โคลงสุภาษิตโสฬสไตรยางค์

ผ้พู ระราชนพิ นธ์

"โคลงสุภาษติ โสฬสไตรยางค"์
พระบาทสมเด็จพระจลุ จอมเกล้า

เจา้ อยหู่ ัว
(รชั กาลที่ ๕)

ความเป็นมา

รชั กาลที่ ๕ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ
ให้กวีราชสํานักนําสภุ าษติ ภาษาอังกฤษ
มาแปลและประพันธ์เปน็ โคลงภาษาไทย
โดยพระองคท์ รงเป็นผตู้ รวจแก้ แลว้ ยงั ทรง
พระราชนิพนธโ์ คลงนําบทและตรวจแกไ้ ขตน้ ฉบับ

ของกรมหมื่นพิชิตด้วยพระองค์เอง

ความเปน็ มา

ต่อมาได้มีการรวบรวมโคลงสภุ าษติ
ลงพิมพใ์ นหนงั สือ "วชิรญาณ" เล่ม ๑

ฉบบั ท่ี ๑ จลุ ศกั ราช ๑๒๔๖
(พุทธศักราช ๒๔๒๗) โดยใช้ตน้ ฉบบั
ทพี่ ระเจ้านอ้ งยาเธอพระองคเ์ จา้ ดศิ วรกมุ าร
ไดท้ รงคัดลอกไวจ้ ากตน้ ฉบบั ทม่ี สี ุภาษติ

ภาษาองั กฤษด้วย

ความเปน็ มา

ภายหลงั ได้รวบรวมพมิ พไ์ ว้ในหนังสือ
ประชมุ โคลงสุภาษิต พระราชนพิ นธ์ในรชั กาลที่ ๕
ในงานศตมวารพระศพสมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ

เจ้าฟา้ สทุ ธาทพิ ยรัตน์ สุขุมขตั ติยกลั ยาวดี
กรมหลวงศรรี ตั นโกสินทร์ เมอ่ื วันท่ี ๑๑ เมษายน

พ.ศ. ๒๔๖๖

ลกั ษณะคําประพนั ธ์

โคลงสุภาษิตโสฬสไตรยางค์แต่งด้วยฉนั ทลกั ษณ์
ชนิด "โคลงสีส่ ภุ าพ" เปน็ โคลงบทนาํ ๑ บท

เนอ้ื เรอื่ ง ๑๖ บท และบทสรปุ ๑ บท

โคลงสุภาษติ โสฬสไตรยางค์

เนื้อเรื่อง "วา่ ดว้ ยความสามอยา่ ง"

ปราชญแ์ สดงดาํ ริดว้ ย ไตรยางค์
โสฬสหมดหมวดปาง ก่อนอา้ ง
เป็นมาตกิ าทาง บัณฑิต แสวงเฮย
หวงั สวัสด์ขิ จดั ทกุ ขส์ ร้าง สืบสรอ้ งศุภผล

ถอดคาํ ประพนั ธ์ "ว่าดว้ ยความสามอยา่ ง"

ผูม้ คี วามรู้แสดงความคิดด้วยสามส่ิง
มสี ิบหกบท เป็นแม่บทและเปน็ แนวทาง
ให้ผ้มู ีปัญญาแสวงหาความรู้ หวงั ใหค้ วามดี
ขจัดความทกุ ข์ยากลาํ บาก เพอื่ ก้าวตอ่ ไปข้างหน้า

แล้วสรรเสรญิ ต่อผลของความดีงาม

เน้อื เร่อื ง ( Three
Things to Love)

"สามส่งิ ควรรัก"

Courage Gentleness Affection
ความกล้า ความสุภาพ ความรกั ใคร่

ควรกลา้ กลา้ กลา่ วถอ้ ย ท้ังหทยั แทแ้ ฮ

สวุ ภาพพจนภ์ ายใจ จิตพร้อม

ความรักประจักษ์ใจ จรงิ แน่ นอนฤๅ

สามส่งิ ควรรักนอ้ ม จติ ใหส้ นิทจริง

ถอดคําประพนั ธ์ ( Three
Things to Love)

"สามส่งิ ควรรัก"

ควรกลา้ ทจ่ี ะพดู ความจริงในใจทั้งหมด
ควรมีความสุภาพทั้งคาํ พูด หรอื วาจา ทางกาย

ทางใจ มคี วามรักทแ่ี น่ชัดใหก้ บั ผอู้ ่ืน
สามสิง่ นค้ี วรให้ผ้อู ื่นอยา่ งจริงใจ

เน้อื เร่อื ง (Three
Things to Admire)

"สามส่ิงควรชม"

Intellectual Power Dignity Gracefulness

อํานาจปญั ญา เกยี รติยศ มมี ารยาทดี

ปัญญาสตลิ ้ํา เลศิ ญาณ

อาํ นาจศักดศิ์ ฤงคาร ม่ังขงั้

มารยาทเรียบเส่ียมสาร เสงีย่ มเงอื่ น งามนอ

สามสง่ิ จักควรตั้ง แตซ่ อ้ งสรรเสรญิ

ถอดคาํ ประพนั ธ์ (Three
Things to Admire)

"สามส่งิ ควรชม"

ควรทีจ่ ะชน่ื ชมผ้ทู ่มี ีทงั้ สามอย่างนี้ คือ
ผทู้ ่มี ปี ญั ญาลา้ํ เลศิ ผทู้ ีม่ ีเกียรติยศ
ผู้ที่มีมารยาทงาม และเราควรจะมสี ามสง่ิ น้ี

จะไดเ้ ปน็ ทช่ี ืน่ ชมของผอู้ นื่

เน้อื เร่อื ง (Three
Things to Hate)

"สามส่ิงควรเกลียด"

Cruelty Arrogance Ingratitude
ความดรุ ้าย ความหยิ่งกาํ เรบิ ความอกตัญญู

ใจบาปจิตหยาบร้าย ทารณุ

กําเรบิ เอิบเกินสกุล หยิง่ ก้อ

อกี หนึ่งหอ่ นรูค้ ณุ ใครปลูก ฝังแฮ

สามสง่ิ ควรเกลยี ดท้อ จิตแท้อย่าสมาน

ถอดคาํ ประพนั ธ์ (Three
Things to Hate)

"สามสิง่ ควรเกลยี ด"

สามสิง่ ทคี่ วรเกลยี ด เราไม่ควรทจี่ ะมสี ามส่งิ น้ี
คือ ความดุร้าย ความหย่งิ กาํ เรบิ
และความอกตญั ญูรคู้ ุณ

เน้อื เร่อื ง (Three
Things to Despise)

"สามสง่ิ ควรรังเกยี จตเิ ตยี น"

Meanness Affectation Envy
ชัว่ เลวทราม มารยา ฤษยา

ใจชว่ั ชาตติ าํ่ ช้า ทรชน

ทุจริตมารยาปน ปกไว้

หึงจิตคิดเกลียดคน ดีกวา่ ตัวแฮ

สามสว่ นควรเกยี จใกล้ เกลียดซ้องสมาคม

ถอดคําประพันธ์ (Three
Things to Despise)

"สามสง่ิ ควรรังเกยี จติเตียน"

กลา่ วถึงสามสง่ิ ท่ีควรจะรงั เกยี จไม่ควรเขา้ ใกล้
คือ ความช่ัวช้าเลวทราม ความมารยา

ความรษิ ยา

เน้อื เร่อื ง (Three
Things to Reverence)

"สามส่ิงควรเคารพ"

Religion Justice Self-denial
ศาสนา
ยตุ ิธรรม สละประโยชนต์ นเอง

ศาสนาสอนส่งั ให้ ประพฤตดิ ี

หนง่ึ ยตุ ิธรรมไป่มี เลือกผู้

ประพฤตเิ พอ่ื ประโยชนศ์ รี สวัสดทิ์ ่วั กันแฮ

สามสง่ิ ควรรอบรู้ เคารพเร้อื งเจรญิ คุณ

ถอดคําประพนั ธ์ (Three
Things to Reverence)

"สามส่ิงควรเคารพ"

กล่าวถงึ การเคารพศาสนา เพราะศาสนาสอนให้
คนประพฤติตนเป็นคนดี ควรมีความยตุ ิธรรม
ต่อทกุ คน ไม่เขา้ ข้างฝา่ ยใดฝ่ายหนึ่ง และควรจะ
ประพฤติตนใหเ้ ป็นประโยชน์ต่อส่วนรวม

เน้อื เร่อื ง (Three
Things to Delight in)

"สามสง่ิ ควรยนิ ด"ี

Beauty Frankness Freedom

งาม ตรงตรง ไทยแก่ตน

สรรพางคโ์ สภาคพรอ้ ม ธญั ลกั ษณ์

ภาษิตจิตประจกั ษ์ ซื่อพร้อม

เป็นสขุ โสดตนรัก การชอบ ธรรมนา

สามสิง่ ควรชกั น้อม จติ ให้ยินดี

ถอดคําประพนั ธ์ (Three
Things to Delight in)

"สามส่งิ ควรยนิ ด"ี

ความงามพร้อม พูดปากกบั ใจตรงกนั
และเปน็ อสิ ระแก่ตัวในการทจ่ี ะทําอะไร

ในทางที่ชอบธรรม

เน้อื เร่อื ง (Three
Things to Wish for)

"สามส่ิงควรปรารถนา"

Health Friends a Cheerful Spirit
ความสขุ สบาย มติ รสหายท่ีดี ใจสบายปรุโปรง่

สขุ กายวายโรครอ้ น ราํ คาญ
มากเพ่ือนผวู้ านการ ชีพได้
จิตแผ้วผอ่ งสําราญ รมยสุข เกษมแฮ
สามสง่ิ ควรจักให้ รีบรอ้ นปรารถนา

ถอดคาํ ประพนั ธ์ (Three
Things to Wish for)

"สามส่งิ ควรปรารถนา"

สามสิ่งที่ควรหามาใส่ตน คอื ความสขุ สบาย
ปราศจากโรคภัยมาเบยี ดเบยี น มมี ติ รสหายท่ดี ี
ตายแทนเราได้ และจิตใจผอ่ งใสมีความสุข

เน้อื เร่อื ง (Three
Things to Pray for)

"สามส่งิ ควรออ้ นวอนขอ"

Faith Peace Purity of Heart
ความเช่อื ถือ ความสงบ ใจบรสิ ุทธิ์

ศรัทธาทําจติ หม้ัน คงตรง

สงบระงับดับประสงค์ ส่งิ เศร้า

จิตสะอาดปราศสง่ิ พะวง วุ่นขุ่น หมองแฮ

สามส่วนควรใฝ่เฝ้า แตต่ งั้ อธิษฐาน

ถอดคําประพนั ธ์ (Three
Things to Pray for)

"สามสิ่งควรออ้ นวอนขอ"

ความเชื่อถอื ทําให้จิตใจเราม่ันคงไมว่ อกแวก
มน่ั คงอยูก่ บั สิง่ ท่เี ราจดจ่อ ไม่คดิ ฟ้งุ ซา่ นไปกับ
เรื่องต่าง ๆ ความสงบจะทําใหเ้ รายับยั้ง
ความต้องการในส่ิงตา่ ง ๆ ท่ที ําให้เราเป็นทกุ ข์
ใจบริสทุ ธิไ์ ม่มสี ่ิงเศร้าหมอง สามสงิ่ น้ีควรมุ่ง

ดแู ลรักษา และจะตั้งใจอธษิ ฐาน

เน้อื เร่อื ง (Three
Things to Esteem)

"สามสง่ิ ควรนับถือ"

Wisdom Prudence Firmness
ปญั ญา ฉลาด ม่นั คง

ปญั ญาตรองตรลิ ้ํา ลกึ หลาย

ฉลาดยิง่ สิ่งแยบคาย คาดรู้

มั่นคงไมค่ นื คลาย คลอนกลบั กลายแฮ

สามสงิ่ ควรกอบกู้ กับผูน้ ับถือ

ถอดคําประพันธ์ (Three
Things to Esteem)

"สามสิง่ ควรนับถอื "

ปัญญา ฉลาด มน่ั คง ความรอบรู้ ฉลาดทจ่ี ะ
นําความรูไ้ ปใชแ้ ละจติ ใจมัน่ คงเชอื่ ถอื ได้

สามสิง่ นคี้ วรนาํ กลับมาให้กับผทู้ เี่ คารพนบั ถือ

เน้อื เร่อื ง (Three
Things to Like)

"สามสง่ิ ควรจะชอบ"

Cordiality Good Humour Mirthfulness

ใจอารีสุจรติ ใจดี ความสนุกเบิกบานพรอ้ มเพรยี ง

สจุ ริตจิตโอบออ้ ม อารี

ใจโปรง่ ปราศราคี ขนุ่ ข้อง

ส่ิงเกษมสขุ เปรมปรี- ดาพร่งั พรอ้ มแฮ

สามส่ิงสมควรตอ้ ง ชอบต้องยนิ ดี

ถอดคาํ ประพนั ธ์ (Three
Things to Like)

"สามสงิ่ ควรจะชอบ"

ใจอารี สจุ ริต ใจดี มคี วามสนกุ สนาน
และเบกิ บาน สุจริต = ดี ปฏบิ ตั ิในทางชอบ

เน้อื เร่อื ง (Three
Things to Suspect)

"สามสง่ิ ควรสงสยั "

Flattery Hypocrisy Sudden Affection
ยอ
หนา้ เนอื้ ใจเสือ พลันรกั พลันจืด

คํายอยกยอ่ งเพี้ยน ทกุ ประการ

พักตร์จติ ผดิ กนั ประมาณ ยากรู้

เรว็ รดั ผลัดพลันขาน คํากลบั พลันฤา

สามสว่ นควรแล้วผู้ พะพ้องพงึ แคลง

ถอดคําประพนั ธ์ (Three
Things to Suspect)

"สามสิง่ ควรสงสยั "

คาํ ยกยอ รหู้ น้าไมร่ ้ใู จ รักง่าย และกลับคาํ
อย่างรวดเร็ว สามส่งิ นีค้ วรต้ังข้อสงสยั เอาไว้

เน้อื เร่อื ง (Three
Things to Avoid)

"สามส่งิ ควรละ"

Idleness Loquacity Flippant Jesting
เกยี จคร้าน
วาจาฟน่ั เฟอื น หยอกหยาบแลแสลงฤาขดั คอ

เกียจคร้านการท่านทงั้ การตน

กด็ ีพดู มากเปลา่ เปลืองปน ปดเหลน้

คาํ แสลงเสียดแทงระคน คาํ หยาบ หยอกฤๅ

สามส่ิงควรท้งิ เว้น ขาดสน้ิ สันดาน

ถอดคาํ ประพนั ธ์ (Three
Things to Avoid)

"สามสงิ่ ควรละ"

ข้เี กยี จในเรอื่ งของการทํางานท้งั ของตนเอง
และของคนอน่ื ทําไดก้ แ็ คพ่ ดู มาก ไรส้ าระ
ไม่มีประโยชนไ์ ปวนั ๆ คาํ พดู ที่พดู กเ็ สยี ดแทง
คนรอบข้าง ทงั้ ๓ สงิ่ นไ้ี ม่ควรทําเปน็ อย่างย่งิ

เน้อื เร่อื ง (Three
Things to Cultivate)

"สามสง่ิ ควรจะกระทาํ ให้ม"ี

Good Books Good Friends Good Humour
หนงั สือดี เพื่อนดี ใจเยน็ ดี

หนังสือสอนสั่งขอ้ วทิ ยา

เว้นบาปเสาะกัลยาณ์ มติ รไว้

หน่ึงขาดปราศโทษา คติหอ่ ใจเฮย

สามส่ิงควรมีให้ มากหยัง้ ยืนเจรญิ

ถอดคําประพันธ์ (Three
Things to Cultivate)

"สามสิ่งควรจะกระทําให้ม"ี

สามสิ่งท่ีเราควรจะมนี น่ั คือ หนังสอื ที่ใหค้ วามรู้
มติ รทด่ี ี และจติ ใจทดี่ ไี ม่มคี วามโกรธ

เนื้อเรื่อง (Three
Things to Contend for)

"สามส่งิ ควรจะหวงแหนฤาต่อสเู้ พ่อื รกั ษา"

Honour Country Friends
ช่ือเสียงยศศักดิ์ บ้านเมอื งของตน มิตรสหาย

ความดมี ีชอื่ ทงั้ ยศถา ศักดเ์ิ ฮย

ประเทศเกิดกลู พงศา อยยู่ ง้ั

คนรักร่วมอธั ยา- ศยั สุข ทุกข์แฮ

ในส่งิ ควรสงวนตงั้ ตอ่ สผู้ เู้ บยี น

ถอดคําประพนั ธ์ (Three
Things to Contend for)

"สามส่ิงควรจะหวงแหนฤาต่อสเู้ พอื่ รกั ษา"

สามส่ิงควรจะหวงแหนฤๅตอ่ สเู้ พอ่ื รักษาไว้
ได้แก่ ช่อื เสยี งยศศกั ดิ์ บ้านเมืองของตน

มิตรสหาย

เน้อื เรื่อง (Three
Things to Govern)

"สามส่ิงควรครองไว"้

Temper Impulse The Tongue
กริ ิยาท่ีเป็นในใจ มกั งา่ ย วาจา

อาการอันเกดิ ดว้ ย น้ําใจ แปรฤา

ใจซึ่งรบี เร็วไว ก่อนรู้

วาจาจกั พดู ใน กิจสบสรรพแฮ

สามสง่ิ จําท่วั ผู้ พทิ กั ษห์ มนั้ ครองระวงั

ถอดคาํ ประพนั ธ์ (Three
Things to Govern)

"สามสงิ่ ควรครองไว"้

สามสิง่ ควรครองไวอ้ ันไดแ้ ก่ การระงบั อารมณ์
การคิดกอ่ นพูด วาจา

เนื้อเรื่อง (Three
Things to Wait for)

"สามส่งิ ควรจะเตรยี มเผ่อื "

Change Decay Death
อนจิ จัง ชรา มรณะ

สงิ่ ใดในโลกล้วน เปลี่ยนแปลง

หนึง่ ชราหยอ่ นแรง เรง่ รน้

ความตายติดตามแสวง ทําชีพ ประลัยเฮย

สามส่วนควรคดิ คน้ คตเิ ตรยี มคอย

ถอดคําประพนั ธ์ (Three
Things to Wait for)

"สามสิ่งควรจะเตรยี มเผื่อ"

ทกุ สง่ิ บนโลกล้วนมีการเปลย่ี นแปลง
อนั ได้แก่ ความไมเ่ ทยี่ งไมแ่ นน่ อน

ความชรา ความตาย

เน้อื เร่อื ง

จบสามสิบหกเค้า คะแนนนบั หมวดแฮ
หมวดละสามคดิ สรรพ เสร็จสนิ้
เป็นสส่ี บิ แปดฉบบั บอกเยยี่ ง อย่างแฮ
ตามแบบบ่ขาดหว้นิ เสรจ็ แลว้ บริบรู ณ์

ถอดคาํ ประพนั ธ์

จบสิบหกหมวด หมวดละสามขอ้ มีสีส่ บิ แปด
ฉบับตามฉบับจรงิ



"โคลงสภุ าษิตโสฬสไตรยางค"์ กลา่ วถงึ ส่ิงที่
แนะนําบคุ คลให้กระทาํ และหา้ มไม่ให้กระทํา
มีคณุ คา่ เปน็ คตขิ ้อคิดท่ีนําไปประพฤติปฏิบัติ
นอกจากสงิ่ ท่ีควรทาํ แล้ว ยังกล่าวถงึ สง่ิ ทค่ี วรละเวน้
มิฉะนั้นจะทําใหช้ ีวิตเปน็ ทกุ ข์ ดงั ในบทที่ ๔
ท่ีกล่าวถงึ "สามส่งิ ควรรงั เกียจติเตยี น" ได้แก่
ชั่วเลวทราม มารยา ริษยา อนั เป็นสง่ิ ท่ีทาํ ให้

ชีวติ เปน็ ทกุ ข์ จงึ ควรละเว้น



คณุ ค่าด้านเน้อื หา

๑) ให้แนวทางในการดําเนินชวี ิต มเี นือ้ หาที่
แสดงใหเ้ ห็นอย่างเด่นชัดว่า สงิ่ ใดเปน็ สง่ิ ท่คี วร
ปฏบิ ตั ิและส่ิงใดเปน็ สิง่ ไม่ดี ควรหลีกเล่ียงไม่
ปฏบิ ตั ิ แนวทางการดําเนินชีวิตทนี่ ําเสนอ เปน็ วธิ ี
ปฏิบัตทิ ีจ่ ะชว่ ยใหค้ นผ้นู ้ันเปน็ คนดี สามารถพัฒนา

ตนเองและเกดิ ความสุขในชีวิต

คณุ ค่าดา้ นเนื้อหา ตัวอย่าง เช่น "สามสิง่ ทีค่ วรนับถือ" ไดแ้ ก่

ปญั ญา ฉลาด มั่นคง ทัง้ สามสงิ่ นี้ถา้ ผู้อา่ นนําไป
ปฏิบตั ิ จะทําใหเ้ กิดการพฒั นาตนเอง เปน็ คนที่มี
สตปิ ัญญารูค้ ดิ สามารถคดิ แกป้ ญั หาในชีวิตได้
หรอื "สามส่ิงทคี่ วรวอนขอ" ไดแ้ ก่ ความเชอ่ื ถอื
ความสงบ และใจบรสิ ุทธิ์ หากมีสามสิ่งน้ีแลว้ จะไม่
หว่นั ไหวกบั สงิ่ ทเี่ ข้ามากระทบในชวี ติ คนผ้นู น้ั

จงึ มีความสขุ ปราศจากความทุกข์ เป็นต้น

คณุ คา่ ด้านเน้อื หา

๒) ให้ข้อคิดในการอยู่รว่ มกนั ในสังคม ใหข้ ้อคดิ
วา่ คนในสังคมควรประพฤตปิ ฏิบัติตนอยา่ งไร
เพอ่ื จะทาํ ให้คนทกุ คนสามารถอยูร่ ่วมกันในสังคม

ไดอ้ ยา่ งปกติสุข

คณุ คา่ ดา้ นเน้อื หา

ตวั อย่าง เชน่ "สามสง่ิ ควรต"ิ ไดแ้ ก่ ความชว่ั
มารยา และรษิ ยา สามสิง่ นี้เปน็ สงิ่ ไมด่ ีทจี่ ะทาํ ให้

คนในสังคมเกิดความเข้าใจผิดกัน
เกิดความขัดแย้ง ทําให้สงั คมไม่สงบสขุ