
Gundhul gundhul pacul cul gelenter
gembelengan Mambu ketundhung gudel, pak
Nyunggi nyunggi wakul ku gempong lera-lere
gembelengan sapa ngguyu ndhelikake, sir sir pong
dele gosong
Wakul ngglimpang segane dadi Sir sir pong dele gosong.
segane dadi Suwenge ting gelenter.
saklatar Tegese tembung ting gelenter, yaiku
Wakul ngglimpang
saklatar
Wakul ngglimpang segane dadi ….
saklatar. Tembung wakul iku piranti A. digelar
kanggo wadhah ... . B. diratake
A. upa C. diglethake
B. pari D. Pating slebar
C. sega 7. Kang didhelikake ana ing dolanan
D. beras Cublak- cublak Suweng yaiku, kajaba
3. Gundhul-gundhul pacul cul ....
A. krikil
gemblelengan. B. dhele
C. watu gedhe
Tembung gemblelengan ing tembang D. kecik/isi sawo
“Gundhul-Gundhul Pacul “ tegese
kaandharake kaya ing ngisor iki ,
kajaba... . 8. Piwulang budi pekerti saka dolanan
A. gumedhe Cublak-cublak Suweng yaiku ....
B. kemlinthi A. dadi wong kudu sing sabar
C. nggleleng B. dadi wong aja seneng nyolong
D. cengengesan C. dadi wong kudu padha rukun lan
4. Piwulang budi pakerti saka tembang jujur
“Gundul-gundul Pacul” yaiku ... . D. dadi wong kudu bekti marang wong
A. dadi panguwasa kang tuwa
prasaja/sedherhana 9.
B. bocah nggawa sega banjur
ngglimpang
C. urip aja umuk utawa
kumalungkung
D. bocah kang gundhul lan kemlinthi
5. Gambar bocah dolanan ing ngiringan
kairing tembang dolanan kaya ing
ngisor iki, yaiku….
A. Ilir-ilir
B. Jamuran
C. Kidang Talun
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 140
D. Cublak-cublak Suweng C. aja nyepelekake barang kang
katone cilik
10. Andharan ing ngisor iki kang ora laras
karo isine tembang ilir-ilir yaiku D. watak apik lan ala iku ora bisa
A. tanduran iku bisa urip kudu diopeni didelikake/ditutup-tutupi
B. iman marang kang maha kuwasa
C. urip iku kudu kanthi semangat 16. Padha gulangen ing kalbu
D. ngibadah kanthi bener Ing sasmita amrih lantip
Aja pijer mangan nendra
11. Piwulang budi pekerti saka tembang Kaprawiran den kaesthi
dolanan ilir-ilir, kajaba .... Pesunen sariranira
A. ati iku kudu resik Sudanen dhahar lan guling
B. ngibadah sholat 5 wektu
C. nenadur iku kudu dirabuk Guru gatra tembang macapat
D. nduwe wektu aja lali ngibadah Kinanthi cacahe ana … .
A. lima
12. Padhang bulan padhange kaya rina. B. enem
Tembung rina ing ukara iku tegese .... C. pitu
A. esuk D. wolu
B. awan
C. sore 17. Padha gulangen ing kalbu
D. bengi Ing sasmita amrih lantip
Aja pijer mangan nendra
13. Piwulang budi pekerti saka tembang Kaprawiran den kaesthi
dolanan padhang bulan yaiku.... Pesunen sariranira
A. urip iku butuh kanca Sudanen dhahar lan guling
B. yen karo kanca kudu rukun
C. aja turu wayahe isi ngibadah Guru gatra, guru wilangan, lan guru
D. rembulan iku ciptaning gusti allah lagu tembang Kinanthi yaiku … .
A. 8u, 8i, 8a, 8i,8a,8i
14. Menthok-menthok B. 8u, 8a, 8a, 8i,8a,8i
Menthok-menthok tak kandhani C. 8u, 8e, 8a, 8i,8a,8i
Mung solahmu angisin-isini D. 8u, 8i, 8i, 8i, 8a, 8i
Mbok ya aja ndheprok
Ana kandhang wae 18. Ing ngisor iki arane tembang
Enak-enak ngorok macapat, kajaba ....
Ora nyambut gawe A. Maskumambang
Menthok-menthok B. Dhandhanggula
Mung lakumu C. Wirangrong
Megal-megol gawe guyu D. Megatruh
Piwulang budi pekerti saka tembang 19. Cacahing baris saben sapada diarani
dolanan menthok-menthok kajaba: ....
A. ngingu menthok bisa kasil dhuwite A. guru lagu
B. guru basa
akeh C. guru gatra
B. dadi wong aja kesed kaya dene D. guru wilangan
menthok 20. Cacahing wanda saben sabaris
C. yen tumindak kudu ngati-ati aja diarani ....
A. guru basa
nganti ngisin-ngisini B. guru lagu
D. kepingin kasil kudu mbudidaya, ora C. guru gatra
D. guru wilangan
mung tura-turu wae
21. Tibaning swara saben pungkasaning
15. Piwulang budi pekerti saka tembang baris diarani ....
dolanan Dhondhong apa salak
kajaba ... 141
A. salak awoh kang ana erine
B. mbiji wong liya aja saka njabane
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil
A. guru lagu A. Maskumambang
B. guru basa B. Asmaradana
C. guru nyanyi C. Megatruh
D. guru tembang D. Pangkur
22. Tembang dhandhanggula iku dumadi 27. Prihatin, getun, keduwung, sedhih. Iku
saka ... gatra. watake tembang ....
A. 7 A. Megatruh
B. 8 B. Pangkur
C. 9 C. Kinanthi
D. 10 D. Pocung
23. Paugerane tembang pocung yaiku 28. Tembung Kinanthi asale saka
.... tembung kanthi kang tegese ....
A. 12u, 6a, 8a, 12a A. digandheng utawa dikancani
B. 12u, 6a, 8i, 12i B. ditembangake
C. 12u, 6a, 8i, 12a C. dikandhani
D. 12i, 6a, 8i, 12a D. Dituntun
24. Tembang macapat Maskumambang
dumadi saka ...gatra 29. Padha gulangen ing kalbu. Tembung
A. 12a, 6a, 8i, 8a kalbu tegese ....
B. 12i, 6i, 8i, 8a A. ati
C. 12i, 6a, 8u, 8a B. awak
D. 12i, 6a, 8i, 8a C. mripat
25. Seneng, asih, kasmaran. Iku watake D. tangan
tembang .... 30. Ing sasmita amrih lantip. Tembung
A. Mijil lantip tegese ....
B. Sinom A. gemi
C. Gambuh B. pinter
D. Kinanthi C. sregep
26. Nelangsa, ngeres-eresi, sedhih. Iku D. nastiti
watake tembang ....
I. Terangna isine tembang Kinanthi ing ngisor iki !
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 142
Wulangan 6
Aksara Jawa
Kompetensi Dasar :
3.6. Memahami teks khusus yang berupa kalimat sederhana beraksara Jawa
Indikator :
3.6.1. Memahami aksara nglegena
3.6.2. Memahami sandhangan aksara Jawa
3.6.3. Memahami pasangan aksara Jawa
3.6.4. Menulis kata-kata sederhana beraksara Jawa
A. Mula bukaning Aksara Jawa
Carita mula bukaning aksara Jawa iku nyritakake paraga kang aran Aji Saka. Aji saka asale
saka India arep lunga menyang Tanah Jawa. Aji Saka diderekake karo abdine papat kang aran
; Duga, Prayoga, Dora lan Sambada. Tekan ing Pulau Majethi kabeh padha leren. Aji Saka
ninggal abdine loro kang aran Dora lan Sembada didhawuhi njaga pusaka kang awujud keris.
Pusaka iku ora kena diwenehake sapa wae saliyane marang Aji Saka.
Duga, Prayoga lan Aji Saka nerusake lakune menyang Tanah Jawa. Lakune aji saka tekan
Medhang Kamulan. Ing Medhang Kamulan dipimpin dening ratu kang ala watake yaiku Prabu
Dewata Cengkar dene patihe aran Patih Tengger. Saben dina Prabu Dewata Cengkar iku
mangani kawulane, mulane kabeh kawulane padha wedi lan urip sarwa was sumelang. Anuju
sawijining dina Prabu Dewata Cengkar duka amarga wis ora ana kang arep di pangan maneh,
banjur Aji Saka saguh dicaosake dadi dhaharane. Sadurunge didhahar dening Prabu Dewata
Cengkar, Aji Saka duwe panyuwunan yaiku njaluk lemah jembare sak surban kang dianggo
ana ing mustakane lan kang kudu ngukur serban mau kudu Sang Prabu dhewe . Dening
Dewata Cengkar disaguhi. Serban banjur dinjupuk lan digelar. Prabu Dewata Cengkar nggelar
surban kasebut kok ora mandheg-mandheg. Serban kasebut jebule dawa tenan. Anggone
ngukur nganti tekan sapiggire segara nanging durung entek. Dening Aji Saka serban mau
banjur diserban mau dikebutake. Prabu Dewata Cengkar kecemplung ing segara kasebut.
Prabu Dewata Cengkar malih dadi baya ngratoni ing segara kasebut.
Aji Saka banjur dadi ratu ing Medhang Kamulan. Dora lan Sembada krungu pawarta
menawa Aji Saka wis dadi ratu. Dora banjur ngajak sembada supaya sowan menyang sang
Aji Saka. Sembada ora gelem amarga wis dipeseni Aji Saka supaya njaga keris kasebut.
Lakune Dora wis tekan Medhang Kamulan lan dipethukake dening Duga lan Prayoga.
Katelune sowan ana ing ngarsane Sang Ratu. Tekane Dora gawe Aji Saka bungah, banjur
nakokake Sembada kok ora melu. Dora didhawuhi Sag Prabu supaya marani Sembada kang
isih ditinggal. Lakune Dora wis tekan lan ketemu marang Sembada. Dhawuhi Aji Saka
diandharake dening Dora supaya Sembada melu sowan menyang Medhang Kamulan lan
nggawa keris kasebut. Sembada tetep ora gelem amarga kudu njaga keris dhawuhe Aji Saka
lan ora kena diwenehake marang sapa wae. Sembada isih durung percaya marang kandhane
Dora banjur padha padu rame. Suwe-suwe banjur padha adu kekuwatan lan kadigdayan.
Loro-lorone padha sektine, Dora lan Sembada rebutan keris kang kudu dijaga. Pungkasane
padha seda amarga kena gaman kasebut.
Sang Prabu ngarep-arep tekane Dora lan Sembada. Banjur dhawuh marang Duga lan
Prayoga supaya marani. Saeba kagete Duga lan Prayoga mangerteni Dora lan Sembada
padha tiwas kanthi nyekel keris kagungane Sang Prabu. Keris dijupuk banjur diaturake Sag
Prabu. Duga lan Prayoga banjur matur ana ngarsane Sang Prabu. Sang Prabu kaget mireng
pawarta iu, awit pancen kaluputane abdine kang setya tuhu tiwas nindaakake dhawuhe.
Kanggo pangeling-eling prastawa kasebut Sang Prabu gawe tulisan supaya bisa kanggo gawe
layang. Tulisan kasebut unine
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 143
Hana caraka tegesé “Ana utusan"
data sawala tegesé "Padha regejegan"
padha jayanya tegesé "Padha digdayané" 144
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil
maga bathanga tegesé "Padha dadi bathang".
(Kapethik Saka Wikipédia Jawa, bauwarna mardika basa Jawa)
B. Aksara Nglegena
Aksara nglegena/dentyawyanjana iku cacahe ana 20 yaiku
Tuladha panulisane aksara Jawa : jaya lawa :
nata bata :
ana baya : rasa lara :
kala maya :
padha cara : mara bapa :
raka mara :
sapa lara : nyata jaya :
kala tawa :
madha bala :
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 145
C.
SANDHANGAN SWARA
Sandhangan swara iku cacahing ana 5 yaiku :
1. Wulu ( .. . ) sandhangan swara
Tuladha : isi :
siti :
iki : siji :
miri : giri :
ciri : risi :
pipi : niki :
risi : mili : mili
biji : dina :
gili : gina :
kiwa : kili :
lila : lali :
iba : iki :
iga : ili :
2. Suku ( .. . ) sandhangan swara
Tuladha : buku :
tuku :
kuku : duku :
wulu : nutu :
kuru : mutu :
suku : putu :
gugu : gulu :
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 146
juru : turu :
kudu : kuru :
luru : luku :
lucu : udu :
tuhu : lunyu :
dudu : wuku :
biru : nuju :
nuku : rupa :
nuli : telu :
lugu : yuta :
3. Pepet ( .. . ) sandhangan swara ê
Tuladhane : nedha :
betha :
sega : jejaka :
pera : menga:
cetha : segara :
teka : negara :
kera : selasa :
semeru : geni :
telu : sepi :
kena : nesu :
seneng : teka :
bera : sela :
wetu : setu :
ketemu : peteng :
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 147
semangka : seneng :
seru : segara :
netu : metu :
4. Taling ( ... ) sandhangan swara è
Tuladhane : pepe :
rene :
reka : mega :
beda : eca :
seta : desa :
dhedhe : tela :
sore : desa :
kowe : kene :
sela : kae :
duwe : sewu :
suwe : selawe :
edi : rame :
dene : desa :
meja : melu :
pepe : kere :
mega : seta :
wewe : seje :
5. Taling tarung ( ....... ) sandhangan swara o
coro :
Tuladhane :
loro :
toko : solo :
dora : soto :
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 148
loma : moto :
poto : koko :
bodho : ora :
rodha : dhoyong:
godhong: kopi :
ngoko : bogor :
jodho : pamor :
jero : polo :
polong : poma :
poci : nyoba :
oba : donga :
koma : wong :
bocah : kowe :
D. SANDHANGAN PANYIGEG WANDA
Sandhangan panyigeg wanda cacahe ana 4 yaiku :
1. Wignyan, panyigeg wanda ha / tandha konsonan h ( ... )
Tuladhane : omah :
timah :
jajah : sawah :
gagah : malah :
kalah : salah :
miwah : timah :
susah : bungah :
malih : kukuh :
butuh : sepuh :
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 149
pulih : luluh :
mamah : sagah :
akeh : kedah :
kathah : lurah :
patih : sepuluh :
2. Layar, panyigeg wanda ra / tandha konsonan r ( .../ )
Tuladhane :
bayar : jujur :
layar : cacar :
dhahar : da/ sawer :
jejer : / badhar :
damar : kasar :
selikur : damar :
kabar : kabur :
karna : anyar :
matur : tilar :
sadulur : kamar :
pasar : kursi :
kapur : katur :
kamar : karsa :
kartika : kartu :
kursi : kabur
kasor : kasir :
3. Cecak, panyigeg wanda nga/ tandha konsonan ng ( ...= )
Tuladhane :
Kacang : balang :
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 150
bawang : walang :
malang :
sawang : ilang :
buwang :
nyawang : lanang :
dhalang :
padhang : ilang :
selang :
layang : gedhang :
bingung :
palang : gudhang :
bolong :
abang : gosong :
obong :
barang : lutung :
kurang :
saking :
biyung :
dhoyong :
guling :
jagong :
lading :
4. Pangkon, panyigeg wanda/tandha konsonan saliyane h, r, ng ( ... )
Tuladhane : siram :
bapak :
mangan : jajanm :
camat : bayat :
wasis : bakul :
sulak : wasis :
angon : wedhus :
golek : bathok :
jaran : tenan :
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 151
arum : awak : :
babat : balik :
cepet : cukup :
damel : galak :
getun : jam :
tuwuk : tuWiwin
telas : takon :
E. ANGKA JAWA
Panulisane angka Jawa kanthi diapit dening pada pangkat .... )
cacah 5 :
adhine 2 :
sedulur 9 :
bocah 10 :
bukune 3 :
kaca 295 :
ana 56 kaca :
bukune ana 7 :
gulane 2 kilo :
jeruk 5 kilo :
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 152
anak 3 :
umur 6 taun :
kaos 3 :
juwara 1 :
nomer 14 :
adhine 7 taun :
dhuwur 4 meter :
jarak 10 meter :
taun 2019 :
sangune 5.000 rupiyah :
F. PASANGAN AKSARA JAWA
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 153
Panganggone pasangan : dianggo nulis tembung kang ing ngarepe ana sigeg
Tuladha :
andhap asor :
adol nanas :
akeh cara :
katon rame :
kasur kapuk :
manuk dara :
takon tenan :
jam sare :
arum wangi :
bukak lawang :
anak pitik :
bapak dhahar :
golek jajan :
tetep yasa :
tetep nyathet :
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 154
adol murah :
manuk gagak :
aran barang :
thak-thakan :
gagal nganggo :
bakal teka :
rambut dawa :
G. UKARA PRASAJA NGANGGO AKSARA JAWA
Panulisane ukara ing aksara Jawa diwiwiti nganggo pada adeg-adeg ( ) lan dipungkasi nganggo pada
lungsi ( ) utawa pada lingsa ( ) menawa dipungkasi pangkon.
Tuladha nulis aksara Jawa
1. Adhiku seneng dolan karo kancane
2. Bocah sekolah kudu temen.
3. Anak iku kudu bekti mring wong tuwa.
4. Kancaku seneng bal-balan.
5. Gladhi nulis aksara Jawa.
6. Eyang dhahar bubur.
7. Ibu mundhut jeram.
8. Pakdhe dhahar soto.
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 155
9. Adhiku maca buku. 156
10.Mas Banu tuku tas.
11.Aku mangkat sekolah.
12.Bapak tindak kantor.
13.Eyang gerah waja.
14.Bulik maos kalawarti.
15.Pakdhe tindak Semarang.
16.Jajan pasar iku enak rasane.
17.Adhiku seneng mangan bakso
18.Bapak ngunjuk wedang kopi.
19.Ibu badhe tindak arisan.
20.Gethuk tela rasane gurih.
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil
Kompetensi Dasar : 157
4.6. Membaca dan menulis kalimat sederhana beraksara Jawa
Indikator :
4.6.1. Membaca kalimat sederhana beraksara Jawa
4.6.2. Menulis kalimat sederhana beraksara Jawa
4.6.3. Membaca teks sederhana beraksara Jawa
4.6.4.Menulis teks sederhana beraksara Jawa
H MACA UKARA PRASAJA AKSARA JAWA
.
Ukara ing ngisor iki pamacane :
1.
Adhiku seneng maca komik.
2.
Ibu mudhut panganan ing pasar.
3.
Eyang dhahar bubur kacang ijo.
4.
Parmin lagi baakul ing pasar.
5.
Kelas pitu padha gladhi kawruh basa Jawa.
6.
Para siswa didhawuhi maca aksara jawa.
7.
Warga desa padha gugur gunung.
8.
Aku diparingi arta dening simbah.
9.
Dina iki aku lunga menyang Surabaya.
10.
Ibu tindak Semarang kaliyan bapak.
Ukara ing ngisor iki salinen nganggo aksara latin !
1.
..........................................................................................................................
2.
..........................................................................................................................
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil
3.
..........................................................................................................................
4.
..........................................................................................................................
5.
..........................................................................................................................
6.
..........................................................................................................................
7.
..........................................................................................................................
8.
..........................................................................................................................
9.
.....................................................................................................................
10.
........................................................................................................................
11.
........................................................................................................................
12.
........................................................................................................................
13.
........................................................................................................................
14.
........................................................................................................................
15.
........................................................................................................................
16.
........................................................................................................................
17.
........................................................................................................................
I. Maca lan nulis WACANA
AKSARA JAWA PRASAJA
Wacana ing ngisor iki wacanen ! 158
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil
Wacana ing ngisor iki salinen nganggo aksara latin !
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 159
Tulisen wacana ing ngisor iki nganggo aksara Jawa !
WISATA ING GEMBIRALOKA
Aku lunga menyang Gembiraloka karo kulawargaku. Ibu, bapak, aku lan adhiku padha
wisata menyang Gembiraloka. Mangkatku saka ngomah jam sepuluh esuk. Sawise tekan kana
banjur tuku karcis.
Ing Gembiraloka akeh kewan-kewan kang padha diingu. Ana gajah, macan, manuk, ula,
baya, lan isih akeh maneh. Kewan-kewan iku dirumat kanthi temenanan. Kabeh digatekake
pangan lan kasarasane. Saben dina dijaga supaya tansah becik.
Saliyane ana kewan kang maneka warna, ing Gembiraloka uga ana maneka dolanan kang
bisa dicoba, kayata ana becak banyu, prahu, sepur lan isih ana liyane maneh.
Aku lan kulawargaku seneng bisa dolan menyang Gembiraloka. Atiku dadi bungah bisa
nyawang kabeh mau. Iku crita pengalaman kang nyenengake kanggoku.
Papan kanggo gladhi nulis aksara Jawa :
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
Gladhen nulis aksara Jawa
Batik
Batik iku salah sijine busana kang dadi ciri ing kutha Ngayogyakarta.
Saiki batik wis lumrah dianggo para siswa ing sekolah. Bapak lan ibu uga nganggo batik wektu
tindak kantor.
Batik iku akeh banget jeneng-jenenge, umpamane ana kang jeneng udan liris, batik jumputan,
parang kusumo lan liya-liyane.Saiki uga ana kang aran batik segoro amarto minangka batik ciri
kutha Ngayogyakarta.
Para mudha kudu seneng menawa nganggo batik kanggo sekolah utawa acara liyane. Batik
aja nganti sirna ing masarakat. Para mudha kudu nguri-uri busana tradhisional kasebut.
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 160
Papan kanggo gladhi :
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 161
Papan kanggo gladhen nulis
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
............................................................................................................................... ................................
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 162
UJI KOMPETENSI
I. Wangsulan pitakonan ing ngisor iki kanthi milih salah siji wangsulan kang bener lan trep !
1. .... Ganepane ukara kasebut yaiku
A.
B.
C.
D. Tembung kang trep kanggo ngganepi ukara kasebut yaiku ....
2.
A.
B.
C.
D.
3. .... Tembung kang trep kanggo ngganepi ukara
A.
B.
C.
D.
4. .... Ganepane ukara kasebut yaiku
A.
B.
C.
D.
5. ... Tembung kang trep kanggo ngganepi ukara
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil 163
A.
B.
C.
D.
6. .... Terusane aksara Jawa kasebut yaiku ....
A.
B.
C.
D.
7. ... . Ganepane ukara kasebut yaiku ...
A.
B.
C.
D.
8. Rembulane ne sing ngawe-awe, ngelingake aja padha ....
A.
B.
C.
D.
9. .... 164
A.
B.
C.
Gladhi Basa Jawa VII / Ganjil
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Gladhi Basa Kelas 7 sem1 lan 2 rev 1 -_compressed_compressed
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search