9 сынып Емтихан тапсырмаларынын жинагы. 9-сынып. 1- том-1

ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСТЫҚ ОҚУ ОРТАЛЫҒЫ (ӘДІСТЕМЕЛІК КАБИНЕТ) ЕМТИХАН ТАПСЫРМАЛАРЫНЫҢ ЖИНАҒЫ (КӨМЕКШІ ҚҰРАЛ) 9-сынып І том Қызылорда, 2020 жыл

ӘОЖ 373 КБЖ 74.26 Е 53 Жалпы редакциясын басқарғандар: Г.Смагулова, Ж.Сыздықова, Г.Шермағамбетова, А.Ахметова, Ж.Тұрсынбайқызы. Авторлар ұжымы: И.Сайдалиева, Г.Тулендиева, Г.Онайбекова, Н.П.Нам, А.Сыдыкова, С.Альсейтова, Б.Әбілова, Г.Садыкова, Б. Шәкиев, Ж.Алдамжарова, М.Әбілдаева, М.Искаков, А.Қонысова, Н.Есбосын, В.Жанұзақова, Б.Алушаева, Қ.Берманова, Г.Амандыкова, Р.Күзембаева, Д.Садирбаева, А.Саттарбек, Г.Ибраева, Н.Ботаев, Э.Түлкібаева, Б.Берікқалдиев, В.Сарманқұлова, В.Алипбаева, А.Байтасова, А.Тимурқызы, К.Ембергенова, В.Айменова, Н.Жусипова, Ж.Маханбетжанова, Ж.Мамахатова, Г.Қосмұратова, Р.Еримбетова, Б.Уткелбаева, А.Мырзахметов. Емтихан тапсырмаларының жинағы (9-сынып). Көмекші құрал. - Қызылорда: Қызылорда облыстық оқу орталығы (әдістемелік кабинет), 2020 жыл. - 200 бет. ISBN 978-601-341-605-2 Жинаққа 9-сынып бітірушілері емтихан тапсыратын барлық пәндерден үлгі тапсырмалар енгізілген. Жинақ барлық пән мұғалімдері мен 9-сынып оқушыларына арналған. ӘОЖ 373 КБЖ 74.26 ISBN 978-601-341-605-2 ©Қызылорда облыстық оқу орталығы (әдістемелік кабинет), 2020 ©Авторлар ұжымы, 2020

3 Емтихан тапсырмалары 9-сынып Алғы сөз Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңында білім алушыларды қорытынды аттестаттау – олардың тиісті білім беру деңгейінің мемлекеттік жалпыға міндетті стандартында көзделген оқу сабақтарының, оқу пәндерінің немесе модульдердің көлемін меңгеру дәрежесін айқындау мақсатында жүргізілетін рәсім ретінде анықталған. 2019-2020 оқу жылынан бастап негізгі орта мектеп бітіруші түлектер үшін қорытынды аттестаудың форматы өзгерді. Себебі 9-сыныпты бітіруші түлектер 7- сыныптан бастап үш жыл бойы жаңартылған оқу бағдарламасымен білім алып және оқудағы жетістіктері критериалды жүйеде бағаланып келеді. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 2008 жылғы 18 наурыздағы «Білім алушылардың үлгеріміне ағымдық бақылау, аралық және қорытынды аттестаттау өткізудің үлгілік қағидаларын бекіту туралы» №125 бұйрығына 2019 жылдың 26 қарашасындағы №509 өзгерістер мен мен толықтырулар енгізілді. Атап айтқанда: 9-сынып білім алушылары үшін қорытынды аттестаттау мынадай нысандарда өткізіледі: 1) ана тілі бойынша жазбаша емтихан (оқыту тілі бойынша) – жазбаша жұмыс (эссе), гуманитарлық цикл пәндерін тереңдетіп оқытатын мектеп оқушылары үшін жазбаша жұмыс (мақала, әңгіме, эссе); 2) математикадан (алгебрадан) жазбаша емтихан; 3) орыс, өзбек, ұйғыр және тәжік тілдерінде оқытатын сыныптардағы қазақ тілімен әдебиеті бойынша жазбаша емтихан және қазақ тілінде оқытатын сыныптардағы орыс тілі мен әдебиеті бойынша жазбаша емтихан; 4) таңдау пәні (физика, химия, биология, география, геометрия, Қазақстан тарихы, дүниежүзі тарихы, әдебиет (оқыту тілі бойынша), шет тілі (ағылшын, француз, неміс), информатика) бойынша жазбаша емтихан. Жаңа форматтағы сынақ түрі болғандықтан, сұрақтар мен алаңдаушылықтар болуы заңды. Соның алдын-алу үшін мұғалімдер мен оқушыларға әдістемелік көмекші құрал дайындап ұсынуды жөн санадық. Назарбаев зияткерлік мектебінің, педагогикалық шеберлік орталығының мамандары және облыс мектептерінің шығармашыл мұғалімдері әзірлеген 9-сыныпқа арналған қорытынды аттестаттау тапсырмаларының техникалық ерекшеліктері әрбір пән бойынша үлгі тапсырмаларын қамтиды. Ұсынылып отырған жинақтағы үлгі тапсырмалар мен нұсқалардың негізінде мұғалімдер өздерінің оқушыларын қорытынды аттестаттауға дайындауына болады.

4 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі ҚАЗАҚ ТІЛІ (қазақ тілінде оқытылатын сыныптарға) Жалпы білім беретін мектептерге. І нұсқа Төменде берілген екі мәтінді оқып, тапсырманы орындаңыз. А мәтіні: газет мақаласынан үзінді Экологиясыз болашақ – келешегі кемел болашақ «Табиғат» экологиялық одағының төрағасы Мэлс Елеусізовпен болған сұхбат. - Бүгінде сіз басқарып отырған «Табиғат» экологиялық одағы қандай іс-шара атқарып жатыр? - Табиғатты қорғау бір адамның қолынан келетін шаруа емес. Біз мәселені көтерген кезде, бүгіннен бастап келер ұрпаққа не қалдыратынымызды, қалай жасау керек, не істеу керек екенін және оны шешу жолдарын да бірге ұсынамыз. Сондықтан табиғи байлығымызды қорғап қалу үшін бақылап отыратын бекеттер аштық. Іске қосылғанына көп болмаса да, төңірегінде тұратын азаматтар тек алғыстарын білдіруде. Шарында біздің ұсынысымызбен ұлттық саябақ құрылды. «Медеудің» маңынан «Жас жұбайлар» паркін де аштық. Балқаш атом стансасынан шығатын қалдықтың адам денсаулығына тигізер зиянын дәлелдеп, өнеркәсіп жұмысын біржолата тоқтаттық. - Еліміздің экологиясын жақсарту үшін не істеу керек? - Біріншіден, Заң жағы реттелу керек. Ең бастысы, қаражат, ынта, тәрбие болса, біраз мәселе шешіледі. «Бір тал кессең, он тал ек» демекші, көктем мезгілінде ағаш егуді әдетке айналдыру керек. «Адамзаттың табиғатсыз күні жоқ, мұны айтуға табиғаттың тілі жоқ» демекші, табиғатты қорғау - әрбір азаматтың парызы екенін үнемі естен шығармауымыз тиіс. Елдос Өмірзақұлы. (168 сөз) Ә мәтіні: ғаламтор мақаласынан үзінді Қазақстанның экологиялық мәселелері Қазақстанның табиғат жағдайлары алуан түрлі. Қазақстанның жалпы ауданы (2,7 млн. шаршы км) Франциядан бес есе артық. Қазақстан халқы 16 млн-нан астам адамды құрайды. «Адам баласының алдында бүгінде үлкен екі мәселе тұр: бейбітшілікті және табиғатты қорғау - екеуі де болашақ өмір сүрудің шарты,» - деп белгілі жазушы Л.Леонов айтқандай, Қазақстандағы қалыптасқан экологиялық жағдайды қанағаттанарлық деп айта алмаймыз. Қазақстандағы экологиялық аймақтар: А аймағы – Каспий маңы, мұнай өндіру мен өңдеу салаларына маманданған облыстар кіреді. Бұл аймақтағы өзекті мәселе – табиғи ортаның мұнаймен ластануы.Каспий теңізінде бекіре мекен етеді. Ол ең жоғары сапалы уылдырықтың 95%-ын береді де, оның табысы 10 млн.долларды құрайды. Бекірені шектен тыс аулаумен қатар, теңіз суының мұнаймен ластануы оның санын кемітуде. Сондықтан биокөптүрлілікті сақтау мәселесіне көңіл аударылуы керек. В аймағына Қазақстан Республикасының өнеркәсібі жоғары дамыған шығыс облыстары жатады. Онда ірі түсті және қара металлургия, энергетикалық комплекс шоғырланған. Бұл аймақтағы мәселелер – қоршаған ортада өндірістік қалдықтардың жиналуы, урбанизацияланған (қалалық) территориядағы атмосфералық ауаның ластануы, ормандардың деградациясы (біртіндеп нашарлап тозуы), ерекше қорғауға алынған территориялардың жеткіліксіздігі.

5 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі Экологиялық мәселелердің халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайы мен денсаулығына әсері орасан зор: жыл сайын улы қалдықтардан келетін шығын 300 млн. доллар, ауаның ластануы – 266 млн. долларды құрайды. С аймағына оңтүстік аймақтар жатады. Оңтүстік аудандардағы негізгі экономикалық мәселелер – су ресурстарының жетіспеуі, су көздерінің шайынды сулармен ластануы, жайылымдардың деградациясы, табиғи және мәдени ескерткіштердің бұзылуы. Кеңінен белгілі аймақтық экологиялық мәселе - Арал теңізі. Арал теңізінің кеуіп қалған түбінен, сарапшылардың мәліметтері бойынша, 50-70 мың тоннадан астам тұз көтерілуде. Қазір су ресурстарына деген қажеттілік 50 % ғана орындалып отыр. (245 сөз) Тапсырма: Екі мәтіндегі ақпарат пен өз пікірлеріңізді пайдаланып, «Табиғаты таза болашақты қалай жасауға болады?» деген тақырыпта эссе жазыңыз. Эсседегі сөз көлемі 170-200 сөз болуы қажет. Жалпы білім беретін мектептерге. ІІ нұсқа Төменде берілген екі мәтінді оқып, тапсырманы орындаңыз. А мәтіні: газет мақаласынан үзінді Сүлеймен Демирел университетінің оқытушысы, PhD доктор Мұхтар Сеңгірбаймен тілші сұхбаты. Ақпарат кеңістігіндегі бәсекеге шыдас беру үшін газеттер ендігі жерде не істеуі керек? Осыдан 5-6 жыл бұрын қазақ газеттері жойылады деген болжамдар жасалған. Бірақ уақыттың өзі көрсетіп отырғандай, жоғала қойған жоқ. Өйткені цифрлы техника, алдымен, адам денсаулығына зиян, адамның ойлануына мүмкіндік бермейді, жалқаулыққа жетелейді. «Цифрлы ғасырда газет атаулы жойылады» деген түсінік қате, менің ойымша, «газет» деген сөздің өзі мән-мағынасын өзгертіп, ақпарат құралы ретінде оның формасы да, мазмұны да, таралу әдісі де, оқырмандары да түгелімен ауысады және бұл қазір болып та жатыр. Кез келген БАҚ-тың бүкіл әлемге таралуына мүмкіндік бар. Ақпарат құралдары оқырман назары үшін әлем деңгейінде бәсекеге түседі. Мәселен, Орталық Азия халқының өміріне қызығатын адам оны New York Times-тан емес, «Егемен Қазақстаннан» оқи алатындай болуы үшін не істеу керек? Қағаз түріндегі газет ақпарат таратудың бір формасы ретінде сақталады, ол планшеттен жалыққан немесе бір ауық көзін демалтқысы келетін, яки асықпай оқып, ой қорытқысы келетін оқырманға қосымша мәлімет береді. ХХІ ғасыр оқырманы жай мәтін оқып қоя салатын адам емес, ол басылымның мазмұнын қалыптастырып, оны бағыттап, байытып отырады. Газет – сауаттылық пен эстетиканың жаршысы, тәрбие беруші құрал. Кез келген журналистің біліктілігін арттыру газеттен, журналдан бастау алу керек. Тегінде, Қытайда мектеп оқушыларына қаламсаппен жазғызбайтын. Жазуларыңды бұзады деп. Оның орнына сиялы қаламмен жазуға үгіттейтін. Себебі қаламсап пен сиялы қаламның айырмасы бар. Біреуі - дайын өнім, екіншісі - еңбек. Себебі сияға малып мәнерлеп жазу – тәрбие. Осы тұрғыдан келгенде, газеттің бәсі басым екенін айту керек. (229 сөз)

6 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі Ә мәтіні: ғаламтор мақаласынан үзінді Газет – өмір айнасы Цифрлы дәуірде тек қағаз түрінде басылып, белгілі бір аумаққа таралатын ақпараттық газет шығарудың мәні жоқ екені түсінікті. Әлем бойынша газет, журнал атаулының таралымы күрт төмендеуде, себебі жаңа буын жаңалықты планшет пен смартфоннан, компьютерден оқуға ойысып барады. Өйткені аптасына, айына шығатын газеттердің беретін ақпаратын күн сайын, сағат сайын жаңалап отыратын жылдам желі жеңіп кетті. Ал сізге белгілі ақпаратты қайталап оқудың қажеті бар ма?! Кезінде газетті ақпарат алмасу үшін, қоғамда не болып жатқанын білу үшін оқитын едік. Енді тек архивін қазып, жазбасын жаңартуға, одан қалса, оттық ретінде пайдаланамыз. АҚШ-тың «New York Times» газеті 1851 жылдан бері тоқтамай жасап келеді. Оны таласа оқитын оқырманы жетерлік. Тіпті әлемдік БАҚ сол газеттен сілтеме жасау арқылы ақпараттар таратып жатады. Күніге ақпартты толықтырып, мәні мен мағынасы толысқан мақала жазу- тілшінің шеберлігі. Ендеше, біздің тілшілеріміз әлсіз бе?! Әлсіздіктен гөрі ізденімпаздық пен жаңашылдыққа ұмтылу үдерісі жоқ секілді. Олай дейтініміз – аптасына бір келетін газеттің бетінен қайталанған, сылдыр сөзден сүбелі сөз құраған авторлардың мақаласы мен қаптаған құттықтаулар оқимыз. Адам газетті, ең бірінші, «кеше немесе осы аптада не болды екен?» деп ашады. Одан кейін «әлем не дейді, қоғам ше?» деген екінші ой келеді. Бәрінен шаршаған кезде ғана танымдық не қызықты дүние іздейді. Ал бізде алғашқы екеуі бар, оның өзінде сараптау емес, тек «болды, бітті, өтті, енді не болмақ?» деген жанама сұрақтары бар тақырыптар. Ал оқырманын қызықтыратын газеттің жаңашылдық көзқарасы жоқтың қасы. (220 сөз) Тапсырма: Екі мәтіндегі ақпарат пен өз пікірлеріңізді пайдаланып, «Бұқаралық ақпарат құралдарының адам өмірінде маңызы бар ма?» деген тақырыпта эссе жазыңыз. Эсседегі сөз көлемі 170-200 сөз болуы қажет. Жалпы білім беретін мектептерге. ІІІ нұсқа Төменде берілген екі мәтінді оқып, тапсырманы орындаңыз. А мәтіні: ғаламтор мақаласынан үзінді «Қызыл кітап» - табиғат қорғау негізі Халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабы» — халықаралық дәрежедегі құжат. Қызыл кітапқа сирек кездесетін, жылдан-жылға азайып не жойылып бара жатқан, сондықтан да айрықша қорғауды қажет ететін жануарлар мен өсімдіктердің түрлері тіркеледі. Кітаптың беттері әртүрлі түстен тұрады. Қара беттерде жойылған хайуандар, қызыл беттерде сирек кездесетін, сары бетте тез азайып келе жатқан, ал ақ беттерде құтқарылған жануарлардың түрлері көрсетілген. Қазақстанда бұл кітап 3 рет басылып, соңғысы 1999 жылы шықты. Кітапта құстардың 56 түрі, ал жануарлардың 120 түрі туралы жазылған. Олардың ішінде: ақбөкен, гепард, арқар, барыс, бұғы және қарақұйрық т.б.бар. Қызыл түс қауіптілікті білдіреді.Сондықтан кітапты осы түсте шығаруға шешім қабылданды. Флора мен фауна өкілдерінің жойылуының басты себебі адам болғандықтан, қоршаған орта мен табиғатқа баса назар аударуымыз қажет. «Қызыл кітап»- табиғат қорғаудың негізгі іргетасы, экологиялық білім мен тәрбие берудің қайнар көзі болып саналады. Онда жойылу қаупі бар түрлердің тізімі ғана емес, сондай-ақ, қоршаған ортаны сақтауға арналған пайдалы кеңестер жазылған. “Қазақстанның қызыл кітабының” әрі танымдық, әрі тәрбиелік мәні зор. Ол жастарды табиғатты аялай білуге, оның қамқоршысы болуға тәрбиелейді. (164 сөз)

7 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі Ә мәтіні: газет мақаласынан үзінді Табиғатты сақтау – болашақты сақтау Сенатор Мұрат Бақтиярұлының айтуынша, қоршаған ортаны қорғау бағытында мемлекеттік бағдарламаларымыз баршылық. Алайда, бұл мәселеде дабыл қағарлық жағдай көптеп орын алуда.Ресми мәліметке сүйенсек, жерімізде мекендейтін аң мен құстың 300-ден астам түрі толық жойылып кету қаупінің алдында тұр. 2015 жылмен салыстырғанда, 2016 жылдың көктемінде Қазақстандағы құстар саны 2 млн-ға кеміп кеткен. Осыған орай, Ауыл шаруашылығы министрлігінің «Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі» комитеті 16 ақпан мен 14 маусым аралығында көктемгі аң-құс аулау маусымына тыйым салды. «Комитет шешімі дұрыс емес, жануарлар дүниесіне аңшылардың еш қиянаты жоқ,» - деп қаптаған аңшылық мақсаттағы шаруашылықтар ашық хат жазып, өре түрегелуде. Эколог Сәдібек Түгелдің мәліметінше,заңсыз аң аулаушылар «Қызыл кітапқа» енген аң-құсты аулау кезінде олардың арнайы кітапқа енгенін, ерекше қорғауда екенін біле тұра, табиғатқа залал келтіруге тырысады. Экологтің пікірінше, біз «Қызыл кітапқа» енген жан-жануарларға, құстар мен өсімдіктерге жеткілікті дәрежеде қамқор болып отырғанымыз жоқ. Броконьерлер оларды қалауынша атып, жасырып сатып, бас пайдасына жаратып жатыр. Жалпы, елімізде табиғатқа жанашырлық өте төмен деңгейде. Табиғаттың қай байлығы болмасын, аяусыз тоналып жатыр. Негізі, «түлкінің құйрығы өзінің соры» дегендей, «Қызыл кітапқа» енген қайбір аң болмасын, өзінің бір артықшылығымен адамзаттың көзіне түскен деуге болады. Мәселен, киіктің немесе бұғының мүйізі қымбат бағаланғандықтан, оны әдетте, броконьерлер шетелге өткізуге әуес. Сондықтан мүйізі үшін атып өлтіріп, мүйізін кесіп алып, ал денесін далаға тастап кете баратындар жетерлік. Неге халықаралық деңгейдегі қорғалып жатқан аң-құс, өсімдіктер біреулердің жеке мақсаты үшін жойылуы керек?! Сондықтан тез арада табиғатты қорғауға қатысты, жазасы күшейтілген, әсіресе, «Қызыл кітапқа» енген аң-құсты жойғаны үшін залалының орнын бірнеше есе көбейтіп қайтаратындай жаза қарастырмасақ ,«Қызыл кітапты» ғана құшақтап қалуымыз әбден мүмкін. (251 сөз) Тапсырма: Екі мәтіндегі ақпарат пен өз пікірлеріңізді пайдаланып, ««Қызыл кітап» қорғаған аңқұстарды біз қорғай алмаймыз ба?» деген тақырыпта эссе жазыңыз. Эсседегі сөз көлемі170-200 сөз болуы қажет. Инновациялық мектептерге. І нұсқа Төменде берілген екі мәтінді оқып, тапсырманы орындаңыз. А мәтіні: ғаламтор мақаласынан үзінді Қазақстандағы туризм Қазақстан экономикасының дені қара алтынға, яғни мұнайға байланған. Қазіргі таңда мұнайдың бағасы бірде өсіп, бірде төмендеуде. Бұл тұрғыда, «Еліміздің экономикасын тұрақты ұстап, оны көтеру үшін басқа саланы да дамытып, соған басымдық беру қажет,» -деген сарапшылардың пікіріне толыққанды келісуге болады. Қазақстан үшін ең ұтымды шешім – туризм саласын дамыту. Алайда бұл мәселеге толыққанды көңіл бөлінбей келеді. Әлем бойынша туризм саласында жақсы дамыған елдер қатары көп. Олардың көшін бастап тұрған - Түркия, Араб Әмірліктері, Египет, Тайланд, Үндістан елдері. Жыл сайын аталған елдерге туристер ағылып барып жатады. Ал

8 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі Қазақстанға ше? Біздің елімізге келетін туристер саны бұл елдермен салыстыруға келмейді. Еліміздегі демалыс орындарынан шетелдік қонақтар емес, өзіміздің қазақ азаматтарының көпшілігі амалсыздан келетіндей. Барлығының арманы - шетелге шығу, мысалы, Гаваи, Маями аралдарында демалу, Түркияға барып, Қара теңізге шомылу. Қазіргі таңда көпшіліктің айтатыны: «Бурабайға демалуға барғанша, Түркияға барған дұрыс, екеуіне де бірдей қаражат жұмсалады,» - дейді. Мұндай пікірлер еліміздегі демалыс орындарының бағасының тым шарықтап кеткендігіне дәлел бола алады. Қазақстандатуристікагенттіктердің саны 600-ден астам. Алайда олардың басым көпшілігі қазақстандықтардың шетелге саяхаттау жоспарын жасаса, тек 14,5%-ы ғана елімізге келетін туристермен айналысады. Біздің елімізге келетін шетелдіктердің көбі іссапармен ғана келеді екен. Қазақстанға келетін туристерден түсетін пайда жалпы туризмнің 3%-ын ғана құрайды. Салыстырмалы түрде айтатын болсақ, өзге елдерде бұл көрсеткіш 50%-ға дейін жетіп отырады. Елімізде туризмнің инфрақұрылымы өз дәрежесінде жасалмаған.Еліміздегі жол мәселесі сын көтермейді. Осы жолдармен жүрген турист екінші рет Қазақстанға оралғысы келетіндігіне үлкен күмән туғызуға болады. Демалыс орындарындағы қонақ үйлердегі қызмет көрсету сапасы да тым төмен.Қызметкерлердің басым көпшілігі ағылшын тілін меңгермегендіктен, шетелден келген қонақтарға қызмет көрсету қиынға соғады. Өздерінің ойын дұрыс жеткізе алмаған туристер екінші рет бұл жерге келуге зауқы да соқпасы анық... (266 сөз) Ә мәтіні: сұхбаттан үзінді «Kazakh Tourism» ҰК АҚ төрағасының орынбасары Қайрат Сәдуақасовтың БАҚ тілшісіне берген сұхбаты. — Қайрат Серікұлы, еліміздегі туристік саланың жалпы беталысы қандай? Биыл бұл салада қандай өзгерістер болады? — Туризм - көптеген елдерде басымдыққа ие сала. 2030 жылы 1,8 млрд. адам ағымы күтіліп отыр. Осынша адам халықаралық шекаралардан өтетін болады. Қазақстанда ол әлі де болса енді басталуда. Әлем жұртшылығы Қазақстанда демалу мүмкіндіктері жайлы, туризмнің алуан түрлері бойынша қандай мүмкіндіктердің бар екенін, оның ішінде эко және этнотуризм туралы енді ғана біліп жатыр. Қазақстанда динамика жақсы. Келушілер туризмі бойынша,орта есеппен, жыл сайын 10%-ға өсіп келеміз. Біздің азаматтарымыз барынша көбірек Қазақстандағы демалыс орындарын таңдауда. Өзінің бір демалысын Қазақстанда өткізуге ниетті адамдар саны көбеюде. Шетелге жылына үш рет шыға алатын адамдар бар, бірақ олар кемінде бір демалысын Қазақстанда өткізеді. Туризм салалары туралы айтатын болсақ, әлемде этнографиялық және саяхатшылық туризм кеңінен танымал болып келеді. Біздің елде эко және этнотуризм 46%-ға дейін артуда. — Эко және этнотуризм бойынша, жеткілікті дамыған, шетелдік келушілер арасында барынша сұранысқа ие қандай бағыттарды атап өте аласыз? — Экотуризмнің бүгінде аса дамыған өңірі — Алматы өңірі. Бұл өңірде ең көп туристерді қабылдайтын «Алматы облысының алтын алқасы» туры бар. Оны «Жетісу» деп те атайды. Тур Ұлттық парктерді, «Көлсай» көлін, «Қайыңды» көлін, Шарын шатқалын, Іле Алатау Ұлттық паркін қамтиды. Сондықтан мұнда туристер көптеп келеді. Щучинск–Бурабай курорттық аймағының әлеуеті зор. Бурабайға бүгінде туристер көптеп тартылады. Мұны экотуризм деуге келмейді. Бірақ оның элементтері бар: адамдар табиғатта демалу үшін атқа мініп, қымыз ішу үшін келеді. (234 сөз) Тапсырма: Берілген тапсырмалардың ішінен біреуін таңдап, жауабын жазыңыз. Барлық тапсырмалар бірдей деңгейде.

9 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі Эссе үшін тапсырма: Екі мәтіндегі ақпарат пен өз пікіріңізді пайдаланып,«Қазақ жеріне туристерді тартудың жолдары қандай?» деген тақырыпта эссе жазыңыз.Эсседегі сөз көлемі 200- 250 сөз болуы қажет. Мақала үшін тапсырма: Бүкіләлемдік туризм күніне орай,сізге БАҚ-қа «Қазақстандағы туризм және экология» деген тақырыпта мақала жазу тапсырылды. Екі мәтіндегі ақпарат пен өз пікіріңізді пайдаланып мақала мәтінін жазыңыз.Сөз көлемі 200-250 сөз болуы қажет. Әңгіме үшін тапсырма: Еліміздегі демалыс орындарына шетелдік қонақтар емес, өзіміздің қазақ азаматтарының көпшілігі амалсыздан келетіндей. Барлығының арманы - шетелге шығу. Аталған мәселені негізге алып, туризм туралы әңгіме жазыңыз. Сөз көлемі 200-250 сөз болуы қажет. Инновациялық мектептерге. ІІ нұсқа Төменде берілген екі мәтінді оқып, тапсырманы орындаңыз. А мәтіні: ғаламтор мақаласынан үзінді Отбасы құндылығы – ұлт болашағының негізі Халқымыздың тамыры тереңге кеткен, тарихымен бірге жалғасып келе жатқан рухани байлықтарының бірі - отбасы құндылықтары. Отбасы құндылығы қай кезеңде де, қай мемлекетте де саясаттың ең маңызды бөлігі болған. Отбасы – кез келген мемлекеттің тірегі. Бұл - адам баласы үшін қастерлі ұғым. Елге, жерге деген сүйіспеншілік, барлық асыл қасиеттер отбасынан басталады. Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев: «Отбасында адам бойындағы асыл қасиеттер жарқырай көрініп, қалыптасады. Отанға деген ыстық сезім жақындарына, туған-туысқандарына деген сүйіспеншіліктен басталады,» - деп, отбасылық құндылықтарды нығайтуға ерекше көңіл аударып келеді. Тәуелсіздік жылдарында отбасы құндылықтарын нығайту бағытында көптеген шаралар атқарылды. Бәсекеге қабілетті ұлт, бақытты отбасы, саналы да білімді ұрпақ қалыптастыруға бағытталған сындарлы саясаттың нәтижесінде ана мен баланы қолдау бойынша бағдарламалық құжаттар, гендерлік теңдікті сақтау стратегиясы қабылданып, мемлекеттік деңгейдегі отбасылық саясатта тұтастай жүйе қалыптасты. Басқасын айтпағанда, көп балалы отбасыларды әлеуметтік қорғау бағытындағы мемлекеттік жәрдемақы түрлерінің әр жыл сайын артып, көптараптанып келе жатқанын аңғару қиын емес. Бұл мақсаттарға тек 2019 жылғы республикалық бюджеттен 193,7 млрд. теңге қаржы қарастырылған және ол жыл сайын кемінде 15 пайызға артып келе жатыр. Көп балалы отбасыларын насихаттау, оларға қолдау көрсету Қызылорда облысында ерекше қолға алынған. Бала туу көрсеткіші бойынша, Сыр өңірі республикада 4-орында тұр. Облыстағы 44 мыңнан астам көпбалалы ананың 27 мыңдайы - Батыр Ана. «Бір қолымен бесікті, екінші қолымен әлемді тербеткен» алтын құрсақты аналарымыздың 14 мыңға жуығы - «Алтын алқа»,13 мыңдайы «Күміс алқа» иегері. Осындай отбасыларын таныту, отбасы құндылығын насихаттау – жастарға үлгі, өнеге берудің үздік үлгісі. 2014 жылдан бері дәстүрлі ұйымдастырылып жүрген «Мерейлі отбасы» байқауы да осы мақсатты көздейді. Отбасы құндылығын дәріптеудің ұлттың демографиялық өсіміне де оң әсері бар. (252 сөз)

10 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі Ә мәтіні: сұхбаттан үзінді Парламент Сенатының депутаты, «Ауыл» партиясының төрағасы Әли Бектаевпен сұхбат. -Қазіргі таңда отбасы құндылықтарының төмендеп бара жатқандығы жиі айтылады. Сіздің ойыңызша, ол неден байқалады? - Өкінішке қарай, қазіргі қазақ қоғамында отбасы құндылықтары құлдырауға ұшырап бара жатқаны – ащы да болса, ақиқат. Қазіргі уақытта өмірге келген біздің балаларымыздың кіндігін кім кеспей жүр, бұрын жерге ғана көмілетін сол кіндік қайда қалмай жатыр?! Басқасын айтпағанда, ұлдарымыздың сүндет тойын, мұсылмандыққа қадам басу сәтін қай жер болса, сол жерде ысырапшылдықпен өткізуіміз қай атадан қалған дәстүрімізде бар еді?! Өкініштісі, той өткізу бәсекеге айналып, құдалық даңғазалыққа ұласып бара жатыр. Сол қыруар шығынның үйленген жастардың бақытына емес, бақталастығына айналып, ақыры жақсылыққа апармай жатқандығын да көріп жүрміз. Бұған дәлел ретінде неке құрған жас отбасылардың арасындағы кикілжіңнің осы қаржы мәселесінен туындайтыны анықталып отыр. Статистикалық көрсеткіш бойынша, Қазақстанда неке құрған әр үш отбасының біреуінің шаңырағы шайқалады екен. Бұл проблема қалалық жерлерде 40 пайызды құраса, ауылдық жерлердегі деңгейі 27 пайызға жеткен. Мұндай келеңсіздіктің40 пайызы алғашқы бес жылда орын алатындығы да ойландырады. Соңғы бес жылда еліміздегі мұндай фактілердің саны көбейген. - Қазіргі таңдағы қыз балалардың тәрбиесіне көзқарасыңыз? - Отбасы құндылығы дегенде, алдымен, қыз бала тәрбиесі ойға оралады. Бүгінгі қыз – ертеңгі ана. Баланың тағдыры анасына тікелей байланысты. Соңғы кезде тастанды бала мәселесі аз қозғалып жүрген жоқ. Олай дейтініміз, статистикаға сүйенсек, бүгінде балалар үйіндегі 436-сы тастанды балалар екен. Бұл – қыз балалармен қатар, қазақ жігіттерінің де азаматтық борышы мен әкелік жауапкершіліктен бас тартуларын көрсетеді. Бұл - адам тауқыметі ғана емес, нағыз қоғам тауқыметі. (237 сөз) Тапсырма: Берілген тапсырмалардың ішінен біреуін таңдап, жауабын жазыңыз. Барлық тапсырмалар бірдей деңгейде. Эссе үшін тапсырма: Екі мәтіндегі ақпарат пен өз пікіріңізді пайдаланып, «Отбасы құндылығын насихаттаудың ұлт болашағына әсері бар ма?» деген тақырыпта эссе жазыңыз. Эсседегі сөз көлемі 200-250 сөз болуы қажет. Мақала үшін тапсырма: ҚР Тұңғыш Президентінің Жарлығымен жанұялық құндылықтарды нығайту мақсатында қыркүйек айының екінші жексенбісінде «Отбасы күні» ресми мереке ретінде тойланады. Осы мерекеге орай, сізге мектепішілік газетке мақала жазу тапсырылды. Екі мәтіндегі ақпарат пен өз пікіріңізді пайдаланып, «Ұрпақ тәрбиесі – отбасы құндылығын сақтаудың негізі» тақырыбында мақала мәтінін жазыңыз. Сөз көлемі 200-250 сөз болуы қажет. Әңгіме үшін тапсырма: Аталған мәселені негізге алып, «Менің отбасым – менің мақтанышым» тақырыбында әңгіме жазыңыз. Сөз көлемі 200-250 сөз болуы қажет.

11 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі Инновациялық мектептерге. ІІІ нұсқа Төменде берілген екі мәтінді оқып, тапсырманы орындаңыз. А мәтіні: газет мақаласынан үзінді Елімізге белгілі психолог Қаракөз Момбаевамен сұхбат. - Түлектердің мамандық таңдауы туралы не айтар едіңіз? – Қазіргі таңда жоғары сынып оқушыларының басым бөлігі мамандық таңдауда қиналады. Себебі еңбек нарығына қажетті мамандық туралы ақпаратты нақты білмейді. Өкінішке қарай, жастардың көбінде жоғары білім бар. Бірақ мүлдем басқа салада жұмыс істеуге мәжбүр. Бұл – мамандық таңдаудағы қателік. – Дұрыс таңдалмаған мамандықтың адам болашағына әсері бар ма? – Әрине, дұрыс таңдалмаған мамандықтың салдары тек адамның өзіне ғана емес, қоғамға кері әсерін тигізеді. Қазақстан жоғары білім алушылардың саны жөнінен көшбасшы елдердің қатарында. Бірақ жоғары білім алған жастардың 10-20 пайызы ғана өз мамандығымен жұмысқа тұратыны шындық. Мұндай жағдайдың себептерінің бірі – мамандықты дұрыс таңдамау. Мектептердегі кәсіби бағдар беру жұмыстары жоғары оқу орындарының өкілдері және оқытушыларымен кездесу ұйымдастырумен шектеледі. Талапкерлер кәсіби мамандардың жұмыс үдерісін көрмейді және таңдап алынған мамандықтар туралы жалпы түсініктері болмайды. Ата-ана мен түлектер мамандыққа қатысты ақпаратты біле бермейді. Себебі мектептегі кәсіби бағдар бойынша жұмыс әлсіз жүргізіледі. – Сіздің ойыңызша, болашақта қандай мамандықтарға сұраныс азаяды? – Әлемде шамамен, 40 000-дай мамандық бар. Ал Қазақстанда 5000-нан астам мамандық оқытылады. 2017-2030 жылдар көкжиегінде біршама мамандықтар ескірген зияткерлік мамандықтар қатарына кіреді. Яғни, 2020 жылдан кейін смета құрушы, стенографист(ауызекі айтылып отырған сөйлемдерді үздіксіз ілесіп жазушы), копирайтер(тапсырыспен жарнама мәтінін жазуға байланысты қызмет), турагент, кітапханашы, құжат жүргізуші, архивариус, пошташы,лифтер(лифт жұмысын реттеуші), билет беруші, дәріс оқушы мамандарына сұраныс жоғалады. Сондай-ақ, заң кеңесшісі, нотариус, бұрғылаушы, жүйелі әкімші, провизор(дәріхана қызметкері), аналитик(сарапшылар), хатшы, ресепционист (телефонға жауап беруші) секілді мамандықтар қажетсіз болады. (233 сөз) Ә мәтіні: ғаламтор мақаласынан үзінді Болашақтың мамандықтары Мамандық таңдау – маңызды іс. Уақыт өте дәстүрлі мамандықтар сұраныстан айырылып, жаңа маман иелері пайда болады. Fast Future британдық агенттіктің футурологтары (әлеуметтік процестердің келешегін қамтитын білімдер саласын зерттеушілер) 2030 жылы сұранысқа ие болып, кең жайылатын мамандықтардың тізімін болжады. Сонымен, айналдырған он шақты жылдан кейін мынандай маман иелері қажет болады: Наномедицина қызметкері – адам денесінің мүшелерін қайта жасайтын маман. Ғарыш туризм мамандары – ұшқыштар, бортинженерлер мен гидтар. Дамыған технология ғарышқа саяхаттауға мүмкіндік беріп, жаңа жұмыс орындарымен қамтамасыз етеді. Жер болашақта үлкен құндылыққа айналып, жерді үнемдеу өмірдің кез келген саласында байқалады. Өндіріс пен шаруашылық көп жерді алмас үшін, «тігінен тұратын фермалар мен өндіріс орындары» көбейеді. Осы салада жұмыс істей алатын мамандардың қажеттілігі де артады.

12 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі Климат өзгерісі бойынша маманболашақта ең жиі кездесетін мамандықтардың қатарында болады. Қарт кісілердің денсаулығын күтуші маман тек үлкен кісілерге медициналық көмек көрсететін болады. Адамның табиғи есін жақсартып, «жадысын» көбейтетін арнайы хирург пайда болады. Виртуалды құқықтың заңгері қарапайым заңгерлерден де үлкен сұранысқа ие болады. Қозғалыс көліктеріне балама ойлап табатын кісілер де қоғамға өте қажет болады. Жеке журналист біреудің жеке БАҚ-ында жұмыс жасайды, олардың саны күрт көбейеді. Уақыт биржасындағы брокер мамандығы қазіргі ақша брокеріндей танымал болады. Қоғамдық желідегі қоғамдық қызметкер. Бұл кісі қоғамдық желілер арқылы жағдайы төмен, жаман әдеттерге шалдыққан қолданушыларға көмекке келеді. Жеке бренд-менеджер. Қазіргі пиар-менеджерлері сияқты белгілі біреу туралы басқалар арасында жақсы ой қалыптастыруға тырысады. Қазірде мұндай жұмысшы жұлдыздарда ғана болса, болашақта әр адамның өз бренд-менеджері пайда болады. (227сөз) Тапсырма: Берілген тапсырмалардың ішінен біреуін таңдап, жауабын жазыңыз. Барлық тапсырмалар бірдей деңгейде. Эссе үшін тапсырма: Екі мәтіндегі ақпарат пен өз пікіріңізді пайдаланып, «Мамандықты дұрыс таңдаудың маңызы қандай?» деген тақырыпта эссе жазыңыз. Эсседегі сөз көлемі 200-250 сөз болуы қажет. Мақала үшін тапсырма: Мамандық таңдауда кәсіптік бағдардың маңызы зор. Сізге өз мектебіңіздегі осы бағыттағы жұмыстар туралы «Мамандығым - болашағым» деген тақырыпта мақала жазу тапсырылды. Екі мәтіндегі ақпарат пен өз пікіріңізді пайдаланып, мақала мәтінін жазыңыз. Сөз көлемі 200-250 сөз болуы қажет. Әңгіме үшін тапсырма: Соңғы жылдары кейбір мамандықтарға сұраныс азайып, жаңа мамандықтар пайда болуда. Аталған мәселені негізге алып, мамандықтың уақытқа тәуелділігі туралы әңгіме жазыңыз. Сөз көлемі 200-250 сөз болуы қажет. Арнайы ұйымдарға, арнайы сыныптар мен топтарға Төменде берілген екі мәтінді оқып, тапсырманы орындаңыз. А мәтіні: газет мақаласынан үзінді Қазақ баспасөзінің болашағы қандай? Америкалық NOPWorld компаниясы жуырда әлем халықтарының ақпарат арналарына деген қызығушылығын салыстырып, ең оқымысты елдердің ондығын атады. Көш басында – Үндістан. Үнділер аптасына 10 сағат уақытын кітап, газет-журнал оқуға арнайды екен. Өкінішке қарай, оқу мәдениеті дамыған елдердің қатарында Қазақстанның аты атаусыз. Қазақ баспасөзінің дәурені аяқталуға жақын деген «көреген» болжамдардың болашағы қандай? NOP World жүргізген зерттеудің нәтижесіне сүйенсек, оқуға көбірек көңіл бөлетін мемлекеттер қатарына Чехия (7 сағат), Ресей (7,1 сағат), Швеция (6,9 сағат), Франция (6,9 сағат), Сауд Арабиясы (6,8 сағат), Венгрия (6,8 сағат) және Гонконг (6,7 сағат) еніп отыр.

13 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі Бұл мемлекеттер оқуды тұлға мәдениетінің негізгі көрсеткіштерінің бірі деп біледі. Ақпараттық технологиялардың қарыштап дамуы аталған мемлекеттерде мерзімді басылымдар мен әдеби кітаптарды оқырмансыз қалдырған жоқ. Жұмыс күнін газетжурналдардың жаңа нөмірімен бастайтын, бос уақытында бірден басылымдарға шұқшиятын, кітабын заманауи гаджеттерге айырбастағысы келмейтін қауымды олар біздегідей ескіліктің табынушысына баламайды. Керісінше, жоғары мәдениеттің өкілі деп құрмет тұтады. Жуырда белгілі журналист Қуат Әуесбайдың «Фейсбуктегі» мына бір жазбасына көзіміз түсті: «Қай елге барсам да, ең әуелі, сол жердің баспасөзін іздейтін әдетім бар. Осы көктемде Еуропадағы 7 елде болып, бір құшақ газет арқалап қайтқам. Басқалар киімкешек, техника алып жатса, мен ақшамды газетке жұмсаймын. Байқағаным, мұнда «газет оқылмайды, газет өледі» деп жатқан ешкім жоқ. Метрода, аялдамада газет-журнал оқып тұрған жандарды көресің. Біз неге «газеттің күні өтті» деп дүрлігіп жүрміз сонда? Баспасөздің ертеңі біз айтып жүрген компьютерлік технологиялардың даму деңгейіне емес, оқырманның оған деген көзқарасына тәуелді. Газеттің қадірін қашыратын да, құндылығын арттыратын да – оның тұтынушысы, яғни оқырман. (235 сөз) Ә мәтіні: ғаламтор мақаласынан үзінді Болашақ – ғаламтор-журналистикада Ғаламдық желіні өз мақсаттарына тиімді пайдалана білгеннің асығы түгел екенін уақыт дәлелдеп отыр. Ғаламтор желілері - бұқаралық ақпарат құралдарының ішіндегі ең жаңа түрі. Баспасөз қызметі тұрғысынан алғанда, WEB-сайттардың былайша жіктелуі тақырыптық бағыты жағынан тиімді болып табылады: жаңалық тарататын WEB-сайттар (мысалы,http://www.24.kz.); сараптама, талдау жасайтын WEB-сайттар (мысалы,http://www.abai.kz/.); басқа да әлеуметтік желілердің қоры (http:// baq.kz,). Басқа БАҚ құралдарына қарағанда қажетті ақпаратты орналастыру, ақпарат алу жылдамдығы, оңтайлы пайдалану жағынан ең арзанға түсетіні- осы ғаламтор. Әрине, көптеген салалық веб-қорларға материал орналастыру тегін болуы да мүмкін, бірақ ғаламтордың аудиториясы анағұрлым ауқымды. Ғаламтор баспасөз қызметінің жеке пайдалануына да ыңғайлы болып табылады. Зерттеушілердің пікірінше, қазіргі баспасөз қызметі өз ақпараттарын баспасөзден гөрі жылдам тарайтын ғаламтор желілеріне орналастырғанды жөн санайды. Баспасөз қызметі, ең алдымен, өз жұмысында халықтың қай тобының өздеріне мақсатты аудитория бола алатынын ұғынып алуы қажет. Мақсаты мен міндетіне қарай аудитория да ауысып отыруы мүмкін. Себебі баспасөз қызметінің баспасөз-релиздері (терілген материалдар, кестелер, бағдарламалар, мәліметтер) бір сағаттың ішінде әртүрлі мақсаттағы аудиторияға бағытталады. Болашақ – ғаламтор-журналистикада, онда еркіндік көп және бақылау да азырақ.2020 жылы жер бетінде ғаламдық желіге жалғанған қондырғылардың жалпы саны 26 миллиардқа, ал смартфон қолданушыларының саны 6,1 миллиардқа жетеді. Нәтижесінде, мобильді интернеттің даму қарқыны қазіргіден бетер күшейіп, оның ғаламшарды қамту көрсеткіші 90 пайызды көрсетпек. Бұл сандық деректер қазірдің өзінде біраз қауқарын жоғалтып үлгерген баспасөздің ертеңін күмәнді ете түсті.(210сөз) Тапсырма: Екі мәтіндегі ақпарат пен өз пікірлеріңізді пайдаланып,«БАҚ-тың бүгіні мен болашағы қандай?»деген тақырыпта эссе жазыңыз. Эсседегі сөз көлемі 170-200 сөз болуы қажет.

14 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ әдебиеті ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ (қазақ тілінде оқытылатын сыныптарға) Жалпы білім беретін мектептерге. І нұсқа А бөлімі Төменде берілген бір және бірнеше таңдауы бар сұрақтарға жауап беріңіз. 1. Ж.Баласағұнның «Құтты білік» дастанында «Жарқыраған Күнді көр де, көр мені» (826- бәйіт) деп өзінің айнымас адалдығын көрсететін кейіпкер кім? A)Күнтуды B) Айтолды C) Өгдүлміш D)Оғдұрмыш E) Автор 2. І.Жансүгіровтің «Құлагер» поэмасындағы 2 кейіпкерді көрсетіңіз. A)Біржан B) Раушан C) Күреңбай D)Ақан E) Әбдірахман F) Нысанбай 3. Б.Майлиннің «Шұғаның белгісі» хикаятының сюжетіне сәйкес 3 тұжырымды белгілеңіз (√). Тұжырымдар √ 1) Есімбек «Өгіз сойғанның» ең шұрайлы жеріне қонушы еді. 2) Шұға Әбдірахманды алғаш рет құдық басында көрді. 3) Әбдірахман Шұғаға жазған хатын Базарбай арқылы жіберді. 4) Шұға Әбдірахманды айдап бара жатқанын көрмей қалды. 5) Әбдірахман Шұғаға арнап шығарған өлеңін ән қып орындап берді. 4. Билер мен олардың айтқан сөздерін өзара сәйкестендіріңіз. Билер Шешендік сөздері Сәйкестендіру жауабы 1.Майқы би A) Аспанда тіреу жоқ, жерде сүйеніш жоқ. Таста тамыр жоқ, тасбақада талақ жоқ. Құста сүт жоқ, жылқыда өт жоқ. 1___ 2.Мөңке би Тілеуұлы B) Атың жақсы болса, Ер жігіттің пырағы. Балаң жақсы болса, Жан мен тәннің шырағы. 2___ 3.Әнет баба C) Бай болсаң, халқыңа пайдаң тисін, Батыр болсаң, дұшпанға найзаң тисін. Бай болып, пайдаң тимесе, Батыр болып, найзаң тимесе, Жұрттан алабөтен үйің күйсін. 3___ 4.Төле би Әлібекұлы D)Тұлпардан тұлпар туады, Сұңқардан сұңқар туады, Асылдан асыл туады, Жалқаудан масыл туады... 4___ 5.Әйтеке би Байбекұлы E)Тату болса, ағайын жақын, Ақылшы болса, апайың жақын. Бауырмал болса, інің жақын, Инабатты болса, келінің жақын. 5___ 6.Қазыбек би Келдібекұлы F) Кебір жерге теңеледі, Әйел ерге теңеледі. Сиыр өгізге теңеледі, Көл теңізге теңеледі. 6___

15 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ әдебиеті В бөлімі Үзіндіні оқып, сұрақтарға жазбаша жауап беріңіз. Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» романынан үзінді …Кешкірген бұлыңғыр күн, жапалақтаған қар... Арыз айтуға қыз келер деп кім ойлаған!? Келген бетінде кие сөйлеп, бәрінің көңілін сөзіне аударып әкеткен Ұлпан қыз екендігін аңдатпауға тырысып еді. Солай бола тұрса да, қыздың аты қыз ғой, атақты батыр, атақты әділ би атанған Есенейге қыз көзімен бір қарап қалғанын өзі де сезбеген. Қыр жайлаулардан құлап келе жатқан Есенейдің жылқысы екенін аулы біліп отырған. Қалың, қара шұға жалбағай бет-аузын жауып кеткенімен, атандай қара кер аттың үстіндегі зор денелі адамның Есеней екенін Ұлпан да ішінен таныған. Бес жасар кезінде көргені де, қорқатыны да есіне түскен. Бірақ өзін танытпай кетті. Есеней тобы аңырып қалды. Не істеу керек? Қара жорғаны қыздың айыбы деп қалай алып қалар? Сұңғыла қыз бұларға бір ұяларлық ұпай салып кетті емес пе!? Ие, «малым — жаным садағасы, жаным — арым садағасы» дейтін елдің нақылын еске алсаң, лайықты жұмыс болмапты. — Артықбай батырға тізе көрсеткендей болып келгеніміздің өзі қандай айып! Қызының атын айыпқа алып қалғанымыз - екінші айып. Арыз айта келген қыздың атын айыпқа алып қалғанымыз айып біткеннің ішінде ел естімегені болар! — деп түрікпен Мүсіреп Есенейдің бетіне тура қарады. Есеней өмірінде айып тартып көрмеген, айып-жазасы болған адамдарға қатал жаза беруді жақтайтын би еді. Болмашыдан айыпты болғанына әрі күлкісі келеді, әрі шешімін таба алмай тұрғаны анық. Артықбай - оны бір рет намыс өлімінен айырып алған, екінші рет өлімнің өзінен айырып алған кәрі жолдасы, батыр адам. — Қара жорғаның мойнына ат қосақтап қайтарған дұрыс болар! — деді түрікпен Мүсіреп. — Айналайын адаcым-ай, таптың, таптың! Менің кәрі бозымды бірге қосақтап жібер! — деді ақ көңіл аңшы. Есеней «жөнел!» деген бұйрығын Кенжетайға иегімен нұсқады. (250 сөз) Тапсырма: 5. Берілген үзіндінің мазмұнына талдау жасап, көтерілген тақырыпқа қатысты көзқарасыңызды білдіріңіз. Тәрбиелік мәнін ашыңыз. 6. Үзіндідегі кейіпкерлер бейнесіне талдау жасаңыз. Кейіпкерлердің іс-әрекетін салыстырып, баға беріңіз. 7. Автордың тілдік қолданысына талдау жасаңыз. Үзіндідегі көркемдегіш құралдардан мысал келтіріп, автордың қолдану мақсатын түсіндіріңіз. 8. Ұсынылған тақырып бойынша эссе жазыңыз. «Біржан-Сара» айтысындағы ұрпақтар сабақтастығы көрінісін заманауи тұрғыда салыстырып, 150-170 сөзден тұратын шағын эссе жазыңыз.

16 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ әдебиеті Жалпы білім беретін мектептерге. ІІ нұсқа А бөлімі Төменде берілген бір және бірнеше таңдауы бар сұрақтарға жауап беріңіз. 1. І.Жансүгіровтің «Құлагер» поэмасында Құлагердің мерт болуы қай бөлімде айтылады? А) Ас В) Жалғыз қазық С)«Бай-бай, Құлагерім!..» Д) Құлагер Е) Егес 2. Бұқар жыраудың толғауларын көрсетіңіз. А) «Тілек» В) «Ердің бақыты – әйел» С) «Ай, Абылай, Абылай!» Д) «Не қымбат?» Е) «Айналайын Ақжайық» F) «Күлдір-күлдір кісінетіп» 3. Ш.Уәлихановтың «Ыстықкөл сапарының күнделігінде» кездесетін 3 тұжырымды белгілеңіз (√). Тұжырымдар √ 1) Үлкен ағам Қожабай көлінің басынан Лебяжі теміржол стансасына алып шықты. 2) Біздің қазақтардай киіз үйде не керует, не абдыра-сандық, не кілем жоқ. 3) «Қасқыры мен түлкісінің ен-таңбасына дейін білемін.» 4) Таспа – Жырғалаң жазығын Түп алқабынан бөліп тұратын тау жотасы. 5) Аягөз дегенің – шағын ғана станция. 4. Берілген үзінділерді шығарма атауларымен өзара сәйкестендіріңіз. Жазушылар Шығармадан үзінділер Сәйкестендіру жауабы 1. М.Дулатұлы «Бақытсыз Жамал» A) Бұдан он үш жыл бұрын көрген бала қыз әлдеқашан есінен шығып кеткен. 1___ 2.Б.Майлин «Шұғаның белгісі» B) Ғали бір болыста басқа ауылнайға қараған Дүйсебек деген кісінің баласы еді. 2___ 3.Ғ.Мүсірепов «Ұлпан» C) Көкек туа елге оралған Сырым екі-үш апта ешкіммен тілдеспей, үйінде тымтырыс жатып алып-ақ еді... 3___ 4. Б.Момышұлы «Ұшқан ұя» D) Менің бір Базарбай дейтін інім сол Есімбектің қойын бақты. 4___ 5. Т.Ахтанов «Күй аңызы» E) Бесікте жатқанда құлағына анасының әлдиі сіңбеген баланың көкірегі кейін керең боп қалмаса деп қорқамын. 5___ 6. Қ.Мұханбетқали ұлы «Тар кезең» F)Жаңыл нарды үйге жақынырақ әкеліп байлады. 6___

17 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ әдебиеті В бөлімі Үзіндіні оқып, сұрақтарға жазбаша жауап беріңіз. Б.Майлиннің «Шұғаның белгісі» хикаятынан үзінді Есімбектің үлкен үйі лық толған адам, қымыз ішіп айдай қызды-қызды болып жатыр екен. Мен тегіс араладым. Бір отауда Шұға кездесті. Көрісіп амандасқаннан көзімді ала алмадым. Апырым-ай, адамзатта ондай сұлу болады екен-ау!.. Акқудың көгілдіріндей осы аппақ. Үстінде шетін кестелеген ақ көйлек, омырауын неше түрлі ілгіштермен безеп тастаған қызыл пүліш қамзол, басында үкі таққан түлкі бөрік, өзі сұлу адамды мүлде одан жаман жандандырып, құбылдырып тұрды. Маған қарап Шұға күлді. - Мезгілімен келіп көрістіңіз-ау, - деді. Мен не айтарымды білмедім. Бұрын әзілдесіп сөйлесе беруші едім, бұл жерде тілім байланды. - Мынау аттан түсіп жатқан кім? - деді Шұға. Артыма жалт қарасам, екі жігіт түсіп аттарын байлап жатыр екен. Біреуі орысшалау киінген. Тани кеттім. - Әбдірахман ғой, - дедім. - Әбдірахманың кім? - Қазақбайдың баласы. - Ия, әлгі учитель баласы ма? - Ия. - Жап-жас жігіт екен ғой, - деп бірер қарады да, Шұға отауға кіріп кетті. Мен Әбдірахманға амандасып, үйге ертіп жүрдім. Отаудың сықырлауығынан Шұғаның бізге сығалап қарап тұрғандығы білінді. ...Әбдірахман мектепті бітіргенде, дыбысы жер жарды. Өте зерек болған ғой, учительдері де мақтаса керек. Дуандағы нәшәндік «тілмаш» бол деп өтінген екен, болмай елге келді. Нақ сол кезде болыстың песірі өліп, песірсіз тұр еді. Әбдірахманға песір бол деп жабысты, оған да болмады. Жамантік болысындағы бір байдың школына барып, бала оқытты. Содан бері қыс сонда бала оқытып, жаз елде болады. Сол жылы июньнің бас кезінде келіп еді. Содан бері Әбдірахманды көргенім. Маған: «Маған көріспейсің бе?» - деп қалжыңдады.Әзілдесіп үйге кірдік. Төр алдында Қажыбай әңгімені көсілтіп отыр екен, бізді көрген соң жым болды. (247 сөз) Тапсырма: 5. Берілген үзіндінің мазмұнына талдау жасап, көтерілген тақырыпқа қатысты көзқарасыңызды білдіріңіз. Тәрбиелік мәнін ашыңыз. 6. Үзіндідегі кейіпкерлер бейнесіне талдау жасаңыз. Кейіпкерлердің іс-әрекетін салыстырып, баға беріңіз. 7. Автордың тілдік қолданысына талдау жасаңыз. Үзіндідегі көркемдегіш құралдардан мысал келтіріп, автордың қолдану мақсатын түсіндіріңіз. 8. Ұсынылған тақырып бойынша эссе жазыңыз. Н. Айтұлының «Бәйтерек» поэмасында жырланған қазақ халқының өткені мен бүгінін салыстыра отырып, құндылығы тұрғысынан талдап,150-170 сөзден тұратын шағын эссе жазыңыз.

18 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ әдебиеті Жалпы білім беретін мектептерге. ІІІ нұсқа А бөлімі Төменде берілген бір және бірнеше таңдауы бар сұрақтарға жауап беріңіз. 1. «Кенесары - Наурызбай» жырында кездесетін кейіпкерді табыңыз. А) Абылай В) Бұғыбай С) Қабанбай Д) Наурызбай Е) Махамбет 2. «Бала би мен Сырым» шешендік сөзінде «Дүниеде не тәтті?» деген сұраққа Сырым қалай жауап береді? А) «Аста тұз тәтті» В) «Бала тәтті» С) «Жан тәтті» Д) «Адамда дос тәтті» Е) «Мал тәтті» F) «Ұйқы тәтті» 3. «Біржан – Сара» айтысының сюжетіне сәйкес 3 тұжырымды белгілеңіз (√). Тұжырымдар √ 1) Біржан сал Сараны өзі іздеп келеді. 2) Сара өзін көлдің сұқсырына, Біржанды қаршығаға балайды. 3) Біржан өзін ақтұйғынға, Сараны қыран құсқа балайды. 4) Сара Найманның жақсыларына мұңын шағады. 5) Айтыста Сара жеңіске жетеді. 4. Берілген үзінділерді шығарма атауларымен өзара сәйкестендіріңіз. Ақынжыраулар Шығармадан үзінділер Сәйкестенд іру жауабы 1. Бұқар жырау Қалқаманұлы «Тілек» A)Көркіңді жүрген қуаныш қылып, мендей ме екен бар ағаң, Шын інім болсаң, бас ұрма, жаным, өсек-ғайбатқа бораған. Қажет жерінде қатыгездік пен қаталдық керек десек те, Адамның заңғар ұлылығын, сен, сағынышымен есепте. 1___ 2. Махамбет Өтемісұлы «Мен, мен едім, мен едім» B) Бір үйде қобыз даусы шымырлаған, Күңіреніп кейде, бірде ыңылдаған. Бір кезде бебеу қағып, күшіктей боп Қыңсылап, сыңсығандай күй жылаған. 2___ 3. І.Жансүгіров «Құлагер» C) Оныншы тілек тілеңіз: Он ай сені көтерген, Омыртқасы үзілген, Аязды күнде айналған, Бұлтты күнде толғанған... 3___ 4. Т.Айбергенов «Сағыныш» D)Туыңдай қанат керген желді күнгі, Танытты кең әлемге теңдігіңді. Тұрғанда Бәйтерегің көкке шырқап, Ұстай біл асқақтатып Елдігіңді! 4___ 5. Ф.Оңғарсынова «Өлең, мен сені аялап өтем» E) Еділдің бойы ен тоғай, Ел қондырсам деп едім. Жағалай жатқан сол елге Мал толтырсам деп едім... 5___ 6.Н.Айтұлы «Бәйтерек» F) Біреудің күлкісін көріп, бақыттының түр-түсін көріп, шаттанып қалған шағымда, жеткендей арман-сағымға, қуаныштан дірілдеп денем, алдыңа күлімдеп келем. 6___

19 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ әдебиеті В бөлімі Үзіндіні оқып, сұрақтарға жазбаша жауап беріңіз. Б.Момышұлының «Ұшқан ұя» романынан үзінді Қайран, балалық-ай десеңші! Алыста қалған арайлы адал таңдарым менің. Онда мен кіп-кішкентай сәби едім. Ал айнала таулар да, үйлер де, қойтастар да, жылқылар да — бәрі-бәрі үлкен болатын. Адамдардың бәрі «айналайыннан» басқа сөзі жоқ, кілең мейірімді жандар болып көрінетін... Қария кісілердің сақалынан қасиет-қадір белгісі көрініп тұрар еді маған. Ер мінез жігіттердің кесек тұлғаларынан, шашбаулары сылдыраған қыз-келіншектердің жүріс-тұрысынан мен адамзаттың асқақ сұлулығын түйсіксіз байқағандай болармын. Солардың бәрі мені аймалап, сүю үшін жаратылған жандар сияқты сезілуші еді. Ол-ол ма, анау асқар таулар, етектегі еңісті шексіз дала, көгілдір аспан, түнде жымыңдаған жұлдыздар, толықсып туған ай, жасыл жайлау — бәрі-бәрі тек маған ғана елжірей қарап, мені ғана аймалап әлдилейтін сияқты еді. Дүние сенің сәби кезіңмен көргендегідей өмір бойы қайырымды, аспаны — күмбез, желі — жібек, әдемі ертек болып тұра берсе, кәне? Тек оқта-текте ауылдың үстін, тау бөктерін тұнжыр бұлт торлайтын. Бұлт сонда үнтүнсіз шаруақор менің әкеме ұқсайтын. Ал күн күркіресе, апамның ересек балаларына ақырып-зекіргені есіме түсіп, жым боламын. Жаңбыр жауса — жас баланың көз жасындай, кімді аяйтынымды білмеймін, әлдекімге жаным ашып, жылағым келер. ...Ертексіз өскен бала — рухани мүгедек адам. Біздің қазіргі балаларымызға әжелері не шешелері ертек айта бермейді. Содан қорқам. Менің қазіргі келіндерім немерелеріме «Бесік жырын» айта білмейді. Бесікте жатқанда құлағына анасының әлди әні сіңбеген баланың көкірегі кейін керең боп қалмаса деп қорқамын. Ал менің кәрі апам Қызтумас маған ертекті көп айтатын, әлди әнді көп айтатын. (217 сөз) Тапсырма: 5. Берілген үзіндінің мазмұнына талдау жасап, көтерілген тақырыпқа қатысты көзқарасыңызды білдіріңіз. Тәрбиелік мәнін ашыңыз. 6. Үзіндідегі кейіпкерлер бейнесіне талдау жасаңыз. Кейіпкерлердің іс-әрекетін салыстырып, баға беріңіз. 7. Автордың тілдік қолданысына талдау жасаңыз. Үзіндідегі көркемдегіш құралдардан мысал келтіріп, автордың қолдану мақсатын түсіндіріңіз. 8. Ұсынылған тақырып бойынша эссе жазыңыз. Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» романындағы әйелдер бейнесін заманауи тұрғыда салыстырып, «Мен қазақ әйеліне қайран қалам» тақырыбында 150-170 сөзден тұратын шағын эссе жазыңыз.

20 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ әдебиеті Инновациялық мектептерге. І нұсқа А бөлімі Төменде берілген бір және бірнеше таңдауы бар сұрақтарға жауап беріңіз. 1. Махамбеттің «Қызғыш құс» өлеңінің негізгі тақырыбын көрсетіңіз. A) Отаршылдық туралы B) Оқу-білім туралы C) Нақты соғыс оқиғасы туралы D) Туған жерді аңсау E) Табиғат туралы 2. Т.Айбергеновтің өлеңдеріне жазылған 2 әнін көрсетіңіз. А) «Ақ қайыңдар» В) «Сағыныш» С) «Жаңғырған Маңғыстау» Д) «Уақыт» Е) «Досқа сын» F) «Қанат» 3.Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» романында кездесетін 3 мақал-мәтелді белгілеңіз (√). Мақал-мәтелдер √ 1) Құдыққа құлан құласа, құрбақа құлағында ойнар. 2)Бала - бауыр еті,көздің нұры. 3) Досы көпті жау алмайды,ақылы көпті дау алмайды. 4) Баласыз әйел – панасыз. 5) Сорлының зары арлыға кездескей. 4. Билер мен жыраулардың айтқан сөздерін өзара сәйкестендіріңіз. Билер мен жыраулар Шешендік сөздері Сәйкестенд іру жауабы 1.Шалкиіз жырау A)Біртіндеп садақ асынған, Біртіндеп жауды қашырған, Адырнасын атқа алған, Атар оғын тайға алған, Қорамсаққа қол салған, Қозы жауырын оқ алған. 1__ 2.Мөңке би Тілеуұлы В) Қара бас құспен шалдырып, Көк теңіздің үстінде Көтеріп желкен аштырып Жүк тиедің кемеге Ниет еттің тәңірінің үйі кебеге! 2__ 3.Әнет би Кішікұлы C)Жарлауғабіткен жапырақЖамылсақ тоңар ма екеміз! Тобылғы сапты қамшы алып, Тұмар мойын ат мініп, Қоныста қарар ма екеміз! 3_ 4.Ақтамберді жырау D)Атадан ұл туса игі, Ата жолын қуса игі. Өзіне келер ұятын, Өзі біліп тұрса игі. Жаудан бұққан немені, Ортасына қуса игі! 4__ 5.Төле би E) Жазылмаса дерт қиын Іске аспаған серт қиын. Ақылыңнан адасып, Өзің түскен өрт қиын, Не істеріңді біле алмай, Ашиды сонда бас миың. 5___ 6.Қазыбек би Келдібекұлы F)Үш арсыз бар: ұйқы арсыз,тамақ арсыз,күлкі арсыз.Үш ғайып бар:ажал ғайып,қонақ ғайып, несібе ғайып.Үш даусыз бар. Олар мыналар: мінез, кәрілік, ажал. Үш қадірсізге: жігіттік,денсаулық,әйел жатады. 6___

21 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ әдебиеті В бөлімі Үзіндіні оқып, сұрақтарға жазбаша жауап беріңіз. М.Дулатов «Бақытсыз Жамал» романынан үзінді Бір күні бие ағытар уақытта, ауылдың сыртындағы бір тѳбешікте құпия сѳйлесіп үш кісі отыр еді. Оның бірі - мағлұм, Сәрсенбай, екеуі – сол елдегі атқа мініп жүрген, пысықшалау адамдар еді. Әлгі екеуі Сәрсенбайға қарап: «Сәрсеке, бұл заманның ѳзі қорыққанды сыйлайтұғын заман болды, азырақ дәреже біткен кісі - бай қара кісіні кісілікке алудан кетіп барады. Сол себепті біздің сізге айтқалы келген сѳзіміз - Алла тағала сізге біреуден артық, біреуден кем дәулет беріп, екінші мынау бір жаман немеңіз бар. Бұл заман екі айналып келмес, бір күндерде малың шығын болып, басқа да зар болдыңыз, «қубас» деген сѳзді естіген күніңіз болды. Енді тәуекел деп, атыңызды бір шығарып қалсаңыз қайтер екен? Міне, сайлауға да үш ай қалды. Кѳп болса, үш жүзтеңге шығар. Сіз мақұл кѳрсеңіз, біз ѳзімізге қараған Құрман болып билікке сайлағымыз келеді, халық сѳзді бір сапарға қалай тастап кете қояр екен деп ойлаймын. Ѳзіміздің Нүрпейіс би ризалығымен берсе, жолын алар, болмаса тәуекел деп тapғa түсерміз,» - деп, неше түрлі тәтті сѳздермен 14 құбылтып, Сәрсенбайды азғыра бастады. Сәрсенбай қанша момын адам болса да, сѳзге бұрылмайтын пенде бола ма, дәулетке қызығып, біраздансоң: «Ѳздерің біліңдер,» - деп жауап қайтарды. Сәрсенбай бұрын Жамалды жақсы кѳріп, ѳзінің теңіне беремін деп жүруінде еш шүбә жоқ еді. Бұл сапарда, сайлауда кѳлденең кісілердің сѳзі қамшы болып, «не қылса да, Байжанмен құда боламын,» - деп жауап қайтарды. Бір айдан соң батасы қырық жетінің малы, екі жүз теңге ақшаға келісіп, Байжан келіп құда түсті. Сүйіп болған құдасын Сәрсенбай китке разы қылып қайтарды. (239 сөз) Тапсырма: 5.Автор осы үзіндіде қандай қасиетке ерекше мән береді? Автор көзқарасына талдау жасаңыз. 6.Автор повестің өн бойынан көрініс тапқан кейіпкерлердің іс-әрекетін, мінезін, қасиетін қалай көрсете білген? Кейіпкерге қандай баға беріп, талдар едіңіз? 7.Үзіндінің шығарма мазмұнындағы маңызын түсіндіріңіз. Берілген үзіндінің мазмұнына талдау жасап, көтерілген тақырыпқа қатысты көзқарасыңызды білдіріңіз. 8. Ұсынылған тақырып бойынша эссе жазыңыз. Б.Момышұлының «Ұшқан ұя» повесінде айтылған ата-баба жолы, ұлттық тәрбие, елдік намыс, Отаншылдық, өнегелік істерін қазақ халқының бүгінімен салыстыра отырып, құндылығы тұрғысынан талдап, 150-170 сөзден тұратын шағын эссе жазыңыз.

22 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ әдебиеті Инновациялық мектептерге. ІІ нұсқа А бөлімі Төменде берілген бір және бірнеше таңдауы бар сұрақтарға жауап беріңіз. 1. М. Өтемісұлының дәуір шындығын бейнелеп,асқақ рух пен болашаққа деген сенімінің үлгісі қай жырда берілген? А) «Еменнің түбі- сары бал» В) «Мен, мен мен едім» С) «Исатай сөзі» Д) «Жалған дүние» Е) «Желп-желп еткен ала ту» 2. М.Дулатұлының «Бақытсыз Жамал» романындығы 2 кейіпкерді көрсетіңіз. А) Күлпаш В) Шолпан С) Қасым Д) Раушан Е) Байжан F) Ұлпан 3.Т.Ахтановтың «Күй аңызы» әңгімесінің сюжетіне сәйкес 3 тұжырымды белгілеңіз (√). Тұжырымдар √ 1)Қос салт аттының жол үстіндегі әңгімесі 2)Жолаушылар жалғыз нарға кезікті, домбыраға тіл бітіп, жалғыз қараша үйге келді. 3) Естемес Оразымбетке күйшілігімен қоса өз өмірін үлгі етуін айтты. 4) Шал мен Оразымбет бір-біріне қолқа салды. 5)Күйші жолын жас жігітке береді, нар иеді. 4.Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» романында берілген портреттерге қатысты кейіпкерлерді өзара сәйкестендіріңіз. Кейіпкерлер Портреттер Сәйкестендір у жауабы 1.Есеней А) Сөйлесіп, көңіл көтеруге де жарамайтын сотқарлау,арамадам. Аңға шықса далақтап шауып, айқайлап, шулап, аңды күндікжерден үркітіп жібереді. 1___ 2.Айтолқын В) Қыпша бел, сұңғақ бойлы, қызыл шырайлы торғылт келіншек.Өзі ақ жарқын, кішіпейіл, адамгершілігі мол жандардың бірі.Аяғында кестелі етігі бар.Көз қиығының құйрығы азғана көтеріңкі. 2__ 3.Еменалы С)Ол − ауыр сүйекті, балуан денелі адам. Бар өмірі ат үстінде таза ауада өтіп келе жатқандықтан, үстібасы қол батпайтын білеудей-білеудей бұлшық ет, бірақ қарны шыққан емес. 3___ 4.Торсан Д)Аты әйгілі барымташы, қанішер, баукеспе ұры, жүз жігіт ұрысы бар, қарақшы. 4___ 5.Қожық Е)Қазақ денелі, кавказ көзді жас жігіт. Сипап қаласында орысша бастауыш мектеп бітірген, өзге замандастарынан өресі биік, білгір де ұтымды, ойын-сауықта жұмысы жоқ, іскер жігіт. 5___ 6.Шынар F)Бойы шарғылау,өзін бәрінен жоғары ұстайды, сон дай-ақ, көкіректеу. Барша адамды сынағанды ұнатады. 6___

23 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ әдебиеті В бөлімі Үзіндіні оқып, сұрақтарға жазбаша жауап беріңіз. Б.Момышұлының «Ұшқан ұя» повесінен үзінді Өмір шындығының өзі ақиқатқа бас ұрары даусыз. Дүние тарихы, жаратылыс шежіресі, жан-жануар болмысы жайлы алғашқы әңгімені әжемнен естігенімді, адамзат қауымының қалыптасуы туралы тұңғыш мағлұматты әжемнен алғанымды қалай ғана ұмытармын... Иә, әлемнің пайда болуы, тірлік дамуы, адамзаттың шығуы, өмір жайлы шынайы сезіммен азаматтық тұрғысындағы жан баурайтын аңыздарды айтқан; ненің жақсы, не жаман екенін, нені сүйіп, неден аулақ жүруді үйреткен; ар заңының, әдеттің жинағынан алғашқы тарауларды таныстырған да, ең алдымен, ата-ана, ағайын-туған еді. Әрине, ол кезде мен де өзге сәбилер сияқты әжем айтқан ертегі мен аңыздардың түпкі байыбына бара бермейтінмін, әке әңгімесінің өсиетін ұға бермейтінмін және үлкендердің талай-талай өнегесін орындай бермейтінмін... Ол кезде мені қызықтыратыны ертегіаңыздардың ғажайып оқиғалары еді... Енді, міне, есейіп ер ағасы болғанымда ойласам, мен сол әңгімелерден адамзат өресінің өрісін тани берген екем ғой. Менің ұстаздарым әріптен бастап буынға дейін, сонан соң ақ қағазға қаламмен өрнек жазуға дейін үйретті. Келе-келе жүйелі оқып, есепті жүйрік шығаруға қол жетті... Ал өмірдің өзі ше? Осынша ғұмырымның ішінде түрлі-түрлі күрделі жағдайда: толқымалы тоқсан сырлы кезеңде кездесіп дидарласқан, тағдырлас болған, табақтас болған адамдар ше? Мамыражай сәттерден мазасыз майданға көшіріп, көбік шашқан өмір дариясының бір толқынынан екінші толқынына аямай лақтырған уақыт ше? Осының бәрі де менің тірлігімдегі тірек болған, жүрек болған, қол ұшын берген, қорған көрсеткен ұстаздарым деп білем. Осындай уақыт талқысы ғана. өмір өткелдері ғана, тірлік тізбегі ғана менің әжемнен үйренген «жақсы», «жаман», «мақұл» деген сөздердің байыбына терең бойлата алды. Әжемнің «осылай болған екен» деген сөздері мені бірде ғасырлардың шыңырауына сапар шектірсе, бірде құс қанатындай демеп, ілгері ұмтылдырды, биікке самғатты... (245 сөз) Тапсырма: 5. Берілген үзіндінің мазмұнына талдау жасап, көтерілген тақырыпқа қатысты көзқарасыңызды білдіріңіз. Тәрбиелік мәнін ашыңыз. 6. Үзіндідегі кейіпкерлер бейнесіне талдау жасаңыз. Кейіпкерлердің іс-әрекетін салыстырып, баға беріңіз. 7. Автордың тілдік қолданысына талдау жасаңыз. Үзіндідегі көркемдегіш құралдардан мысал келтіріп, автордың қолдану мақсатын түсіндіріңіз. 8. Ұсынылған тақырып бойынша эссе жазыңыз. Ф.Оңғарсынованың «Өлең,мен сені аялап өтем» атты өлеңінің идеясын талдап, құбылту мен айшықтаудың түрлерін пайдаланып, 150-170 сөзден тұратын әдеби эссе жаз. Эсседе сөз өнеріне қазіргі жастардың көзқарасы мен құрметі тұрғысынан саралауға назар аудар.

24 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ әдебиеті Инновациялық мектептерге. ІІІ нұсқа А бөлімі Төменде берілген бір және бірнеше таңдауы бар сұрақтарға жауап беріңіз. 1.Ғ.Мүсіреповтің «Ұлпан» романындағы Ұлпан образына тән қатарды белгілеңіз. A) кербез, ұшқалақ B) шайпау, бірбеткей C) момын, аңқау D) ақылды, өжет Е) көкірек, сараң 2. Ж.Баласағұнның «Құтты білік» дастанындағы 2 кейіпкерді көрсетіңіз. A) Хас Хажыб B) Айтолды C) Сухайл D) Өгдүлміш E) Артықбай F) Қанат 3. Төле бидің «Ердің бақыты - әйел» шешендік сөзінің сюжетіне сәйкес 3 тұжырымды белгілеңіз (√). Тұжырымдар √ 1) Данагүл- Артықбайдың қызы. 2) Данагүл жастайынан өте ақылды, ізетті болып өседі. 3)Төле би Данагүлдің ізеттілігін, ақылдылығын байқап, қолына келін қып түсіреді. 4) Хатты былай жазады: «Кенже ұлыма құда түстім. Соған 40 түйе атан, 20 жылқы, 50 қойды осы барған адамнан айдатып жіберіңдер.» 5) Данагүл былай дейді: «Жоқ, би атам 40 қарақшының қолына түскен екен. 40 құнан атан дегені - 40 мықты жігіт, 20 бура дегені - 20 палуан, 8 ақбас атан дегені - 8 ақсақал кісі, ал атаған алтыны мен күмісі - баласы және келіні – мына мен ғой». 6) Төле би мен оның серігін қарақшылардан босата алмайды. 4. Б.Майлиннің «Шұғаның белгісі» хикаятынан алынған үзінділерге тән кейіпкерлер бейнесін өзара сәйкестендіріңіз. Кейіпкерлер Шығармадан үзінді Сәйкестендіру жауабы 1.Шұға А) Сіз білмейсіз ғой...бізбен ағайын, жасы менімен түйедейқұрдас.Жасында болыстың үйінде бұзау бағып өсіпті. 1___ 2. Есімбек В) Бай балаларының ішіндегі момыны. Үн жоқ, түн жоқ, ертеңді-кеш мал соңында жүреді де қояды. 2___ 3. Әбдірахман С) Өзі бай еді, жаппастың алды деуге боларлық. Өзі де жомарт, қонақпаз еді. Елге жағымды болып тұрды.Мал мен басы бірдей, Құдай тілегін берген бір адам. 3___ 4. Базарбай Д) Шіркіннің өзі де келбетті- ақ еді...аққұба, талдырмаш, көзі қап-қара, осы үріп ауызға салғандай еді. 4___ 5. Кәрім Е) Менің інім байдың қойын бақты. Өзі бала күнінде епті-ақ еді, былтыр қайтты. 5___ 6. Ыбырай F) Менімен құрдас. Сол уақытта да өзі есерсоқтау еді. Біз мазақ қыла беретінбіз. 6___

25 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ әдебиеті В бөлімі Үзіндіні оқып, сұрақтарға жазбаша жауап беріңіз. Т.Ахтановтың «Күй аңызы» әңгімесінен үзінді Естемес аз уақыт үн шығармай іштей ыңылдап, толқып келе жатты. Кенет атының шылбырын Оразымбетке тастай беріп, қолын кейін созып, қызыл қоржындағы домбырасын суырып алды. Естемес домбыраның құлағын бұрап күйге келтіріп алып, машықты әуенмен қағыпқағып жіберді. Епті ұзын саусақтар пернені жоғарыдан төмен бірнеше қайтара жүгіріп өтті. Аздан кейін күйші қолы күрмеліп қалғандай бір пернені басып, жалғыз ішекті шерте берді. Белгісіз тың әуен дүниесінің табалдырығынан аттап өте алмай, қиналған түрі бар. Оразымбет те демін ішіне тартып, ұстазының дидарына ынтыға қарап қалған; жаңа бір күй сарайының есігін ашқанша асыққан сабырсыздық бар өңінде. Ат жалына еңкейіңкіреп барып, Естемес ырғалып, кеудесін көтере беріп, тың күйді бастап кетті. Майда ырғақты, жұмсақ әуен бояуы оңып кеткен шүберектей күзгі қуқыл даланың үстінде қалықтай берді. Сәл бәсеңдеп барып, домбыраның кеудесінен екі-үш ырғалып, әрең суырылып көтерілді де, ар жағы мұңды сазға, майда ырғаққа ауысты. Көңілі жүдеу бейшараны жұмсақ алақанымен маңдайдан сипап, алыстағы бір болмашы үмітті нұсқағандай елес береді. Күй шым-шымдап ішке кіріп, көңілді босатып, қабақ астында қатып қалған жасты жібітіп, енді бір кез майда рақат самалымен желпіп сергіткендей болады. Оразымбет тарамыс денелі, қатқыл өңді, егде кісіден дәл осындай жүрек қылын шертетін нәзік күй шығады деп ойламап еді. Ол ұстазының бетіне қарап, оны жаңа көргендей болды. Терең әжімді, ашаң жүзіне жастық балғын нұр жүгіріп, кішілеу өткір көзі дымқыл тартып, Естемес балқып тұр екен. Салалы ұзын саусағы буынсыз болып кеткендей, жібектей майысып, жыпылдап барады. Жаңағы бір сезімтал майда әуенді қайталап келіп, енді көтеріле бергенде, өрге шыға алмағандай тайғанақтап, күй сазы қайта шегінді. Тағы да бір-екі рет талпынып барып, булығып қалды. (248 сөз) Тапсырма: 5. Үзіндінің шығарма мазмұнындағы маңызын түсіндіріңіз. Берілген үзіндінің мазмұнына талдау жасап, көтерілген тақырыпқа қатысты көзқарасыңызды білдіріңіз. 6. Үзіндідегі кейіпкерлер бейнесіне талдау жасаңыз. Кейіпкерлердің іс-әрекетін салыстырып, баға беріңіз. 7. Автордың тілдік қолданысына талдау жасаңыз. Үзіндідегі көркемдегіш құралдардан мысал келтіріп, автордың қолдану мақсатын түсіндіріңіз. 8. Ұсынылған тақырып бойынша эссе жазыңыз. Ш. Уәлихановтың мәңгі өшпес жарық жұлдыз екенін дәлелдеп, «Жарқ етіп сөнген жас ғұмыр» деген тақырыпта 150-170 сөзден тұратын шағын эссе жазыңыз.

26 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ әдебиеті Арнайы ұйымдарға, арнайы сыныптар мен топтарға А бөлімі Төменде берілген бір және бірнеше таңдауы бар сұрақтарға жауап беріңіз. 1. Н.Айтұлының поэмасының атын табыңыз. A) «Құлагер» B) «Бәйтерек» C) «Шұғаның белгісі» D) «Сағыныш» E) «Ұлпан» 2. Т.Ахтановтың «Күй аңызы» әңгімесіндегі 2 кейіпкерді көрсетіңіз. A) Назира B) Есен C) Жаңыл D) Ұлпан E) Оразымбет F) Шұға 3. І.Жансүгіровтің «Құлагер» поэмасының сюжетіне сәйкес 3 тұжырымды белгілеңіз (√). Тұжырымдар √ 1) Арқа елінде Сағынай деген бай той өткізеді. 2) Бәйгеде мың үш жүз ат бақ сынайды. 3) Құлагер бас бәйгені жеңіп алады. 4)Күреңбай сыншы Құлагерге сын айтып, баға береді. 5)Сағынайдың асына Ақан арнайы шақыртумен келеді. 6)Даңқынан сескеніп, қызғаныш оты кернеген Батыраш Құлагерді қапияда мерт қылады. 4. Билер мен олардың айтқан сөздерін өзара сәйкестендіріңіз. Билер Шешендік сөздері Сәйкестендіру жауабы 1.Төле би Әлібекұлы А) Адал болса, досың жақын, Еркелейтін немерең жақын. Жан серігің жас кезіңнен Бәрінен де әйелің жақын. 1___ 2. Мөңке би Тілеуұлы В) Сөз анасы не? Су анасы не? Жол анасы не? 2___ 3. Қазыбек би Келдібекұлы С) Түрлі-түрлі халық болады, Күндіз-түні жарық болады... Адам ақысыз жұмыс істемейді, Дүниені түрлеп кестелейді. 3___ 4. Әнет би Кішікұлы Д) Қызың жақсы болса, Жайқалып өскен құрағың. Әйелің жақсы болса: Бірінші-иманың, Екінші-жиғаның, Үшінші- ырысыңның тұрағы. 4___ 5. Әйтеке би Байбекұлы Е) Үш күшті бар: ақыл күшті, жүрек күшті,тіл күшті. 5___ 6. Бала би Есенәліұлы F) Суалмайтын суат жоқ, Тартылмайтын бұлақ жоқ, Құйрығы суда тұрса да, Қурамайтын құрақ жоқ. 6___

27 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ әдебиеті В бөлімі Үзіндіні оқып, сұрақтарға жазбаша жауап беріңіз. Б.Майлиннің «Шұғаның белгісі» хикаятынан үзінді Бала күнімізде анау көрінген төбенің басында талай асық ойнап едік... Ол да бір дәурен... иә... бұл ауылдың күзге қарай қонатын жері, жазғытұрғы авгусқа дейін отыратын жайлауымыз, бұл көл де «Шұғаның белгісі» атанды, бұрын «Тарғыл өгіз сойған» деуші едік. Үлкен көл, маңайы толған шорқынды су... Ол уақытта жердің берекесі қандай! Өзіміздің ел қаншама, оның үстіне түу Сырдан келіп жаппастар да қонады... Кейінгі кезде ғана жаппас келуін қойды ғой. Біздің Беркімбай дейтін жақын ағаларымыз болады. Бұрын бай еді, болыстыққа таласамын деумен-ақ малын құртып алды. Осы күні кедей. Сол Беркімбайдың әкесінің нағашысы - жаппас Есімбек дейтін болды. Өзі бай еді, жаппастың алды деуге боларлық. Беркімбайға арқа сүйеп, Есімбек сол «Өгіз сойғанның» ең шұрайлы жеріне қонушы еді.Өзі де жомарт, қонақпаз еді. Елге жағымды болып тұрды. Мал мен басы бірдей, құдай тілегін берген бір адам: ортан қолдай төрт ұлы болды - шетінен қасқыр. Сол төрт ұлдың ортасында бұлаңдап ескен Шұға дейтін қызы болды. Шұға десе, Шұға. Шұға, өй шіркіннің, өзі де келбетті-ақ еді... аққұба, талдырмаш, көзі қап-қара, осы үріп ауызға салғандай еді. Ажары қандай болса, ақылы да сондай. Жеңілдік дегеннің не екенін білген бала емес. Сөйлеген сөзі, жүрген жүрісі қандай, бір түрлі паң еді-ау, шіркін... Бұл күнде ондай қыз қайда?! Ажары тәуірлеу біреу болса, соны көтере алмайды ма білмейсің, ешкіге ұқсап шошаңдап жүргені. Заман бұзылған ғой... Осы күнгілердің бір тапқаны, қызды оқыту керек дейді. Сол Шұғалар хатты зорға танушы еді. Сонда да осы күнгінің оқыған он қызына бергісіз еді. Айнала айтқанда, құдай сана берсін десейші... (241сөз) Тапсырма: 5. Үзіндінің шығарма мазмұнындағы маңызын түсіндіріңіз, оқиға орнын, уақытын және кейіпкерлерін анықтаңыз. 6. «Сөйлеген сөзі, жүрген жүрісі қандай, бір түрлі паң еді-ау, шіркін... Бұл күнде ондай қыз қайда?! Ажары тәуірлеу болса, соны көтере алмайды ма, білмейсің...» деген автор пікіріне өз көзқарасыңызды білдіріңіз. Осы пікірмен келісесіз бе, жоқ па? Ойыңызды мысалдармен дәлелдеңіз. 7. Үзіндіде берілген портреттік суреттеулерді тауып, Шұға және оның замандас қыздары мен жаңа дәуір қыздарының іс-әрекетін салыстырып, баға беріңіз. 8. Ұсынылған тақырып бойынша эссе жазыңыз. Ғ.Мүсірепов «Ұлпан» романындағы негізгі идеяны баршаға ортақ мәселе тұрғысынан қарастырып, «Жаңалық пен даналықтың үлгісі» деген тақырыпта 150-170 сөзден тұратын шағын эссе жазыңыз.

28 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі мен әдебиеті ҚАЗАҚ ТІЛІ МЕН ӘДЕБИЕТІ (орыс тілінде оқытылатын сыныптарға) Жалпы білім беретін мектептерге. І нұсқа 1-тапсырма . Төменде берілген мәтінді оқыңыз. Кәсіп – бақыттың шырағы, Еңбек – ырыстың бұлағы «Жер – өмірдің бесігі, Еңбек – ердің несібі»,-дейді қазақ халқы. Өз еңбегімен танылған азаматтар мен кәсіпорындар да көп. Солардың бірі – Қызылорда облысында күріш өндірумен айналысатын – «Абзал және К» ТС-і (Толық серіктестігі). Ауыл шаруашылығы өнімін шығару арқылы да үлкен жетістікке жетуге болатынын дәлелдеп отырған бұл өндірісті жас кәсіпкер Мағжан Ералиев басқарып отыр. «Абзал және К» ТС-і 2017 жылдың қорытындысымен «Алтын сапа» сыйлығының иегері атанып, Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың қолынан үздік сапа белгісін алса, 2019 жылы желтоқсанда Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаев салтанатты шарада компания басшысы Мағжан Ералиевке «Парыз» сыйлығының «Үздік әлеуметтік жауапты кәсіпорын» номинациясының Алтын жүлдесін табыс етті. Компания Нағи Ілиясов ауылындағы арнайы жерлерінде күріш егеді де, алынған өнімді өз зауытында өңдейді. Компания жылына таза ақталған 25 мың тонна күріш өндіреді. Оның 50 пайыздан астамы Россия, Украина, Тәжікстан, Өзбекстан, Монғолия т.б. елдерге экспортқа шығарылады. Компания қазіргі таңда күріш өндірушілердің үздік үштігінің қатарына қосылды. Жыл сайынғы өткізілетін «Туған жерге тағзым» жобасының төңірегінде компания туған жері- Н.Илиясов ауылының дамуына үздіксіз үлес қосып келеді. Мұнан өзге бизнестің әлеуметтік жауапкершілігі аясында компания 54 жаңа еңбек орнын ашып, жалпы 400-ден астам адамды еңбекпен қамтып отыр. Сондай-ақ, Қызылорда қаласында жаңа күріш зауытын, «Мүсірәлі» мешіті мен медресесін, Сырдария ауданына қарасты Нағи Ілиясов ауылында стадион, ауылдық округ әкімдігі ғимаратын салып, ауылдағы мұражайға күрделі жөндеу жүмыстарын жүргізді. Ауылды толықтай көгалдандырды. Ауылдағы тұрмысы төмен, сондай-ақ көпбалалы отбасылардың үйлеріне қайта жөндеу жүргізіп берді. Компанияның қолдауы нәтижесінде бұл ауыл республика көлеміндегі озық ауылдар қатарына қосылып отыр. «Жақсы болар жігіттің, жұмыссыз жүрген күні жоқ»,- дейді халық даналығы. Жас болса да бас болып компанияны басқарып отырған Мағжан Ералиев:«Біздің мекеме – Қазақстандағы тұқыммен айналысатын алдыңғы қатарлы компания. Сондықтан Германиялық PETKUS фирмасы өзінің 150 жылдық тарихымен және әлемде алғаш рет егістік тұқымын механикалық тазарту құрылғыларын жеткізетін және тұқымды дайындау, қайта өңдеу мен өнімді сақтауды ұйымдастыратын фирма ретінде бізді қызықтырады. Біз бұл фирмамен серіктестікке дайынбыз. Құрылғыларды сатып алып қана қоймай, Қазақстандық мамандарды оқыту үшін біз сол елден кәсіби шеберлерді шақыртпақпыз. Жаңа технологиялармен еңбек ету, өндіріс машиналарын құрылымдау сияқты маңызды салаларға да қызметкерлерді дайындау алдағы мақсатымыз», -дейді. Кәсібінен бақыт тапқан, ырысымен бөлісіп отырған бұл кәсіпорынға халық та риза. (343 сөз) Мәтіннен мына сөздердің сәйкес мағыналарын табыңыз. Ғұмыр –__________________________________________________________ Ісімен –__________________________________________________________ Қамтамасыз етіп отыр- _____________________________________________ Түгел – __________________________________________________________ Еңбексіз –________________________________________________________

29 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі мен әдебиеті 2-тапсырма. Төменде берілген әр сөйлемді өз сөзіңізбен қайта жазыңыз. Сөйлемдерді берілген сөздермен бастаңыз Мысалы:«Жер – өмірдің бесігі, Еңбек – ердің несібі»,- дейді қазақ халқы. Қазақ халқы ________________________________ Жауабы:Қазақ халқы өмірдің негізі жер екенін, адамның несібесі еңбек екенін айтқан. 1. Солардың бірі – Қызылорда облысында күріш өндірумен айналысатын - «Абзал және К» ТС-і. «Абзал және К» ТС-і ____________________________________________________ _________________________________________________________________________ 2. Ауыл шаруашылығы өнімін шығару арқылы да үлкен жетістікке жетуге болатынын дәлелдеп отырған бұл өндірісті жас кәсіпкер Мағжан Ералиев басқарып отыр. Жас кәсіпкер Мағжан ___________________________________________________ _________________________________________________________________________ 3. Компания Нағи Ілиясов ауылындағы арнайы жерлерінде күріш егеді де, алынған өнімді өз зауытында өңдейді. Нағи Ілиясов ауылындағы _______________________________________________ _________________________________________________________________________ 4. Компания қазіргі таңда күріш өндірушілердің үздік үштігінің қатарына қосылды. Қазіргі таңда __________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 5. Жыл сайынғы өткізілетін «Туған жерге тағзым» жобасының төңірегінде компания туған жері – Н.Илиясов ауылының дамуына үздіксіз үлес қосып келеді. Компания ___________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 6. Компанияның қолдауы нәтижесінде бұл ауыл республика көлеміндегі озық ауылдар қатарына қосылып отыр. Ауыл ________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 7. «Жақсы болар жігіттің, жұмыссыз жүрген күні жоқ», – дейді халық даналығы. Халық даналығы ____________________________________________________ ________________________________________________________________________ 8. Біздің мекеме – Қазақстандағы тұқыммен айналысатын алдыңғы қатарлы компания. Қазақстандағы ______________________________________________________ _________________________________________________________________________ 9. Құрылғыларды сатып алып қана қоймай, Қазақстандық мамандарды оқыту үшін біз сол елден кәсіби шеберлерді шақыртпақпыз. Біз ___________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 10. Кәсібінен бақыт тапқан, ырысымен бөлісіп отырған бұл кәсіпорынға халық та риза. Халық _______________________________________________________________ ________________________________________________________________________ 3-тапсырма. Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз. Мүмкіндігінше, өз сөзіңізбен жауап беруге тырысыңыз. 1.Неге қазақ халқы « Жер – өмірдің бесігі, Еңбек – ердің несібі» дейді? _________________________________________________________________________ 2. Компанияның жеткен жетістіктері мен пайдасына қандай істерін жатқызуға болады? Кем дегенде 2 дәлелді көрсетіңіз. _________________________________________________________________________ 3. Компанияның алға қойған мақсатының елімізге тигізер әсері қандай? 2 әсерін жазыңыз.

30 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі мен әдебиеті Жалпы білім беретін мектептерге. ІІ нұсқа 1-тапсырма.Төменде берілген мәтінді оқыңыз. Көшпенділер мәдениеті Адамзат баласы жасаған мәдениет екі түрге бөлінеді. Біріншісі – рухани мәдениет, екіншісі – материалдық мәдениет. Рухани мәдениетке музыка, әдебиет, сәулет өнері, сурет өнері, кескін өнері жатады. Адам баласының шаруашылыққа байланысты күн көрісінен туған дүниелер материалдық мәдениетті құрайды. Көшпелілердің рухани мәдениетінің дамуы тіршілік қарекетінің, тұрмысының ерекшеліктерінен туындайды. Көшпелілер өз тұрмыс-қарекетіне лайықты мәдениет қалыптастырған. Көшпелілердің материалдық мәдениеті көшіп-қонуға ыңғайланып жасалған. Мұндай таза көшпелі мәдениет үлгілерінің біріне жиналмалы, жығып-тігуі өте жеңіл киіз үйді жатқызамыз. Киіз үй тек баспана емес, халықтың өмірлік салт -дәстүрінің таңбасы қызметін атқарады. Орталық Азиядағы күмбездік архитектураның бір бастауы – көшпелілердің киіз үйі. Киіз үй – Орталық Азия халықтарының негізгі баспанасы, көшпелі тұрғын үйі. Ол – көшпенділердің оңай жығып, шапшаң тігуге, көшіп-қонуға ыңғайлы үйі. Көшпенділердің киіз үйі – тарихымыздағы ең бірінші сәулеттік құрылыс. «Киіз үй (оның құрылымы, ішкі безендірілуі) – қырғыз-қайcақтардың үйі, оның көшпелі өміріне ыңғайлы: орташа көлем мен салмақтағы киіз үйді бір түйеге артуға болады. Ол керегелерден, жіңішке уықтар мен бірнеше киіз жабдықтардан тұрады. Біріншісі – үйдің негізі, ал екіншісі – суық пен аяздан қорғайды. Киіз үйдің ағаш құрамы үш бөліктен тұрады: кереге, уық және шаңырақ», – деп жазады Шоқан Уәлиханов. Шаңырақ – киiз үйдегі ғаламның моделi. Бүкiл ғалам мен адам арасын байланыстырушы. Рухани мәдениет ретiнде қарастырсақ, киiз үй баспана ғана емес, жамандықтан қорғайтын киелi орын. Шаңырақ – қасиетті. Шаңырақтың астында ошақ орналасады. Ошақ – адамның оты. Ошақ орналасқан соң, ортаға қазан асылады. Шағырақтың астында тұратын қазан – «Құт» деген түсiнiктiң басы. Оған аспаннан нұр құйылады. Оның бiзге жеткен керемет үлгiсi – Түркiстандағы Тайқазан. Қазанды татулықтың белгiсi ретiнде көрсететін аңыздар да бар. Оның бiрiнде: «жауласқан мың батырдың найзасының ұшы ерiтiлiп, қазан құйылған екен» деп басталады. Олай болса қазанды береке-бiрлiктiң символы деп те айта аламыз. Киiз үйдiң есiгi әдетте шығысқа қаратылады. Бұл – күннiң сәулесi үйге бiрiншi түссiн дегендi бiлдiредi. Есiкке қарама-қарсы бетте – төр. Төрде отырып, билiк айтқандар мемлекет билiгiне дейiн көтерiлген. Мұны «төр» сөзi Орхон-Енисей жазбаларында мемлекет мағынасында қолданылғанынан байқауға болады. Киіз үйдің іші қыста жылы, жазда салқын. Сондықтан, шопандар да, туристер де пайдаланады. Киіз үй жер сілкінісінде де ыңғайлы, өйткені ол оңайлықпен бұзылмайды. Қазақстан жер сілкінісінен зардап шеккен елдерге шатырдың орнына киіз үйлер апарып жүр. Көшпенділердің киіз үйі — ғасырлар бойы өз құндылығын жоймай келе жатқан құнды мәдени жәдігер. (347 сөз) Мәтіннен мына сөздердің сәйкес мағыналарын табыңыз. Өзгешеліктерінен – __________________________________________________ Белгісі – ____________________________________________________________ Жылдам – __________________________________________________________ Қолайлы – __________________________________________________________ Сақтайды ___________________________________________________________

31 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі мен әдебиеті 2-тапсырма. Төменде берілген әр сөйлемді өз сөзіңізбен қайта жазыңыз. Сөйлемдерді берілген сөздермен бастаңыз. Мысалы: Адамзат баласы жасаған мәдениет екі түрге бөлінеді. Мәдениет ____________________________________________ Жауабы: Мәдениет адамдардың жасауы бойынша екі түрге ажыратылады. 1.Адам баласының шаруашылыққа байланысты күн көрісінен туған дүниелер материалдық мәдениетті құрайды. Материалдық мәдениетті ________________________________________________ 2. Көшпелілердің рухани мәдениетінің дамуы тіршілік қарекетінің, тұрмысының ерекшеліктерінен туындайды. Рухани мәдениетінің дам________________________________________________ ________________________________________________________________________ 3. Киіз үй — Орталық Азия халықтарының негізгі баспанасы, көшпелі тұрғын үйі. Орталық Азия халықтарының____________________________________________ __________________________________________________________________________ 4. Көшпенділердің киіз үйі — тарихымыздағы ең бірінші сәулеттік құрылыс. Тарихымыздағы________________________________________________________ ________________________________________________________________________ 5. Киіз үйдің ағаш құрамы үш бөліктен тұрады: кереге, уық және шаңырақ»,-деп жазады Шоқан Уәлиханов. Шоқан Уәлиханов____________________________________________________ _________________________________________________________________________ 6. Қазанды татулықтың белгiсi ретiнде көрсететін аңыздар да бар. Татулықтың белгісі______________________________________________________ _________________________________________________________________________ 7. Мұны «төр» сөзi Орхон-Енисей жазбаларында мемлекет мағынасында қолданылғанынан байқауға болады. Орхон-Енисей жазбаларында _____________________________________________ _________________________________________________________________________ 8. Киіз үй жер сілкінісінде де ыңғайлы, өйткені ол оңайлықпен бұзылмайды. Жер сілкінісінде ________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 9. Қазақстан жер сілкінісінен зардап шеккен елдерге шатырдың орнына киіз үйлер апарып жүр. Жер сілкінісінен________________________________________________________ ________________________________________________________________________ 10. Көшпенділердің киіз үйі- ғасырлар бойы өз құндылығын жоймай келе жатқан құнды мәдени жәдігер. Ғасырлар бойы_________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 3-тапсырма. Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз. Мүмкіндігінше, өз сөзіңізбен жауап беруге тырысыңыз. 1.Қандай қасиетіне қарап киіз үйді көшпелі мәдениет үлгісіне жатқызуға болады? _________________________________________________________________________ 2.Неге шаңырақ бүкiл ғалам мен адам арасын байланыстырушы? Кем дегенде 2 әсерін көрсетіңіз. ________________________________________________________________________ 3. Киіз үй неліктен бүгінгі күнге дейін өз құндылығын жоймай келе жатыр? 2 дәлелді жазыңыз. ________________________________________________________________________

32 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі мен әдебиеті Жалпы білім беретін мектептерге. ІІІ нұсқа 1-тапсырма. Төменде берілген мәтінді оқыңыз. Наурыз және әлем халықтарының оны қарсы алу ерекшеліктері Наурыз мерекесі әлемнің ең көне мерекелерінің бірі болып саналады. Бұл мереке Орта Азия халықтарында мыңдаған жылдар бойы тойланып келеді. Ал 2010 жылдың 10 мамырынан бастап Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясының 64-қарарына сәйкес 21 наурыз «Халықаралық Наурыз күні» болып белгіленді. Бас Ассамблея өзінің берген түсініктемесінде «Наурызды көктем мерекесі ретінде 3000 жылдан бері Балқан түбегінде, Қара теңіз аймағында, Кавказда, Орта Азияда және Таяу Шығыста 300 миллион адам тойлайтындығын» мәлімдеді. Ал UNESCO болса, 2009 жылдың 30 қыркүйегінде Наурыз мерекесін мәдени мұра тізіміне кіргізді. «Наурыз» сөзі парсы тілінен аударғанда «Жаңа күн» деген мағынаны береді. Парсының «нау» сөзі әр түрлі өзгерістерге ұшыраса да, мағынасы көп халықтың тілінде сақталған. Шығыс жыл санағы бойынша, бұл мереке ирандықтардың жаңа жылы — Наврузға жақын. Наурыз мерекесін түркі тілдес халықтар тойлайды. Тәжік халқы бұл мерекені «Бәйшешек» не «Гүлнавруз», татарлар «Нардуган», бирмалықтар «Су мерекесі», хорезмдіктер «Наусарджи», буряттар «Сагаан сара», армяндар «Навасарди», чуваштар «Норис ояхе» деп атаған. Қазақтардың Наурызды тойлау тарихын ұлы ақын Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың қайдан шыққаны туралы» жазбасында көшпелі халықтардың тарихымен ұштастырады. Бұл Әбу Райхан Бируни, Омар Һайям тәрізді әлем таныған тарихи тұлғалардың еңбектерінде де кездеседі. Шығыс халықтарының Наурыз мерекесін қалай тойлағаны туралы деректер көп. Парсы тілдес халықтар Наурызды бірнеше күн тойлаған. Яғни, олар Наурыз күндерінде мынадай салтдәстүр, ырымдар жасаған: әр жерде үлкен от жағып, отқа май құйған. Жаңа өнген жеті дәнге қарап болашақты болжаған. Жеті ақ кесемен дәстүрлі ұлттық көже «сумалық» ұсынған. Көне киімдерін тастаған. Бір-біріне гүл сыйлаған. Үйлерінің қабырғасына дөңгелек ою – «күн символын» салған. Жамбы ату тәрізді түрлі жарыстар өткізген. Бұл күні кәрі-жас қуанады.Адамдар бір-біріне жақсы тілектерді айтады, татуласады. Наурыздың дәстүрлі тағамы «Наурыз көже» туралы деректер өте көп. Ол жеті түрлі азықтық заттан тұрады. Жеті деген сан аптаның жеті күнін бейнелейді, бұл санның мағынасы терең. Өзбекстанда «Сумалақ» — наурыз көжеге ұқсас дәстүрлі тағам. Қазақстанда Наурыз мерекесі 1988 жылдан бері қайта жаңғырып, халық болып тойлау дәстүрі өз жалғасын тапты.Ал 1991 жылы 15 наурызда Қазақстан Президенті Жарлығының негізінде мемлекеттік мәртебеге ие болды. 2009 жылдың 24 сәуірінде Елбасы наурыз айының 21, 22, 23 күндерін «Наурыз мерекесі» деп жариялады. Наурыз — көктем мен еңбектің, достық пен бірліктің мерекесі. Сан ғасырлық парасат пен еңбектің нәтижесінде қалыптасқан Наурыз мерекесі халықтың жарқын болашағының кепілі болып қала береді. (346 сөз) Мәтіннен мына сөздердің сәйкес мағыналарын табыңыз. Ежелгі - ____________________________________________________________ Мерекелейді – _______________________________________________________ Елдер – _____________________________________________________________ Мәлімет – __________________________________________________________ Сайыс – ___________________________________________________________

33 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі мен әдебиеті 2-тапсырма. Төменде берілген әр сөйлемді өз сөзіңізбен қайта жазыңыз. Сөйлемдерді берілген сөздермен бастаңыз. Мысалы:Наурыз мерекесі әлемнің ең көне мерекелерінің бірі болып саналады. Көне мерекелердің бірі _______________________________ Жауабы:Көне мерекелердің бірі дүниежүзі бойынша Наурыз мерекесі екен. 1. Бұл мереке Орта Азия халықтарында мыңдаған жылдар бойы тойланып келеді. Орта Азия халықтарында ______________________________________________ _________________________________________________________________________ 2. Парсының «нау» сөзі әр түрлі өзгерістерге ұшыраса да, мағынасы көп халықтың тілінде сақталған. Әр түрлі өзгерістерге ____________________________________________________ _________________________________________________________________________ 3. Шығыс жыл санағы бойынша, бұл мереке ирандықтардың жаңа жылы- Наврузға жақын. Бұл мереке ____________________________________________________________ ________________________________________________________________________ 4. Қазақтардың Наурызды тойлау тарихын ұлы ақын Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың қайдан шыққаны туралы» жазбасында көшпелі халықтардың тарихымен ұштастырады «Біраз сөз қазақтың қайдан шыққаны туралы» жазбасында ____________________ _________________________________________________________________________ 5. Шығыс халықтарының Наурыз мерекесін қалай тойлағаны туралы деректер көп Наурыз мерекесін ______________________________________________________ _________________________________________________________________________ 6. Жаңа өнген жеті дәнге қарап болашақты болжаған. Болашақты ____________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 7. Үйлерінің қабырғасына дөңгелек ою – «күн символын» салған. Күн символын _________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 8. Наурыздың дәстүрлі тағамы «Наурыз көже» туралы деректер өте көп. Наурыз көже ___________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 9. Қазақстанда Наурыз мерекесі 1988 жылдан бері қайта жаңғырып,халық болып тойлау дәстүрі өз жалғасын тапты. Наурыз мерекесі _______________________________________________________ _________________________________________________________________________ 10. Сан ғасырлық парасат пен еңбектің нәтижесінде қалыптасқан Наурыз мерекесі халықтың жарқын болашағының кепілі болып қала береді. Наурыз мерекесі _______________________________________________________ _________________________________________________________________________ 3-тапсырма. Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз. Мүмкіндігінше, өз сөзіңізбен жауап беруге тырысыңыз. 1. Біріккен Ұлттар Ұйымының шешімімен 21 наурыз «Халықаралық Наурыз күні» болып белгіленуінің қандай себебі бар? _________________________________________________________________________ 2. Шығыс халықтарының Наурыз мерекесін қалай тойлайды? 2 дерек келтіріңіз. _________________________________________________________________________ 3. Наурыз мерекесі халықтың жарқын болашағының кепілі болу себебі қандай ? 2 дәлелмен көрсетіңіз. _________________________________________________________________________

34 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі мен әдебиеті Инновациялық мектептерге. І нұсқа 1-тапсырма. Төменде берілген мәтінді оқыңыз. Алаш идеясы мен қайраткерлері Алаш —ежелгі түрік сөзі. Ол — бауырластар, қандастар, туыстар дегенді білдіреді. Алаш аты тарихта кездесетін ең көне атаулардың қатарына жатады. Ескі шежіре деректерінде Алаш атауы қазақ халқының синонимі ретінде келтіріледі. Мысалы, Қадырғали Жалаиридің өзі деректерінде қазақтың орнына Алаш атауын қолданады. “Атамыз — Алаш, керегеміз — ағаш” деген қазақ халқы ұлттық тәуелсіздік жолындағы күресінде ежелгі Алаш ұғымына қайта оралып, оны бостандық пен бірліктің ұраны етіп алды. «Алаш идеясы» — қазақтың мемлекеттік, елдің ұлттық идеясы. Өйткені Алаш — халқымыздың бойына күш-қуат және сенім берген ұлттық идея. Алаш — ұлттың өзін бөлінбес тұтас жер, яғни территория ретінде сезінуі. Алаш — ұлттың аспан асты, жер үстінде өз орны бар ел ретінде өз еншісі мен үлесін анықтау әрекеті. Қазақ тарихында Алаш арыстарының орны ерекше. Олар Қазақ елінің сан ғасырлық даму тәжірибесін, салт-дәстүрін сақтай отырып, одан әрі дамытуды, білім алып, өркениетті елдердің өмір тәжірибесінен үйренуді көздеді. Елге демократия, білім-білік алып келу үдерісінің бастауында тұрғандар да осы зиялы қауым өкілдері болды. Алаш зиялылары Отанға адал қызмет етуді мақсат етті. Алаш қайраткерлері қазақ халқын азат ел ету бағытындағы мақсатты ойларын бес тұғырға негіздеді. Бірінші — жер мәселесі. Жерсіз Отан жоқ. Қазақтың байырғы жерін қашан қазақтар өз бетінше ғылым мен техникаға сүйеніп толық игермейінше, жер жеке меншікке де, қоныстанушыларға да берілмейді. Екінш і— жердің астындағы, үстіндегі, аспанындағы барлық игілік Қазақ мемлекетіне қызмет етуі керек. Үшінші — толықтай экономикалық тәуелсіздікке қол жеткізуге ұмтылуы тиіс еді. Төртінші – қазақ мемлекетінде мемлекет құрушы ұлттың тіл, дін, діл үстемдігі болуы керек. Бесінші, түпкі мақсатымыз – ғылым мен ұлттық салтдәстүрге негізделген заңға сүйене отырып, ұлттық-демократиялық мемлекет құру Алаш идеясы ұлттық бірігу концепциясына алып келді. Алаш идеясы қазақтың оқыған, саяси орталықтарда білім алған, мемлекет құрылысын қалыптастыру туралы білетін ұлт зиялыларының басын біріктірді. Алаш идеясының аясында мыңдаған қазақтың басы бірікті. Алаш зиялылары ұлттық әскер құрып, қуатты мемлекетке айналу идеясын автономия құрудан бұрын ойластырған еді. Өйткені мемлекеттің негізгі тірегі, қорғаны — әскер. Өткен ғасырдың басындағы Алаш Орда қайраткерлерінің ұлттық тәуелсіздікке ұмтылыста халық сарбаздарын құру ісі — бүгінгі қазақ әскерінің қалыптасуының алғышарты. Алаш қозғалысының негізгі идеясы демократиялы қоғам қалыптастырып, тәуелсіздік пен дамудың алғышарты ретінде қазақтың ұлттық мемлекетін құру болатын. Бүгінгі Тәуелсіз Қазақстан мемлекеті — сол идеяның жемісі. (346 сөз) Мәтіннен мына сөздердің сәйкес мағыналарын табыңыз. мағынасына – ________________________________________________________ ажырамас – _________________________________________________________ еркін – ____________________________________________________________ көшіп келушілерге – _________________________________________________ қосты – ___________________________________________________________

35 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі мен әдебиеті 2-тапсырма. Төменде берілген әр сөйлемді өз сөзіңізбен қайта жазыңыз. Сөйлемдерді берілген сөздермен бастаңыз. Мысалы: Алаш аты тарихта кездесетін ең көне атаулардың қатарына жатады. Тарихта_____________________________________________________________ Жауабы: Тарихта алаш аты — ежелгі атаулардың бірі. 1. Ескі шежіре деректерінде Алаш атауы қазақ халқының синонимі ретінде келтіріледі. Алаш атау_____________________________________________________________ _______________________________________________________________________ 2. Қадырғали Жалаиридің өзі деректерінде қазақтың орнына Алаш атауын қолданады. Алаш атауын___________________________________________________________ ____________________________________________________________________ 3. Алаш — ұлттың аспан асты, жер үстінде өз орны бар ел ретінде өз еншісі мен үлесін анықтау әрекеті. Ел ретінде ____________________________________________________________ ____________________________________________________________________ 4. Елге демократия, білім-білік алып келу үдерісінің бастауында тұрғандар да осы зиялы қауым өкілдері болды. Зиялы қауым өкілдері ___________________________________________________ _________________________________________________________________________ 5. Алаш зиялылары Отанға адал қызмет етуді мақсат етті. Отанға ________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 6. Алаш қайраткерлері қазақ халқын азат ел ету бағытындағы мақсатты ойларын бес тұғырға негіздеді . Қазақ халқын __________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 7. Түпкі мақсатымыз — ғылым мен ұлттық салт-дәстүрге негізделген заңға сүйене отырып, ұлттық-демократиялық мемлекет құру. Ғылым мен ___________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 8. Алаш идеясының аясында мыңдаған қазақ бірікті. Мыңдаған қазақ________________________________________________________ ________________________________________________________________________ 9. Алаш зиялылары ұлттық әскер құрып, қуатты мемлекетке айналу идеясын автономия құрудан бұрын ойластырған еді. Қуатты мемлекетке айналу _______________________________________________ ________________________________________________________________________ 10. Алаш қозғалысының негізгі идеясы демократиялы қоғам қалыптастырып, тәуелсіздік пен дамудың алғышарты ретінде қазақтың ұлттық мемлекетін құру болатын. Қазақтың ұлттық мемлекетін құру______________________________________ ________________________________________________________________________ 3-тапсырма. Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз. Мүмкіндігінше, өз сөзіңізбен жауап беруге тырысыңыз. 1. «Алаш» идеясы қандай мақсатты көздеді? _________________________________________________________________________ 2. Алаш қайраткерлері өздеріне қандай мақсаттар қойды ? Кем дегенде 2 мақсатын көрсетіңіз. _________________________________________________________________________ 3. Алаш идеясының құндылығы неде? 2 дәлелді жазыңыз. _________________________________________________________________________

36 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі мен әдебиеті Инновациялық мектептерге. ІІ нұсқа 1-тапсырма. Төменде берілген мәтінді оқыңыз. Заң – қоғамның тірегі Еліміздің ең жоғары Заң құжаты — Конституция. Ата Заңымыз еліміз үшін қиын кезеңдерде халықтық референдум жолымен қабылданды және күрделі мәселелерді шешудің түйінді формуласы ретінде орнықты. Ата Заң демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекетке тән ортақ құндылықтардың қорғалуын қамтамасыз етеді. Ол елдегі қоғамдық-саяси құрылымның құқықтық сипатын негіздеп, адам мен азаматтың конституциялық мәртебесін айқындап береді. Қазақстанның Ата Заңы әлемдегі ең жас Конституциялардың бірі болып саналады. Расында, бүкіл мемлекеттік құрылымды айғақтайтын, елдіктің бастауы болып табылатын құжат биыл 25 жасқа толып отыр. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, Қазақстанның Конституциясы әлемдегі жалпыадамзаттық құндылықтарды дәріптейтін ең үздік 50 конституцияның бірі болып саналады. Тәуелсіздік тарихында тұңғыш рет халықтық талқылауға салынған да, елдің көптеген пікірі ескерілген де осы-1995 жылы қабылданған Конституция. Сол кезде құжатты талқылауға 3 млн. 345 мың адам қатысыпты. Жұртшылық тарапынан сарапталған 31 мың 886 ұсыныс түссе, соның 1 мың 100-і конституция жобасына енгізілген. Ал бүгінгі Ата заңымыздың басты ерекшелігі туралы не білеміз ? Парламент Мәжілісінің депутаты болған Алдан Смайыл бұл ерекшелік Елбасы ұсынысымен енгізілген төрт ұстанымда жатқандығын айтады. Бұл біріншіден — қоғамдық келісім және саяси тұрақтылық, екіншіден — экономикалық даму, үшіншіден — қазақстандық патриотизм, төртіншіден — маңызды мәселелерге референдум жасау және Парламентте дауыс беру арқылы шешу. Міне, осы төрт мәселе біздің республикамыздың негізгі принциптері болып саналады. Тоғыз бөлім мен тоқсан сегіз баптан тұратын Ата заңның алғашқы бабы: «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары» – деп басталады. Бұл — мемлекетімізде адам мен оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары өте жоғары дәрежедегі құндылық ретінде бағаланатындығының айқын дәлелі. Еліміздің Ата Заңы уақыт сынынан сүрінбей өтті. Оның негізгі қағидалары барлық халықаралық стандарттарға сай келіп, қоғам мен мемлекетті дамытудың осы кезеңдердегі ең жетілдірілген үрдістерімен үйлесім тапты. Мемлекеттің тәуелсіздігін нығайту және экономикалық реформаларды жүргізудің басты құралына айналған Конституция адамдардың барлық азаматтық құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етеді. Ата Заң халыққа мемлекеттің сенімді қорғауында екенін терең сезінулеріне жағдай туғызды. Сондықтан да Конституция күні біз үшін қасиетті күн болу керек. Өйткені, Ата Заңымыз — Қазақстанның әлемдік өркениетке қарай қарыштай қадам басуының алғышарттарын жасап берген жасампаз құжат. Ол — Қазақстандағы батыл жүргізіліп жатқан демократиялық реформалардың негізінде қол жеткізіп отырған жетістіктердің бәрінің қайнар көзі. (345 сөз) Мәтіннен мына сөздердің сәйкес мағыналарын табыңыз. Осы жылы–_________________________________________________________ Дүниедегі – _________________________________________________________ Алғаш – ____________________________________________________________ Өзгешелік – ________________________________________________________ Жасады – __________________________________________________________

37 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі мен әдебиеті 2-тапсырма. Төменде берілген әр сөйлемді өз сөзіңізбен қайта жазыңыз. Сөйлемдерді берілген сөздермен бастаңыз. Мысалы: Еліміздің ең жоғары Заң құжаты — Конституция. Конституция ___________________________________________________________ Жауабы:Конституция мемлекетіміздің ең маңызды Заң құжаты болып саналады. 1. Ата Заңымыз еліміз үшін қиын кезеңдерде халықтық референдум жолымен қабылданды және күрделі мәселелерді шешудің түйінді формуласы ретінде орнықты. Еліміз үшін _______________________________________________________ ________________________________________________________________________ 2. Ата Заң демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекетке тән ортақ құндылықтардың қорғалуын қамтамасыз етеді. Мемлекетке тән_____________________________________________________ _________________________________________________________________________ 3. Бүкіл мемлекеттік құрылымды айғақтайтын, елдіктің бастауы болып табылатын құжат биыл 25 жасқа толып отыр. Биыл _________________________________________________________ _______________________________________________________________________ 4. Қазақстанның Конституциясы әлемдегі жалпыадамзаттық құндылықтарды дәріптейтін ең үздік 50 конституцияның бірі болып саналады. Әлемдегі __________________________________________________________ ____________________________________________________________________ 5. Тәуелсіздік тарихында тұңғыш рет халықтық талқылауға салынған да, елдің көптеген пікірі ескерілген де осы-1995 жылы қабылданған Конституция. 1995 жылы ___________________________________________________________ ______________________________________________________________________ 6. Міне, осы төрт мәселе біздің республикамыздың негізгі принциптері болып саналады. Біздің _________________________________________________________________ _____________________________________________________________________ 7. Бұл — мемлекетімізде адам мен оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары өте жоғары дәрежедегі құндылық ретінде бағаланатындығының айқын дәлелі. Мемлекетімізде ___________________________________________________ ____________________________________________________________________ 8. Ата Заң халыққа мемлекеттің сенімді қорғауында екенін терең сезінулеріне жағдай туғызды. Халыққа ___________________________________________________________ ________________________________________________________________________ 9. Сондықтан да Конституция күні біз үшін қасиетті күн болу керек. Біз үшін ___________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 10. Өйткені, Ата Заңымыз — Қазақстанның әлемдік өркениетке қарай қарыштай қадам басуының алғышарттарын жасап берген жасампаз құжат. Қазақстанның ________________________________________________________ ________________________________________________________________________ 3-тапсырма. Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз. Мүмкіндігінше, өз сөзіңізбен жауап беруге тырысыңыз. 1. Ата Заңның негізгі міндеті қандай?__________________________________ 2. Ата Заңымыздың басты ерекшелігі қандай? Кем дегенде 2 ерекшелікті атап көрсетіңіз._______________________________________________________________ 3. Ата Заңның негізгі қағидалары қандай? 2 дәлел келтіріңіз? ________________________________________________________________________

38 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі мен әдебиеті Инновациялық мектептерге. ІІІ нұсқа 1-тапсырма. Төменде берілген мәтінді оқыңыз. Құлан - жоғалудың аз-ақ алдында тұрған жануар Қазақстанның “Қызыл кітабына” жоғалудың аз-ақ алдында тұрған жануар құлан да енген. Құлан, жалпы айтқанда, жылқы тұқымдас жануар. Құландар жылқы сияқты тебініп қоректенеді, шөп талғамайды. Зерек, батыл әрі сақ келеді. Адамның иісін алыстан сезіп қойып, 1 шақырым жерден қашып кетуі мүмкін. Сонымен қатар ол — өте қызыққұмар жануар. Далада келе жатып өзіне бейтаныс зат көрсе, жақын келіп, зерттеп кетеді. Бір ғасыр бұрын қазақ даласын құланның 3 түрі мекен еткен көрінеді. Олар: монғол, қазақ және түркімен құланы. Монғол құланы Шығыс Қазақстанды мекендесе, қазақ құланы орталық және оңтүстік аймақтарды, ал түркімен құланы Батыс Қазақстанды жайлаған. ХХ ғасырдың басында қазақ құланы түгел жойылып кетсе, монғол мен түркімен құланы біздің елдің территориясынан ауып кеткен. Оған әсер еткен әр түрлі факторлар бар. Негізгілері:1. Кең далада еркін жайылып жүрген құландарды аңшылар есепсіз аулағандықтан саны азайды. 2. Қазақ даласында бірнеше рет болған жұт та құландардың жойылып кетуіне әсер етті. 3. Құландардың жайылымдарын өңдеп, егістік, құрылыстар жүргізу жұмыстары да өз әсерін берді. 1953 жылы құландардың көбеюін қайта қалпына келтіру мақсатында оны қайтарудың алғашқы жұмыстары басталып, Түркіменстаннан «Барсакелмес» қорығына 14 құлан алып келінген. Қазақ даласына жерсінген құландар саны ақырындап өсе бастаған. Бұл жұмыстар бірнеше кезеңнен тұрды. Барсакелмеске жеткізілген 14 құлан көбейіп, 200 басқа жеткенен кейін оларды құрлыққа жеткізу жұмыстары басталды. 1982-1983 жылдары құландар Баракелмес аралынан “Алтын-Емел” мемлекеттік ұлттық табиғи паркіне жеткізілді. Кейін құландар Жамбыл облысындағы “Аңдасай” мемлекеттік қорығы мен Маңғыстау өңіріндегі “АқтауБозашы” қорықтарына кіргізілді.“Тұяқты жабайы жануарлардың сирек кездесетiн және жойылып бара жатқан түрлері мен киiктерді сақтаудың және қалпына келтiрудiң 2005 - 2007 жылдарға арналған бағдарламасы” аясында бұл жұмыс қайта жалғасты. Жүргізілген жұмыстар нәтижесінде Қазақстанда құландардың төрт тобы қалыптасты. Олар: Барсакелмес, Алтын-Емел, Аңдасай және Ақтау-Бозашы құландары. Құландар табиғатта жайылу арқылы түрлі өсімдік тұқымдарының басқа жерлерге тарауына көмектеседі, жерді қопсытады. Сонымен қатар топырақ құнарлығының артуына ықпал етеді, экожүйедегі кішігірім өзгерістердің басталуына мүмкіндік береді. Экономикалық жағынан алып қарайтын болсақ, тұрғындарды жұмыспен қамтуды айтуға болады. Сондай-ақ эко-туризмнің дамуына жағдай жасайды. Сондықтан табиғатты сақтау мақсатында құландардың жойылып кетпеуіне жағдай жасау — әрбір адамзаттың басты парызы. (319 сөз) Мәтіннен мына сөздердің сәйкес мағыналарын табыңыз. Аң – _______________________________________________________________ Таныс емес – _______________________________________________________ Тұңғыш – ___________________________________________________________ Әкелінген – _________________________________________________________ Борышы – __________________________________________________________

39 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі мен әдебиеті 2-тапсырма. Төменде берілген әр сөйлемді өз сөзіңізбен қайта жазыңыз. Сөйлемдерді берілген сөздермен бастаңыз. Мысалы: Қазақстанның “Қызыл кітабына” жоғалудың аз-ақ алдында тұрған жануар құлан да енген. Жоғалудың____________________________________________________________ Жауабы: Жоғалудың аз-ақ алдында тұрған жануар болғандықтан, құлан да Қазақстанның “Қызыл кітабына” енген. 1. Адамның иісін алыстан сезіп қойып, 1 шақырым жерден қашып кетуі мүмкін. 1 шақырым __________________________________________________________ ______________________________________________________________________ 2. ХХ ғасырдың басында қазақ құланы түгел жойылып кетсе, монғол мен түркімен құланы біздің елдің территориясынан ауып кеткен. Біздің _______________________________________________________________ ____________________________________________________________________ 3. Кең далада еркін жайылып жүрген құландарды аңшылар есепсіз аулағандықтан саны азайды. Аңшылар_____________________________________________________________________ __________________________________________________________________ 4. Қазақ даласында бірнеше рет болған жұт та құландардың жойылып кетуіне әсер етті. Құландардың_____________________________________________________ _________________________________________________________________________ 5. 1953 жылы құландардың көбеюін қайта қалпына келтіру мақсатында оны қайтарудың алғашқы жұмыстары басталып, Түркіменстаннан «Барсакелмес» қорығына 14 құлан алып келінген. Түркіменстаннан_________________________________________________________ ________________________________________________________________________ 6. Қазақ даласына жерсінген құландар саны ақырындап өсе бастаған. Құландар ______________________________________________________ _________________________________________________________________________ 7. 1982-1983 жылдары құландар Баракелмес аралынан “Алтын-Емел” мемлекеттік ұлттық табиғи паркіне жеткізілді. «Алтын-Емел»______________________________________________________ 8. Жүргізілген жұмыстар нәтижесінде Қазақстанда құландардың төрт тобы қалыптасты. Қазақстанда ________________________________________________________ _____________________________________________________________________ 9. Құландар табиғатта жайылу арқылы түрлі өсімдік тұқымдарының басқа жерлерге тарауына көмектеседі, жерді қопсытады. Табиғатта___________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 10.Сондықтан табиғатты сақтау мақсатында құландардың жойылып кетпеуіне жағдай жасау –әрбір адамзаттың басты парызы. Әрбір адамзаттың_______________________________________________________ _________________________________________________________________________ 3-тапсырма. Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз. Мүмкіндігінше, өз сөзіңіз бен жауап беруге тырысыңыз. 1. Құландардың жойылуына не себеп болды? _________________________________________________________________________ 2. Құландарды сақтап қалу мақсатында қандай жұмыстар жүргізілді? Кем дегенде 2 дәлелді келтіріңіз. ___________________________________________________________________________ 3. Құландардың табиғатқа тигізер әсері қандай? Кем дегенде 2 әсерін жазыңыз. _______________________________________________________________________

40 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі мен әдебиеті Арнайы ұйымдарға, арнайы сыныптар мен топтарға 1-тапсырма. Төменде берілген мәтінді оқыңыз. Роботтар әлемі Робот — тірі ағзаға ұқсатып жасалған автоматты құрылғы. Алғаш рет «робот» сөзін чех жазушылары Карел және Йозеф Чапек 1920 жылы енгізген. «Робот» чехтің «робота» немесе «робот» сөзінен шыққан «еріксіз еңбек ету» деген мағынаны береді. Робот қоршаған әлеммен әрекеттескен кезде адамның (жануарлардың) қызметтері мен қимылын ішінара немесе толық атқарады. Алғашқы роботтар адамның қозғалысы мен сырт пішінін қайталады. Қазіргі кезде тұрмыстағы көптеген қызметтерді атқаратын, қадағалайтын, мүгедектер мен сәбилерге көмекші, көңілін аулайтын, т.б. роботтар жасалынды. Интеллектуалдық роботтар да пайда бола бастады. Робот техниканың дамуы барысында адамдарды қиын жерлердегі (су астындағы, ғарыштағы) қызметтерден босатады. Робот бір сарынды ауыр, жоғары радиациялы, жоғары немесе төмен температура жағдайларындағы және адам қатынауы қиын жерлер де жүре алады. Олар үнемі дамып келеді. Мұндай құрылғылар мен механизмдер өнеркәсіптік роботтар деп аталады. Өнеркәсіптік роботтар — өндіріс процесінде адамның қозғалу және басқару сияқты іс-әрекеттерін және технологиялық құралдардың қызметтерін орындайтын автоматтық машина. Әлеуметтік роботтар адамдармен байланыс орнататып, сөйлеседі. Қазіргі кезде роботтардың көптеген түрлері бар. Олар әртүрлі орталарда әртүрлі жолмен қолданылады. Қолдану мақсаты мен сыртқы келбеті әртүрлі болғанымен, құрылымына келгенде баршасында 3 бірдей жерлері бар. Бірінші, әр робот механикалық құрылғы, рамадан тұрады. Сол раманың түрі қолданылатын мақсатына қарай өзгереді. Роботтың формасы атқаратын функциясымен тікелей байланысты. Екінші, әр робот электр бөлшектерден тұрады. Осы бөлшектер робот жүйелерін толығымен бақылайды. Үшінші, барлық роботтар кішкене болса да компьютер кодын керек етеді. Сол алгоритмде робот қалай қызмет ету керектігі көрсетіледі. Бағдарламаның ішіне код жазған адам робот шешімін қалай және қашан қабылдап, әрекет ететінін жазады. Негізгі үш түрлі алгоритмдер бар: қашықтан басқару, жасанды интеллект және гибрид. Ғылыми фантастика жазушысы- Айзек Азимов әлеуметтік роботтарға арналған, құрамына төмендегідей шарттар кіретін нақты заңдарды ұсынды. 1. Робот адамға зиян келтірмеуі керек және адамға зақымның келуіне жол бермеуі керек. 2. Робот адамның бірінші заңға қайшы келмейтін барлық бұйрықтарына бағынуы тиіс. 3. Робот бірінші және екінші заңдарға қайшы болмайтындай етіп өзін қорғауға міндетті. Міне, қазіргі дамыған роботтарды да осы заңдарға сүйеніп жасайды. (300 сөз) Мәтіннен мына сөздердің сәйкес мағыналарын табыңыз. Жұмыстары – _____________________________________________________ Өсуі – ___________________________________________________________ Әрдайым – _______________________________________________________ Аз – _____________________________________________________________ Қажет етеді- ______________________________________________________

41 9-сынып емтихан тапсырмалары Қазақ тілі мен әдебиеті 2-тапсырма. Төменде берілген әр сөйлемді өз сөзіңізбен қайта жазыңыз. Сөйлемдерді берілген сөздермен бастаңыз Мысалы: Робот — тірі ағзаға ұқсатып жасалған автоматты құрылғы. Тірі ағзаға ____________________________________________ Жауабы: Тірі ағзаға ұқсайтын автоматты құрылғы - робот. 1. Алғаш рет «робот» сөзін чех жазушылары Карел және Йозеф Чапек 1920 жылы енгізген. Чех жазушылары ____________________________________________________ ________________________________________________________________________ 2. Алғашқы роботтар адамның қозғалысын, сырт пішінін қайталады. Адамның қозғалысы ____________________________________________________ _________________________________________________________________________ 3. Робот техниканың дамуы барысында адамдарды қиын жерлердегі (су астындағы, ғарыштағы) жұмыстардан босатады. Адамдарды ____________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 4. Әлеуметтік роботтар адамдармен байланыс орнататып, сөйлеседі. Адамдармен ___________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 5. Қазіргі кезде роботтардың көптеген түрлері бар. Роботтардың__________________________________________________________________ _________________________________________________________________ 6. Осы бөлшектер робот жүйелерін толығымен бақылайды. Робот _________________________________________________________________ _________________________________________________________________________ 7. Барлық роботтар кішкене болса да компьютер кодын керек етеді. Компьютер кодын ______________________________________________________ _________________________________________________________________________ 8. Сол алгоритмде робот қалай жұмыс істейтіні көрсетіледі. Робот _________________________________________________________________ ________________________________________________________________________ 9. Бағдарламаның ішіне код жазған адам робот шешімін қалай және қашан қабылдап, әрекет ететінін жазады. Код жазған адам _______________________________________________________ _________________________________________________________________________ 10. Қазіргі дамыған роботтарды да осы заңдарға сүйеніп жасайды. Осы заңдарға ________________________________________________________ ______________________________________________________________________ 3-тапсырма. Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз. Мүмкіндігінше, өз сөзіңізбен жауап беруге тырысыңыз. 1. Робот қоршаған әлеммен қандай әрекет арқылы байланысады? ________________________________________________________________________ 2. Роботтардың қандай ұқсастықтары бар? Кем дегенде 2 ұқсастығын көрсетіңіз.________________________________________________________________ 3. Айзек Азимов әлеуметтік роботтарға арналған қандай заңдарды ұсынды? Кем дегенде 2 заңын көрсетіңіз. _______________________________________________________________________

42 9-сынып емтихан тапсырмалары Русский язык РУССКИЙ ЯЗЫК (для школ с русским языком обучения) Для общеобразовательных школ. І вариант Прочитайте два текста и выполните задание. Текст А: Отрывок из статьи Несколько лет ведет исследования крещенской воды доктор физико-математических наук, профессор Михаил Курик. «Меня заинтересовало, что, с точки зрения физики, представляет собой крещенская вода», – рассказывает он. Один из опытов ученый проводил на добровольцах. Подопытные пили мелкими глотками 150 мл воды, а через 30 минут при помощи электропунктурной диагностики измеряли состояние организма. Для эксперимента отбирали пробы воды из одного и того же церковного колодца. Одну пробу воды брали в декабре, другую – утром 19-го января. В опытах с водой, набранной в декабре, не было обнаружено какого-либо влияния на организм испытуемого. Действие питьевой воды, набранной 19 января из того же церковного колодца, проявлялось резким повышением биоэнергетической активности у испытуемых. Исследователи пришли к выводу: крещенская вода улучшает и выравнивает циркуляцию энергии, усиливает энергетику человека, благотворно влияющую на состояние здоровья человека. Что же происходит с водой на физическом уровне? Замороженная вода имеет кристаллическую структуру. Ученые брали различную воду, замораживали ее и смотрели под микроскопом. Кристаллы водопроводной воды и из обычной реки выглядели уродливыми монстрами. А кристаллы воды, над которой читали молитвы, – это идеальной формы симметричные кристаллы. Свою гармонию эта вода передает людям, которые пьют ее или окунаются в крещенскую прорубь. Опыты показали, что любая вода, набранная утром 19 января, подвергается «крещенскому» феномену – то есть обладает повышенной энергетикой. «Все объясняется законами природы», – говорит ученый. 19 января Земля проходит через лучи особого облучения, в результате чего возрастает биоэнергетика всех вод Земли. (223 слова) Текст Б: Запись в блоге О важности питьевой воды знали еще древние люди. Человек проживет без пищи 40 дней, без воды - меньше недели. Желание пить часто путается с чувством голода. Поэтому и возникают проблемы с лишним весом. Специалисты объясняют это тем, что даже незначительное обезвоживание снижает общий метаболизм на 3%. Гиппократ активно использовал в практике водолечение. «Ванна смягчает боль в боку, груди и спине, улучшает дыхание и снимает усталость; кроме того, она устраняет напряжение в суставах, увлажняет носовую полость и убирает тяжесть в голове».

43 9-сынып емтихан тапсырмалары Русский язык Исследования диетологов Вашингтонского университета доказали, что употребление 8–10 стаканов сырой, т.е. родниковой или очищенной воды, в день облегчает боль в позвоночнике и суставах. Ученые говорят, что снижение количества воды в организме всего на 2% может послужить причиной нарушения кратковременной памяти, вызвать серьезную проблему в простейших вычислениях: человек не может сосредоточиться, без ошибки набрать простой текст. Пить или не пить? Исследование австралийских ученых подтвердило, что пить воду нужно не по расписанию и правилам, а по потребности организма. «Пейте, когда чувствуете жажду», — рекомендуют исследователи. Доказано, что регулярное употребление большого количества воды является причиной развития гипонатриемии – водной интоксикации, сопровождающейся снижением уровня натрия в крови. Она вызывает тошноту, усталость, вялость, сонливость. Осложнения гипонатриемии могут привести к таким негативным последствиям, как развитие отека головного мозга, паралич, психические расстройства, артериальная гипертензия. Были случаи, когда осложнения гипонатриемии приводили к летальному исходу. Противоречащих друг другу исследований о воде много. Ученые продолжают изучать воду. (225 слов) Задание: Используя информацию из обоих текстов и свое собственное мнение, напишите эссе-аргументацию (170-200 слов) для школьного журнала на тему: «Почему воду называют величайшей загадкой природы?»

44 9-сынып емтихан тапсырмалары Русский язык Для общеобразовательных школ. ІІ вариант Прочитайте два текста и выполните задание. Текст А: Запись в блоге «В самых различных мифологиях вода – первоначало, исходное состояние всего сущего… Вода – это среда и принцип всеобщего зарождения…». Гомер в «Илиаде» говорит об океане, из которого «текут все реки и все моря, все источники и глубокие колодцы». Вода по сути предваряет явление мира, она у его истока. Вода и жизнь неразделимы. Вода – это непременное условие жизни. Вода имеет свой голос: ручьи и реки озвучивают пейзажи, а в звуках воды и звучании человеческой речи существует глубинная связь. Звуковые образы воды бесконечно разнообразны. Один из философов назвал веселое журчание воды детским языком Природы. Вода в христианстве – символ крещения, она связана с рождением, творением и возрождением, т.е. с жизнью. Вода, являясь для человека источником многообразных символов, сама получает определенные характеристики. В свойствах воды как природного явления есть особое, отличающее ее свойство – текучесть. Удивительны и два других чрезвычайно важных свойства воды: память и информативность. Оказывается, вода способна воспринимать, сохранять и передавать информацию, даже такую тонкую, как человеческая мысль, слово и эмоция. (156 слов) Текст Б: Отрывок из статьи Японский учёный Эмото Масару воздействовал на воду различной информацией и замораживал её. Результаты оказались поразительными: под влиянием добрых слов, классической музыки кристаллы получаются красивыми, симметричными, гармоничными, а негативная информация, оскорбления превращают их в хаотичные и бесформенные. Ученый утверждает, что мы почти на 80 % состоим из воды, а значит, информация, окружающая нас, помогает оставаться здоровыми или разрушать свое здоровье. Нас окружает немало негатива! Не потому ли мы много болеем, мало живём? Вода легко определит, счастлив ли человек. Каждый по-своему определяет счастье. Одни считают, что если в душе есть ощущение покоя, уверенность в своем будущем, ожидание чего-то радостного, то это и есть счастье. У других совсем иные ценности. Они не относят себя к категории счастливых, считая, что их жизнь складывается не так, как они бы хотели. Что такого происходит в мире, из-за чего столько людей не могут просто быть счастливыми? Эмото Масару нашел это решение, и оно заключается в следующем: с физической точки зрения человек – это вода. Осознав это, надо посмотреть на мир совершенно по-иному. Это правило насчет воды относится ко всем людям. Поэтому то, о чем было сказано выше, касается каждого из нас, во всем мире. Ученый полагает, что ему удалось увидеть тот путь, по которому люди должны идти в течение своей жизни. Итак, как могут люди жить счастливой и здоровой жизнью? Ответ заключается в следующем – надо очистить воду. Вода в реке остается чистой, потому что она движется. Застой для воды гибель. Поэтому вода должна постоянно быть в движении. Движение, изменение, течение – это и есть жизнь. (246 слов) Задание: Используя информацию из обоих текстов и свое собственное мнение, напишите эссе-аргументацию (170-200 слов) на тему «Можно ли считать, что «вода» и «жизнь» - понятия тождественные».

45 9-сынып емтихан тапсырмалары Русский язык Для общеобразовательных школ. ІІІ вариант Прочитайте два текста и выполните задание. Текст А: Отрывок из статьи Вода в жизни человека и всего живого на Земле играет первоопределяющую роль. Вода – это жизнь! В обычной жизни мы редко задумываемся о существенной роли воды. А между тем ничто живое не может появляться, развиваться и существовать без воды. Взгляните на неё – чистая, прозрачная, она не имеет ни вкуса, ни запаха, ни цвета, но её значение переоценить трудно. Все природные явления содержат в себе воду. Вода есть везде: 60% воды в теле взрослого человека, вода в организме зверей и птиц, в продуктах питания, в разнообразных растениях, в почве, в атмосфере. Народы древности, наряду с огнем, обожествляли воду. Древнегреческий философ Фалес Милетский считал, что вода является первичным веществом Вселенной, из которой всё состоит и в которое, в конечном итоге, превращается. Древние мыслители считали, что вода - начало всех начал. Аристотель создает учение о четырёх стихиях – огне, воздухе, земле и воде. Справедливы версии о том, что жизнь зародилась именно в водной среде. Какое свойство воды является наиболее существенным? Её редкостная растворяющая способность. Она присуща ей благодаря конфигурации молекул воды. Вода растворяет всевозможные вещества. При её наличии в организме происходят многие жизненно важные процессы: пищеварение, обмен веществ, перенос питательных веществ по организму, выброс переработанного, ненужного и вредного. Запас воды в организме должен постоянно пополняться. Без воды человек не проживёт и нескольких дней. Она необходима для производства продуктов питания и всего того, чем пользуется человек. (220 слов) Текст Б: Запись в блоге Из космоса планета Земля кажется голубой планетой с островами суши. Однако много на нашей планете воды солёной, а не пресной. Человеку для жизнедеятельности нужна пресная вода, но не вся и пресная вода пригодна для питья. Главным источником питьевой воды является природная вода, которую соответствующим образом подготавливают для людей с помощью установок водоподготовки. Запасы пресной воды на Земле ограничены. Воду надо беречь. Не загрязнять её сточными водами, в состав которых входят отходы производства. Эти сбросы и другие поступления в водные бассейны вредных веществ ухудшают качество поверхностных вод, ограничивают их использование, а также отрицательно влияют на состояние дна, береговых объектов, других соседствующих территорий. Воду надо беречь – и это закон нашей жизни! Антуан де Сент-Экзюпери обращался к воде так: «С тобой во всем существе разливается блаженство, которое не объяснить только нашими пятью чувствами. Ты возвращаешь нам силы и свойства, на которые мы поставили уже было крест. Твоим милосердием снова отворяются иссякшие родники сердца.» Вода – величайшее в мире богатство, но и самое уязвимое. Родниковые воды, бьющие из земли, могут стать непригодными для питья, потому что впитают в себя отходы заводов и фабрик. Озера перестанут быть пресноводными, так как на их дно оседает множество солей тяжелых металлов. Вода не может сама сохранять свою чистоту и первозданность! Ей надо помочь! (204 слова) Задание: Используя информацию из обоих текстов и свое собственное мнение, напишите эссеаргументацию (170-200 слов) для школьной газеты на тему: «Капля чистой воды на вес золота?»

46 9-сынып емтихан тапсырмалары Русский язык Для инновационных школ. I вариант Прочитайте два текста и выполните задание. Текст А: Запись в блоге Почему главы всех стран и корпораций кричат с трибун о том, что в Африке люди умирают от голода, природные запасы Земли истощаются с каждым годом?! При этом общество продолжает вкладывать огромные ресурсы для разработки новых телефонов, «с которых мы сможем еще быстрее и удобнее посылать сообщения в фейсбуке»? Зачем все это? Кому это хорошо? Я не могу ответить на эти вопросы. Неужели нам так нужны более сильные технологии для решения задач мирового масштаба? Неужели новый смартфон поможет накормить миллионы детей в Африке или решит проблему нехватки нефти?.. Я в это не верю. Имея нескончаемые ресурсы, мы хотим использовать их только ради своего комфорта, и больше ни для чего. А ведь интернет – это есть немаловажный ресурс. Мы – поколение зажравшихся пользователей, у которых есть всё, но они хотят еще больше только для того, чтобы просто было. Хочется вспомнить братьев Стругацких, которые создали «Мир Полудня». Они раскрыли сразу два будущих – будущее технологическое и будущее социальное. На протяжении всех их романов и «литературного опыта», который они ставили большую часть своей жизни, технология, в конечном счете, не смогла спасти человечество от социальных проблем и деградации. На самом же деле, не достигнув вершин в технологии, мы достигли дна в социальном строении общества. Люди уподобились безликим роботам, которые ни о чем не переживают, ничего не чувствуют: ни радость, ни боль утраты. Социальные сети и интернет – необходимые вещи в нашем веке, но они не заменят нам реального общения. Люди разучились общаться по-настоящему. Общение сводится только к пустой болтовне. Приходится констатировать полнейшее обезличивание или даже моральную деградацию общества людей. (250 слов) Текст Б: Из научно-популярной статьи Связь XXI века – это всемирная связь. Рынок мобильных телекоммуникаций – самый большой и процветающий рынок в мире. Ключевое слово – «мобильный», значит быстрый, оперативный. В век бешеных скоростей, моментальных действий и срочности выполнения различных поручений – это самый подходящий и удобный способ владения ситуацией и информацией. Возможностей появилась масса. У нас есть десятки мессенджеров, с помощью которых мы всегда можем оставаться на связи, социальные сети, приложения для мобильных устройств, при помощи которых можно упростить многое: от заказа пиццы до продажи недвижимости, от записи на прием к врачу до перевода денег даже в другое государство. Беспроводная сеть есть почти на каждом углу. Стало ли с этим проще и лучше жить? Несомненно, проще стало. Насчет этого спорить трудно. Все-таки это очень помогает в трудных ситуациях, экономит время и деньги. Всемирная сеть дает возможность организовать бизнес, следовательно, зарабатывать. Куда без этого? В интернете можно найти свое счастье. Можно попробовать себя на новом поприще, совершенно отличном как по характеру, так и по назначению, да еще, если повезет, получить «лайки», т.е. одобрение. Безусловно, общаться стало намного удобнее, появилась возможность, не выходя из дома, связаться с любой точкой мира. Интернет позволяет почувствовать вкус славы, раскрыть свои таланты и способности без страха быть освистанным. Школьники, студенты, взрослые и люди пожилого возраста могут получить полезную информацию. Доступность – еще один плюс интернета. (210 слов) Задание: Используя информацию из обоих текстов и свое собственное мнение, напишите эссе-аргументацию (200-250 слов) для школьного журнала на тему: «Влияет ли всемирная сеть на формирование личности?».

47 9-сынып емтихан тапсырмалары Русский язык Для инновационных школ. II вариант Прочитайте два текста и выполните задание. Текст А: Текст из блога Проблема влияния интернета на человека касается всех. Да, наверное, глупо было бы думать, что мы сможем отобрать у своих детей телефоны. Скорее всего, это приведет к тому, что в современном мире они просто отстанут в развитии и станут изгоями в обществе. То, что мы точно можем сделать, — это научить их осознанно ими пользоваться. Интернет — уникальное пространство, в котором можно найти все: от кедов и горячей пиццы до новых друзей. Мы не мыслим своей повседневной жизни без интернета. Он помогает нам в общении и в поиске информации. Удобные приложения всегда под рукой, они позволяют нам оплатить покупку, заказать товар со скидкой, посмотреть фильм, послушать музыку. Эта среда может быть настолько привлекательной, что иногда хочется нырнуть в нее и забыть про все ограничения реального мира. И мы активно пользуемся этой возможностью. А как вам такие цифры: в год каждый из нас провел в интернете почти четыре часа в день: 115 минут за компьютером и 104 минуты на мобильном устройстве. На сегодняшний день интернетом пользуются 80% населения, и большинство из них это — дети и подростки. Что дети делают в интернете? То же самое, что и взрослые: общаются, ищут информацию, смотрят кино и мультики, слушают музыку, скачивают приложения. При этом дети часто разбираются во всех тонкостях электронных устройств гораздо быстрее нас, взрослых. Мы же, как правило, просто вручаем ребенку гаджет или компьютер и надеемся, что ничего страшного не произойдет. Правильно ли это? На самом деле, бесконтрольное использование интернета может стать причиной многих очень неприятных и даже опасных ситуаций. Психологи говорят об эпидемии интернет-зависимости. А компьютерщики — о сотнях мошеннических схем, которые подстерегают беспечного пользователя в интернете. (261 слово) Текст Б: Мнение психолога Еще в 2009 году биолог Арик Сигман в своем выступлении обнародовал шокирующую статистику: современный ребенок, которого не ограничивают в использовании интернета, к своему седьмому дню рождения проводит в виртуальном пространстве ровно 1 год. К 18 годам “стаж” пользования Всемирной паутиной достигает 4 лет. В то же время “радиус активности” детей, то есть площадь пространства вокруг дома, в котором они свободно исследуют окружающий мир, значительно сократился. Они часами сидят, уткнувшись в смартфоны или планшеты. Эти тенденции отрицательно сказываются на развитии мозга. Если вместо естественной среды детский мозг взаимодействует с интернетом, дети в буквальном смысле вырастают “оторванными от реальности”. Дети, бесконтрольно использующие интернет, не умеют адекватно оценивать риски окружающего мира, испытывают трудности в общении и не умеют сопереживать. Став взрослыми, они будут сталкиваться с проблемами и в карьере, и в личной жизни. Время живого общения неуклонно сокращается. Растет число одиноких людей, у которых настоящую дружбу и любовь заменили “виртуальные отношения”. В 1995 году впервые был использован термин “интернет-зависимость” – “болезненное негативное стрессовое состояние, вызванное продолжительным использованием интернета”. Сегодня этот диагноз уже никого не удивляет. Если сознательно не контролировать “виртуальную жизнь” детей, зависимость формируется достаточно быстро. Социальные сети раздражают наши центры удовольствия. Мы радуемся, когда кто-то комментирует наши посты и ставит лайки фотографиям. Поэтому мы снова и снова заходим в социальные сети, чтобы получить внимание, которого нам недостает в реальном мире. Интернет - «убежище» от реальности – помогает забыть о проблемах. Нас затягивает этот процесс, который со временем выходит из-под контроля. (236 слов) Задание: Используя информацию из обоих текстов и свое собственное мнение, напишите эссеаргументацию (200-250 слов) для выступления в дебатах на тему: «Может ли виртуальная жизнь изменить мир?»

48 9-сынып емтихан тапсырмалары Русский язык Для инновационных школ. ІІІ вариант Прочитайте два текста и выполните задание. Текст А: Текст из блога Всемирная сеть - это настоящая паутина, которая накрыла весь мир. И подобно злобному пауку, который захватил жертву и пытается ее уничтожить, интернет захватывает все больше людей, при этом влияя на них не лучшим образом. Я приведу несколько примеров, которые даже не требуют пояснения и уточнения (итак все понятно). Кибербуллинг - травля в виртуальном пространстве — может начаться с пустяковой ссоры и быстро достигнуть ужасающих масштабов. У человека, который стал героем унизительных слухов, порочащих фотографий и видеороликов возникает ощущение того, что на него ополчился весь мир. Нервное истощение или даже попытки суицида под влиянием кибербуллинга — страшные симптомы нашего времени. А опасные знакомства? Я уверен, вы знаете об этом. Число жертв виртуальных педофилов увеличивается с каждым годом. Попасть на крючок маньяка очень просто: все начинается с безобидной переписки, которая переходит в недвусмысленные намеки, обмен фотографиями интимного характера и провоцирует ребенка на личную встречу, которая может закончиться печально. Кража информации – фишинг, “выуживание” конфиденциальных данных пользователей, от адреса электронной почты до реквизитов платежных карт и сберегательных счетов. Мошенники крадут данные пользователей под различными благовидными предлогами: авторизация на сайте, необходимость “отписаться” от спама в электронной почте, оплата покупки по низкой цене или с большой скидкой, необходимость установить новое приложение. Нежелательная почта и спам не просто отнимают время и засоряют ваш почтовый ящик: в рассылках могут содержаться сомнительные рекламные предложения и “письма счастья”, которые юный пользователь может принять за чистую монету. Загрузка сомнительных файлов или программ может привести к вирусному заражению компьютера и мобильного устройства. Вредоносные программы способны в считанные секунды полностью уничтожить программное обеспечение и даже сделать ваше оборудование частью хакерской сети. (256 слов) Текст Б: из блога Интернет такой полезный. В нем столько удобных приложений. Там можно найти необходимую информацию и написать письмо любому человеку, даже незнакомому, в любую точку планеты. Перечислим несколько прекрасных возможностей интернета. Онлайн-обучение: множество курсов, лекториев, виртуальных университетов дают возможность повысить свой уровень образования. Знакомства: с окружающим миром и людьми, с природой, с обычаями разных народов; для того чтобы совершить захватывающую виртуальную экскурсию, не обязательно уезжать из дома. Чтение и прослушивание книг, музыки, просмотр фильмов. И это далеко не полный перечень. Есть хорошая новость от психологов. Психологи советуют родителям активно участвовать в приобщении детей к интернету и принимать участие в его повседневном использовании. Самое главное – стать проводником в интернет. Родителям лучше быть немного впереди собственного ребенка в области освоения Интернета. Это не просто, но стоит постараться. Будьте рядом и посматривайте, чем он занят. Не забывайте следить за временем: слишком много интернета - вредно для здоровья ребенка. Универсальный совет: при любых сомнениях и в любой сложной ситуации ребенок должен обратиться за помощью к родителям. Приучайте детей через каждые 30-40 минут работы за компьютером или общения с гаджетом делать перерывы, чтобы снять напряжение с глаз, размять мышцы и немного отдохнуть. Постарайтесь сделать так, чтобы компьютерная безопасность вошла в привычку у всей вашей семьи. (198 слов) Задание: Используя информацию из обоих текстов и свое собственное мнение, напишите статью (200-250 слов) в информационный блог на тему: «Настолько ли вреден интернет?»

49 9-сынып емтихан тапсырмалары Русский язык Для учащихся с особыми образовательными потребностями Прочитайте два текста и выполните задания Текст А: Отрывок из статьи Старое изречение гласит: «Жизнь берет начало в воде». То есть вода — истинный источник жизни, и этой причины достаточно для того, чтобы ее тщательно изучать. Австрийский изобретатель, физик, натуралист и философ Виктор Шаубергер в свое время написал интересный трактат «Энергия воды». Там есть строки: «Каждое божье творение на Земле, будь это человек, растение, животное, минерал или металл, обладает индивидуальными свойствами и предрасположенностями, а следовательно, особым предназначением в природе». Оно состоит в том, чтобы передать своему потомству все самое лучшее, самое необходимое для дальнейшего совершенствования и адаптации к условиям окружающей среды. Очень важно знать природу и свойства воды... Вода — единственное из природных веществ, которое может одновременно существовать в трёх состояниях: жидком, твёрдом и газообразном. Вода способна воспринимать, сохранять и передавать информацию, даже такую тонкую, как человеческая мысль, слово и эмоция. Вода — это самый распространенный на Земле растворитель. Структурные пустоты, имеющиеся в воде, позволяют ее использовать как лечебное средство. Вода – лучшее лекарство! Абсолютно точно можно сказать, что вода – это совершенно уникальный продукт, эликсир здоровья, которым надо уметь пользоваться. Человек – это маленькая вселенная, и действие внутренних органов и систем должно происходить согласно физико-химическим законам. Не сосчитать ученых, изучавших воду. Не так давно профессор Герлах из Мюнхена заявил, что вода — это непостижимая тайна, ее происхождение и причины исчезновения остаются загадкой. (205 слов) Текст Б: Запись в блоге Вода повсюду вокруг нас – в водоемах и под землей, в листьях травы, стволах деревьев, каплях дождя… Она наполняет жизнью все на Земле. Без воды невозможно вырастить урожай и держать домашний скот. Поэтому наши древние предки селились около источников воды, копали колодцы, чтили дождь и даже приносили жертвы богам во времена засухи. Сегодня без воды невозможно представить быт людей, любое производство – от выпечки хлеба до постройки авто – требует водных ресурсов. Сейчас питьевая вода доступна в любую минуту, просто течет из крана. Мы можем сварить кофе, помыться, прибраться, постирать, когда захотим. Может, из-за этого до конца не осознаем ее ценность. И поэтому не считаем личной проблемой то, что в воду постоянно сбрасываются отходы фабрик и заводов. Мы не привыкли экономить воду, можем открыть кран и вылить больше, чем нам нужно. А где-то в Африке люди ежедневно проходят по несколько километров к колодцу, чтобы напоить свою семью… Поэтому к водным ресурсам так важно относиться максимально бережно. Большая проблема сегодняшнего мира – это загрязнение воды. Все дороже сейчас стоит чистая артезианская вода. Все чаще ученые говорят о том, что важно сохранять ледники. Ведь это резервуары нетронутой цивилизацией, чистейшей и хрустальной питьевой воды. Как редко мы задумываемся над привычными для нас вещами. А бывает, что их значение невозможно переоценить. (203 слова) Задание Используя информацию из обоих текстов и свое собственное мнение, напишите эссе-аргументацию (170-200 слов) на тему: «Все ли мы знаем о воде?»