srujan publication march

1

• प्रेरणा :-
मा. श्री. नंदकु मार
प्रधान सचिव, शालेय शशक्षण ववभाग

• मार्दग र्नग :-
मा. श्री. धीरजकु मार
शशक्षण आयुक्त तथा संिालक, ववद्या पररषद, पुणे

• मखु ्य संपादक :-
जे. ओ. भटकर

प्रािाय,य DIECPD, जालना

• संपादक मडं ळ :-
डॉ. ववशाल तायडे
प्रा. प्रमोद कु मावत
श्रीमती ननता आरसुळे-ताबं े

• ननर्मतग ी :-
जजल्हा शैक्षणणक सातत्यपूणय व्यावसानयक ववकास संस्था, जालना

• प्रकार्न :-
27 फे ब्रु २०१७ (मराठी भाषा गौरव ददन)

• या ई- वावषकय अकं ात लेखकानं ी व्यक्त के लेली मते त्यांिी व्यजक्तगत आहेत.

2

अनकु ्रमणणका

१. माझी शाळा, दप्तरमकु ्त शाळा श्री. ननतीन रोहकले ७
११
२. शशक्षणािी गोडी श्री. श्रीकृ ष्ण उबाळे १२
१८
३. कायापालट : जजल्हा पररषद शाळा श्री. सतं ोष मसु ळे २४
२५
४. ‘अभ्यास’ संदेश प्रणाली श्रीम.मनीषा चगरी २८
२९
५. शशकू द्या नं बाबा.. श्री. कै लास शशवणकर ३४
३५
६. जल जागर (एकाकं कका) श्री. अशोक डोरले ४०
४३
७. शशक्षणािा हक्क श्री. शशवाजी जाधव ४४

८. एका कफननक्सिी गोष्ट... डॉ. ववशाल तायडे

९. राष्रीय एकात्मता श्रीम. मंगला धुपे

१०. नवोपक्रमशील शाळा श्री. सुरेश भारती

११.लोकसहभागातून डडजजटल तालुका श्री. सतीष शशदं े

१२. ववदयाथी : एक राजहंस श्री. सजु जत फलके

१३. स्माटय क्लास श्रीम.ननता आरसुळे

3

१४. जलद गतीने शशक्षण संकल्पना श्री. दादाभाऊ जगदाळे ४७

१५. एक खास मुलाखत श्री. नारायण वपपं ळे ५०
१६. एक सकारात्मक प्रवास श्री. जगदीश खुडे ५४
१७. प्रगत शाळा उपक्रम श्रीम.करूणा दहवाळे ६३

१८. मुलांशी सन्मानाने वागा..... श्री. प्रमोद कु मावत ६७
१९. बालक पालक डॉ. वैशाली जहागीरदार ६९

२०. प्र.श.ै म. आणण जालना जजल्हा डॉ. सजं य यवे ते ७४

२१. स्काउट गाईड िळवळ श्री. पवन जोशी ७७

२२. शाळेिे रूप पालटले श्रीम.वाघमारे ८२

२३. Activity for easy learning Smt.Afsara Iftekhari ८४

२४. Pen (Poem) Mr.D.N. Gadekar ८७

२५.Spoken English- Mr. Sandip Ghamale ८८

२६.Constructivism in English Mr. Abdul Najeeb ९२

4

प्रास्ताववक

डॉ. जे.ओ.भटकर
प्रािायय

DIECPD जालना

जालना जजल््यात प्रगत शकै ्षणणक महाराष्र कायकय ्रम सरु ू झाल्यापासनू शाळा-
शाळांमधून अनेक सकारात्मक बदल झालेला ददसनू येतात. ववद्यार्थयानंा ा प्रगत
करण्यासाठी शशक्षक शक्य ते प्रयत्न करताना ददसनू येतात. पारंपाररक अध्यापनापके ्षा
वगातय ील आतं रकक्रया कशा अचधकाचधक कृ तीशील होतील यावर भर देण्यात येतो.
ववद्याथी आपल्या गतीने कसे शशकतील, त्यािं े अध्ययन आनंददायी कसे होईल यािा
शशक्षक वविार करताना ददसतात. वगातय ील प्रत्येक ववद्याथी शशकला पादहज,े असा त्यािं ा
आग्रह असल्यािे ददसनू येत.े शशक्षक खऱ्या अथानय े सलु भक झालेला आहे.

अध्ययन-अध्यापनातील नवनवीन प्रयोग करून बालकािे शशक्षण अचधकाचधक
पररणामकारक होईल यािा वविार के ला जात आहे. या सवय प्रकक्रयेमध्ये आणखी एक
बाब ददसनू येते, ती म्हणजे शाळेच्या कामकाजात मोठ्या प्रमाणावर लोकसहभाग
वाढलेला ददसनू येतो. शाळा दजेदार व्हाव्यात यासाठी गावातील नागररकही प्रयत्न
करताना ददसत आहेत. त्यांिे मोठ्या प्रमाणावर आचथकय पाठबळही लाभत आहे.
प्रशासकीय पातळीवरही शालेय तपासणी हा पारंपाररक वविार मागे पडू न 'साहब से
साथी' अशा दृष्टीने शालेय प्रकक्रयेकडे पादहले जात आहे. शशक्षकाला मदत करणे, त्याच्या
कामािे कौतकू करणे शशक्षकाला अचधक िांगल्या कामासाठी प्रोत्सादहत करणे या
वविारातनू सवञय प्रशासकीय यञं णा काम करताना ददसनू येत.े हे अनतशय स्ततु ्य आणण
सकारात्मक असे पाऊल ठरत आहे.

5

या सवय घडामोडींिी दखल घेण्यासाठी तसेि शशक्षकांना आपले काम
माडं ण्यासाठी हक्कािं मिं उपलब्ध व्हावं यासाठी जजल्हा शैक्षणणक सातत्यपूणय
व्यावसानयक ववकास ससं ्था, जालना यानं ी 'सजृ न' हा ई-वावषकय अकं तयार करण्यािे
ठरववले. जालना जजल््यातील सवय शशक्षकांना तसेि पयवय ेक्षकीय यञं णेतील सवय
व्यक्तीनं ा आपले सजनय शील लेखन 'सजृ न शलकं व मेलद्वारे' पाठववण्यािे आवाहन
के ले. ववशषे म्हणजे वतमय ानपञ व सोशल शमडडयावरील आवाहन वािनू इतर
जजल््यातील काही शशक्षकांनी आपले लेखन प्रशसद्ध व्हावे अशी इच्छा व्यक्त के ली.
त्यांनाही या अंकात स्थान देण्यात आलेले आहे. सवांना ी भरभरून प्रनतसाद ददल्याने
आम्हाला एक भरगच्ि असा वावषकय अकं आपल्यासमोर सादर करणे शक्य झाले आहे.
या अंकात प्रगत शकै ्षणणक महाराष्र कायकय ्रमातंगतय के लेले ववववध उपक्रम, कथा,कववता,
शैक्षणणक अनुभव व शैक्षणणक ववषयािं ी ििाय अशा लेखनाला स्थान देण्यात आलेले
आहे.

या अकं ािे आणखी एक वैशशष्टय म्हणजे या अकं ािी ननशमतय ी DIECPD
जालना यातील फॅ कल्टीनी तसेि जज.प.प्रा.शा.दोदडगाव ता. अंबड येथील सहशशक्षक्षका
श्रीमती ननता आरसळु े-तांबे यानं ी के ली आहे.

तर,शशक्षकाचं ्या मदतीने शशक्षकाचं ्या सादहत्याने नटलेला हा ववै वध्यपूणय
ई-वावषकय अंक आपल्या समोर सादर करतांना आम्हाला आनंद होत आहे !!

6

१.माझी शाळा, दप्तरमकु ्त शाळा

श्री रोहोकले ननतीन भागजु ी

जज.प.प्राथशमक शाळा रवना, सहशशक्षक
कें द्र- बोंधलापुरी, ता. घनसावंगी या जज.प.प्रा.शा.रवना, कंे द्र- बोंधलापरु ी,
माझ्या शाळेतील इयत्ता ५ वीच्या ता.घनसावंगी मो.९४०३५८९८५३,
ववदयार्थयांासाठी “माझी शाळा, दप्तरमकु ्त www.mahazpschool.blogspot.in
शाळा” या ववषयावर नवोपक्रम कंे द्रप्रमुख
श्री टकले व्ही. एन, म‍ु याध्यावपका शब्दावरुन वाक्य शलहा, शब्दकोडे , शब्द
श्रीमती शशदं े ए के याचं ्या मागदय शनय ा साखळी, गणणती सापशशडी, िढता–उतरता
क्रम, स‍ं यािं ा लहान-मोठे पणा, गणणती
खाली राबववत असताना ववदयार्थयाांना रेल्वे यासार‍या इतरही अनेक
मादहती करुन ददली की सोमवार ते ाानरिनावादी सादहत्यािा उपयोग के ला.
शकु ्रवार पयतां शशकलेल्या पाठावर शब्द शलहा या साधनािा वापर करुन
आधारीत वगे वेगळया कृ ती, खेळ आपण ववदयार्थयानंा ा मध्यभागी पाठािे नाव
प्रत्येक शननवारी “माझी शाळा, दप्तरमकु ्त शलहून त्यात आलेले शब्द, वाक्प्रिार,
शाळा” या नवोपक्रमातगं तय घेणार आहोत.
ववदयार्थयाांना िालू आठवडयात कोण
कोणत्या पाठावरील अध्ययन–अनभु व
दयायिे आहेत हे ननजचित करुन घेतले.
त्यानुसार ववदयार्थयानां ा सोमवार ते
शुक्रवार पयतां सदरील पाठावर अध्ययन
अनभु व देवू लागलो .

सोमवार ते शकु ्रवार पयतंा झालेल्या
पाठावर आधारीत वेगवगे ळया कृ ती
ववदयार्थयााय ाानरिनावादातील वेगवेगळया
साधनांवर करावयास ददल्या. यामध्ये
ददलेल्या शब्दाशी सबं ंचधत शब्द शलहा,

7

समानाथी शब्द, ववरुध्दाथी शब्द उदाहरणांिी गणणती रेल्विे ी काडे तयार
शलदहण्यािी कृ ती ददली. वाक्य शलहा या के ली शननवारी दोन गट एकमेकानं ा
साधनािा वापर करुन ववदयार्थयाांना गणणती रेल्विे ी काडे देवनू त्यावरील
पाठात आलेल्या एखादया व्यक्ती पाञािे उदाहरणे सोडवनू ते काडे क्रमाने लावू
नाव मध्यभागी शलहून त्याच्याशी सबं चं धत लागले. वरील प्रमाणे ाानरिनावादाच्या
मादहती सांगणारे वाक्य बाजनू े अजून काही वेगवगे ळया कृ ती घेवून सदर
पाठािी उजळणी करण्यासाठी वापरल्या.
ववदयार्थयांास शलदहण्यास साचं गतली. सोमवार ते शुक्रवार पयतंा ववदयार्थयानंा ा
वगायत डडजजटल क्लासिा वापर करुन
पाठातं आलले े वाक्प्रिार, म्हणी एका समजावनू सांचगतलेल्या पाठािे दृढीकरण
ववदयार्थयांाने उलट–सलु ट क्रमाने शब्दकोडे होण्यासाठी ववदयार्थयांाना पाठािे ककती
या साधनात शलहून दसु -या ववदयार्थयासां प्रमाणात आकलन झाले हे पाहण्यासाठी
त्या यो‍य क्रमाने शलदहण्यास सागं तो . डडजजटल क्लासिा वापर ववदयार्थयानंा ा
शब्दसाखळी हा खेळ दोन ववदयाथी खळे त प्रचनोत्तरावर आधाररत ववववध खळे ,
असताना एक ववदयाथी झालेल्या वगे वगे ळे प्रचन तयार करु लागले त्यांिी
पाठातील एक शब्द शलदहल दसु रा उत्तरे शोधू लागले. परीक्षा सोडववण्यास
ववदयाथी त्या शब्दाच्या शवे टच्या अक्षराने देण्यािे ननयोजन गटानुसार शननवारी के ले
सरु ु होणारा शब्द शलदहल यामध्ये एक
ननयम ठे वला की ववदयाथी फक्त या त्यामळु े ववदयाथी वगातय झालेला पाठ घरी
आठवडयात शशकववलेल्या पाठात आलले ेि
शब्द शलदहतील .

गणणती रेल्वे या साधनािा वापर
करताना आठवडयात झालेल्या घटकावर
आधाररत गणणती रेल्वेिे काडे
ववदयार्थयायना सबं चं धत घटक समजून
साचं गतलेल्या ददवशीि तयार करण्यास
सांचगतले. त्यानुसार ववदयार्थयानां ी रोमन
स‍ं याचिन्ह, बेरीज, वजाबाकी, गुणाकार,
भागाकार, अपूणाकां यावर आधारीत

8

सोडववण्यािी सधं ी. त्यात जास्त उत्तरे

देणारा गट ववजयी घोवषत करण्यात येवू

लागला. शननवारी शाळा सटु ण्यापवू ीिी एक

ताशसका ववदयार्थयानंा ा अशभव्यक्त

होण्यासाठी राखनू ठे वली.

या ताशसके त ववदयार्थयानंा ा तीन शब्द दवे नू

त्यापासनू गटाने अथपय णू य व नाववन्यपणू य गोष्ट

तयार करुन सागं ण्यािी सधं ी ववदयार्थयानां ा

ददली. यामध्ये सरु ुवातीिे काही ददवस ववदयाथी

गेल्यावर समजनू घेवनू पाठावर गटाने एकचञत वविार माडं ून गोष्ट सागं ू लागल.े
आधारीत शननवारी दोन–दोन गटानं ा
डडजजटल क्लासमध्ये खेळ खळे ण्यािी त्यानतं र ववदयार्थयानंा ा वयै जक्तकररत्या गोष्ट
परीक्षा सोडववण्यािी सधं ी ददली. त्यात
जास्त उत्तरे देणारा गट ववजयी घोवषत तयार करुन सागं ण्यास लावले तसिे िालू

करण्यात येवू लागला. आठवडयात ज्या ववदयार्थयानां ी स्वत: एखादी

वरील प्रमाणे ाानरिनावादाच्या कववता, गाणे रिले असले तर ते सादर
अजून काही वेगवेगळया कृ ती घेवनू सदर
पाठािी उजळणी ताशसका ववदयार्थयाांना करण्यािी सधं ी ववदयार्थयानंा ा या कायकय ्रमातनू
अशभव्यक्त होण्यासाठी गटानुसार
शननवारी के ले त्यामळु े ववदयाथी वगातय उपलब्ध करुन ददली. ववदयाथी गायन करु
झालेला पाठ घरी गेल्यावर समजनू घेवनू
पाठावर आधारीत वेगवेगळे प्रचन तयार

करु लागले त्यांिी उत्तरे शोधू लागले .

शननवारी दोन–दोन गटांना डडजजटल

क्लासमध्ये खेळ खळे ण्यािी, परीक्षा प्रचन

9

शशक्षणातनू डडजजटल क्लासच्या

माध्यमातनू शशकण्यास शमळू लागल्यामळु े

ववदयाथी उत्साहाने शशकत होते व प्रत्यके

शननवारिी उत्कं ठेने वाट पाहत होते .

ददलेल्या अक्षरांपासून अथपय ूणय शब्द शाळेतील विदयार्थयाांना ख-या अर्ााने
तयार करताना ववदयाथी
दाखवू लागल.े संगणक साक्षर करण्यासा ी संगणक
क्षेञातील महत्‍त्‍िपूरणा अशा MS-CIT
सदरील नवोपक्रम राबववत असताना या पूरीक्षेस बसिरन त्‍यांची शी शाळेत
ववदयार्थयानंा ा सोमवार ते शकु ्रवार पयतंा पूररपूरणा तयारी करुन घेतली जात आहे .
झालले ्या घटकावं र आधारीत अध्ययन कृती नोव्हंेबर २०१५ पूासरन आमच्या
शाळेतील विदयार्थयाांनी या पूरीक्षेत

पूुढील प्रमाणे यश सपं ूादन के ले आहे.

शननवारी खळे ातनू , कृ नतयकु ्तपणे अनके • प्रर्मेश िाघ ९७%
पाठयकृ ती करण्यािी सधं ी शमळणार • अक्षय राऊत ९४%
असल्यामळु े ववदयाथी आवडीने या झालले ्या • भाग्येश रेनेकर ९४%
पाठयघटकािी घरी गले ्यावर तयारी करुन • विशाल मांगदरे ९१%
यवे ू लागले . शननवारी या पाठयघटकावर • अजाुन बंेद्रे ८७%
आधारीत अनके ाानरिनावादी कृ ती • पूिन वशंदे ८५%
ववदयाथी आवडीने करु लागले . ददलले ्या • आकाश तुपूे ८५%
तीन शब्दापं ासनू स्वत: च्या भाषते गोष्ट • गीता रेनेकर ८४%
तयार करु लागल्यामळु े ववदयाथी अशभव्यक्त

होवू लागल.े त्यानं ा आनदं दायी, कृ नतयकु ्त

10

२.शशक्षणािी गोडी

श्री. श्रीकृ ष्ण उबाळे

पळून जाणारे शाळेत आले सहशशक्षक
शाळेत येणारे हुशार झाले जज.प.प्रा.शाळा िमु ायपुरी ता.अंबड
शहर असो गाव असो जज.जालना मो.9405344642
नाहीतर असु द्या वाडी
शशक्षणािी साऱ्याना लागली गोडी ||१|| भय नाही चितं ा नाही
सारे कसे मस्तय
करीत आहेत ाानािी रिना शाळेत येणारे मलू
असते मागदय शनय ािी यािना आज आनंदाने हासतय
ववद्याथी शशक्षक पालक लोकांना शशक्षण भरु ळ पाडी
िालववत आहेत ाानािी गाडी शशक्षणािी साऱ्याना लागली गोडी ||५||
शशक्षणािी साऱ्याना लागली गोडी ||२||
पळून जाणारे शाळेत आले
शशक्षणातनु खळे खळे ातनु अभ्यास शाळेत येणारे हुशार झाले
ाानािा साऱ्याना लागलाय ध्यास
घोकं पट्टी सोडली रटाळवाणी 11
रितात आता ाानािी माडी
शशक्षणािी साऱ्याना लागली गोडी ||३||

बोलू लागले शलहु लागले
सारे सारे लागलेत वािु
समजून उमजुन आनंदाने
सारे सारे लागलेत नािु
सोबत आली ई-लननगंा िी जोडी
शशक्षणािी साऱ्याना लागली गोडी ||४||

३.कायापालट : जजल्हा पररषद शाळा

श्री.सतं ोष मसु ळे

जून मदहना उजाडला म्हणजे पक्षयाचं ्या प्रा.शा.गंुडवे ाडी,जामवाडी
ककलबबलाटाप्रमाणे शाळा शाळात मलु ािं ा
ककलबबलाट सरु ु होतो. एकीकडे दीड मोबईल नं.- 9511905491
मदहना मलु ांना साभं ाळू साभं ाळू परेशान [email protected]
झालेले पालक सटु के िा ननिःचवास सोडतात
व मलु शाळा पररसरात रमायला
लागतात.मागील एका वषायत खऱ्या अथानय े
तांड,े वाडी, पाड,े वस्त्या तसेि

गावोगावीचं ्या जजल्हा पररषद शाळात राबववण्यात येत आहेत. सोबति ववववध
शशक्षणाि वार अचधक जोमाने वाहू
लागलय आणण हा बदल २२जुन २०१५ उपक्रमांद्वारे मलू शशकु लागली. पण
रोजी आलेल्या 'प्रगत शकै ्षणणक महाराष्र' एखादा उपक्रम मलु ाना व शशक्षकाना
या अशभयानामळु े. यात शाळानं ी पूवापय र समं जायला लागली की लगेिि दसु र
िालत आलेली जळमटी झटकू न रिनावाद, एखाद नववन अशभयान यायि यामळु े
डडजीटलवाद, कृ नतयकु ्त अध्यापन पद्धती, सतत गोंधळलेल्या मानशसकतेतून हे
मोबाईल डडजीटल शाळा यासह अजनू दोन्ही घटक जात होत.े पण 22 जनू
नववन शैक्षणणक सकं ल्पनािं ा समावशे रोजी म‍ु यमतं ्री देवेन्द्र फडणवीस,
करुन प्रत्येक मलु शशकलि पाहीजे हा हेतू शशक्षणमतं ्री ववनोद तावडे व शशक्षण सचिव
ठे वून काम के लेय आणण बघता बघता नंदकु मार याच्या प्रयत्नातुन 'प्रगत
एका वषातय महाराष्र शशक्षणात प्रगतीच्या शैक्षणणक महाराष्र' हा 22 पानी शासन
ददशने े वाटिाल करतोय यािा मागोवा ननणयय आला आणण यात प्रथमि प्रत्येक
मलू शशकल पादहजे हा वविार के लेला
घेणारा हा लेख. होता म्हणून हे अशभयान खऱ्या अथानय े
'शाळा - समाज - शशक्षक - ववद्याथी
राज्यात शशक्षण खात अजस्तत्वात यांना जोडणारा 'शैक्षणणक सेतु' ठरले आहे.

आल्यापासन गणु वत्तेसाठी ववववध योजना

12

मला आठवतय मागील वषी ज्यावळे ी या प्रत्येक मलु ं शशकु शकते ही सकारात्मक
अशभयानािी सरु ुवात झाली त्यावळे ी भावना PSM मळु ेि वाढीस लागली.
बऱ्याि अचधकारी, शशक्षकांना वाटले होते आणण मलु शशकायला लागली ती ही
की आजपावते ो शशक्षण खात्यात जी जी आपल्या अनुभवातुन त्यानं ा हे स्वाततं ्र्य
अशभयान, उपक्रम आलेत आपण त्यांिी या अशभयानामळु े शमळाल मला मादहतेय
जशी 'वाट' लावली तसेि यािीही लाव.ू पण की, ननजचिति सवय ववद्यार्थयानां ा एकाि
या अशभयानाि तस नाही झाल वषायत एकाि स्तरावर आलेत ककं वा येतील
सरु ुवातीलि जुन मध्ये शशक्षण सचिव कदाचित काही जणानं ा अजुन दोन तीन
नंदकु मार यानं ी प्रत्येक जजल्हाच्या वषेही लागतील पण काही जणांच्या मनात
दठकाणावर जावनू हे अशभयान काय आहे जी शैक्षणणक अनास्थांिी जळमटी तयार
हे शशक्षकांना समजावनू सांचगतले व झाली होती ती बाजलू ा सारुन ती मलु
प्रसगं ी अचधकारी मडं ळीना दरडावलही. शाळेत रमायला लागली. व शाळेत
श्री.नंदकु मार हे पदहले शशक्षण सचिव
असतील ज्यानी जजल्हावार शशक्षकानं ा बालस्नेही वातावरण तयार झालेय.
सबं ोचधत तर के लेि पण रस्त्यात जी
शाळा लागेल नतथे जावून मलु ाशं ी सवं ाद १)शाळा भेटीतून शशक्षक कामाला लागले:
साधला व या अशभयानाला बळकटी
देण्यािे मोलािे काम के ले. मानवी जुन पासनू अशभयानािी सरु ुवात झाली
स्वभावाि वैशशष्टय अस की कु णालाही
मला ककती व काय येत सांगावस वाटत आणण यात मलु ानं ा रिनावादी वगय
पण एकागं ी शशक्षण पद्धतीत के वळ
पसु ्तके एके पसु ्तके अस होत त्यामळु े पद्धतीने शशकवावे असे सांचगतले होते
ककतीतरी मलु या प्रवाहापासनू दरु ावली.
माञ मागील एका वषापय ासनू ववववधांगी माञ शशक्षकानं ा ही सकं ल्पना सरु ुवातीला
शैक्षणणक वादातून मलु े स्वतिःला काय
येतये हे सागं ू लागली व शाळेत रमू समजली नाही. २०१० साली शशक्षण हक्क
लागली. आज िादं या पासनू बादं यापयतंा
गावागावात फे रफटका मारला असता कायद्यािी अमं लबजावणी झाली

यानसु ारि मलु ानं ा रिनावादी पद्धतीने

शशकवावे असे नमदू के लेले असतांनाही

यंञणेने व शशक्षकानं ीही ही बाब गाभं ीयानय े

घेतली नाही. अशावळे ी रिनावादी पद्धती

कशी आहे हे शशक्षकानं ा प्रत्यक्ष अनभु वता

यावे यासाठी सातारा जजल्हातील 'कु मठे

13

बीट' बघावयास राज्याच्या कानाकोपऱ्यातून खेडगे ावातील मलु े तीन शब्दावं रुन आठशे
शब्दात गोष्ट तयार करायला लागलेत.
शशक्षक यायला लागले. मागील तीन सोबति छोटी छोटी नादटका शलहून ते
वषापय ासनू कु मठे येथे ाानरिनावादी रीतीने सादर पण करतात या सवायिा मनतताथय
मलु स्वतिः कस शशकतात व शशक्षक के वळ म्हणजे मलु त्याच्या गतीने या शशक्षणाच्या
सलु भकािी भशू मका बजावतो हे गुरुजीनी प्रवाहात शशकायला लागल.
पाहील. दगड, चििोंके , काडया यासह
अनेक पररसरात सहज उपलब्ध होणाऱ्या २)सोशल शमडीयािा प्रभावीपणे उपयोग :
सादहत्यातून व रिनावादी आरेखने आखली अशभयान उभ राहण्यामागे व यशस्वीतके डे
व मलु शशकायला सरु ुवात झाली. नेण्यामागे सोशल शमडीयािा खपु मोठा
आजपावते ो कु मठे बीट,िंद्रपरु जजल्हातील वाटा आहे. खऱ्या अथायने सोशल शमडीयािा
ताडाळी, नाशशक जजल्हातील ननफाड, उपयोग शशक्षणात कधी नव्हे तो मागील
हवेली, लातरु , शमरज व कृ नतयकु ्त वषी आलेल्या प्रगत शैक्षणणक महाराष्र
अध्यापन पद्धतीने कसे शशकवावे हे अशभयानामळु े शशक्षण सचिव नदं कु मार
सांगाणारी कंे जळ या प्ररे णादायी शाळांना यानं ी स्वतिः शशक्षकाचं ्या ववववध सोशल ग्रुप
एकु ण सात लाख शशक्षकापं कै ी दोन लाख मध्ये सहभागी होतात व शशक्षकानं ा जजथे
शशक्षकानं ी भेट देवून स्वंयप्रेरीत झाली. अडिण येईल नतथे हमखास वेळ काढू न
यािा फायदा गावोगावी झाला लोकसहभाग
व शशक्षक सहभागातनू ८९.३ कोटींिा ननधी
उभा रादहला व यातूनि मलु शशकायला
लागली. रिनावादी आरेखनातून मलु
गणणतातील मलु भतू सबं ोध स्वतिः जवळील
सादहत्यातून शशकू लागले. भाषबे ाबत
बोलावयािे झाल्यास पदहली पासनू िी मलु
व्यक्त होतानं ा ददसतायेत यात के वळ
मलु ाना नसु तिे शशकवावे हे अशभप्रते नव्हते
तर त्यांिा सवाांचगण ववकास करणे

अशभप्रेत होते व झालेही तसेि आजशमतीस

14

मागदय शनय करतात. आजशमतीला राज्यात ३)शाळा एका जक्लकवर :

व्हाट्स अपिे ववववध शैक्षणणक गट तयार आजपावते ो कु णी वविारही के ला नसेल
झाले असनू यातून शशक्षक शाळात नववन की, जजल्हा पररषदेच्या शाळािं ी मादहती
काय करतायेत यािी मादहती तर
समजतये सोबति ववववध नवनवीन एका जक्लकवर आपणास उपलब्ध होईल
शैक्षणणक प्रवाहािी, ववववध ववषयावर
सांगोपांग ििाय होवून शशक्षक स्वतिः पण या अशभमानाने हे सरल या
प्रगल्भ होतायेत. सोबति कधी नव्हे तो
मलु ासं ाठी पण या माध्यमािा उपयोग प्रणालीच्या माध्यमातून हे शक्य करुन
होतानं ा ददसतोय मलु ानं ी राबवलेले
उपक्रम, नववन्यपूणय बाबी इतरञ जातात दाखवलय. सरलच्या माध्यमातून शाळा,
व यातनू शशक्षक आपापल्या मलु ांसाठी हे
अनकु रण करतांना ददसतायेत. यावषी मे ववद्याथी व शशक्षकािं ी इंत्यभतू सपं ूणय
मदहन्यात एजक्टव टीिसय फोरम, मादहती सकं शलत करुन वारंवार टपाली व
कृ नतशशल शशक्षक महाराष्र व महाराष्र
एडशमन पैनल, सजृ न शशक्षण सांगली कागदपञांच्या गराड्यात सापडलेले गरु ुजी
व आता करके देखो या व्हाट्स ग्रपु िे मलु ात शमसळायला लागल.े प्रवशे ननगमय
समं ेलन पार पडलीत यातून प्रकषायने एक सारखे अशभलेखे देखील याद्वारे
ननदशनय ास आले ते म्हणजे एकू न सात सगं णकीकृ त झाल.े एव्हढ्यावरि न थाबं ता
लाख शशक्षकापं ैकी मोजके ि होतकरु या अशभयानात घेतल्या गेलले ्या
शशक्षक स्वखिायने अशा दठकाणी जावनू
ाान घेतांना ददसतायेत यात महीला िािण्यािं े गणु देखील सरलच्या
शशक्षक्षकाही आपल घर पररवार सोडू न
कधी नव्हे त्या शशक्षक समं ेलनात येवनू माध्यमातनू प्रथमि ऑनलाईन भरुन
आपल काम ठामपणे मांडतानं ा ददसतायेत
व या व्यासवपठाद्वारे एकमेकानं ा गुणवत्तेबाबतही अचधकाचधक पारदशकय ता
आपापले काम माडं ावयािी सधं ी देखील
आणली. शाळेत यणे ारी ववववध अनदु ाने व
ननमायण झाली व कल्पकता ददसनू येत.े यातनू गावकरी व म.ु अ. याचं ्यात होणारे

बरेिशे वाददेखील शमटले. ववद्याथी

पोटयलच्या माध्यमातून बोगस पटस‍ं या

दाखवनू अनुदान लटु णाऱ्या बऱ्याि
खासगी शशक्षणससं ्थाना देखील वठणीवर

आणण्यािे मोलािे काम यातनू झाल.े या

सवापां ेक्षाही पेपरलेस शाळा ही नवी

सकं ल्पना नावारुपास आली. त्याप्रमाणे

e-office ननमाणय होत आहेत.

15

४)शाळा डडजीटल झाल्या: असा झाला की गावोगावीिे गरु ुजी गावात
कफरून इ क्लास साठी ववववध
मादहती व तञं ाानाच्या यगु ात सगळीकडे माध्यमातनू लोकवगणय ी जमा करुन
सगं णकािे महत्व वाढले आहे यािाि मलु ांना या आधुननक प्रवाहाशी जोडते
फायदा घेत खासगी इंग्रजी माध्यमाचं ्या के ले.यात मदहलाही कमी नाहीयेत गौरी
शाळात अगदी प्ले ग्रपु पासनू ि सगं णक पाटील या नाशशक जजल्हातील पदहल्या
लॅबिी सकं ल्पना रुजववतांना ददसतायेत. महीला शशक्षक्षके ने 'बालस्नेही' वेबसाइट
इकडे माञ वषानय वु षे फळा खडूत गरु फटू न तयार करून या क्षञे ात मदहलािं ा पाया
पडलेल्या खडे यातील गरु ुजीनं ी आपला पट रोवला व अशभयानास गती देण्यात
का कमी होतोय यािे कारण समजत मोलािी भशू मका बजावली. आजशमतीस
नव्हत.े माञ या अशभयानात प्राम‍ु याने राज्यात ३४००० मोबाईल डडजीटल शाळा
डडजीटल शाळा करण्याकडे भर ददला. तर ३३००० शाळा डडजीटल झाल्यात.
२००५ पासनू जालना जजल्हातील अननल यातनू मलु ववाान, भगू ोल या ववषयातील
सोननु े या शशक्षकाने यािी महु ूतमय ेढ कदठण सबं ोध तर सहज समजावनू
रोवली होती नतला मतू य रुप देण्यािे काम घेतायेत सोबति मनोरंजनातून शशक्षण
सदं ीप गडंु या ठाणे जजल्हातील एका ददल जात असल्यामळु े उपस्थीतीिे
शशक्षकाने करुन दाखववले त्यानं ी प्रमाणही वाढलेले आहे.
पाष्टेपाडासार‍या दगु मय भागातील
आददवासीचं ्या मलु ांना इंटरएजक्टव ५)दषु ्काळतही अशभयान यशस्वी झाल:
पद्धतीने शशकवनू डडजीटल अशभयानास
गती ददली. यािाि फायदा . राज्यािा काही भागात मागील तीन
वषापय ासनू सतत पडणाऱ्या दषु ्काळात हे
अशभयान दटके ल की नाही याववषयीिी
साशकं ता अनके ाचं ्या मनात होती. माञ
गुरुजींनी ज्या रीतीने व गतीने हे
अशभयान लोकांपावते ो पोहोिवल यातनू
याच्या यशस्वीतेिा पाया रोवला गेला.
या अशभयानािी दषु ्काळी भागातील
मराठवाड्यात मी फे रफटका मारला तर

16

एकीकडे पाण्यासाठी वणवण भटकणारी अशभमानाने उल्लखे ननय काम के लये . पणु े
जजल्हातील कें जळ येथील म‍ु याध्यापक
माणस व तरफडू न मरणारी जनावरे जे.के .पाटील यानं ी गावकायांचा ्या
सहकायायने गावाति देशातील पदहली
बघतांना या अशभयानाने काहीि साध्य सोयीसवु वधायकु ्त दोन कोटी रुपयािी
शाळा इमारत उभारुन मलु समदृ ्ध
झाले नसेल असा वविार मनात येत होता. बनवली. आय एस ओ शाळाचं ्या
माध्यमातनू शाळािं ी प्रतवारी सधु ारण्यािे
माञ गरु ुजी आमच्या मलु ांसाठी जीवाि महत्वपणू य काम या अशभयानातनू झाले
आहे. एवप्रल २०१६ पयनय ्त राज्यातील
राण करतायेत हे बघनू पालकही सवाथय ानय े १३९९६ शाळा स्वयं घोवषत १००./.प्रगत

शाळेच्या पाठीमागे उभे रादहले व शाळानं ा म्हणनू घोवषत झाल्यात.

नवझळाळी प्राप्त करुन ददली. काही आकडवे ारीच्या बाहेर जावनू या
अशभयानािा सारांश काढावयािा झाल्यास
तालकु ्यािी प्रातननधीक उदाहरणे गावोगावी शैक्षणणक वातावरण तयार
झालय. समाज-शाळा_अचधकारी-शशक्षक हे
दयावयािी झाल्यास परभणी जजल्हातील घटक सकारात्मके ने बघतायेत व यातनू ि
नवीन शकै ्षणणक जस्थतंतरं घडववण्यास
पणू ाय येथील गटशशक्षणाचधकारी ववठ्लराव
महाराष्र सज्ज झालाय.
भसु ारे यानं ी 'जागर शशक्षणािा' या

उपक्रमातून दोन ऑक्टोबंर पासनू िार

महीन्यात दोन कोटींिा लोकसहभाग

गोळा करुन अ‍या तालकु ्यातील शाळािं े

रुपडे बदलले. तर नादं ेड जजल्हातील

हदगाव या दठकाणी गटशशक्षक्षणाचधकारी

येरपुलवार यानं ी असि लोकसहभागातून

शाळािं े रुपडे बदलले यादठकाणी

आददवासी भागातील गरीब मदहलानं ी मोळी

ववकू ण शाळासं ाठी दोनशे रुपयािे क्र. र्ाळा महाराष्ट्र जालना
उदाहरणि या अशभयानािी यशस्वीता १. ाानरिानावादी ६३५९५ १८७४
दशवय वते. लातरु सार‍या प्रिंड दषु ्काळी ५५३६
भागातही तथे ील गटशशक्षणाचधकारी तपृ ्ती २. शशक्षक प्रशशक्षण ३३७७३४८ २८ कोटी
अंधारे यांनी हे अशभयान समथपय णे पेलले
व यशस्वी के ले. गडचिरोली सार‍या ३. लोकसहभाग २८४.१५ कोटी ०८
नक्षलग्रस्त भाग असो ककं वा नंदरु बार ४. आय एसओ २६४६ १३४
५. एबीएल शाळा १३४४८ ११२७
सारखा आददवासी भाग असो येथेही या 6. डडजजटल शाळा २७६८६

17

४.‘अभ्यास’ सदं ेश प्रणाली

श्रीम.मननषा रामककसन चगरी

शशक्षण क्षेत्रात इलेक्रॉननक मीडडयािा IT कक्ष, ववद्या प्राचधकरण, पणु े
वापर करून मादहती आणण तंत्राानािी मोबईल नं. — 9604700411
देवाणघेवाण म्हणजेि ई-अध्ययन. या
उच्ि ततं ्राानािा वापर करून मोठ्या [email protected]
प्रमाणात, कमी वळे ात मादहती शमळवणे, www.manishagiri.in
तसेि मादहती देणे शक्य झालेले आहे.
ततं ्राानािा वापर करून शशक्षण घेणे ककं वा त्यातनू गणु वत्ता ववकासात होणारा
देणे, तसेि प्रशशक्षणाथींना प्रशशक्षक्षत करणे अडसर दरू करण्यासाठी या समस्येवर
शक्य झाले आहे. इंटरनेटिा वापर करून उपाय काढण्यासाठी तंत्राानािा वापर
मोठ्या प्रमाणात मादहतीिे अध्ययन करणे कसा करता येऊ शकतो.
शक्य होत आहे. जगातील
कानाकोपऱ्यातील मादहती जशी झटपट ततं ्राानाच्या साधनांिा शशक्षणावर
शमळणे शक्य होते. त्यासाठी ई-अध्ययन ककतपत आणण कसा प्रभाव पडतो हे ती
महत्त्वािे आहे. शकै ्षणणक क्षेत्रात ते अत्यंत साधने कशी व कशासाठी वापरली
गरजेिे झाले आहे. त्यािे पायाभतू आणण जातात यावर अवलबं नू असते. या
सखोल शशक्षण असणे ही 21 व्या साधनांिा सवानंा ाि सार‍याि प्रमाणात
शतकातील गरज आहे. फायदा होईल असे ही नाही. मात्र ही
साधने यो‍य पद्धतीने वापरली गेल्यास
याि ततं ्राानािा वापर करून त्यािं ा फायदा नक्की होतो.
ववद्यार्थयाांिी गुणवत्ता वाढववणे सहज शक्य
आहे. गुणवत्ता वाढीसाठी अडथळा ठरणाऱ्या ततं ्राानाच्या मदतीने शकै ्षणणक
घटकािं ा अभ्यास करून त्यावर दजाय उं िाववता येऊ शकतो, यात शंका
ततं ्राानाच्या वापराने उपाय करता येतो.
दररोज ददला जाणारा गहृ पाठ वेळेवर न
आणल्याने ववद्यार्थयािां ी गरै हजेरी आणण

18

नाही. मादहती व सपं ्रेषणाच्या साधनामं ळु े दैनंददन अध्यापन झाल्यावर त्यािा
शशक्षणाच्या गणु वत्तेवर सकारात्मक सराव होणे आवचयक असते परंतु बरीि
पररणाम होतो. अनुभवावरून हे स्पष्ट मलु े गहृ पाठ सोडवनू आणत नाहीत. या
झालेले आहे की, मादहती व सपं ्रेषणाच्या गहृ पाठ पणू तय ा होत नसल्याने अनेक
साधनामं ळु े शशक्षणपध्दतीवर ननजचिति समस्या तयार होतात आणण त्यािा
िागं ला पररणाम होतो. पररणाम गुणवत्तेवर होताना ददसतो.

तंत्राानाच्या यो‍य वापराने याि समस्यािं ा अभ्यास करून
शशक्षणािा दजायवर उत्तम पररणाम झाल्यािे त्या दरू करण्यासाठी मी ‘अभ्यास’ ही
ददसनू आले. तसेि ववद्यार्थयांचा ्या गणु ातं सदं ेश प्रणाली सरु ु के ली. मलु ानं ी गहृ पाठ
व उपजस्थतीत ही सधु ारणा झाल्यािे वेळेवर करावा आणण त्यािी गणु वत्ता
आढळले. वाढावी हा या मागिा हेतू आहे.
अभ्यास प्रणालीची वरै ्र्ष्ट््ये खालील
शशक्षकानं ा ततं ्राानािी साधने प्रमाणे सारं ्ता येतील.
हाताळण्यािे यो‍य ते प्रशशक्षण ददल्यास • मलु ांना स्वयं अध्ययनािी गोडी
शशक्षणपद्धतीत आमलू ाग्र बदल घडू न येऊ लावणे.
शकतो. ततं ्राानाच्या मदतीने आपण • ततं ्राानाच्या मदतीने गुणवत्ता ववकास
मलु ांच्या गणु वत्ता वाढीसाठी प्रयत्न करू करणे.
शकतो हे खरे.

19

• मलु ांनी रोज गहृ पाठ सोडवून आणला शकतात, ननरननराळ्या प्रकारे नतिा
पादहजे त्यासाठी उपाय योजना करणे. अभ्यास करू शकतात, दैनंददन
• पालकांिा शकै ्षणणक कायातय सहभाग जीवनातील घटना अभ्यासू शकतात व
वाढववणे. त्यायोगे ववषय अचधक सखोलरीत्या
• आनदं दायी व गणु वत्तापणू य शशक्षण जाणून घेऊ शकतात.
देणे.
• उपजस्थतीिे प्रमाण वाढववणे. आजच्या घडीला तंत्राानाच्या
मलु ासं ाठी आनंददायी शशक्षणािी सधं ी मदतीने शशकण्यािी उत्तम सधं ी ननमाणय
उपलब्ध करून देणे. झाली आहे याबाबत शकं ाि नाही.
सगं णक तंत्राानाने व मादहती तंत्राानाने
मादहती व सपं ्रेषण साधने िांगल्या दजायिे शशक्षण शमळण्याच्या सधं ी
अनेक पटीने वाढल्या आहेत हे खरे आहे
(I C T s ) यो‍यरीत्या वापरल्यास ननजचित उद्देश समोर असल्यास यो‍य
वेबसाईटसिा शोध घेऊन आपल्याला
ववद्यार्थयामंा ध्ये शशक्षणाववषयी आवड आवचयक ती मादहती शमळववणे,
यटू ्यबू वरून आपल्या गरजेनरु ूप दृक्श्राव्य
ननमाणय करता येते व शशक्षणािी गुणवत्ता कायकय ्रमाद्वारे स्वशशक्षण करणे, ब्लॉ‍स
वरून इतरािं े लेखन- चितं न वािता येणे
सधु ारण्यास मदत होते. मादहती व यासार‍या अनेक सोयी उपलब्ध झाल्या
आहेत. ततं ्राानािा वापर दैनंददन
सपं ्रेषणाचं ्या (I C T s ) साधनामं ळु े, जीवनात पदोपदी होत असलेला ददसनू
येतो. सगं णकाानामध्ये झालेल्या प्रिंड
ववशषे तिः सगं णक व इंटरनेटमळु े शशक्षक वाढीमळु े सगं णक शशक्षणक्षेत्रात देखील
वेगवगे ळ्या कायायसाठी एक साधन म्हणनू
व ववद्यार्थयानंा ा ाानािी नवी कवाडे उपयकु ्त साधन आहे. गरज आहे ती
आज ततं ्राानािा वापर कल्पकतने े आणण
उघडी झाली आहेत. सगं णक व इंटरनटे यो‍य सावधचगरी बाळगनू शकै ्षणणक
प्रकक्रयेत वापरण्यािी काही उपयुक्त
वापरून शशक्षक व ववद्याथी पुस्तकी अजप्लके शन सॉफ्टवअे रमळु े ततं ्राानािा

ाानाच्या पशलकडे जाऊन त्याचं ्या

ववषयाशी तसेि इतर ववषयाशं ी सबं ंचधत

नवनवी मादहती शमळवू शकतात व

आपल्या ाानात भर घालू शकतात.

यामळु े आतापयतां शशक्षककंे दद्रत

असणाऱ्या शशक्षणपद्धतीत नवा बदल

घडू न आला आहे. आता ववद्याथी

त्यांच्या सवडीप्रमाणे मादहती शमळवू

20

शशक्षणक्षते ्रात ट्यूटर, साधन या सवय बाबींिा वविार करता यावर
म्हणनू वापर करता येतो. उपाय म्हणून ‘अभ्यास’ ही सदं ेश प्रणाली
सरु ु करण्यािा ननणयय घेण्यात आला.
मलु ाचं ्या गुणवत्तेवर मोठया आजिे यगु हे तंत्राानािे यगु आहे.
प्रमाणात पररणाम करणारा घटक जर शाळेत डडजजटल स्कू ल आणण ई-लननगंा
कोणता असेल तर स्वयंअध्ययन हा च्या मदतीने पालक आणण शशक्षक
आहे. हे स्वयंअध्ययन करण्यािा यांच्यात समन्वय साधण्यासाठी हा
महत्वािा उपक्रम म्हणजे गहृ पाठ होय. उपक्रम हाती घेण्यात आला.
मलु े गहृ पाठ करण्यासाठी स्वतिःच्या आजच्या युगात जवळजवळ सविय पालक
अध्यायािा उपयोग तर करताति तसेि मोबाईलिा वापर करताना ददसतात. मलु े
त्याच्या सभोवतालच्या अनके घटकािं ी देखील मोबाईल हाताळत आहेत. यािीि
मदत देखील घेत असतात. जर मलु ानं ी जमेिी बाजू घेऊन सवपय ्रथम या
वळे ेवर गहृ पाठ के ला तर शाळेत मोबाईलिा वापर मलु ांच्या
शशकववलेल्या घटकािी पनु रावतृ ्ती होतो स्वयअं ध्ययनासाठी करण्यािा ननचिय
आणण त्यातून ती सकं ल्पना दृढ होण्यास के ला.
मदत होत.े अभ्यास या सदं ेश प्रणालीिी सरु ुवात -
• बाजारात Bulk sms परु वठादार आहेत.
शाळेत रोज गहृ पाठ ददला जातो. त्यांच्याशी सपं कय करून शाळेसाठी
परंतु मलु े तो पूणय करून आणत नाहीत. ‘अभ्यास’ या Sender ID रजजस्टर करून
या समस्येिा अभ्यास के ला असता असे Transactional SMS घेण्यात आले.
ददसनू आले की, त्यासाठी नाव नोंदणी के ली.
• त्यानंतर त्या ससं ्थके डू न Username
• मलु े ददलेला गहृ पाठ ववसरतात. आणण Password प्राप्त झाले. त्यािा
• आज गहृ पाठ ददला नाही असे वापर करून Login होऊन त्यात पालकािं े
Contacts नंबर घेऊन त्यािं ा इयत्ता
पालकानं ा सांगतात. ननहाय Group तयार के ले.
• शशक्षक गहृ पाठ देत नाहीत म्हणनू • दररोज सधं ्याकाळी शाळा सटु ण्याच्या
वळे ी या गपृ वरून पालकांच्या मोबाईलवर
पालकातं शाळेबद्दल नकारात्मक मत
तयार होते.
• मलु ानं ी गहृ पाठ के ला नाही म्हणनू ते
दसु ऱ्या ददवशी शाळेत येत नाहीत.

21

गहृ पाठ पाठववला जाऊ लागला. सगं णक व इंटरनेट वापरून

तसेि शाळेत जे काही कायकय ्रम असतात शशक्षक व ववद्याथी पुस्तकी ाानाच्या

त्यांिीही मादहती अशािप्रकारे पाठववण्यात पशलकडे जाऊन त्याचं ्या ववषयाशी तसेि

येत.े इतर ववषयांशी सबं ंचधत नवनवी मादहती

प्रत्येक पालकाला त्याच्या मोबाईलवर शमळवू शकतात व आपल्या ाानात भर

रोजिा गहृ पाठ ददसायला लागला. मलु े घालू शकतात. यामळु े आतापयतंा

गहृ पाठ करून येऊ लागली. त्यािा शशक्षण शशक्षककंे दद्रत असणाऱ्या शशक्षणपद्धतीत
प्रकक्रयेवर सकारात्मक पररणाम ददसनू नवा बदल घडू न आला आहे. आता

आला. ववद्याथी त्यांच्या

सवडीप्रमाणे मादहती शमळवू

 सकारात्मक पररणाम :- शकतात, ननरननराळ्या प्रकारे नतिा

• मलु ांनी रोज गहृ पाठ सोडवून आणला अभ्यास करू शकतात, दैनदं दन
पादहजे त्यासाठी उपाय योजना करणे. जीवनातील

• पालकांिा शैक्षणणक कायातय सहभाग घटना अभ्यासू शकतात व त्यायोगे

वाढववणे. ववषय अचधक सखोलरीत्या जाणनू घेऊ

• आनंददायी व गणु वत्तापणू य शशक्षण देणे. शकतात.

• उपजस्थतीिे प्रमाण वाढववणे. आजच्या घडीला ततं ्राानाच्या मदतीने

• मलु ासं ाठी आनंददायी शशक्षणािी सधं ी शशकण्यािी उत्तम सधं ी ननमाणय झाली

उपलब्ध करून देणे. आहे याबाबत शकं ाि नाही. सगं णक

तंत्राानाने व मादहती तंत्राानाने िांगल्या

मादहती व सपं ्रेषण साधने (ICTs) दजायिे शशक्षण शमळण्याच्या सधं ी अनेक

यो‍यरीत्या वापरल्यास ववद्यार्थयाांमध्ये पटीने वाढल्या आहेत हे खरे आहे

शशक्षणाववषयी आवड ननमाणय करता येते व ननजचित उद्देश समोर असल्यास यो‍य

शशक्षणािी गुणवत्ता सधु ारण्यास मदत होत.े वबे साईटसिा शोध घेऊन आपल्याला

मादहती व सपं ्रेषणांच्या (ICTs) आवचयक ती मादहती शमळववणे,

साधनांमळु े, ववशषे तिः सगं णक व यूट्यूबवरून आपल्या गरजेनुरूप दृक्

इंटरनेटमळु े शशक्षक व ववद्यार्थयाांना श्राव्य कायकय ्रमाद्वारे स्वशशक्षण करणे,

ाानािी नवी कवाडे उघडी झाली आहेत. ब्लॉ‍स वरून इतरांिे लेखन-चितं न

22

यासार‍या अनेक सोयी उपलब्ध झाल्या • मलु ािं ी गुणवत्ता वाढ झाल्यािे ददसनू
आहेत. आले.

तंत्राानािा वापर दैनंददन जीवनात • शाळा अप्रगत मकु ्त झाल्यािे ददसनू
पदोपदी होत असलेला ददसनू येतो. आले.
सगं णकाानामध्ये झालेल्या प्रिडं वाढीमळु े
सगं णक शशक्षणक्षेत्रात देखील वेगवेगळ्या • मलु े अशभव्यक्त व्हायला शशकली,
कायायसाठी एक साधन म्हणून उपयकु ्त बोलकी झाल्यािे ददसनू आले.
साधन आहे. गरज आहे ती आज
ततं ्राानािा वापर कल्पकतेने आणण यो‍य • शाळेतील सवय कायकय ्रमानं ा पालकािं ी
सावधचगरी बाळगनू शकै ्षणणक प्रकक्रयेत उपजस्थती वाढली.
वापरण्यािी काही उपयुक्त अजप्लके शन
सॉफ्टवअे रमळु े तंत्राानािा शशक्षणक्षते ्रात मलु ांच्या गहृ पाठ सोडवनू न
ट्यूटर, साधन म्हणनू वापर करता येतो. आणण्याच्या समस्येवर ‘अभ्यास’ ही
सदं ेश प्रणाली उपक्रम राबववल्यामळु े
‘अभ्यास’ प्रणाली वापरानतं र र्मळालेले मलु ािं ी गुणवत्ता वाढ झाल्यािे ददसनू
ननष्ट्कर्ग पुढीलप्रमाणे – आले. इतर शाळा, शशक्षक, पालक आणण
ससं ्थािालक यानं ी हा उपक्रम राबवनू
मलु ािं ी गणु वत्ता वाढ करण्यावर भर
द्यावा.

• गहृ पाठ पणू य नसल्यािा ताण मलु ानं ा सदं र्सग चू ी –
असत नाही. त्यामळु े मलु े सकाळी शाळेच्या
वळे ेअगोदर आनदं ाने उपजस्थत असल्यािे https://en.m.wikipedia.org/wiki/
Homework
ददसनू आले.
• गहृ पाठ के ला नाही म्हणनू घरी ववद्यार्थयाचय ्या दप्तरािे ओझे कमी
करण्याबाबत करावयाच्या उपाययोजना
राहणारी मलु े शाळेत येऊ लागली. शासनननणयय २१ जलु ै २०१५
उपजस्थती वाढल्यािे ददसनू आले.
• पालकािं ा शाळेत सरु ु असलेल्या http://divyamarathi.bhaskar.com/
घडामोडी मादहत होऊ लागल्या त्यामळु े news/MAH-VIDA-AKO-talk-show-in-
त्यांिा सहभाग वाढला. akola-5187482-NOR.html

23

५. शशकू द्या नं बाबा..

श्री. कै लाश बी.शशवणकर

शशकू द्या नं बाबा मला शशकू दे नं आई,
शशकू न मोठी होणार मी, साहेबीनबाई!

नका देवू मला गम्मत सहशशक्षक
नका देवू खावू कें .प्रा.शा.उसवद ता. मठं ा
सधं ्याकाळी शाळा सटु ल्यावर मो. नं. : ९०९६१०३३७४
सांभाशळन माझा भावू
भावाला माझ्या मी रडू देणार नाही.. शाळेत पदहला मग
शशकू न मोठी होणार मी, साहेबीनबाई! नबं र मी काढेल
अडाणी तुम्हाला बी मी राहू देणार नाही..
सकाळी सकाळी उठू न शशकू न मोठी होणार मी साहेबीनबाई!!
अभ्यास मी कररन
शाळेला जायला दप्तर संगणकानं घेतली जागा
माझे मीि भरीन दरू झाली पसु ्तकवही
आईला माझा ताण यवे ू देणार नाही... हसत नाित शशकववतात
शशकू न मोठी होणार मी साहेबीनबाई!! गरु ुजी नन बाई
शाळा आता पदहल्यावानी रादहली नाही..
सटु ्दटच्या ददवशी कधी शशकू न मोठी होणार मी साहेबीनबाई!!
कामाला मी येईन
घराच्या खिालय ा बी येण्या-जाण्यािी माझ्या
हातभार मी लाववन तुम्ही काळजी नका करू
शाळेसादठही आता पसै ा लागणार नाही मानव ववकासिी झाली
शशकू न मोठी होणार मी साहेबीनबाई!! गाडी माझ्यासाठी सरु ू
गाडी माझीबी मी आता थांबू देणार नाही
शशकू न सवरून बघ शशकू न मोठी होणार मी साहेबीनबाई!!
ाान माझं वाढेल
24

६. जल जागर (एकाकं कका)

श्री.अशोक डोरले

प्रसगं १

स्थळ : गावातील िौक

वळे : सकाळिी

भेसरू पाचवय सगं ीत िालू असताना एक सहशशक्षक
तरुण उदासपणे कववतेच्या ओळी म्हणत मत्स्योदरी माध्य. ववद्या वपपं रखडे बु.

तरुण : रानात वनात मोबईल नं. ९४२१४२०४०२

झळा झळाती िहूकडे शंकर -: राम राम आण्णा, काय घाई आहे
साताजन्मािे शावपत सकाळीि ननघालाय, काय धावपळ आहे
कु ण्या जन्मािे भोगतोय धडे
मठु भर िाऱ्यासाठी एव्हडी ?
सारा धुडं ाळीला माळ आण्णा -: काय धावपळ ? काय
हाती ररकामीि झोळी सागं ाव आपल गाव अन पाण्याला
पाठी उठले वादळ आलाय सोन्यावाणी भाव, घरात नाही
पाण्यासाठी अन्नासाठी पाणी की दरात नाही पाणी, अशी
कृ ष्ण यशोदेिा रडे वाईट अवस्था झाली. पाणी नसलं की
हंबरल्या गायीसाठी जीव हैरण होऊन जातोय बघ. बर
गेले रंजनाला तडे ..... िलतो आता, घरी पाण्यािी काही
सोय नाही. काय सोय लावता येईल का
(पाठीमागे रागं ेत सवजय ण उभे आहेत. बघतो. नतकडे पाण्याववना शते जळाली
आण्णा नावािी व्यक्ती मिं ावर प्रवशे आणण इथ घरात पाण्यािा ठणठणाट...
करत.े घाई घाई ने ननघालेले असतात.)
कस होईल होओ.

शंकर :- हो आण्णा खरि लई वाईट
ददवस आलेत बघा, आपला भाग भयाण

25

दषु ्काळवाडा झाल्यासारखा वाटतोय. भववष्यािी हीि गुंतवणकू समजू या

भर पावसाळा असनू ही गावा-गावात आणण आता पासनू या कामाला लाग.ू

पाण्यािे TANKAR सरु ु आहेत. ते िला ननघू तर मग...(सवजय ण ननघनू

आले की तोबा गदी. त्या गदीत जातात.)

कु णाि काय होईन यािा नेम नाही.

आण्णा -: शकं र, जीव हातघाईला आला प्रसगं _२
बघ ्या पाण्यापायी. मानसांि काय,
ते कसे ही जागतेन पण जनावर अन [गावातील िौकात ििाय करतात]
शते कशी जगवायिी या चितं मे ळु े हाई
खालेली माणस गळफास घेऊन स्वत:ला आण्णा: हे पहा, आपल्याला पाण्याि
सपं ायलीत. हे ककती ददवस िालायि.ं काही ननयोजन कराव लागेल. आपल
उपजीववके ि साधन शते ी आहे अन त्या
उपाय शोधला पादहजे . शते ीच्या पाण्यासाठी ननयोजन के ल नाही
शंकर -: आण्णा हे थाबं ण गरजेि तर शते करी जगणार तरी कसा ? माझ
आहे. नाही तर उद्या गळफास घ्यायला म्हणन ऐका एक व्हा, नेकीन कामाला
झाडं पुरणार नाहीत. भयाण आहे सार, लागा. गाव बदलल जशी महाराष्रात
यािा वविार आपण करायला पादहजे. अनेक गाव लोकानं ी एकत्र काम करून
आण्णा -: शंकर, आपण गावकऱ्यािं ी
बैठक बोलव,ू िार लोक जमवू, काही बदललीत आपणही त्यांच्या मागायने जाऊ .
वविार करू आज. आज वविार नाही
के ला तर उद्या गावातनू बाहेर ककसन :- िागं ल्या कामात आडकाठी
जायिी वेळी येईल. पण बाहेर जाणार आणणारे खपू झाल्यामळु े गावािी वाट
तरी कु ठ ? शहरात म‍ुं यासारखी माणसं लागायलीय. ओसाड पडायलीत अनेक
झालीयत. तव्हा नतथ आपला काय गाव. उद्यािी गरज म्हणून हे

ननभाव लागणार ? समजून घ्याव लागेल.
शकं र -: ठरल तर पाण्यािे स्त्रोत
स्वतिःच्या गावात ननमाणय करायिे. शंकर :- बप्प्पा तमु ि म्हणण खर

पाण्यािी शाचवत सोय करून उद्याच्या आहे. पण जाऊ द्या. कु णी ककती ही

आडव आल तरी िांगल्या कामासाठी

धडपडणे हा तमु िा आमिा धमय

आहे. आपण लोकसहभागातनू आपणि

समस्येि उत्तर शोधयू ा िला.

26

आण्णा -: खरि शंकर, नक्कीि एकत्र करू अन आजि कामाला लाग.ू
आपल्या कामातून अनेक गाव कामासाठी
लोकसहभाग असल तर हे चित्र पुढे येतील पाण्यािा प्रचन शमटेल..

बदलायला काहीि अडिण नाही. [सवजय ण एकत्र येऊन जलयुक्त
शशवाराच्या कामाला लागतात]
आणण हो, आपल्या मदतीला

तहसीलदार साहेब आहेत. त्यानं ा

मागे एकदा बोललोही होता शशवाय आम्ही इथले गावकरी एकत्र यऊनन
कामकरी
आधार नावािी स्वयं सेवी ससं ्था ही

काही आचथकय मदत या कामा साठी करू

शकते अनेक दानशरू हात गावाच्या ता कु नाच्या ्सनावर

मदतीला आहेत. ता कु णाच्या रुसणवं री

शंकर -: नक्कीि आण्णा यात सगळे नाही थाबणार ही स्वारी
सामील होतील. आपण गावाला हे
कामातून समजावनू देऊ, तर ठरल एकत्र येउन कामकरी- २
आता.
[समाप्त]

नाना -: सगळ्यानं ी शमळून वगणय ी
करू श्रमदान करून गावाच्या शशवार
भोवती पाणी जशमनीत जजरले पादहजे.
तर तिे परू णार आहे. नाला
खोलीकरण, घराच्या छतावरील पाणी
जशमनीत जजरले पादहजे अशा मागायने

पावसािे पडणार पाणी अडवल पादहजे.

शते करी -: आणण हो प्रत्येकाने

झाडे लावा झाडे जागवा हा उपक्रम

राबवला पादहजे. त्यामळु े पयावय रणािा

समतोल राहील आणण पावसाला अनुकू ल

वातावरण ननमायण होईल...

अण्णा -: िला आपण एक झालो. गावाला

27

७.शशक्षणािा हक्क

श्री.शशवाजी ववठ्ठलराव जाधव

शशक्षणािा हक्क माझा शशकणार मी
जीवनास आकार माझ्या घणे ार मी ॥ध॥ृ

आहे इथं शाळा माझी माझ्या घराच्या वाटेवर सहशशक्षक
काम- धदं ा, नको मजरू ी िला शाळेच्या जज. प. प्रा. शाळा बाजीउंब्रद ताडं ा
वाटवे र
माझ्या साऱ्या सवगं ड्यात खळे णार मी मो.न.ं — ९९२३४१९१२३
[email protected]
माझ्या स‍या

सोबत्यासह शशकणार मी ॥१||

साू माझे सहाय्यक मला रागवे ना कोणी बोलणार भाषा नवी काही अकं ात मोजायिे
हळवे मनामधल्या सभं ्रमाला ाानामध्ये तोलायिे
माझे मन हे आता दखु वे ना कोणी तना मना आवड
उणे माझी, छंद माझा जपणार मी हवं माझं मला,
जरी िालणार मी नसु त्या तमु च्या प्ररे णने ं ते आता शशकणार मी ॥४॥
फु लणार मी ॥२॥
िाररत्र्य असे जोपासािे यथे े जीवन माझे

कोणत्या एका क्षमतसे ाठी आता बसले कसा घडावे
खोडा ? ननरामय जगण्यासाठी बल, आरो‍य वाढावे
नापासीिी उगा ननराशा म्हणू नका शशकणं शाळेमध्य,े सभमे ध्ये आज बोलणार मी आता
सोडा सवं ाद या जगाताशी साधणार मी ॥५॥ ...

माझ्या या मागानय े आता धावणार मी माझी

गती, माझे ध्यये जजकं णार मी ॥३॥

28

८. एका कफननक्सिी गोष्ट...

डॉ.ववशाल तायडे

त्या ददवशी रात्रभर पाउस ज्येष्ठ अचधव्या‍याता
सरु ू होता पहाटे-पहाटे पावसािा जोर DIECPD जालना
कमी झाला, पण ररपररप अजनू सुरूि [email protected]
होती.सगळीकडे पाणीिं पाणी. जसं
अ‍ख शहर एका मोठया तलावात एका लाकडी टेबलावर एक स्टोव्ह,
बुडाल्यासारखं वाटत होत.ं रस्ते पाण्यात साखर, िहा पावडर, दधु ािी काही भाडं ी
गायब झाले होत.े एकही गाडी आणण कािेिे काही ‍लास ठे वलेले
रस्त्यावं रून जातांना ददसत नव्हती. असत. बस, हेिं ते दकु ान. मात्र आता
पावसाच्या आधी जोरदार वादळ येउन सगळ उध्वस्त झालं होतं. झाडािी एक
गेलं होतं. या वादळाने तर आधीिं खूप मोठी फांदी वादळात तुटली आणण
नुकसान करून ठे वलं होत.ं रस्त्याच्या टेबलावर पडली. झालं, अवघं दकु ान
बाजुने फु टपाथावर अनेक झोपडया जमीनदोस्त झालं. साखर, िहा पावडर
होत्या. वादळाच्या एका फटक्यात त्यांिे आणण दधु अस सगळं सरु जच्या
छत उडू न गेले होत.े काही झाडहे ी डोळयासमोर वाहून गेल.ं कािेच्या
जमीनदोस्त झाली होती. त्यानंतर ‍लासांिे तुकडे-तुकडे झाले. सरु ज या
आलेल्या पावसाने तर संपूणय शहरािेि सगळयाकडे हताशपणे पहात होता.
वाईट हाल झाले होत.े फु टपाथवरच्या या गेल्या काही ददवसापं ासनू दादाभाऊ
झोपडयांमध्ये सवातय शवे टच्या झोपडीत आजारी होत.े त्यामळु े त्याचं ्या जागी
सरु ज बसलेला होता. थडं ीने तर जसा तो
गारठू न गेला होता. हे वादळ आणण
पाऊस येण्यापूवी इथं एक िहािं
लहानसं हॉटेल असायिं. दादाभाऊ टी

सटंे र. शलबं ाच्या एका मोठया झाडाखाली

29

बारा वषायिा सुरजि दकु ान जाणा-या मुलानं ा पाहून त्यालाही
सांभाळायिा. अगं ात एक टी-शटय आणण शाळेत जावस वाटायि. एक ददवस तो
हाफ पॅन्ट. हाि त्यािा कायमिा दादाभाऊं ना म्हणालाही, “अप्पा, मला
पोशाख. तस पाहीलं तर सरु ज शाळेत जायिं”. तो त्यांना अप्पा
दादाभाऊं िा कोणीि नव्हता. त्यालाही म्हणायिा. त्यािं बोलण ऐकू न त्यांना
माहीत नव्हत की त्यािे आई-बाबा होते हसायला आलं. ते म्हणाले, “शाळेत
त.े पाि वषापंा वू ी तो दादाभाऊं ना रेल्वे जाऊन काय करशील, बेटा?
स्टेशनवर सापडला. बबिारा एकटाि आपल्यासार‍या गरीबानं ी तर हेि काम
नतथे रडत बसला होता. कोण त्याला करीत रहावं”. त्यावर सुरज काहीि
पाहून त्यानं ा दया आली. शेवटी त्यािी बोलला नाही, पण तो खपू द:ु खी
वविारपसू करून ते सुरजला आपल्या झाला. मात्र त्याच्या मनातून
घरी घेऊन आले. तवे ्हापासनू तो त्यांना शशकण्यािी इच्छा कधीि कमी झाली
िहाच्या हॉटेलमध्ये मदत करायिा नाही. एक ददवस त्याला समजलं
आणण रात्री नतथेि झोपी जायिा. की,त्याच्या वस्तीति त्याच्यासार‍या
दादाभाऊं नीि त्याि नाव सुरज ठे वलं बालकामगार मलु ांसाठी सधं ्याकाळिी
होतं. ते सुरजला खाऊ-वपऊ घालत शाळा सुरू करण्यात आली आहे. हे
आणण त्या शशवाय मदहन्याला वीस समजल्यावर त्याच्या शशकण्याच्या
रूपयेही देत असत. सरु जने ते पसै े
कधीि खिय के ले नाही. झोपडीति इच्छे ने नवा जन्म घेतला.
दादाभाऊनी ददलेल्या एका लहानशा
लोखंडी पेटीत तो ते पैसे जमा करत अप्पािं ी परवानगी घेऊन तो
असे. आता तर ते िारशे रूपये झाले लगेि या शाळेत दाखल झाला. शाळा
होत.े सधं ्याकाळी असल्यामुळे अप्पानं ाही
काहीि अडिण नव्हती. त्यांनी लगेि
सुरज िहाच्या हॉटेलमध्ये काम
तर करायिा,पण त्याि मन कधीि या त्याला शाळेत प्रवेश घ्यायला परवानगी
कामात रमत नसे. रस्त्यावरून शाळेत
ददली. पदहल्याि ददवशी वगातय

बसतानं ा सुरजला खपू आनंद झाला

30

होता. अगदी पोट भरून त्याने नव्या नोकरी करावी अस वाटू लागलं.
रस्त्याच्या पलीकडे एक ऑफीस होतं.
पसु ्तकांिा वास घेतला. वगायत गुरूजी रोज त्याला नतथे िहा घेऊन जावा
काय सागं ताहेत हे तो काळजीपवू कय लागत असे.नतथल्या साहेब लोकांना
ऐकत असे.ददवसभर िहाच्या हॉटेलमध्ये पाहून त्यालाही एक ददवस आपण असि
काम आणण रात्री अभ्यास. सुरजिं साहेब व्हावं, अस वाटायि.ं त्यामुळे
नवीन आयषु ्य सरु ू झालं. आता शाळेत जाऊ लागल्यावर त्याच्या

स्वप्नानं ा नवी पालवी फु टली होती.

मात्र आजच्या पावसाने जणू त्यािी
सारी स्वप्ने पाण्यात वाहून गेली होती.
त्यांिी झोपडी तटु ली होती. शभतं ीिा
आडोसा घेऊन स्वत:ला पावसापासून
वािवत तो कसाबसा बसला होता.त्याने

तो खुप आनंदी होता. त्याला आपले दोन्ही पाय छातीशी घटट् धरले

शशकू न पढु े एखादया ऑफीसमध्ये होत.े डोळयांतनू टपकणारे अश्रंिू े थंेब

नोकरी करावी अस वाटू लागल.ं पावसाच्या पाण्यात शमसळत होत.े त्यािे
रस्त्याच्या पलीकडे एक ऑफीस
होत.ं रोज त्याला नतथे िहा घेऊन दप्तर आणण पसु ्तके पावसाच्या पाण्याने
जावा लागत असे. नतथल्या साहेब
लोकांना पाहून त्यालाही एक ददवस ओली चिबं झाली होती. जणू
आपण असि साहेब व्हावं, अस
वाटायि.ं त्यामुळे आता शाळेत जाऊ पावसानेि पुस्तकं वािनू काढली
लागल्यावर त्याच्या स्वप्नानं ा नवी
असावीत. त्यािं ी पानही फाटली होती.
पालवी फु टली होती.
कोप-यातली लोखंडी पेटी तवे ढी शाबतू
तो खपु आनंदी होता. त्याला
होती.

सरु जने रस्त्यावर नजर टाकली.
अजनु ही रस्त्यावरून पाणी वाहति होत.ं
लोक रस्त्यावर येऊन वादळ आणण

शशकू न पढु े एखादया ऑफीसमध्ये पावसामळु े झालेल्या नुकसानािा अदं ाज

31

घेत होत.े प्रत्येकाि काही ना काही तरी तटु ल्या होत्या. ते पाहून सरु जला खूप

नुकसान हे झालेलिं होतं. ते द:ु ख झाल.ं त्याच्या शमत्रांिं सवसय ्व गेलं

मोठमोठयाने ओरडत ननसगायला होत.

शशव्याशाप देत होत.े वादळ आणण तवे ढयात त्याच्या लक्षात आलं
पावसाने आम्हाला बरबाद करून की, एक कबतु र हळूि उडत शलबं ाच्या
टाकलं, असं त्यािं ं म्हणणं होतं. झाडावर येउन बसल.ं त्याच्या िोिीत
मदहला आणण लहान मुलं रडत होते. ह गवतािे पाते होत.े त्याने झाडाला अनेक
ननसगािय ा आघात त्यानं ा सहन झाला िकरा मारत बरीिं पहाणी के ली. मग
नव्हता. सरु जही हताशपणे हे सगळं एक मजबतू फांदी पहात त्यावर त्याने
पहात होता. सहजिं त्यािी नजर वर ते गवतािं पातं ठे वल.ं थोडयावेळाने
शलबं ाच्या झाडावर गेली. झाडहं ी आणखी एक कबुतर आला. त्याच्याही
उध्वस्त झाल्यासारख वाटत होत.ं नतथे िोिीत काही लहान काडया होत्या.
एका मोठयाशा फादं ीवर कबुतरािं ं एक त्याने त्या काडया गवताच्या पात्यावर
घरटं असायि.ं ददवसभर झाडावर ठे वल्या आणण तो उडून गले ा. त्यानंतर
कबतु रांिा ककलबबलाट असायिा. एका पाठोपाठ ते उडत होते आणण
कामातून वेळ शमळाला की सुरज गवतािे पाते-काडया आणनू फादं ीवर
त्यािं ी भांडणं आणण त्यांिे खेळ बघत ठे वत होते.
बसायिा. त्याला ते खपु आवडायि.ं
पक्षयामं ळु े वातावरणही कायम प्रसन्न सुरजने संध्याकाळच्या शाळेत
रहात असे. काही कबतु रांशी तर त्यािी गुरूजीकं डू न कफननक्स पक्षयािी गोष्ट
मैत्रीही झाली होती. ऐकली होती.हा पक्षी राखेतनू उठू न नवा
जन्म घेतो आणण आपले ववस्तीणय पंख
मात्र आता त्या झाडाि फडफडत पुन्हा आकाशाकडे झेप घेतो.
होत्यािं नव्हत झाल होतं. झाडावर त्यािी जीवन जगण्यािी इच्छाशक्ती
एकही कबतु र नव्हता की त्याि घरटही आणण धैयािय ी कथा ऐकू न तो भारावून
नव्हत.वादळ-पावसाने सगळं उजाड गेला होता.सरु जला हे कबुतरही

झालं होतं. झाडाच्या काही फांदयाही कफननक्स पक्षासारखेिं वाटले.

32

त्याचं ्याकडे पाहून हळूहळू त्याच्या ते पैसे हातात घेत सुरजने आपले डोळे
मनावरिी मरगळ दरू होत गेली. पुसले. मग तो िहाच्या हॉटेलिं सामान
ननसगाचय ्या प्रकोपाने सगळं आयुष्य आणण पुस्तकं खरेदी करण्यासाठी बाहेर
उध्वस्त होऊनही हे कबुतर आपलं
नवीन आयुष्य पुन्हा सरु ू करण्यासाठी पडला.

त्यानं ी ननसगाबय दद्ल कसलाही राग
व्यक्त के ला नव्हता की स्वत:च्या
नशीबाला दोष ददला नव्हता आणण
आपण तर जरासं नकु सान झालं तर
हतबल होऊन जातो.

हा वविार मनात येताि सुरजच्या
शरीरात जणू नवी उजाय ननमाणय
झाली.मनातल्या मनात ठाम वविार
करत तो उभा रादहला. मग आपले डोळे
पुसत तो कोप-यातल्या लहानशा
लोखंडी पेटीकडे वळला. त्याने पेटी
उघडू न पाहीली. पेटीतले पसै े पाण्याने
शभजलेले नव्हत.े त्याला हायसं वाटलं.

33

९.राष्रीय एकात्मता

श्रीमती मगं ल धपु े

न्याय, स्वाततं ्र्य,समता आणण बधं ुता शशक्षणाचधकारी (ननरंतर) जालना
आहे जजथे नतथे मो. नं. ९४२१२००१८१
राष्रीय एकात्मता
नांदत असते नतथे जात, धम,य पथं यांिा इथे नसतो ठाव
कारण जीवनाच्या प्रवाहात असतो फक्त
नाती- गोती यांना न्यायापढु े बधं भु ाव
नसतो थारा
सत्यापढु े असत्यािा िालत म्हणनू ि
नसतो कावा न्याय, स्वातंत्र्य,समता आणण बंधतु ा
राष्रात वसत असते जजथे
आकाशाच्या दाही ददशा माणसाला राष्रीय एकात्मता नादं त असते नतथे
घालतात साद
प्रत्येकाच्या प्रगतीसाठी मकु ्त, स्वाततं ्र्य
देत असते हात

समाजाच्या तळागाळात नांदत
असते समता
मनमनांत माणसाववषयी
असते ममता

34

१०.नवोपक्रमशील शाळा

अहमदनगर जजल््यातील दगु मय श्री. सरु ेश गणपत भारती
डोंगरी भागात ‘शहागड’ ककल्ल्याच्या
पायर्थयाशी असलेली येळूशीवाडी एक जज.प.प्राथ. शाळा, येळूशीवाडी
छोटीशी शाळा. या शाळेत ४० मलु े शशक्षण ता.संगमनेर, अहमदनगर
घेत आहेत. भोवतालिा पररसर डोंगराळ, सपं कय – ९५४५३००३
ठाकर वस्ती, कायम दषु ्काळी भाग www.marathishala.in
असल्याने बहुतांश पालक वगय मजरु ी
करून आपला उदरननवाहय करतात. गले ्या याि पाचवभय मू ीवर मी हा उपक्रम
दोन वषातय या शाळेत अनके उपक्रमाचं ्या सरु ु के ला आहे. वाडीतील पालक शते ी व
मदतीने अमलु ाग्र बदल झाले आहेत. मजरु ीिा व्यवसाय करणारे असल्याने
मलु ाचं ्या शकै ्षणणक बाबींसाठी लागणारा
महाराष्र शासन मलु ाचं ्या दप्तरािे खिय वळे च्यावेळी पणू य करू शकत
ओझे कमी करण्यासाठी प्रयत्नशील आहे. नाहीत. सतत लागणारे सादहत्य
याि पाचवभय मू ीवर येळूशीवाडी शाळा जून पालकानं ा लगेिि देणे शक्य नाही.
पासनू दप्तरािे ओझे कमी नाही तर मलु ांना व्या, पेन, पेजन्सल असे
दप्तरमकु ्त झाली आहे. सादहत्य खपू लागते. यािा वापर करून
सपं णे ककना हरवणे या त्यामागील
या उपक्रमािा म‍ु य हेतू आहे समस्या आहेत. अशावळे ी मलु े
मलु ांिे दप्तरािे ओझे नाहीसे करणे. पालकांकडे त्या वस्तू मागतात. परंतु
सोबति मलु ानं ा शाळेत येताना अवजड पालकानं ा आचथकय झळ आणण त्या वस्तू
वाटू नये आणण शालेय सादहत्यावर होणारा जवळ उपलब्ध नसणे या दोन बाबींमळु े
पालकांिा खिय कमी करणे. मलु ांना शाळेत देणे शक्य होत नाही. पररणामी मलु ांना
आल्यावर आनंददायी व गणु वत्तापणू य
शशक्षण शमळाले
पादहजे त्यासाठी तो येताना आनंददायी
असेल तर ही प्रकक्रया अचधक सोपी आणण

35

सादहत्याशशवाय शाळेत यावे लागते. तसेि हाताळण्यासाठी पसु ्तके मलु ानी
शासनाकडू न आलेली पाठ्यपसु ्तके मलु े काळजीपवू कय हाताळावीत याकडे लक्ष
रोज हाताळत असतात त्यातनू ती देण्यात आले. पुस्तक फाटणे, दमु डणे,
पदहल्याि सत्रात फाटू नही जातात. अशा त्यातील चित्रे रंगववणे, पाने फाडणे, अक्षरे
खोडणे असे काही होऊ नये याकडे वषभय र

एक नं अनेक समस्या ग्रामीण भागात पाठपरु ावा करण्यात आला. थोडक्यात ही

असतात. त्यामळु े मलु ाचं ्या शकै ्षणणक पुस्तके वषभय र काळजीपूवकय हाताळली

प्रगतीत मोठा अडथळा ननमाणय होत आहे गेली त्यामळु े ती दटकली आणण वषाखय रे ीस

ही बाब लक्षात आल्यानंतर यावर एवप्रल मदहन्यात ती परत गोळा के ली.

कायमस्वरूपी काहीतरी उपाय करणे अशी सवय मलु ांना ददलेली वषभय र

आवचयक वाटले. त्यातूनि दप्तरमकु ्त वापरलेली पसु ्तके एवप्रल मदहन्यात जमा

शाळा उदयास आली. यािी कायवय ाही सहा करून घेतली. त्यातील फाटलेल्या

टप्प्यात करण्यात आली. पसु ्तकानं ा चिकटवनू आणण आवरण

बसवून वापरण्यायो‍य के ले.

• नवीन पसु ्तकाचं ी व साहहत्याची र्ाळेत

माडं णी -

जून मदहन्यात शाळा उघडल्यावर नवीन

पुस्तके वाटप करण्यात आली. आठवडाभर

मलु ानं ा ती हाताळण्यास देण्यात आली.

नवीन पुस्तकांिा मलु ांनी आनद घेतला.

आठ ददवसानी सवय मलु ांना त्या नवीन

• मागील वषािंा ी पसु ्तके जमा करणे - पुस्तकानं ा आवरण बसवनू आणण्यास
या उपक्रमािी पवू तय यारी तशी मागील सांचगतले आणण ते परत जमा करून
वषीि झाली होती. दर वषी शासन घेतले. ही पुस्तके मलु ािं ी नसनू शाळेिी
स्तरावरून शाळेतील सवय मलु ानं ा आहेत अशी भावना मलु ांच्या मनात
रुजली. आता शाळेत प्रत्येक मलु ामागे

पाठ्यपसु ्तके वाटप के ली जातात. वषभय र दोन दोन पुस्तके होती. मागील वषाचय ्या
ती मलु े वापरतात. वषभय र मलु ांना ददलेली मलु ांनी वापरलेली परंतु सजु स्थतीत

36

असलेली पसु ्तके आणण या वषीिी नवी व्या आणण गहृ पाठासाठी व्या मलु ांच्या
पुस्तके . दप्तरात असायच्या. जनू मदहन्यात
पालकानं ा सिू ना के ली की इंग्रजी वगळता
या पढु िा टप्पा म्हणजे मागील सवय ववषयांसाठी फक्त एक रेघी एक वही
वषीिी नीट के लेली पसु ्तके मलु ांना वाटप आणण इंग्रजीसाठी एक िार रेघी वही
करण्यात आली. ही पुस्तके घरी घेण्यािी सिू ना के ली. गहृ पाठासाठी व्या
अभ्यासासाठी कायमस्वरूपी त्यांना देण्यात घेतल्या नाहीत. वगकय ाय,य स्वाध्याय,
आली. ही पुस्तके जनु ी असनू ती कशी ननबधं , गहृ पाठ या बाबी एकाि वहीत
हाताळावीत यािी मादहती ददली. मलु ानं ा सोडववल्या जाऊ लागल्या. शशक्षकांनी वही
यातनू वस्तू काळजीपवू कय वापरण्यािी तपासल्यावर ददलेल्या शऱे ्यामधनू यामळु े
समज ननमाणय होऊ लागली. त्यामळु े रोज पालकांना आणण शशक्षकांना सवं ाद होऊ
पसु ्तके दप्तरात घेऊन येण्यािी गरज लागला. आता एकि वही असल्याने
उरली नाही त्यामळु े दप्तरािे ओझे पालक ती पाहू लागले. मलु े रोज गहृ पाठ
ननम्म्याने कमी झाले. हरववणे, दमु डणे सोडवू लागले. आता दप्तरािे ओझे फारि
अशा समस्या आता सपं ल्या होत्या. आता कमी झाले.
या वषी आलेली पसु ्तके ठे वण्यासाठी
लाकडी माडं णी तयार के ली. मलु ानं ा एक • सरावासाठी लॅर्मनेर्न कार्डसग –
एक कप्पा देण्यात आला. त्या कप्प्यात एकाि वहीत सवय बाबी येत असल्याने ती
मलु े त्यािं ी पसु ्तके पाट्या आणण इतर लगेि शलहून सपं ू नये म्हणनू आणखी
सादहत्य ठे ऊ लागले. त्यात यावषी एक उपाय के ला. मलु ांना शाळेत जास्तीत
शमळालेली पुस्तके देखील ठे वली जातात. ही जास्त लेखन सराव करता यावा यासाठी
पुस्तके शाळेत अभ्यासासाठी वापरण्यात प्रत्येक ववषयासाठी लॅशमनेशन वकय शीट
येऊ लागली. मलु े ही पुस्तके घेतात आणण
परत ठे ऊन देतात.

• सवग ववर्यासाठी एकच वही -
आता दप्तरातील बाकीिे ओझे कमी

करण्यासाठी उपाय योजना करण्यािे
ठरववले. प्रत्येक ववषयासाठी वगे वेगळ्या

37

ककं वा पेजन्सलने त्यात चगरवू लागले.
त्यामळु े मलु ांिे अक्षर सारखे आणण
वळणदार बनण्यास मदत झाली. पाटी –
पेजन्सल, व्या यािं ा प्रचन शमटला.

• र्हृ पाठ पद्धती बदलली -
काडय बनवली. ती बनवत असताना त्यात सवसय ाधारणपणे आतापयतां मलु ानं ा रोज

उत्तरे शलदहता येतील अशी मोकळी जागा पाठ्यक्रमावर आधाररत गहृ पाठ देण्यािी
सोडली. मलु ांना ती रोज शाळेत वाटप पद्धती प्रिशलत आहे. परंतु आम्ही त्यात
के ली जातात त्यावर मलु ानं ा शलदहण्यासाठी बदल के ला. मलु ांिा असा गहृ पाठ
बाजारात उपलब्ध असलेला Luxar शाळेति सोडवनू घेतला जाऊ लागला.

कं पनीिा Graphic 05 Plus हा ink pen नवीन पद्धतीत मलु ांना शाळा सटु तानं ा
आणला. या पेनने त्या लॅशमनेशन काडय वर रोज एक ववषय ददला जातो. तो वाक्यात

शलदहले जाऊ लागले. शलहून झाले की ते असतो ककं वा फक्त शब्दात देखील
तपासल्यानंतर ओल्या कापडाने सहजररत्या असतो. उदा. दसरा. त्या ववषयावर

पुसले जात.े त्यानतं र ते काडय दसु ऱ्या मलु ानं ा घरी वविार करण्यािी सधं ी ददली
मलु ाला सरावासाठी देता येते. त्यामळु े जाते. मलु े घरी गेल्यावर त्या ववषयावर
व्या सपं ण्यािा प्रचन ननकाली ननघाला. घरात, शमत्रातं ििाय करतात. आवचयक

ही काडे मलु ांना लेखन तसेि वािनासाठी त्या मादहतीिा शोध घेतात त्यािी दटपणे
वापरत येत आहेत. पालकांिा व्या काढतात. दसु ऱ्या ददवशी मलु ांनी त्या
आणण्यािा खिय खपू कमी झाला. आणण ववषयावर पढु े येऊन सादरीकरण करायिे
मलु ानं ा अचधक सराव करणे सोयीस्कर असत.े यातून मलु ानं ा अशभव्यक्त
झाले. होण्यािी सधं ी शमळू लागली. त्यांना

• मळु ाक्षरासं ाठी अक्षर सराव पाटी – एखाद्या ववषयाशी सबं चं धत मादहती
इयत्ता पदहलीच्या मलु ानं ा वळणदार अक्षर गोळा करण्यासाठी अनेक प्रयत्न करावे
काढता यावे यासाठी बाजारातनू प्रत्येक लागले. त्यातनू त्यािं े वािन आणण शोध
मलु ाला खािा असलेली प्लाजस्टकिी अक्षर वतृ ्ती वाढीस लागली. अशा प्रकारे सवय

पाटी आणली. मलु े बंद पडलेल्या पने ने

38

र्ाळा दप्तरमकु ्त झाल्याने अनेक फायदे • बाल ससं ्कार शशबबर व उन्हाळ्यात
झाले. समर कॅ म्प.
मलु े आनंदाने शाळेत यायला लागली
आहेत. त्यांच्या मनावरील आणण • इयत्ता पदहलीपासनू कायायनुभव
पाठीवरील ताण कमी झाला. गहृ पाठािे ववषयांतगतय मादहती ततं ्राान (ICT)
टेन्शन मलु ानं ा असत नाही. त्यामळु े ववषयािे अध्यापन.
मलु े सकाळी शाळेच्या वळे ेअगोदर
आनंदाने उपजस्थत असतात. गहृ पाठ • www.yelushiwadi.in या नावाने
के ला नाही म्हणून घरी राहणारी मलु े शाळेिी अचधकृ त वेबसाईट.
शाळेत येऊ लागली. उपजस्थती वाढली.
पालकांिा आचथकय भार कमी झाल्याने • सन २०१४ - २०१५ मध्ये इंग्रजी
पालक शाळेला आचथकय मदत करू माध्यमािा एक ववद्याथी इयत्ता ४ थी
लागले. मलु ािं ी गुणवत्ता वाढ झाली. मध्ये दाखल.
शाळा अप्रगत मकु ्त झाली. मलु ािं े
अभ्यासािे आणण दप्तरािे ओझे कमी • बालस्नेही,ववद्याथीकंे दद्रत, आनंददायी,
झाले. मलु ांमध्ये काळजी घेणे हा गुण रिनावादी,कृ नतयुक्तपद्धतीनेअध्ययन–
वाढीस लागला. मलु े अशभव्यक्त व्हायला
शशकली, बोलकी झाली. शाळा • शाळा व्यवस्थापन सशमती आणण
दप्तरमकु ्त झाली. या सवय उपक्रमाला पालक, समाज याचं ्या सक्रीय
जोड शमळाली ती ई-लननगां िी. शाळेत सहभागातून प्रोजेक्टर, ३२ इंि स्क्रीन,
मलु ानं ा रोज दोन तास ई लननगंा च्या साउं ड शसस्टीम, सगं णक, लॅपटॉप,
माध्यमातून आनंददायी अध्यापन के ले वप्रटं र, RO water system इ.
जाते. मलु े आनंदाने त्यािा आस्वाद
घेतात आणण प्रगत होत आहेत. शाळा • वावषकय स्नेहसमं ेलन व शाळा स्तरावर
प्रगत होण्यासाठी शाळेत अनके बाल आनंद मेळावा, क्रीडा स्पधाय व
सहशालेय उपक्रम राबववले जातात. मनोरंजक खळे स्पधाय.
• दप्तरमकु ्त शाळा.
• डडजजटल स्कू ल व ई लननगंा सवु वधा. • गुणवत्ता ववकासासाठी शशक्षकािं े
अनतररक्त आचथकय तथा वळे ेिे कष्ट.

• योगासने, प्राणायाम, शैक्षणणक सहल,
वनभोजन, क्षते ्रभेटी, शशवारफे री .

• आनंददायी व आकषकय वगय सजावट,
वगय रिना, बोलक्या शभतं ी.

• शाळेत मलु ांना बितीिी सवय लागावी
म्हणून सोनू मोनू बँके िी स्थापना.

39

११.लोकसहभागातनू तालुका डडजजटल

श्री.सतीश शशदं े

जालना जजल््यातील मंठा

तालुका हा डोंगराळ भाग तांड,े वाड्या व

वस्त्यािं ा तालुका म्हणनू प्रशसद्ध आहे.

तालकु ्यािा ८०% भाग हा डोंगराळ गटशशक्षणाचधकारी

असून वपण्यािा पाण्यािी सोय नाही. पंिायत सशमती, मंठा
तालकु ्यातील लोकािं ा म‍ु य व्यवसाय मो.नं.- ९४२२९९५५६५
शेती असनू ८०% भागात जेमतमे
एकि पीक घेतले जात.े शकै ्षणणक शाळांकडे सवाांिे दलु कय ्ष होते. शशक्षण
दृष्ट्या फारसा पुढारलेला नव्हता. एक ववस्तार अचधकारी म्हणून दोन वषय काम
श्रीराम ताडं ्यािी शाळा सोडली तर नाव के ल्यानंतर गटशशक्षणाचधकारी पदािा
घेण्यासारखी दसु री शाळाही नव्हती. प्रभार माझ्याकडे दद.०९ सप्टेंबर २०१६
तालुक्यातील अनेक गावात जायला रोजी आला. तालुक्यामध्ये शकै ्षणणक
सुधारणा काय करता येईल यािा वविार
रस्तसे ुद्धा नाहीत. व जजल्हा पररषदेच्या सतत मनामध्ये होत होता.त्यामध्ये

तालुक्यातील सवय शाळा E-Learning

के ल्या तर दृक श्राव्य माध्यमातनू

ववद्यार्थयायना िागं ले शशक्षण देता येईल

व ववद्यार्थयांिा ी उपजस्थती सुद्धा वाढेल

असा वविार मनात आला. यासाठीिा

लागणार ननधी लोकस्भातनू जमा

करावा असा वविार मनात आला व तो

सवय सहकारी, कें द्रप्रमुख, साधनव्यक्ती

यांच्या बैठकीत बोलून दाखवला. सवानंा ी

40

सवाांनी होकार ददला व ददवाळीच्या तालुक्यातील बारा कें द्रािा ददवाळीच्या
सटु ्टीतील ददनांक ०३ नोव्हंेबर ते १४
सुट्टीत गावोगाव कफरून लोकवगणय ी नोव्हंेबर २०१६ पयतां गावननहाय
बठै कािं ा कायकय ्रम ननजचित झाला.
जमा करण्यािा ननचिय के ला. कें द्रप्रमखु ांनी आपल्या कंे द्रातील प्रत्येक
गावाला शाळेतील म‍ु याध्यापकासह
ददवाळीच्या सटु ीत गावातील सवय पालकसभा घेऊन लोकवगणय ी मागणी
करायिी या बठै कीला कें द्रप्रमुख,
नोकरवगय हा गावाकडे येत असतो असा मु‍याध्यापक शशक्षक व साधनव्यक्ती
यानं ी उपजस्थत राहण्यािे ननयोजन
ग्रामीण भागािा पवू ानय भु व होताि.
करण्यात आले.
त्यादृष्टीने साधनव्यक्ती श्री. सतं ोष
गटशशक्षणाचधकारी ववस्तार अचधकारी,
चगहे यांच्या सहकायानय े ददवाळीच्या गटसमन्वयक यानं ी दररोज कोणत्याही
कंे द्रातील एका शाळेवर उपजस्थत राहून
सुट्टीत सवय कंे न्द्रप्रमखु , म‍ु याध्यापक मागदय शनय करावे असे ठरले त्यानुसार
दद.०३ नोव्हेंबरला प्रत्यक्ष सुरुवात के ली.
व शशक्षक यानं ी प्रत्येक गावात कफरून

पालकसभा घेऊन E-Learning,

डडजजटल शशक्षणािे महत्व पटवून

द्यायिे व त्यासाठी शासनाकडे ननधीिी

कोणतहे ी तरतदू नसल्यामुळे

लोकवगणय ीतून हे सवय करावयािे हे

लोकांना पटवून द्यायिे ननजचित झाले.

41

पदहल्याि ददवशी पालकािं ा व शशक्षणासाठी प्रकारे ग्रामस्थ, शालेय
व्यवस्थापन सशमती, ववस्तारअचधकारी,
ग्रामस्थांिा िांगला प्रनतसाद शमळाला. गटसमन्वयक, शशक्षक, मु‍याधापक,
कें द्रप्रमुख, साधनव्यक्ती सवााचं ्या
मी स्वतिः साधनव्यक्ती चगहे यांिे सह सहकायानय े दद.३१ जानेवारी २०१७ रोजी
सपं ूणय मंठा तालुक्यातील शाळा डडजजटल
तळणी कें द्रातील शलबं खेडा या गावी झाल्या. यासाठी वेळोवेळी मागदय शनय
करणारे DIECPD िे प्रािायय श्री.भटकर
उपजस्थत होतो.दपु ारी कें द्रप्रमुखािं ा साहेब, शशक्षणाचधकारी (प्रा) श्री.कवाने
साहेब, मंठा तालुक्यािे संपकय अचधकारी
आढावा घेतला असता सवांना ीि िांगला DIECPD िे अचधव्या‍याता श्री.प्रकाश
मान्टे सर उपशशक्षणाचधकारी श्री.मापारी
प्रनतसाद शमळाल्यािे सांचगतले व साहेब, श्री. रवी जोशी साहबे , तालुक्यातील
सवय अचधकारी, पदाचधकारी, ग्रामस्थ
्यामुळे उत्साह आणखीि वाढला. शालेय व्यवस्थापन सशमती, या सवािां ा

त्याति मा. नंदकु मार साहेब, प्रधान मी ऋणी आहे.

सचिव यािं ी VC झाली, त्यानं ी LED

Android च्या माध्यमातनू शाळा

डडजजटल करण्यािे साचं गतले.

ददवाळीच्या सुट्ट्यामध्ये जवळपास २५

लाख रुपये लोकवगणय ी जमा झाली.

जमा झालेल्या पैचयामधून शालेय

व्यवस्थापन सशमती अध्यक्ष व

मु‍याध्यापक यांनी शाळेला Android

LED ववकत घ्यावे असे ठरले. त्यानंतर

लोकवगणय ी वाढत गेली. ज्या दठकाणी

कमी पटसं‍येच्या शाळा होत्या

लोकवगणय ी पुरेशी नव्हती तथे े

शशक्षकानं ी स्वतिःच्या पगारातनू पसै े

ददले. शशक्षकानं ी स्वतिः १०००रु. पासून

२००००रु. पयतां वगणय ी ददली अनेक

स्वतिःच्या पगारातून शाळेला Android

LED भेट ददला चिमुकल्यांच्या

42

१२.माझा ववद्याथी एक राजहंस

श्री. सजु जत रंगनाथ फलके

ाानािी भकू तुझी

शशक्षणानेि होईल परु ी

तुझ्या या भकु े साठी जज. प. प्राथ. शाळा कोटनादं ्रावाडी
ाान कण भरवीन मी || धृ || ता .शसल्लोड औरंगाबाद
मो.नं -९०११२२६६०४
अगणणक सकं टे पढु े

उं िि उं ि डोंगर कडे

या अवघड वळणातनु ी जे करशील ते उत्तम असावे
सोपा मागय दावीन मी|| १|| उदात्त उन्नत स्वीकायय असावे
तुझ्या त्या कायायला परु ेल ती
अंधारलेले जग सारे ाान शशदोरी देईन मी || ४ ||
स्पधेिे युग हे खरे
ववझलेल्या याि ददव्यांतनू

ाान ज्योत लावीन मी || २|| कमी कु ठे ही तू ना पडे

स्वप्न पहा तू खपू मोठी प्रत्येक प्रकाश वाट तझु ्याकडे
क्षक्षनतजाच्याही पलीकडिी याि वाटेवरिा राजहंस खरा
तुझ्या या ददव्य स्वप्नांना तुला प्रत्यक्ष बनवीन मी || ५||
पंखांिा साज िढवेल मी ||३||
43

१३.स्माटय क्लास

श्रीम.ननता आरसुळे

अठराव्या शतकात औद्योगीक

क्रांती झाली अन ततं ्राानाच्या यगु ाला

सरु ुवात झाली. कोणतेही शोध हे मानवी

गरजेतून, मानवतेच्या सलु भतसे ाठी

शास्त्राानं ी लावले. मानवी स्वभाव सहशशक्षक्षका
जज. प. प्रा. शाळा दोदडगाव
मळु ाति चिकीत्सक व जजाासू वतृ ्तीिा ता. अंबड मो.नं ८६५२४५००३२

असल्याने तंत्राानािा वापर सवय क्षते ्रात मा. सचिव नंदकु मार साहेब यािं े शाळा
डीजजटल होण्यासाठी प्रयत्न आहेत व
होत आहे. तंत्राानाने वैद्यकीय, त्यासाठी मोलािे मागदय शनय वेळोवळे ी सवय
ततं ्रस्नेही शशक्षकानं ा देतात. म्हणनू ि
कारखानदारी, सेवा ससं ्थात प्रवेश करीत २०१६-२०१७ या वषातय डीजजटल शाळा
होण्यािे जास्त प्रमाण आहे.
आता शशक्षण सेवते रुजू झाले आहे.
बालचित्रवाणी राज्य शकै ्षणणक
आपण रोजच्या जीवनात मोबाईल, तंत्राान ससं ्था म्हणनू कायरय त आहे. येथे
ऑडडओ व जव्हडीओ स्वरुपात शकै ्षणणक
टी.व्ही., ए. टी.एम.िा वापर सहजपणे सादहत्य तयार के ले जाते. सन २०१६ या
वषातय राज्यस्तरीय ते कें द्र स्तरापयतंा
करत आहोत तसेि आज सगं णकािा ततं ्रस्नेही प्रशशक्षण यशस्वीररत्या पार पडले
आहेत. खास मदहला शशक्षक्षकािं ा सहभाग
वापर ततं ्राानात महत्त्वािा आहे, कारण वाढवा म्हणनू स्वततं ्र प्रशशक्षण आयोजजत
के ली. शशक्षकानी तयार के लेले ई-सादहत्य
छोट्या कॅ ल्क्यलु ेटरपासनू ते अवाढव्य

क्षेपणास्त्रािा उपयोग ककं वा कामे

करण्यासाठी सगं णककय ाानािी

आवचयकता आहे.

शशक्षण क्षते ्रात महाववद्यालयीन ते

प्राथशमक स्तरापयतां कायायलयीन कामे

ऑनलाईन आहेत. ववद्यार्थयायच्या

अध्ययनात डडजजटल सादहत्यािा वापर
वाढत आहे. म्हणजे एकाि वळे ी पेपरलेस
ऑकफस आणण ई-लननगंा असा दहु ेरी प्रवास

44

ब्लॉग, अजॅ प्लके शन, वेबसाईट यािी

नोंदणी व यादी www.mscert.org.in या

सकं े तस्थळावर उपलब्ध आहे. तसेि

शशक्षकांनी तयार के लेले शैक्षणणक सादहत्य-

जव्हडीओ समावशे टीिर पोटयलमध्ये

पाहण्यास शमळतो. तंत्रस्नेही प्रशशक्षण

मागणी कररता शशक्षकांनी

www.technoteachers.in या

सकं े तस्थळावर नोंदणी करणे क्रमप्राप्त

आहे. टेक्नोसेवी शशक्षकांिे व्हाटस अप ग्रपु इ. ६ वी च्या पाठ्यपुस्तकात QR
राज्यस्तरावर व जजल्हास्तरावर असनू code िा समावेश के ला असनू ववद्याथी
ििते नू अध्यापनासाठी उपयकु ्त मागय स्वतिः QR Code स्कॅ न करून सदं भय
अवलबं बले जात आहेत. महाराष्र मादहती वबे पेजवर शमळववतात असा
शासनाच्या शशक्षण ववभागािे अध्ययन व शशकण्यिा आनंद अमलू ्य म्हणावा लागेल.
अध्यापन सलु भ करणारे MITRA APP हीि खरी स्माटय क्लासिी सरु ुवात आहे!
टेक्नोसेवी िळवळीत स्माटय क्लास हा

पढु िा टप्पा आहे. यात वगातय फळ्याऐवजी

प्रोजेक्टर व इंटरअक्टीव्ह बोड,य असावा.

व्याऐवजी नोट व ई–बकु आणण वकय –बुक

असेल. अध्ययनासाठी ऑडीओ-वीडीओ असे

दृक-श्राव्य अनभु व देता येते. परीक्षेकररता

ऑनलाईन व ऑफलाईन टेस्ट घेता येतात.

ववववध ई-लननगंा सादहत्य अभ्यासक्रम

अध्यापनासाठी वापरता येत.े एल.ई.डी.

स्क्रीन वर आपण मेमरी-काडय व य.ु एस.बी.
जोडू न अध्यापन शशक्षक करत आहेत. अशी

‘डडजजटल वग’य सकं ल्पना प्रत्यक्षात येते आहे.

45

शशक्षक बाधं वानं ी स्वननशमतय के लेले करण्याकररता खपू वाव आहे !

अध्ययन सादहत्य स्माटय क्लाससाठी माजी पतं प्रधान राजीव गांधी यांिे
स्वप्न होते की, माझ्या देशातील ग्रामीण
उपयुक्त आहे. गगु ल व मायक्रोसॉफ्ट िे भागातील शते करी हा तंत्राान उपयोगात
आणणारा (तंत्रस्नेही) असावा. म्हणनू ि
ववववध सॉफ्टवअे र प्रोडक्ट जसे स्काईप ववद्याथीदशते ि ततं ्राानववषयक म‍ु यतिः
सगं णकािे शशक्षण ददल्यास उद्योगपती ते
ऑनलाईन सफरसाठी उपयोग करून स्माटय शते करी यांच्यापयतां तंत्राानरूपी शशदोरी
महत्त्वािी ठरेल! ‘डडजीटल इंडडया’ योजेनेत
क्लास नक्कीि होईल. प्रत्येक गाव व शहर डीजीटल करण्यािा
मानस आहे. तर प्रत्येक गावािा
भारत शासनाच्या Information and अववभाज्य भाग असलेली शाळा सदु ्धा
डीजीटल असावी. तथे ील शशक्षक ववद्याथी
CommunicationTechnology (ICT)
टेक्नोसेवी असावते !
ववभागामाफय त जजल्हास्तररय एक व काही

ननवडक तालकु ास्तरावर स्माटय क्लास तयार

करण्यात येणार आहेत. त्या क्लासमध्ये

टेक्नोलॉजी मागदय शकय राहील. त्या पूणय व

जवळपासच्या शाळासाठी आदशय असतील.

शाळा स्तरावर शशक्षकानं ा डडजीटल शाळा व

स्माटय क्लास करताना लोकसहभाग

अनतशय महत्त्वािा आहे. अशावळे ी

शशक्षकानं ी पालकानं ा पालकसभेतनू

तंत्राान व स्माटय क्लास दह सकं ल्पना

समजावनू द्याव.े नक्कीि लोकसहभागातनू
सहकायय शमळेल. शशवाय आपण रोटरी व

लायन्स क्लब अशा स्वयसं ेवी ससं ्थातनू
मदत ई लननगां सादहत्य, सॉफ्टवअे र

स्वरुपात शमळत.े इन्फोशसस, बजाज अशा

नामाकं कत कं पन्याच्या अजय के ल्यास CRC

अंतगतय शशक्षणाकररता सादहत्य

सगं णक, टॅब, लॅपटॉप व प्रोजके ्टर

शाळेकररता शमळतात. स्माटय क्लास

46

१४.जलद गतीने शशक्षण सकं ल्पना

दादाभाऊ जगदाळे

महाराष्र राष्रीय मलू ्याकं नात पदहल्या

तीन राज्यांमध्ये आणणे तसेि शाळेतील

गरै हजेरी व गळतीिे प्रमाण कमी करणे

हे आमच्या म‍ु यमतं ्री महोद्यांिे

अशभमानास्पद ध्येय होय! हे ध्येय साधनव्यक्ती
साध्य करण्यासाठी प्रत्येक ववद्यार्थयातय गटसाधन कें द्र जाफ्राबाद
त्या त्या वगायच्या क्षमता सपं ादन व्हावी.
ववद्यार्थयाानं ा स्वयंअध्ययनािी सवय मो.नं. ७३८५७३४९७२

लावावी, ाानािी रिना स्वतिः करता शशक्षण ( ALP) हा गुणवत्तापूणय कायकय ्रम
यावी, वािन लेखन गणन या लागू करण्यात आला.
कक्रयाबरोबर अशभव्यक्त होता याव.े
यासाठी २२ जून २०१५ पासनू ‘प्रगत इयत्ता ९ वी मध्ये अभ्यासात
शकै ्षणणक महाराष्र’ हा दजेदार व मागे असलेल्या ववद्यार्थयासय ाठी मराठी,
गणु वत्तापणू य कायकय ्रम महाराष्रभर सरु ु इंग्रजी (भाषा) व गणणत ववषयासाठी
करण्यात आला. यातून प्रत्येक मूल (Accelerate Learning Programm)
अद्ववतीय आहे. प्रत्येक मलू शशकू शकते ALP अथायत जलद गतीने शशक्षण दह
हा ववचवास शशक्षकात ननमायण के ला सकं ल्पना ववद्यार्थयांाना आत्मववचवास
गेला. मागील दीड वषायच्या काळात ननमायण करण्यासाठी अस्पष्ट रादहलेले
महाराष्रात हजारो शाळा प्रगत झाल्या. सबं ोध ननयोजनबद्ध पद्धतीने स्पष्ट
शहरातीलि नव्हे तर खेड्या-पाड्यातील करण्यासाठी पुढे आली. प्राथशमक स्तरावर
वाडी-वस्त्यावरील शाळा गुणवत्तेच्या सवय ववषय शशकववणारा एकि तर
जोरावर नावारूपाला आल्या. प्राथशमक माध्यशमक स्तरावर प्रत्येक ववषयास
स्तरावर शमळालेल्या अप्रनतम यशातनू
त्यािा ववस्तार माध्यशमक स्तरावर १६ वेगळा म्हणजे एक वगय प्रगत करण्यासाठी
सप्टंेबर २०१६ पासनू जलद गतीने
व त्या वगायतील ववद्यार्थयाािं े सबं ोध स्पष्ट
करण्यासाठी प्रत्येक ववषय दृष्टीकोन

47

तयार करणे गरजेिे यासाठी प्रथम राज्य करण.े प्राप्त ाानािे प्रत्यक्ष उपयोजन
करता येणे. ववद्यार्थयांाच्या अडिणी दरू करून
स्तरावर तीन ददवसीय उद्बोधन वगायिे त्यास शशक्षणप्रकक्रयेिा आनं द देणे. उपजस्थती
आयोजन करण्यात आले. नंतर तीन वाढववणे आणण गळती थांबववणे, ववद्यार्थयांात
ददवसीय जजल्हस्तरीय उद्बोधन वगय पार नेततृ ्व गणु ववकशसत करणे. आपले योगदान
पडले. जालना येथे जजल्हा पररषद प्रशाला, गटाला पढु े नेऊ शकते दह भावना ववकशसत
शासकीय ननवासी शाळा व कस्तरु बा गाधं ी करणे. या बाबीवर सववस्तर ििाय के ली गेली.
बाशलका ववद्यालय या ३९ शाळेतील याशशवाय मलु े आहेत तशी स्वीकारा आणण
मराठी, इंग्रजी व ववववध ववषय अध्यापन गट करतानं ा शभन्न वविारधारेच्या मलु ांच्या
करणाऱ्या ११६ शशक्षकानं ी दद. २८/११/२०१६ समावेश करावा, चितं नपर प्रचन वविारण्यावर
ते 30/११/२०१६ या कालावधीत जालना भर द्यावा. गाणी गोष्टी दृक-श्राव्य साधनांिा
जजल्हास्तरीय उद्बोधन वगायस हजेरी अध्ययन–अध्यापन प्रककयेत वापर करावा.
लावली. ALP सकं ल्पना समजून घेतली. ववदयाथी नोंदी बारकाईने कराव्यात. गहृ पाठ
याि उद्बोधन वगासय एक ददवस के वळ शलणखत न देता Video Voice Clips
म‍ु याध्यापकानं ी हजेरी लावली. त्यानं ी यास प्रोत्साहन द्यावे. ववद्यार्थयाचंा ्या
ववषयशशक्षकांना ALPच्या ६० ददवसाच्या िागं ल्या कामािे कौतुक सवासय मक्ष करावे.
कायािय ा आराखडा तयार करण्यास मदत कृ नतयुक्त अध्यापन पदतीिा वापर करावा.
कोणतीही कृ ती कं टाळवाणे वाटे पयतां घेवू
के ली. नये, ववद्यार्थयाचंा ्या उत्तरािा आदर करावा
सिू ना लहान लहान द्याव्यात याववषयी
सदर उद्बोधन वगायतील ववद्यार्थयािय ा समपु देशन करण्यात आले.
सवाांगीण ववकास साधने, अभ्यासात मागे
असल्याने ननमायण झालेल्या न्यनू गंड दरू ALP वगायसाठी ववदयाथी ननवड दह
करून त्याचं ्या आत्मववचवास ननमाणय पायाभतू िािणीद्वारे करण्यात आली.
मराठी, इंग्रजी, आणण गणणत ववषयािी
प्रती ५० गणु ांिी पायाभतू िािणी घेण्यात
आली. जालना जजल््यात ३९ शासकीय
शाळेत ३३०८ इयत्ता ९ वी च्या वगायिी

ववदयाथी स‍ं या आहे. या िािणीिी मराठी

48

६२३ म्हणजे १८.८३ % , इंग्रजी ६७८ वगे वगे ळ्या रिनावादी कृ ती घ्याव्यात
असे मा.डॉ.भटकर, प्रािायय DIECPD
म्हणजे २०.४९ % तर गणणत ७६३ जालना यानं ी निदेशशत के ल्याप्रमाणे मी
साधनव्यक्ती या नात्याने शाळा भेटी
म्हणजे २३% ववद्याथी अप्रगत आढळले. करत आहे. या भेटी करत असताना
असेही आढळले की, काही ववद्यार्थयातंा
या ववद्यार्थयाांना वरील ववषयात ५०पकै ी तर ३री व ४थी च्या ववद्यार्थयायएवढ्या
देखील क्षमता सपं ादन के लेल्या नाहीत.
१८ पेक्षा कमी गणु शमळाले आहेत. ही उदा. मराठी ववषयात ९ वीतील
ALP वगायिी ववषयननहाय ववद्याथी ववद्यार्थयानंा ा काना माञा वले ाटं ी उकीर
समजत नाही अगदी श्रुतलेखनात शब्द
स‍ं या होय. या ववद्यार्थयाांिे सरु ूवातीिे शलहायला साचं गतले तर शलदहता येत
नाही. या ववद्यार्थयानां ा अथातय ि
१५ददवस म्हणजे १ डडसबें र ते १५ डडसबें र प्राथशमक वगातय ील ववद्यार्थयापंा ्रमाणे
अध्यापन पद्धतीिा अवलबं कसा करावा
२०१६ या कालावधीत सबं चं धत ववषयािे लागतो. तो कसा करावा हे शशक्षकानं ा
प्रत्यक्ष कृ ती घेवून दाखववल्या. शशक्षकही
कच्िे असलेले सबं ोध स्पष्ट करण्यात या कृ तीिा ववद्यार्थयानां ा सराव देत
आहेत, नव्हे याशशवाय ववद्यार्थयांाच्या
आले. पुढील कालावधीत ३० जानेवारी प्रगतीस वावि शमळणार नाही. सपं णू य
जालना जजल््यात या ३९ ही शाळेत रोज
२०१७ पयतंा त्याचं ्यात क्षमता दीड तास एका ववषयािे ALP वगातय
िालणायाय या क्षमता समदृ ्धीच्या
समदृ ्धीसाठी शशक्षक ननयोजनबद्ध अध्ययन-अध्यापन प्रकक्रयेतनू ३०जानेवारी
पद्धतीने प्रयत्न करत आहेत. यासाठी २०१७ पयतंा ही इ.९वीतील ववद्याथी
स्वतिःच्या वगाचय ्या क्षमता सपं ादन
रोज शाळेच्या वेळेति ददड तास ववषय
करतील. ALP हा एक सवु णसय धं ीि होय.
शशक्षक व म‍ु याध्यापक यनं ी के लेल्या

ननयोजनाप्रमाणे एका ददवशी एकाि

ववषयािे अध्यापन के ले जात.े

यासाठी शशक्षकानं ा जजल्हास्तरीय

उद्बोधन वगातय या ववद्यार्थयाांसाठी स्वतिः

शकै ्षणणक सादहत्य ननशमतय ी कशी व

कोणती करावी यािी प्रत्यक्ष अनुभतू ी
ददली. त्याप्रमाणे शशक्षक ववद्यार्थयािंा ी

गरज लक्षात घेता स्वतिः शैक्षणणक

सादहत्य तयार के ल्यािे आढळले.

ALPवगासय सवय डायट अचधव्या‍याता व

साधनव्यक्ती यानं ी भेटी द्याव्यात.

प्रत्यक्ष ववद्यार्थयाचंा ्या क्षमता वदृ ्धीसाठी

49

१५.एक खास मुलाखत

श्री.नारायण वपपं ळे

आजच्या ववाान यगु ात शशक्षण साधन व्यक्ती
क्षेत्रामध्ये वळे ोवळे ी बदल होत आहेत. जाफ्राबाद जज. जालना
या बदला बरोबर नवनवीन ाान
आपणांस शशक्षण क्षते ्रात काम करणाऱ्या मो.नं.
सवांानाि आत्मसात करावे लागत आहे.
त्याि बरोबर ववद्यार्थयांानाही नवनवीन
ाान, सकं ल्पना, सबं ोध आत्मसात

करावे लागतात असे आपणासं ददसते. जास्तीिा भर देवून, त्याला प्रेरणा देवनू
ाानरिनावादानुसार ववद्याथी त्यास वदृ ्चधगं त करणे हे अत्यंत
महत्वािे कायय आपले शशक्षकािं े आहे.
स्वतिः शशकत आहे व शशक्षक एक
सलु भक या नात्याने काम करीत आहे. आज आपण प्रगत शैक्षणणक
म्हणजे ववद्यार्थयाांिा सवागां ीण ववकास महाराष्र अतं गतय प्रत्येक ववद्यार्थयायस
व््वा हीि या मागिी माफक अपेक्षा त्या त्या वगायच्या क्षमता पणू पय णे ाात,
आहे. ववद्यार्थयाािं े मलू ्यमापन करीत अवगत असाव्यात तरि तो प्रगत आहे
असतानं ा त्यांच्या मधील असलेले सपु ्त याकररता सवजय ण काम करीत आहोत
गणु ानं ा वाव शमळावा या करीता आणण त्यामळु े सपं ूणय ववद्यार्थयानंा ा त्या
अगोदर त्यािं े दैनदं दन ननरीक्षण करणे वगायच्या क्षमता प्राप्त होत आहेत. आज
गरजेिे आहे. त्यांच्या दैनदं दन प्रत्येक शाळा डडजीटल होतानं ा ददसत
व्यवहारावरून त्याचं ्या आवडीननवडी आहे, हे फक्त प्रगत शैक्षणणक महाराष्र
त्याचं ्यात असणारे ववशषे कौशल्य
उपक्रमािे फशलत आहे.
आपणासं माहीत होणार आहे. या सवय गोष्टी करीत असतानं ा
प्रत्येक ववद्यार्थयामां ध्ये काही ववशषे
पारंगत शैक्षणणक महाराष्रास पूरक
गणु असताति. ते गणु आपण त्यांिे गोष्टी कराव्यात असे शाळा भेटी करीत
शशक्षक या नात्याने हेरून त्यावर

50