สุนทรียศาสตร์และพุทธศิลป์อีสาน (บท1-6)

พุุทธศาสนาแท้้ ๆ ก็็คืือศิิลปะ เพราะว่่าเป็็นอุุบายอัันหนึ่่�งที่่�ทำำ�ให้้ชีีวิิตนี้้�งาม
อย่่างยิ่�ง มีีปรากฎการณ์์ออกมาเป็็นความงามอย่่างยิ่�ง ไม่่มีีอะไรงามเสมอ
เหมืือน แล้้วประณีีตละเอีียดเป็็นงานฝีีมืืออย่่างยิ่�ง ในการที่�่จะทำำ�อย่่างนั้้�นได้้
คืือการเดิินไปตามทางสายกลางดัังที่�่ได้้อธิิบายแล้้วแต่่วัันก่่อน ๆ นั้้�น นั่่�นแหละ
คืือศิิลปะอย่่างยิ่�ง ถ้้าให้้ระบุุก็็คืืออริิยมรรคมีีองค์์แปดประการ นั่่�นแหละคืือ
ศิิลปะสููงสุุดของทั้้�งหมดของมนุุษย์์หรืือของสิ่�งที่่�มนุุษย์์จะรู้้�จัักได้้ ศาสนาก็็คืือ
ศิิลปะ เพราะฉะนั้้�นการงานของเราเมื่�่อเนื่่�องอยู่่�ด้้วยศาสนา ด้้วยธรรมะแล้้ว
มัันก็็เป็็นการงานศิิลป์์ ชีีวิิตก็็เป็็นชีีวิิตศิิลป์์ มองดููในแง่่ชีีวิิตก็็เป็็นชีีวิิต มองดูู
ในแง่่การงานก็็เป็็นการงาน มองดููในแง่่ศาสนาก็็เป็็นศาสนา มองดููในแง่่ศิิลป์์
ก็็เป็็นศิิลป์์ ทีีนี้้�มัันมากนััก หลอมเป็็นสิ่�งเดีียวกัันเสีียดีีกว่่า เป็็นธรรมะ ธรรมะ
ธรรมะ คำำ�เดีียวพอ
คำำ�ว่่า “ศาสนา” ของพระพุุทธเจ้้านั้้�น ท่่านเล็็งถึึงสิ่�ง 3 สิ่�ง คืือ ความรู้้�
อย่่างหนึ่่�ง และการปฏิิบััติิตามความรู้้�นั้�นอย่่างหนึ่่�ง และการได้้ผลเป็็นความ
สะอาด สว่่าง สงบขึ้้�นมานั้้�นอีีกอย่่างหนึ่่�ง รวมกัันสามอย่่างนี้้�เรีียกว่่าศาสนา
เรีียกเป็็นบาลีีก็็ว่่า : เป็็นปริิยััติิธรรม ปฏิิบััติิธรรม ปฏิิเวธธรรมสามอย่่างนี้้�รวม
กัันเรีียกว่่าพระศาสนา เพราะฉะนั้้�นท่่านทั้้�งหลาย จะต้้องเข้้าถึึงศาสนาอย่่าง
นี้้� และมีีศาสนาอย่่างนี้้�เพื่�่อความรู้้�ก็็ตาม เพื่่�อปฏิิบััติิก็็ตาม เพื่่�อเอาเป็็นที่�่พึ่่�ง
ก็็ตาม ต้้องมีีศาสนาอย่่างนี้้� นี่�่เป็็นคำำ�กล่่าวที่่�กว้้างที่่�สุุดและใช้้ได้้แก่่ศาสนาทั้้�ง
ปวง
ความงามสามารถแบ่่งได้้เป็็น 2 ประเภท คืือ
ความงามทางฝ่่ายวััตถุุ คงจะเข้้าใจกัันได้้ดีีมาก ว่่าความงามทางฝ่่ายวััตถุุ
ก็็คืือรููปงาม บางคนเอาความงามของร่่างกายเป็็นอาชีีพก็็มีี จึึงได้้นึึกหลงใหล
กัันในความงามมาก ถึึงอย่่างนั้้�นทั้้�ง 2 ฝ่่าย คืือทั้้�งฝ่่ายที่�่เป็็นเจ้้าของความงาม
และผู้้�ที่�่จะมาซื้ �อหาความงามจากบุุคคลนั้้�น อัันนี้้�ก็็คืือ ความงามที่�่วััตถุุที่�่
ร่่างกาย หรืือที่�่เนื้้�อหนััง
ความงามเพราะว่่าเขาร่ำ�ำ�รวย บางคนก็็เอาความงามที่�่ร่ำำ��รวย เพราะมีี
ทรััพย์์มากอย่่างนี้้�ก็็มีี ทีีนี้้บ� างคนก็ว็ ัดั ความงามที่ม�่ ีีวิชิ าความรู้้�สูง งามอย่า่ งนี้้ก� ็ม็ ีี

99

อย่่างที่�่เขาจะเลืือกคู่�ครองอย่่างนี้้� จะต้้องนึึกถึึงรููป นึึกถึึงทรััพย์์ นึึกถึึง
วิิทยฐานะอะไรทำำ�นองนี้้� แต่่ว่่าความงามเหล่่านี้้� มัันเป็็นเรื่่�องวััตถุุและมองกััน
ในด้้านนอก หรืือภายนอกเท่่านั้้�น
ส่่วนความงามที่่�แท้้จริิงนั้้�น เป็็นเรื่่�องภายในด้้านจิิตใจ คืือ ความงามของ
ธรรมะที่่�มีีอยู่�ในบุุคคลนั้้�น คืือเขางามด้้วยอำำ�นาจของธรรมะที่่�มีีอยู่่�ที่�่เนื้้�อ ที่�่ตััว
ที่่�กาย ที่�่วาจา ที่่�ใจของเขา ไม่่คำำ�นึึงถึึงรููปหรืือทรััพย์์สมบััติิหรืือวิิทยฐานะเลย
ถ้้ามัันมีีหมด มัันก็็ยิ่�งงามทั้้�งข้้างนอกข้้างใน แต่่ถ้้าจะต้้องเลืือกเอาอย่่างเดีียว
แล้้ว จะเลืือกเอาอย่่างไหน ไปคิิดดููกัันเอง
เรื่่�องของความดีี พวกวััตถุุนิิยมก็็ต้้องเอาว่่า “ได้้” นั่่�นแหละดีี ได้้มาเป็็น
ของกูู เป็็นตััวกููแล้้ว นั่่�นแหละดีี อย่่างอื่่�นไม่่ดีี นี่�่ ! ขอให้้ดููไปเถิิด ดููที่่�เราเองดูู
ที่�่คนอื่่�น ดููที่�่คนทั้้�งเมืืองว่่าเขากำำ�ลัังเอาอะไรเป็็นความดีี เขากำำ�ลัังเอาสิ่�งที่�่ได้้
หรืือการได้้นั้้�นเป็็นความดีีหรืือเปล่่า บางคนก็็เอาตามที่�่โลกเขานิิยมกัันว่่าดีี
ก็็แล้้วกััน เพราะเขาว่่าดีีกัันทั้้�งบ้้านทั้้�งเมืืองแล้้ว เราจะไปไม่่ดีีอยู่�คนเดีียว
อย่่างไรได้้ อย่่างนี้้�ก็็มีี
แต่่พระพุุทธเจ้้าท่่านไม่่ว่่าอย่่างนั้้�น คนทั้้�งเมืืองจะว่่าอย่่างไรฉัันไม่่รู้้� ถ้้า
ดีีมัันต้้องดีีจริิง และดีีจริิงอย่่างยิ่�งก็็ตรงที่่�มัันไม่่เศร้้าหมอง มัันไม่่เร่่าร้้อน มััน
ไม่่ทุุกข์์ร้้อน มัันไม่่โง่่เขลา มัันต้้องดีีอยู่่�ที่่�ความสะอาด สว่่าง สงบด้้วยเหมืือน
กััน
บางคนเป็็นเอามากกว่่านั้้�นอีีก คืือ โลกนิิยมนั้้�นมัันยัังเป็็นสมััย ๆ อีีกด้้วย
ซ้ำำ��ไป อย่่างแบบเสื้ �อหรืืออะไรอย่่างนี้้� มัันยัังเป็็นสมััย ๆ ชั่�วเวลาไม่่กี่่�เดืือน ทีีนี้้�
ความดีีอย่่างอื่่�นก็็เหมืือนกััน ที่�่โลกเขานิิยมแล้้ว ยัังเป็็นสมััย ๆ เป็็นเฉพาะถิ่�น
เฉพาะแห่่งไปก็็มีี บางคราวเขานิิยมว่่านั่่�นนี่่�เป็็นดีี พอถึึงคราวอื่่�นเขาไม่่นิิยม
เสีียแล้้ว นี่่�เป็็นความดีีอย่่างหลอกลวง อย่่างมายา ตามประสาของโลก ส่่วน
ความดีีที่่�แท้้จริิงที่่�มนุุษย์์ควรจะได้้ให้้ทนในชาติินี้้�นั้้�น ไม่่มีีอะไรจะยิ่�งไปกว่่า
ความสงบเย็็นชนิิดที่�่หาจากทางอื่�่นไม่่ได้้ นอกจากจะหาจากธรรมะอย่่างเดีียว
จึึงจะเรีียกว่่าเป็็นความดีี
ถ้้าพููดถึึง ความจริิง คนมัันมีีตา มีีหูู มีีจมููก มีีลิ้้�น มีีกาย เป็็นเครื่่�องสััมผััส
เพราะฉะนั้้�น มัันก็็จริิง เท่่าที่�่เขาสััมผััสได้้ด้้วยตา หูู จมููก ลิ้ �น กายของเขาเอง

100

คืือเท่่าที่่�เขาพิิสููจน์์ได้้ ทดลองได้้ทางวััตถุุ เพราะฉะนั้้�นสิ่�งที่่�เรีียกว่่าความจริิง
ของชาวโลกที่�่ไม่่เกี่�่ยวกัับธรรมะนั้้�น มัันก็็คืือเท่่าที่�่เขาเห็็นหรืือเขารู้้�สึึกหรืือเขา
เชื่�่อว่่ามัันจริิง เพราะฉะนั้้�นมัันจึึงถููกหลอกด้้วยอารมณ์์ หรืือแม้้แต่่ถููกหลอก
ด้้วยเหตุุผลที่่�มัันเปลี่�่ยนแปลงได้้เป็็นความจริิงในขณะหนึ่่�ง และไม่่เป็็นความ
จริิงในอีีกขณะหนึ่่�ง
แม้้แต่่กฎวิิทยาศาสตร์์ของนัักวิิทยาศาสตร์์นั้้�น ผู้้�ศึึกษาก็็รู้้�ได้้ดีีว่่ามััน
เปลี่่�ยนอยู่่�บ่่อย ๆ ครั้�งหนึ่่�งสมมุุติิว่่าจริิง อย่่างกฎวิิทยาศาสตร์์ข้้อนี้้�แล้้วต่่อมา
ก็็ไม่่จริิงแล้้ว นี้้�เพราะว่่ามัันจริิงเท่่าที่่�เขารู้้�สึึกได้้ด้้วยตััวเขา เฉพาะขณะนั้้�น
เวลานั้้�น ด้้วยเหตุุผลอย่่างนั้้�นด้้วยการพิิสููจน์์ทดลองอย่่างนั้้�นเท่่านั้้�น อย่่างนี้้�
ยัังไม่่ใช่่ธรรมะเลย เป็็นความจริิงอย่่างโลก ๆ ทางภายนอก
ความจริิงที่่�แท้้จริิงมัันต้้องจริิงชนิิดที่่�ไม่่เปลี่�่ยนแปลง ถ้้าทุุกข์์ก็็ต้้องทุุกข์์
จริิง ถ้้าไม่่ทุุกข์์ก็็ต้้องไม่่ทุุกข์์จริิง ถ้้าเป็็นเหตุุให้้เกิิดทุุกข์์ก็็ต้้องให้้เกิิดทุุกข์์จริิง
ๆ ไม่่หลอกใคร และถ้้าดัับทุุกข์์ได้้ ก็็ต้้องดัับทุุกข์์ได้้จริิง ๆ แล้้วก็็ไม่่หลอกใคร
นี่�่ ! จึึงจะเรีียกว่่าความจริิงที่�่ประเสริิฐของพระพุุทธเจ้้าหรืือของพระอริิยเจ้้า
ขอให้้เรามองความจริิงหรืือสิ่ �งที่�่จริิงกัันในลัักษณะเช่่นนี้้�
ความมุ่�งหมายของการศึึกษาทั่่�วไปทั้้�งหมดทั้้�งสิ้ �น ก็็เพื่่�อเข้้าถึึงความจริิง
ความมุ่�งหมายของปรััชญาทั้้�งหมดทั้้�งสิ้ �น ก็็มุ่�งหมายเพื่่�อจะเข้้าถึึงความจริิง
แต่่ทีีนี้้�การศึึกษาหรืือปรััชญาแขนงนั้้�น ๆ ก็็มุ่�งหมายเพื่�่อจะเข้้าถึึงความจริิง
แต่่ทีีนี้้�การศึึกษาหรืือปรััชญาแขนงนั้้�น ๆ หรืือสิ่�งนั้้�นมัันไม่่สมบููรณ์์ มัันครึ่�ง ๆ
กลาง ๆ แล้้วมัันถึึงกัับป้ำำ�� ๆ เป๋๋อ ๆก็็มีี นี่�่ ! แล้้วมัันจะจริิงหรืือเข้้าถึึงความจริิง
ได้้อย่่างไร
ทีีนี้้�เราเอาเรื่�่องที่�่สำำ�คััญที่�่สุุดมาเป็็นตััวเรื่่�อง เช่่นเรื่่�องความทุุกข์์และเรื่่�อง
ดัับทุุกข์์ เราค้้นหาความจริิงของเรื่�่องนี้้�ให้้พบ มัันจึึงจะพบของจริิง และเป็็น
สิ่�งที่่�มีีประโยชน์์ที่�่สุุด ดีีที่่�สุุด ประเสริิฐที่�่สุุด ส่่วนของจริิงที่�่ไม่่มีีประโยชน์์หรืือ
ว่่าเพราะไม่่อาจจะเอามารัับใช้้เป็็นประโยชน์์อะไรได้้นั้้�น ก็็มีีอยู่�เยอะแยะ
เพราะฉะนั้้�นพระพุุทธเจ้้าท่่านจึึงสอนว่่า ฉัันบอกแกกำำ�มืือเดีียวเท่่านั้้�น
ที่่�ไม่่บอกอีีกเยอะแยะ ที่�่จำำ�เป็็นจะต้้องบอกกัันนี้้�กำำ�มืือเดีียว ซึ่่�งกล่่าวให้้ฟััง

101

แล้้วแต่่วัันแรกว่่าจริิงแท้้ด้้วย แล้้วก็็กำำ�มืือเดีียวเท่่านั้้�นแล้้วก็็มีีประโยชน์์
ทั้้�งหมดทั้้�งสิ้ �น

ความสััมพัันธ์์ระหว่่างสััจธรรม คุุณธรรม และสุุนทรีียธรรม

คำำ�ว่่า สััจธรรม คุุณธรรม และสุุนทรีีย์์ 3 คำำ�นี้้�สััมพัันธ์์กัันอย่่างไร ก่่อนที่�่
จะหาความสััมพัันธ์์ของ 3 คำำ�นี้้� มีีความจำำ�เป็็นต้้องอธิิบายแต่่ละคำำ�ก่่อน เมื่่�อ
อธิิบายพร้้อมกำำ�หนดขอบเขต 3 คำำ�นี้้�ได้้แล้้ว จึึงสามารถหาความสััมพัันธ์์คำำ�
ทั้้�ง 3 นี้้�ได้้ มีีต่่อไปนี้้�
ส่่วนสััจธรรม :
ตามที่�่ได้้ยกพระพุุทธพจน์์ที่�่ว่่า ธรรมทั้้�งหลายมีีอยู่�แล้้ว ตถาคตจะอุุบััติิ
หรืือไม่่ก็็ตามสิ่ �งเหล่่านั้้�นก็็ยัังดำำ�เนิินไปยัังเป็็นธรรมฐิิติิธรรมนิิยามอยู่ �อย่่างนั้้�น
ตถาคตเป็็นเพีียงผู้้�ค้้นพบแล้้วนำำ�มาเปิิดเผย แสดงตามความเป็็นจริิงที่่�เป็็น
อย่่างนั้้�น พระพุุทธองค์์ได้้ค้้นพบสััจธรรม และแสดงให้้เห็็นความจริิงอย่่าง
สมบููรณ์์ สััจธรรมประการหนึ่่�งที่�่ทุุกชีีวิิตต้้องประสบ ต่่างแต่่ว่่าต่่างเวลา ต่่าง
สถานที่่�กัันเท่่านั้้�น นั่่�นคืือทุุกข์์ ข้้อนี้้�เป็็นองค์์ประกอบหนึ่่�งของอริิยสััจ คืือ
ความจริิงแท้้ของชีีวิิตต้้องมีีทุุกข์์ ความหมายของมััน คืือ ความทนได้้ยาก ทน
ได้้โดยลำำ�บากหรืือทนไม่่ได้้เลย ทนอยู่�ในสภาพเดิิมไม่่ได้้ เพราะต้้อง
เปลี่�่ยนแปลงต้้องแปรเปลี่่�ยนสภาพไป ความแก่่เป็็นการเปลี่่�ยนสภาพจากวััย
หนุ่�มสาวเป็็นวััยชรา แม้้ความปรารถนาก็็ให้้เป็็นไปอย่่างที่�่ใจคิิดไม่่ได้้ บางครั้�ง
ได้้ในสิ่�งที่�่ไม่่อยากได้้ ไม่่ได้้ในสิ่�งที่�่อยากได้้ความตายเป็็นสิ่�งที่�่ทุุกคนไม่่
ปรารถนา แต่่ก็็หลีีกเลี่่�ยงไม่่ได้้ ห้้ามไม่่ได้้ เมื่�่อถึึงจุุด ๆ หนึ่่�งแล้้วบัังคัับอย่่างไร
ก็็ไม่่ได้้ ต้้องตกอยู่�ในสััจธรรมแห่่งความตาย ธรรมดาแล้้วลููกเป็็นที่�่รัักยิ่�งของ
พ่่อแม่่ เลี้ �ยงด้้วยความทะนุุถนอม เฝ้้าดููอิิริิยาบทของลููกมิิได้้ขาดระยะ พููดผิิด
พููดถููกก็็น่่ารัักไปหมด และอภััยให้้เสมอ
สมััยพุุทธกาลก็็มีีหญิิงสาวของคฤบดีีตระกููลหนึ่่�งชื่่�อ ปฏจารา ที่่�ต้้องเสีีย
ทั้้�งสามีีและลููกน้้อยอีีก 2 คน นางเสีียใจหาสติิสััมปฤดีีมิิได้้ นางร้้องไห้้น้ำำ��ตา
ไหลท่่วมตััว น้ำำ��ในมหาสมุุทรที่่�ว่่ามากยัังว่่าน้้อย แต่่มองที่�่เราทำำ�ตััวเราให้้เป็็น
อุุปมาดัังพุุทธพจน์์ที่�่ว่่า

102

“พึึงกระทำำ�ตนให้้เป็็นอุุปมาว่่า เราฉัันใด สััตว์์เหล่่านี้้�ก็็ฉัันนั้้�น สััตว์์เหล่่า
นี้้�ฉัันใด เราก็็ฉัันนั้้�น ดัังนี้้�แล้้ว ไม่่พึึงฆ่่าเอง ไม่่พึึงใช้้ผู้้�อื่่�นให้้ฆ่่า”
เมื่่�อทำำ�ได้้อย่่างนี้้�แล้้ว จะเห็็นว่่าธรรมชาติิของมนุุษย์์เรีียกหาอาหาร การ
พัักผ่่อน ธรรมชาติิสร้้างมนุุษย์์ให้้มีีการเคลื่�่อนไหวร่่างกายด้้วยการทำำ�งาน
หััวใจทำำ�งานด้้วยการเต้้น กระเพาะทำำ�งานด้้วยการย่่อยอาหาร ทวารหนััก
ทำำ�งานด้้วยการเป็็นทางผ่่านของอุุจจาระทิ้้�งไป วัันหนึ่่�งเรากิินอาหารเข้้าไป
เลี้ �ยงกระเพาะ ถ้้าไม่่กิินอาหารเข้้าไปในกระเพาะก็็จะไม่่มีีกากอาหาร
กระเพาะก็็จะทำำ�งานเปล่่า ๆ เบีียดกัันไปมาเป็็นแผลในกระเพาะ เกิิดเป็็นโรค
กระเพาะ เป็็นเหตุุเป็็นผลต่่อกัันเป็็นสััจธรรมอย่่างนี้้� เมื่�่อมีีอาการง่่วงก็็แสดง
ว่่าร่่างกายต้้องการพัักผ่่อน ให้้นอนหลัับจนกระทั่่�งว่่าการนอนนั้้�นอิ่�มตััวจึึงตื้้�น
ขึ้ �นมา ผลจะทำำ�ให้้ร่่างกายสดใส มีีเรี่่�ยวแรง ไม่่ง่่วงซึึมในเวลาทำำ�งาน แต่่ถ้้า
ปฏิิเสธการพัักผ่่อน ด้้วยการไม่่นอนพััก ก็็จะเกิิดกระทบต่่อร่่างกาย มีีอาการ
เบลอ เกิิดการกระตุุกอ่่านไม่่ทััน ถ้้าทำำ�งานกัับยานพาหนะที่�่กำำ�ลัังเคลื่่�อนไหว
เกิิดหลัับในจะควบพาหนะไม่่ทัันการณ์์ ในที่่�สุุดก็็ออกนอกทางไปหรืือไม่่ก็็เกิิด
การชนกัับวััตถุุต่่าง ๆ นี่่�อาการต่่าง ๆ เป็็นเหตุุเป็็นผลต่่อกัันเป็็นสััจธรรม
ส่่วนคุุณธรรม :
คุุณธรรม เป็็นคุุณลัักษณะความดีี ได้้จากการกระทำำ�ความดีี ปฏิิบััติิถููก
ต้้องตามที่่�ควรจะเป็็น คนที่�่มีีคุุณธรรมนี้้�จะมีีคุุณสมบััติิส่่วนตััวพิิเศษ มีี
มโนธรรมสำำ�นึึกในดีีในชั่�ว มีีความผููกพัันกัับงานกัับหน้้าที่�่ พ่่อแม่่มีีคุุณธรรม
ต่่อลููก ครููมีีคุุณธรรมต่่อศิิษย์์ พระราชาทรงธรรมปกครองอาณาประชาราษฎร์์
ด้้วยธรรมะจากภััยคุุกคาม ดัังนั้้�น ในที่่�นี้้�จะนำำ�หลัักคุุณธรรมแสดงไว้้ 3 หลััก
ด้้วยคืือ
คุุณธรรมด้้านพรหมวิิหาร : หลัักธรรมสำำ�หรัับบุุคคลที่่�แสดงให้้เห็็นว่่ามีี
ภาวะผู้้�ใหญ่่ ซึ่่�งบุุคคลจะชื่�่อได้้ว่่าเป็็นผู้้�ใหญ่่ต้้องมีีปฏิิบััติิในธรรม เรีียกว่่า
พรหมวิิหารธรรมหรืืออััปปมััญญาธรรม ประกอบด้้วย
(1) ความมีีเมตตา
(2) ความมีีกรุุณา

103

(3) ความมีีมุุทิิตา
(4) ความมีีอุุเบกขา
ความเมตตา เป็็นการแสดงต่่อบุุคคลที่�่อยู่�ในภาวะปกติิ ช่่วยเหลืือตนเอง
ได้้ ประกอบอาชีีพอย่่างสุุจริิตชนเป็็นปกติิ แต่่ปรารถนาให้้เขามีีปกติิสุุขยิ่่�ง ๆ
ไป
ความมีีกรุุณา เป็็นการแสดงต่่อบุุคคลที่�่กำำ�ลัังประสบทุุกข์์ อยู่�ภาวะ
ลำำ�บากไม่่มีีพอดีีไม่่ขาดเกิินไป บางครั้�งต้้องอพยพหลบหนีีภััยสงคราม ประสบ
อุุทกภััยเกิิดอดอยากปากแห้้ง ต้้องเหน็็ดเหนื่�่อยเมื่�่อยล้้ากัับการหนีีร้้อนมาพึ่่�ง
เย็็น มองหาผู้้�ช่่วยเหลืือ แน่่นอนบุุคคลที่�่อยู่�ในภาวะอย่่างนี้้�ย่่อมมีีความ
ต้้องการอาหาร น้ำำ��ดื่่�ม น้ำำ��ใช้้ เครื่�่องนุ่�งห่่ม ที่�่นอนหมอนเสื่่�ออย่่างแน่่นอน ผู้้�
มีีความกรุุณาย่่อมยื่�่นมืือเข้้ามาช่่วยด้้วยเครื่่�องบรรเทาความขาดแคลนเหล่่า
นี้้�
ความมีีมุุทิิตา เป็็นการแสดงต่่อบุุคคลที่�่มีีโชค ได้้ลาภ ได้้ยศ ได้้สุุข ได้้รัับ
ตำำ�แหน่่งฐานะสููงขึ้ �น แสดงความดีีอกดีีใจกัับเขาด้้วยมีีกระเช้้าดอกไม้้ กระเช้้า
เครื่�่องดื่่�ม ปััจจััยไทยธรรม มุุทิิตาสัักการะบ้้าง เมื่�่อปฏิิบััติิได้้แล้้วมีีแต่่ฝ่่ายได้้
ฝ่่ายเดีียวไม่่มีีเสีียเลย นอกจากได้้การแสดงคุุณธรรมแล้้วยัังได้้สัังคม ได้้ความ
สุุขสำำ�ราญ ได้้ยิ้ �มแย้้มแจ่่มใส ไม่่คร่ำำ��เครีียดกัับชีีวิิตเกิินไป ไม่่มุ่�งมั่�น เล็็งหาแต่่
เป้้าหมายไว้้เกิินไป จนลืืมวิิธีีการที่�่มีีความสุุขไปด้้วย
คุุณธรรมด้้านฆราวาสธรรม : คุุณธรรมในการดำำ�รงชีีวิิตของผู้้�ครองเรืือน
ก็็เป็็นความสำำ�คััญไม่่น้้อย ธรรมดาชีีวิิตคู่่�ครองเรืือนจะว่่าสุุขก็็สุุข จะว่่าลำำ�บาก
ก็็ลำำ�บาก ถ้้าอยู่่�ด้้วยความเข้้าใจชีีวิิต เข้้าใจโลก ปล่่อยวางใจได้้แล้้ว ปััญหา
หนัักก็็จะกลายเป็็นเบา ลำำ�บากมากก็็จะกลายเป็็นสุุขได้้ แต่่ไม่่แล้้วย่่อมเต็็ม
ไปด้้วยความลำำ�บาก มีีปััญหาปากเสีียงถึึงขั้ �นหย่่าร้้างกัันไป
ดัังนั้้�นการใช้้ชีีวิิตคู่่�ในการครองเรืือนที่่�ดีีต้้องปฏิิบััติิตามหลัักธรรมที่่�เรีียก
ว่่า “ฆราวาสธรรม” ประกอบด้้วย สััจจะ ทมะ ขัันติิ จาคะ ดัังมีีคำำ�อธิิบาย
ดัังนี้้�
(1) สััจจะ เป็็นการแสดงความซื่่�อสััตย์์สุุจริิตต่่อกััน ไม่่ลัักรอบหัักหลััง
แบ่่งปัันใจไปคนอื่่�น ซึ่�่งไม่่ใช่่คู่�ครองของตน ถืือความสััตย์์ประกอบอาชีีพ

104

ประกอบสััมมาอาชีีพ สร้้างความไว้้วางใจต่่อกัันและกััน
(2) ทมะ เป็็นการแสดงฝึึกฝน ข่่มใจ ฝึึกนิิสััย รู้้�จัักควบคุุมจิิตในความ
ไม่่พอใจเกิิดขึ้ �น ต้้องอดทนต่่อคำำ�พููดที่่�ไม่่ชอบ ประนีีประนอมกายใจต่่อกััน
หมั่�นศึึกษาธรรมะเป็็นหลัักเพื่่�อข่่มใจ นำำ�กฎสามััญลัักษณะมาใช้้ในชีีวิิตประจำำ�
วััน มีีการปรัับตััว ปรัับปรุุงตนให้้เจริิญก้้าวหน้้าด้้วยสติิปััญญา
(3) ขัันติิ เป็็นการแสดงความอดทน มีีความเข้้มแข็็ง ทนทาน ไม่่หวั่�น
ไหว มุ่�งมั่�นในเป้้าหมาย ฝัันให้้ไกลไปให้้ถึึง มีีความอดทนต่่อคำำ�สบประมาท
คำำ�เย้้ยหยััน คำำ�นิินทาว่่ากล่่าว ด้้วยปััญญา เรามีีหลัักอดทนโดยคิิดว่่า เราคืือ
เราจะให้้เป็็นอย่่างอื่�่นไปอย่่างไรได้้ อะไรจะเกิิดก็็ให้้มัันเกิิด เราอยู่� เราทำำ�มา
หากิินอย่่างมีีเป้้าหมาย ไม่่ได้้คิิดพึ่่�งพาคนที่่�พึ่่�งไม่่ได้้ คนเป็็นมิิตรเป็็นเพื่่�อนไม่่
ได้้ก็็เข้้าใจว่่าเป็็นไม่่ได้้
(4) จาคะ เป็็นการแสดงความเสีียสละความสุุข ความสำำ�ราญส่่วนตััว
ด้้วยการช่่วยเหลืือวััตถุุสิ่ �งของแก่่คนประสบทุุกข์์ยากลำำ�บากได้้มีีความสุุขบ้้าง
ไม่่ได้้ติิดสุุขจนใคร ๆ มาขอความช่่วยเหลืือแล้้วบอกปััดทิ้้�ง เสีียเวลา เสีียความ
สุุขเปล่่า ๆ แต่่ให้้มาสนใจชีีวิิตคนอื่�่น เมื่่�อคนหลงทางเข้้ามาถาม ถ้้าไม่่เหนืือ
บ่่ากว่่าแรงอะไรสมควรนำำ�เขาไปให้้ถึึง ควรจะมีีพาหนะอะไรพอจะรัับส่่งได้้ก็็
ควรจะทำำ�
คุุณธรรมด้้านสัังคหวััตถุุ 4
มนุุษย์์สามารถอยู่�ได้้ด้้วยการพึ่่�งพาซึ่่�งกัันและกััน คนรวยช่่วยคนจน พระ
สงฆ์์ออกสงเคราะห์์ชาวบ้้านด้้วยการอบรม สั่�งสอนศีีลธรรม พระพุทุ ธเจ้า้ เป็น็
นักั สังั คมสงเคราะห์์ และให้อ้ ุดุ มการณ์แ์ ก่ส่ าวกสงฆ์อ์ อกเป็น็ นักั สังั คมสงเคราะห์์
ให้้เทศนาให้้ไพเราะ เบื้้�องต้้น ท่่ามกลาง และที่่�สุุดพร้้อมทั้้�งอรรถทั้้�งพยััญชนะ
ให้้บริิสุุทธิ์์�บริิบููรณ์์ไม่่ต้้องกัังวลกัับคำำ�ด่่า คำำ�ขู่่�ของคนพาล ธรรมดาคนพาลไม่่
ความหมายในบุุญคุุณจะยกภููเขาแท่่งทองให้้ทั้้�งลููกก็็ไม่่เห็็นคุุณค่่าของใคร การ
เผยแผ่่พระพุุทธศาสนาของพระสงฆ์์ถืือว่่าเป็็นงานหลััก เป็็นการ
สัังคมสงเคราะห์์ด้้วยธรรมทาน และหลัักสงเคราะห์์นี้้� มีีทั้้�งส่่วนที่�่เป็็นเรื่่�อง

105

ของตนเองในฐานะผู้้�ให้้ และส่่วนผู้้�รัับ โดยคำำ�ว่่าทานและปิิยวาจา เป็็นส่่วน
ของผู้้�รัับ ส่่วนอััตถจริิยา สมานััตตตา เป็็นส่่วนของผู้้�ให้้ ดัังนี้้�
ทาน : เป็็นการแสดงความแบ่่งปััน การให้้สิ่�งช่่วยเหลืือ การให้้ความรู้้�
คำำ�แนะนำำ� ทานเป็็นคุุณธรรมเบื้้�องต้้นของหลายหลัักธรรม เช่่น ทศพิิธราช
ธรรม เริ่�มต้้นด้้วยคำำ�ว่่าทานบารมีี 10 ทััศ เริ่�มต้้นด้้วยคำำ�ว่่าทาน
ปิิยวาจา : เป็็นการแสดงคำำ�ไว้้ใจให้้เกีียรติิ น้ำำ��เสีียงสำำ�เนีียงเป็็นญาติิเป็็น
มิิตร แฝงด้้วยความรััก ยกเว้้น คำำ�หยาบคาย คำำ�เสีียหายถึึงโคตรเหง้้า คำำ�ด่่า
ที่่�ย้้อนไปหาบรรพบุุรุุษ
อััตถจริิยา : เป็็นการแสดงตนทำำ�สิ่่�งที่่�เป็็นประโยชน์์ต่่อสัังคม สร้้างงาน
ให้้คนมีีงาน เมื่่�อมีีงานก็็มีีกิินมีีใช้้ มีีเกีียรติิมีีศัักดิ์์�ศรีีในสัังคม ธรรมดาผู้้�ให้้ย่่อม
เป็็นที่�่รัักของผู้้�รัับ มีีคุุณููประการต่่อคนอื่�่น
สมานััตตตา : เป็็นการแสดงตนที่่�พอเหมาะพอสม วางตนเสมอต้้นเสมอ
ปลาย ไม่่เย่่อหยิ่�งจองหองดัังลมพอง เมื่่�อได้้ดีี ปฏิิบััติิพอสมกัับอายุุกัับ
ตำำ�แหน่่งหน้้าที่่�ของคนนั้้�น ๆ แต่่ก็็ไม่่น้้อยอกน้้อยใจเมื่�่อชีีวิิตตกต่ำำ�� หรืือคนอื่�่น
ไม่่ไว้้ใจให้้เกีียรติิ มีีความตรงต่่อหน้้าที่�่ การซื่�่อสััตย์์และรัักต่่อหน้้าที่�่ ทำำ�ให้้
เป็็นผลงานที่่�เรีียบร้้อย งานหลวงไม่่ขาด งานราษฎร์์ไม่่เสีีย
ส่่วนสุุนทรีียธรรม :
สุุนทรีียธรรม เป็็นความงามที่่�ได้้จากการปฏิิบััติิตามธรรม ดำำ�เนิินตาม
ธรรมเนีียมประเพณีีนิิยม เอาใจใส่่ต่่อระเบีียบวิินััยและกฎสัังคม หากเป็็นพระ
สงฆ์์ก็็จะต้้องปฏิิบััติิมั่�นอยู่�ในสิิขาบทหรืือโอวาทปาฏิิโมกข์์ อบรมในศีีล สมาธิิ
และปััญญา การที่่�สงฆ์์สาวกรููปใดปฏิิบััติิในโอวาทปาฏิิโมกข์์มีีศีีลสมบููรณ์์ย่่อม
เป็็นเหมืือนเนื้้�อนาดีีที่่�อุุดมไปด้้วยน้ำำ�� และสารอิินทรีีย์์ของธััญพืืชที่�่ตนปลููก
เรีียกได้้ว่่าเป็็นบุุญเขตของชาวโลก ทานที่�่ชาวโลกถวายแล้้วแก่่พระสงฆ์์ผู้้�มีีศีีล
บริิสุุทธิ์์�ทานนั้้�น ย่่อมเป็็นอานิิสงส์์มากจะเห็็นได้้ว่่าพระสงฆ์์นั้้�นเมื่�่อปฏิิบััติิตาม
โอวาทปาฏิิโมกข์์สมบููรณ์์แล้้ว จะเป็็นที่�่น่่าศรััทธา น่่าเลื่่�อมใส มีีปฎิิทาน่่า
เคารพ มีีอิิริิยาบทในการนั่่�ง การยืืน การเดิินอยู่�ในท่่าสำำ�รวม ระวััง เกิิดความ
ตามธรรมเช่่นนี้้� กรณีีนี้้�เราไม่่ต้้องมองให้้ไกลคืือให้้วััดจากตััวเราออกไปหา

106

คนอื่่�น ซึ่�่งธรรมดาแล้้ว เราต้้องให้้คนอื่่�นปฏิิบััติิต่่อตนเองดีี ด้้วยการให้้เกีียรติิ
แสดงความเคารพนพนอบ พููดจาไพเราะ สนใจในเรื่่�องที่่�พููดติิดตามงานดีีที่่�ได้้
ทำำ�ให้้ความสำำ�คััญกัับญาติิพี่�่น้้องเรา เราได้้รัับการต้้อนรัับเช่่นนี้้� แน่่นอนจิิตเรา
จะโสภณจิิต คิิดอยากจะช่่วยเหลืือ อยากเอื้ �อเฟื้้�อ และอยากจะตอบแทนให้้
เห็็นผลทัันใด ในทางตรงกัันข้้ามคนอื่�่นก็็อยากให้้เราปฏิิบััติิอย่่างนี้้�ต่่อเขา
เหมืือนกััน อิิริิยาบททั้้�ง 4 นี้้� มีีความสำำ�คััญต่่อชีีวิิตมาก เพราะข้้อบ่่งถึึงการ
อบรมมาดีีหรืือไม่่มีีตระกููลแบบใด มีีวััฒนธรรมแวดล้้อมในถิ่�นฐานอย่่างไร
ภาษิิตโบราณกล่่าวว่่า “กิิริิยาส่่อภาษา วาจาส่่อตระกููล”
คำำ�ว่่าภาษาในที่่�นี้้�หมายถึึงความมีีประสีีประสาหรืือไม่่มีีวุุฒิิภาวะเพีียงใด
มีีกาลเทศะในการพููดในการทำำ�อย่่างไร ตััวอย่่าง การใช้้รถใช้้ถนน ถ้้ามีีใครขัับ
ตััดหน้้ากระชั้ �นชิิดจนให้้เราตกใจ เกิิดความไม่่พอใจลั่�นวาจาออกมา “ขัับรถ
ภาษาอะไร” อีีกประการหนึ่่�ง นัักเรีียนคนหนึ่่�งเขีียนหนัังสืือลายมืือสวยมาก
แต่่ข้้อความไม่่มีีทิิศทาง ไม่่รู้้�ว่่ามีีจุุดมุ่�งหมายอะไร ไม่่เป็็นเรื่�่องไม่่เป็็นราว
แน่่นอนครููคนตรวจย่่อมถอนหายใจ พููดออกมาว่่า “เขีียนภาษาอะไร” ทั้้�ง ๆ
ที่�่รู้้�ว่่าเป็็นภาษาไทยหรืือภาษานั้้�น ๆ แท้้แต่่กล่่าวภาษาอะไร เป็็นที่่�ทราบดีีว่่า
ธรรมเนีียมไทยนั้้�น เป็็นธรรมเนีียมที่่�มีีความสููงต่ำำ��ในร่่างกายคน อวััยวะที่่�อยู่�
สููงกัับอวััยวะที่่�อยู่�ต่ำ�ำ�ย่่อมแยกกัันโดยเด็็ดขาด เมื่�่อสััมพัันธ์์กัับมารยาท ศีีรษะ
ที่่�ถืือว่่าเป็็นอวััยวะสููงจะไปจัับหรืือยกแข้้งยกขาตรงฉากไม่่ได้้ ยิ่�งถ้้าเป็็นบุุคคล
ที่่�เคารพนัับถืือด้้วยแล้้วยิ่�งไม่่เหมาะสม ยิ่�งมีีน้ำำ��หนัักผิิดมาก ยิ่�งไปกว่่านั้้�นถ้้า
เป็็นพระสงฆ์์ ย่่อมระมััดระวัังเป็็นพิิเศษ มารยาทการนั่่�ง มีีการไม่่ไขว่่ห้้างต่่อ
หน้้า ไม่่ยกเท้้า ยืืนขาเดีียว เหยีียบหรืือรองกัับวััตถุุสนทนาธรรมกัับพระสงฆ์์
ไม่่ทำำ�มืือไขว้้หลัังหรืือกอดอกสนทนาธรรมกัับท่่าน เป็็นการไม่่เหมาะสมอย่่าง
มาก เป็็นการไม่่เคารพต่่อผู้้�ทรงศีีล ซึ่่�งปกติิแล้้วเวลาอุุบาสกนั่่�งต่่อหน้้าพระ
ชายจะนั่่�งพัับเพีียบไม่่นั่่�งขััดตะหมาดหรืือไม่่นั่่�งชัันเข่่า หญิิงจะนั่่�งคุุกเข่่าเท้้า
หงายราบไปด้้านหลัังอย่่างนี้้� การยืืนก็็เช่่นเดีียวกััน มารยาทการยืืน เวลายืืน
ต่่อหน้้าผู้้�ใหญ่่หรืือพระสงฆ์์นิิยมทำำ�มืือประสานกัันห้้อยลง ยืืนขาและเท้้าตรง
ไม่่จ้้อง ถ้้านัักมวยชกกัันมีีอาการกุุลีีกุุจอสนใจในเรื่�่องที่�่สนทนากัันไม่่มองซ้้าย

107

มองขวา เหลีียวหน้้าเหลีียวหลััง ก็็เชื่่�อว่่าเป็็นผู้้�งามตามคติิธรรมทางศาสนา
โดยแท้้
หลัักธรรมสำำ�หรัับนัักปกครอง
พระราชามีีธรรมะเป็็นหลัักปฏิิบััติิเฉพาะของพระราชาเรีียกว่่า ทศพิิธรา
ชธรรม หรืือธรรม 10 ประการ ประกอบด้้วย

ทานะ ศีีละ ปริิจจาคะ อาชชวะ มััททวะ
ตปะ อัักโกธะ อวิิหิิงสา ขัันติิ อวิิโรธนะ
หลัักธรรมทั้้�งหมดนี้้� มีีทั้้�งในส่่วนควบคุุมกิิริิยาอาการ คืือ มััททวะ ซึ่่�ง
หมายถึึงความอ่่อนโยน มีีอััธยาศััย ไม่่เย่่อหยิ่�ง หยาบคาย กระด้้างถืือองค์์ มีี
ความสง่่า เกิิดแต่่ท่่วงที่�่กิิริิยาสุุภาพนุ่�มนวล ละมุุน ไม่่ให้้ได้้ความรัักภัักดีีแต่่
มิิขาดยำำ�เกรง พระองค์์ทรงห่่วงใยประชาชน พอพระทััยรัับเรื่�่องทุุกข์์เรื่�่องสุุข
ของไพร่่ฟ้้า แผ่่น้ำำ��พระทััยแห่่งเมตตา ไม่่มีีประมาณแก่่อาณาประชาราษฎร์์
ทุุกคน พระองค์์มีีความอ่่อนโยนในพระวรกาย จะเห็็นได้้ว่่าพระเจ้้าแผ่่นดิิน
ของไทยในการเสด็็จตามราดพระบาทในท่่ามกลางประชาชนจะไม่่รีีบร้้อนไม่่มีี
อาการดููลุุกลี้ �ลุุกลน แต่่กลัับเสด็็จด้้วยความสนพระทััย ตรััสถามกัับเรื่่�องราว
ต่่าง ๆ กัับประชาชน เมื่่�อพููดถึึงเรื่่�องนี้้� ก็็อดจะคิิดและนำำ�มาเสนอไม่่ได้้ เรื่่�อง
นี้้� ถืือว่่าเป็็นต้้นแบบให้้ประชาชนอย่่างดีี คืือ เวลารัับของถวายจากประชาชน
จะเป็็นผ้้าไหมก็็ดีี ผลไม้้ก็็ดีี จะเป็็นเครื่่�องสัักการะก็็ดีี เวลาจะทรงรัับสิ่่�งของ
เหล่่านั้้�น พระองค์์จะโน้้มพระวรกายเข้้ารัับทั้้�งองค์์ คืือ พระองค์์ทรงก้้มตััว
ลงตััวลงรัับ แม้้ว่่าของที่่�ถวายนั้้�นจะอยู่่�ตรงพระหััตถ์์ก็็ตาม จะน้้อมตััวเล็็กน้้อย
ยื่�่นพระหััตถ์์พอประมาณจึึงรัับ ไม่่อยู่�ระยะไกลเกิินไป เพราะจะทำำ�ให้้ดููลำำ�บาก
เวลารัับ
อีีกเรื่่�องหนึ่่�ง คืือ ขัันติิ คืือ ความอดทน เป็็นธรรมะข้้อหนึ่่�งในหมวดที่�่ว่่า
ธรรมที่่�ทำำ�ให้้งาม (ขัันติิ และโสรััจจะ) จะเห็็นได้้ว่่าพระองค์์จะไม่่แสดงอาการ
เครีียดแค้้นแก่่ใคร ไม่่คิิดลำำ�บากในการเสด็็จในถิ่�นทุุรกัันดาร ไม่่แสดงอาการ
ร้้อนหนาวหิิวกระหายออกให้้เห็็นในท่่ามกลางประชาชน แต่่จะอยู่�ในอาการ
สำำ�ราญพระหทััยเป็็นยิ่ �งนััก

108

จะเห็็นได้้ว่่าพระพุุทธศาสนาได้้ให้้ความสำำ�คััญต่่อความงาม ความเหมาะ
สม สถานะหน้้าที่�่ว่่าอยู่�อาการใดควรทำำ�อย่่างนี้้� อยู่�ในสมาคมใดควรแสดง
กิิริิยาอาการอย่่างนั้้�น พระพุุทธองค์์ได้้ตรััสสอนเรื่�่องเกี่�่ยวกัับสถานะบุุคคลที่�่
การวิ่�งไม่่งามไว้้ 4 กลุ่�ม
1. พระราชาที่่�อภิิเษกแล้้ว ประดัับด้้วยเครื่่�องอิิสริิยยศทุุกอย่่างวิ่�งย่่อม
ไม่่งาม
2. ช้้างมงคลของพระราชาวิ่�งย่่อมไม่่งาม
3. บรรพชิิตวิ่่�งย่่อมไม่่งาม
4. สตรีีวิ่่�งย่่อมไม่่งาม
โดย 2 ข้้อแรกนั้้�น ไม่่อยู่�ในอาการที่�่จะวิ่�ง เพราะเครื่�่องอิิสริิยยศคลุุมกาย
และเป็็นของใหญ่่มีีน้ำำ��หนััก ที่่�สำำ�คััญยิ่�งกว่่านั้้�นคืือไม่่อยู่�ในสถานะที่่�จะวิ่�ง จึึง
ไม่่ควรวิ่�ง และ 2 ข้้อหลััง ถ้้าคิิดเชิิงวิิทยาศาสตร์์แล้้วปััญหาคืือเครื่�่องนุ่�งห่่ม
สมณะนุ่�งผ้้าสบงและห่่มผ้้าจีีวรผืืนใหญ่่ โดยเฉพาะสบงเวลานุ่�งแล้้วจะตกถึึง
หน้้าแข้้ง ย่่อมไม่่สะดวกในการวิ่�ง และไม่่อยู่�ในสถานะที่่�จะวิ่�งได้้ สตรีีก็็เช่่น
เดีียวกัันเวลานุ่�งผ้้าถุุงก็็ดีี กระโปรงก็็ดีี จะวิ่�งไม่่สะดวก ยิ่�งถ้้าเป็็นสตรีีตั้้�งครรภ์์
หรืือไม่่ก็็แต่่งองค์์ทรงเครื่่�องด้้วยการแต่่งกายแล้้วยิ่ �งไม่่ควรวิ่ �งอย่่างมาก
โดยภาพรวมแล้้ว บุุคคลผู้้�มีีคุุณธรรมนั้้�น สามารถเรีียกได้้อย่่างเต็็มที่่�ว่่า
“ผู้้�ปฏิิบััติิตนอยู่�ในฐานะแห่่งความดีี” และเป็็นหลัักตััดสิินคุุณค่่าของมนุุษย์์
ว่่าเป็็นสมบููรณ์์ ถ้้าปราศจากธรรมก็็กลายเป็็นว่่า เป็็นมนุุษย์์แต่่ภายนอก แต่่
ใจไร้้ธรรม มีีคำำ�กล่่าวไว้้ในหนัังสืือ หิิโตปเทศว่่า “การกิิน การนอน การกลััว
ภััย และการสืืบพัันธ์ุ�ทั้ �งสี่�่อย่่างนี้้�มีีเสมอกัันในมนุุษย์์และสััตว์์เดรััจฉาน แต่่
ธรรมเท่่านั้้�น ที่�่ทำำ�ให้้มนุุษย์์ต่่างจากสััตว์์เดรััจฉาน เมื่่�อปราศจากธรรมะแล้้ว
มนุุษย์์ก็็เหมืือนกัับสััตว์์เดรััจฉาน” จะเห็็นได้้ว่่า คำำ�ว่่า ธรรม นี้้� ทำำ�ให้้ความ
หมายไปในทางธรรมชาติิ หรืือจริิยธรรมอะไรบ้้างก็็ตาม แต่่ก็็เป็็นชื่่�อแห่่งความ
ดีีตามหิิโตปเทศข้้างบนนี้้� แสดงให้้เห็็นว่่าธรรมเป็็นตััวแยกความเป็็นมนุุษย์์
ออกจากความเป็็นสััตว์์ หาไม่่แล้้วก็็ไม่่ต่่างอะไรกััน

109

โดยสรุุปแล้้ว คุุณธรรมคืือหลัักแห่่งความดีี ซึ่�่งทำำ�ให้้ผู้้�ปฏิิบััติิเป็็นคนดีี มีี
คุณุ ค่า่ มีีความรู้้�ธรรมดีี ก็ช็ ื่อ�่ ว่า่ คนดีี เป็น็ คนงาม และมีีภาวะมนุษุ ยธรรมที่เ่� พีียง
พอ ความสััมพัันธ์์ของทั้้�ง 3 คำำ�นี้้� มาตรงอยู่่�ที่ค่� ำำ�ว่่าดีี นั่่�นคืือ สััจธรรมเป็็นธรรม
ที่่�มีีอยู่�ดั้�งเดิิม เป็็นธรรมฐิิติิ ธรรมนิิยาม คนต้้องเข้้าไปเกี่่�ยวข้้อง คืือ ต้้องรู้้�และ
เข้า้ ใจสัจั ธรรม คนที่ร�่ ู้แ้� ละเข้า้ ใจสัจั ธรรมแล้ว้ ทำำ�ให้ผ้ ู้้�นั้น� มีีวิชิ า มีีญาณ มีีแสงสว่า่ ง
พ้้นจากอวิชิ า คืือ ความมืืด มีีแสงสว่่างไปในเบื้้�องหน้้า (ตโม โชติปิ รายโน) ส่่วน
คุุณธรรมเป็็นธรรมเชิิงปฏิิบััติิ ซึ่�่งทำำ�ให้้ผู้้�ปฏิิบััติิเป็็นคนดีี และสุุนทรีียธรรมเป็็น
ธรรมที่ท่� ำำ�ให้ผ้ ู้้�ปฏิบิ ัตั ินิั้้น� เป็น็ คนดีี คนงาม พููดให้ส้ั้น� อีีกครั้ง� คืือ ทั้้ง� 3 คำำ�นี้้ส� ัมั พันั ธ์์
กัันในลัักษณะจริิยธรรมที่�่มีีเป้้าหมายอยู่่�ที่่�คำำ�ว่่าดีีนั่่�นเอง ดัังนั้้�น สุุนทรีียธรรม
เป็็นความงามที่�่ได้้จากการปฏิิบััติิตามธรรม พระสงฆ์์ย่่อมงามเมื่�่อรัักษาศีีล
ปฏิิบััติมิั่น� อยู่�โอวาทปาฏิโิ มกข์์ มีีความระมััดระวังั ในเสขิยิ วััตร อุุบาสกอุบุ าสิิกา
ย่่อมชื่่�อว่่างาม เพราะได้้ปฏิิบััติิในศีีล 5 ดำำ�รงมั่�นอยู่�ในหลัักพรหมวิิหารธรรม
ฆราวาสธรรม สัังคหวััตถุุธรรมเป็็นต้้น บุุคคลในชุุมชนใดปฏิิบััติิตามหลัักธรรม
ทางศาสนา เคารพกฎหมาย เข้้าใจในสิิทธิิเสรีีภาพในการใช้้รถใช้้ถนนแล้้ว
ย่่อมทำำ�ให้้เมืืองนั้้�น ชุุมชนนั้้�นเป็็นพื้้�นที่่�ที่่�น่่าอยู่่�ปลอดภััย ตามที่�่ระบุุหััวข้้อว่่า
หลัักธรรมสำำ�หรัับนัักปกครอง แทนจะใช้้คำำ�ว่่าทศพิิธราชธรรม ก็็เนื่่�องจากหลััก
นี้้�เป็็นธรรมสำำ�หรัับการปฏิิบััติิหน้้าที่่�ของข้้าราชการ ผู้้�ปฏิิบััติิงานสนองงาน
พระเจ้้าแผ่่นดิินต่่างพระเนตรพระกรรณ และปฏิิบััติิตามรอยพระบาทเจ้้าของ
แผ่น่ ดินิ ผู้้�นำำ�พาปฏิบิ ัตั ิิ ดังั นั้้น� หลักั ธรรมนี้้จ� ึงึ หมายถึงึ ข้อ้ ปฏิบิ ัตั ิขิ องข้า้ ราชการ
ด้้วย
คุุณสมบััติิร่่วมกัันของความจริิง ความดีีและความงาม
ความจริิงเป็็นเรื่่�องของพุุทธิิปััญญา (Intellect) หรืือจิิตส่่วนที่�่ทำำ�หน้้าที่่�
คิิด ความดีีเป็็นเรื่่�องของเจตจำำ�นง (Will) หรืือจิิตส่่วนที่�่ทำำ�หน้้าที่�่สั่�งงาน และ
ความงามเป็็นเรื่่�องของความรู้้�สึึก (Feeling) หรืือจิิตส่่วนที่่�ทำำ�หน้้าที่่�รู้้�สึึก พุุทธิิ
ปััญญา เจตจำำ�นง และความรู้้�สึึกสััมพัันธ์์กัันและกััน และรวมกัันเป็็นเอกภาพ
ของจิิต เราจึึงถืือว่่าความจริิง ความดีี และความงามรวมกัันเป็็นเอกภาพ

110

ความจริิง ความดีี และความงามมีีคุุณสมบััติิร่่วมกัันประการหนึ่่�งคืือ
ความเป็็นระเบีียบหรืือความกลมกลืืน
ความจริิงเป็็นความกลมกลืืนระหว่่างความคิิดและการพิิจารณาเทีียบ
เคีียงใหม่่กัับความคิิดและการพิิจารณาเทีียบเคีียงที่ร�่ ู้้�แล้้ว (ตามทฤษฎีีจิิตนิิยม)
อีีกนััยหนึ่่�งความจริิงเป็็นความกลมกลืืนระหว่่างความคิิดและการพิิจารณา
เทีียบเคีียงกัับข้้อเท็็จจริิง และสััมพัันธภาพระหว่่างข้้อเท็็จจริิงในสิ่�งแวดล้้อม
(ตามทฤษฎีีสััจนิิยม)
ความดีีเป็็นความกลมกลืืนระหว่่างเหตุุผลกัับความสำำ�นึึก หรืือระหว่่าง
หน้้าที่่�กัับความสำำ�นึึกในหน้้าที่�่
ความงามเป็็นความกลมกลืืนระหว่่างรููปแบบกัับเนื้้�อหา หรืือระหว่่างส่่วน
ประกอบต่่าง ๆ เช่่น สมรููประหว่่างซ้้ายกัับขวา (สมมาตร) สััมผััสหรืือจัังหวะ
โดยนััยนี้้� ความจริิง ความดีีและความงาม ซึ่�่งเป็็นสิ่�งมีีคุุณค่่าภายในตััวเองจึึง
มีีความสััมพัันธ์์กัันและกัันและรวมกัันได้้เป็็นเอกภาพ

111

112