srujan publication march

असतानं ा,प्रत्यक्ष अध्यापन करीत आजच्या काळात ववद्यार्थयानंा ा
असतांना असे ननदशनय ास आले अशभव्यक्त होणे फार गरजेिे आहे.आपले
की,ववद्यार्थयामां ध्ये खपू ाान आहे, मत ववद्यार्थयासय माडं ता आले पादहजे.
त्यानं ा अनेक ववषयािं ी मादहती आहे. के वळ पुस्तकी भाषा न वापरता त्यास
परंतु, त्यांना अशभव्यक्त करता येत नाही. आपल्या भाषेत आपल्या शलै ीत आपले
ज्यावेळी त्यानं ा कु णीतरी प्रचन वविारतो वविार आपली मत माडं ता आले पाहीजे.
त्यावळे ी त्यानं ा आपले उत्तर यो‍य शब्दात इतराशं ी ससु वं ाद साधता यावा हे आजच्या
माडं ता येत नाही ककं वा समोरच्या काळात फार महात्वािे आहे.
व्यक्तीशी सवं ाद साधता येत नाही. सदं र्ग :- आणण म्हणून उच्ि प्राथशमक
त्यामळु े तो ववद्याथी ननराश होतो आणण स्तरावरि अभ्यास क्रमामध्ये इ.सातवीतील
कायमिा न्यनू गडं त्याच्या मनामध्ये मराठी ववषयात िौदाव्या पाठात
ननमाणय होतो व आपल्याला काही येत ववद्यार्थयानां ा मलु ाखत ततं ्र अवगत व्हावे
नाही अशी भावना मनामध्ये तो कायम या करीता स्वाध्यायामध्ये उपक्रम ददलेला
बाळगतो. कधी कधी यािा दषु ्पररणाम आहे.कोणत्याही क्षते ्रातील ववशषे कायय
असा होतो की तो ववद्याथी शाळेपासनू के लेल्या उच्ितम पदावरील ककं वा एखादा
दरू राहण्यािा प्रयत्न करतो पयायय ी तो व्यवसाय ककं वा उद्योग करणाऱ्या

अप्रगत होण्यािा धोका सभं वतो. व्यक्तीिी मलु ाखत घ्यावी.

म्हणनू मी जाफ्राबाद तालकु ा

जजल्हा जालना मध्ये उच्ि प्राथशमक

शाळेमध्ये एक खास मलु ाखत या नावािा

नवोपक्रम सरु ु के लेला आहे. शक्यतो

माध्यशमक स्तरावर व्यावसानयक मागदय शनय

शशबबरे घेतली जातात त्यामळु े माध्यशमक

स्तरावर ववद्यार्थयानंा ा नवीन दृष्टी शमळते

परंतु सद्यपररजस्थतीत उच्ि प्राथशमक

स्तरापासनू ि यािी सरु ुवात व्हावी अशी

गरज वाटली म्हणनू मी उच्ि प्राथशमक

स्तर वगय ६ ते ८ ननवडला.

51

कसे :- यामध्ये मलु ाखतीच्या माध्यमातून

ववद्यार्थयांाना नवनवीन ाान प्राप्त होत.े

कोणत्याही क्षते ्रातील उच्ितम पदावर काम

करणाऱ्या व्यक्तीववषयी मादहती

शमळते.आणण ववशषे म्हणजे सवं ाद

कौशल्य प्राप्त होते. शमळतो. ववद्यार्थयायमध्ये प्रचनकौशल्य
यामध्ये ववद्याथी स्वताहून ज्यािं ी ननमाणय होते. ववद्यार्थयासय ससु वं ाद
कौशल्य प्राप्त होते. ववद्यार्थयािय ा
मलु ाखत घ्यायिी आहे त्याचं ्या पदाववषयी आत्मववचवास वाढतो. ववद्यार्थयािय ा नेततृ ्व
जाणून घेवनू प्रचन तयार करतात आणण ववकास होतो. ववद्यार्थयायस भववष्यात
या मध्ये शशक्षक बधं ू व भचगनी दरू दृष्टी ठे वनू आपण काय के ले पादहजे?
ववद्यार्थयानंा ा मदत करतात. जसे व काय करू शकतो यािी जाणीव होऊ
इलेक्रॉननक माध्यमाद्वारे पत्रकार बंधू व शकत.े या नवोपक्रमामधून उपरोक्त
भचगनी ज्याप्रमाणे मलु ाखत घेतात त्याि उद्ददष्ट नक्कीि प्राप्त झालेले आहेत.
प्रमाणे ववशशस्त कक्षात बसनू एकाि वळे ी बयायि ववद्यार्थयानां ा वगातय अशभव्यक्त
जवळपास ५० ववद्याथी सदु ्धा सहभागी होण्यािी सधं ी शमळत नाही. तर या
होतील व एखाद्या क्षेत्रातील ववशशष्ट काम नवोपक्रमामधनू ववद्यार्थयासय बोलण्यािी,
करणाऱ्या जसे शते ी, व्यवसाय, व्यापार, अशभव्यक्त होण्यािी सधं ी शमळते. इतर
उद्योग, नोकरी, राजकारण आणण कलाक्षते ्र लोक कसे बोलतात, आपण कसे बोललो
तसेि प्रत्यक्ष क्षते ्रभटे -ग्रामपिं ायत व गावं पादहजे या ववषयी ववद्याथी पूणय पणे
पातळीवर लघुउद्योग करणारे यांिी
ववद्याथी मलु ाखत घेतात ककं वा शाळेत ाात होतो.
भेट देणाऱ्या अचधकारी व कमिय ारी यािं ी या नवोपक्रमामळु े ववद्यार्थयााचं ्या

पण मलु ाखत घेतात. मनातील भीती दरू झाली, ववद्याथी
या नवोपक्रमामधून काही उद्देश सभाधीटपणे, ननसकं ोि सवं ाद साधतात.
ववद्यार्थयाचंा ्या सपु ्त गुणास वाव शमळतो.
आहेत, जसे- ववद्यार्थयासय अशभव्यक्ती एकदा का मनातील भीती व न्यनू गंड दरू
कौशल्य ववद्यार्थयानंा ा अवगत होत.े
ववद्यार्थयायस नवनवीन ाान प्राप्त होते. झाला म्हणजे कोणताही व्यक्ती ववशषे
ववद्यार्थयासय अशभव्यक्त होण्यास वाव

52

कायय करण्यास स्वयंप्रेरीत होतो.
ववद्यार्थयाचय ्या मनातील भीती दरू

झाल्यामळु े गरै हजेरीिे प्रमाण कमी झाले.
ववद्याथी सतत उपजस्थत असला म्हणजे
ननजचिति त्या त्या वगायच्या ननधारय रत
क्षमता प्राप्त के ल्याशशवाय राहत
नाही.एकं दरीत ववद्यार्थयाांच्या सवांगा ीण
ववकास साधण्यास हा नवोपक्रम उपयकु ्त
ठरू शकतो. म्हणजेि प्रगत शैक्षणणक
महाराष्र उपक्रमामध्ये अशभव्यक्ती
कौशल्यास वाव शमळावा असा उद्देश
आहे.तो उद्देश प्रगत शैक्षणणक महाराष्र
डोळ्यासमोर ठे वून हा नवोपक्रम सरु ु
के लेला आहे.

53

१६.एक सकारात्मक प्रवास

श्री.जगदीश खुडे

जज.प.प्रा. शाळा श्रीरामतांडा वैशशष्ट्ये-

• आजिी पट स‍ं या - 86

• तांड्यातील ववद्याथी - 35 म‍ु याध्यापक
जज. प. प्रा. शाळा श्रीरामतांडा
• बाहेरगावाहुन शशक्षण घेण्यासाठी रा. कें धळी ता. मंठा जालना
येणारे ववद्याथी - 51
मो. ९४०५०६९९००
• मठं ा, वाटु र, लावणी, कठाला ताडं ा,
कानफोडी, पाकणी, एदलापरु , गळु खडं वमळालेले पूरु स्कार
ताडं ा, लावणी तांडा, ववरगव्हाण तांडा, • शाळा अन्नती अवभयानात वज. पू. जालना ची शा

खोराडसावंगी या गावाहुन ववद्दाथी वजल्हास्तरीय पूरु स्कार .
जवळपास 20 कक. मी. पासनु शशक्षण • मा. मुख्य कायाकारी अविकारी वज. पू. जालना
घेण्यासाठी श्रीरामताडं ा या शाळेत
यांची शे गणु ित्ता िाढीची शे प्रशस्तीपूञ
येतात. • वजल्हा पूररषद जालना ची शा सन2015ची शा आदशा

• डॉक्टर, वकील, शशक्षक, व्यापारी व वशक्षक पूुरस्कार
इतर व्यावसायीकािं ी तालकु ावरुन • महाराष्ट्र शासनाची शा सन 2016 ची शा राज्यस्तरीय
मलु े शशक्षणासाठी श्रीराम ताडं ा या
आदशा वशक्षक पूुरस्कार

इतर ससं ्र्ेची शे ि सघं टनेची शे पूरु स्कार

दठकाणी येतात. • वेगवेगळे शैक्षणणक उपक्रम व शालेय

• स्थलांतरािे प्रमाण 0 टक्के शाळा व सहशालेय उपक्रम शाळेत

बा्य एकही ववद्दाथी नाही 100 घेतल्याजात असल्यामळु े जजु वत्ता वाढ
झाली व बाहेरगावच्या पालकानं ा
टक्के पट नोंदणी, 100टक्के
मलु ानं ा शाळेत प्रवशे शमळण्यासाठी
उपजस्थती शाळा उन्हाळ्यात स्पधाय लागली व पदहल्याि ददवशी

सटु ्टीमध्ये सधु ्दा िालु असत.े शालेय परीसरात प्रवशे ासाठी

• इंज‍लश स्कु ल मधनु जवळपास 25 पालकाचं ्या रागं ा लागल्या.

ववद्यार्थयानंा ी प्रवशे घेतला.

54

शालेय ववद्यार्थयानां ा गणवेश , स्कू ललबॅग सरु ुवातीला शालेय वातावरण व पालकािे

शाळेच्या नावािी स्पोटय ड्रसे , बटु , सॉक्स, शाळेकडे दलु कय ्ष असल्यामळु े स्थलातं रािे व
टाय, पाणीबॉटल, यािे पदहल्याि ददवशी शाळा बा्य ववद्यार्थयािंा े प्रमाण जास्त

वाटप. डडजीटल शाळा ाानरिनावादी होते. माञ जनु 2004 साली माझी

शाळा, ABL शाळा, स्वयं अध्ययन काडय (जगदीश कु ड)े ननयकु ्ती झाली आणण
देवनू गटात अभ्यासक्रम या सवु वधा पाहता पाहता पाि-सहा वषायत या

आहेत. ताडं ्यातील ववद्याथी जजल््यातील
कु ठल्याही शाळेच्या ववद्यार्थयांचा ्या तोडीस
जालना जजल्यात जालना-परभणी तोड बनला. गावात वीज नाही, पाणी
हायवेवरील वाटु र फाटा या दठकाणापासनु नाही, मलु ांिे ननरक्षर आईवडील अठरा
अवघ्या पाि ककलोमीटर अतं रावरच्या ववचव दाररद्र्य, स्थलतं रीतािं ा प्रचन,
माळराणी वसला आहे श्रीराम तांडा. या शालेय पररसरात कसलीही भौनतक सवु वधा
छोट्याचया तांड्यािी लोकस‍ं या जेमतमे नाही, डोंगरावर शाळा सगळीकडे खडकाळ
साडिे ारशे या दठकाणी सवय बजं ारा जमीन अशा पररस्थतीत या तांड्यातील
समाजािे लोक राहतात. त्यांिा प्रमखु शाळेिी जस्थती मला सधु रावयािी होती.
व्यवसाय मजरु ी गावात के वळ दोन िार थोड्याि ददवसात माझ्या असे लक्षात
सधन शते करी वगळता बाकीिे 75 टक्के आले कक, इथल्या लोकाचं ्या कामािे
लोक मजरु ीसाठी स्थलातं रीत होतात. स्वरुपि आसे होते कक या दठकाणािे
आचथकय आणण शकै ्षणणकदृष्ट्या हे गाव पालक कामाच्या शोधात मलु ानं ा घेऊन
मागासलेलेि होते. वषायिे काही मदहने ऊसतोंडणी, वाळु
उपसा ककं वा इतर कामे करण्यासाठी
डोंगराच्या कु शीत वसलेल्या परगावी परराज्यात जायि.े या मळु े अशा
पक्का रस्ता नसलेल्या गावात 1993 साली मलु ांच्या शशक्षणात जो खडं पडतो त्या

शशक्षणािी पहाट उगवली. गावात शाळेला

जागा नसल्यामळु े शाळा मारोतीच्या बाबत काय करायिे हा मोठा प्रचन मला
मदं दरात भरत होती. नतं र गावक-यांनी पडला. हे प्रचन सोडवयािे असतील तर
शाळेसाठी जागा उपलब्ध करुन शाळा तेथील बंजारा समाजात आपल्या
बाधं ली व शाळा त्या दठकाणी भरु लागली. शमसळल्याशशवाय पयायय नाही व बजं ारा
भाषा शशकल्याशशवाय हे प्रचन सटु णार

55

नाही हे मी ओळखले व प्रथम मी भाषा ववदयाथी उपजस्थती, अल्पवयीन मलु ीिं े

लोकाकं डू न शशकण्यास प्रारंभ के ला. वववाह, व्यसानाचधनता अशा ववववध

तांड्यात जाऊन सामाजजक कायातय समस्यावं र काम करायला सरु वात के ली.

सहभागी होऊ लागलो. शाळेत बदल आणण अवघ्या दोन ते तीन वषायति

करण्यासाठी व पालकांिा सपं कय शाळेत शाळेिा कायापालट के ला. बोलीभाषा

वाढववण्यासाठी मी पालक मेळावा व बंजारा असल्यामळु े मलु ानं ा शशकवतानं ा

मदहला मेळाव्यािे आयोजन के ले. खपु ञास झाला परंतु ती भाषा मी स्व:त

सरु ुवातीला पालकानं ी गावक-यानं ी शशकल्यामळु े हळू हळू हा ञास देखील

मदहलानं ी प्रनतसाद ददला नाही व मी खपु कमी झाला. जे स्वप्न मी पाहीले

ननराशा न होता माझे कायय िालु ठे वले. त्या स्वप्नांच्या ददशने े जाण्यासाठी

पालक मेळावा व मदहला मेळाव्याला जवे ्हा सकं ल्पपतू ीसाठी मी सवय प्रथम शाळेत

अपेक्षक्षत स‍ं या आली त्या वेळेस मी सवय गावक-यािं ी सभा पालक सभा

त्यांना गावक-यांना शशक्षणािे महत्व बोलावली तांड्यात घरोघर जाऊन प्रत्येक

पटवून सांचगतले. शशक्षण न घेतल्यामळु े व्यक्तीला, मदहलेला पालक सभिे े

तुमच्यावर स्थलांतरािी वेळ आली आहे, हे ननमञं ण ददले ज्या प्रमाण आपण घरी

लक्षात घ्या आणण बाहेर गावी जातानं ा एखादे कायय आयोजजत करुन पै पाहुणे
मलु ानं ा आजी-आजोबाकडे ठे वा असा आग्रह मडं ळीना ननमञं ण देतो त्याि प्रमाणे

पालक सभेत के ला. इथल्या पालकानं ा हक्काने व आग्रहाने पालक सभेिे

माझ्या सा-या सकं ल्पना, वविार व हेतू ननमञं ण ददले व सकाळी 10.00वाजता

हळुहळू पटु लागला. आणण ्या सा-या पालक सभा शाळेत आयोजजत के ली.

गोष्टी घडत असतानं ा मला नववन सहकारी जवळपास पुणय तांड्यातील लोक या
शशक्षक म्हणून नाशसरखॉ ं पठाण नावािे

शशक्षक रुजू झाले पठाण सरांिी पवू ीिी

शाळा सधु ्दा िांगली होती व त्यािे कायय

देखील िागं ले आहे हे मला समजल्यानतं र

खपु आनंद झाला व आता आम्ही दोघानं ी

गावक-याच्या समक्ष, शकै ्षणणक गुणवत्ता

भौनतक साधने व शकै ्षणणक साधने यािं ा

56

एकि आवाहन के ले कक, तुमिी आचथकय हा सवातय मोठा प्रचन होता. जो पयतंा मलु
मदत नको, माञ कृ पया तुम्ही तुमिे शाळेत दटकत नाही तोपयतंा ते शशकत
मलु े शाळेत पाठवा. शकै ्षणणक कायय पणु य नाही त्यामळु े आम्ही मलु ांिी उपजस्थती
करण्यासाठी देशािा व गाविा आदशय वाढवण्यासाठी ववशषे प्रयत्न के ले.
नागररक घडववण्यासाठी मलु ांना शाळेत स्थलांतरािे प्रमाण कमी करणे व ते 0
पाठवा असे ववनंती के ली व पालकांनी ती टक्के आणणे हे आमिे ध्येय होते व त्या
मान्य के ली. पालकसभा घेतल्यानंतर व दृष्टीने आम्ही वररष्ठ अचधका-याच्या
पालकांनी मलु े शाळेत पाठववण्यािी हमी मागदय शनय ाखाली काम सरु ु के ले.
ददल्यानंतर दसु -याददवसापासनु मी व
पठान सरानं ी शशक्षण ववभागाच्या वररष्ठ ददवाळी नंतर उसतोडणीसाठी पालक
अचधका-यांच्या मागदय शनय ाखालील शशक्षण वगय मलु ांना सोबत घेऊन जात होता त्या
गुणवत्ता ववकासाच्या कामाला सरु ुवात वेळेस आम्ही ठरवल की ज्या ददवशी
के ली जालना जजल्हा पररषदेिे मा. म‍ु य गतु ्तेदाराच्या गाडया हया मजं रु वगालय ा
कायकय ारी अचधकारी, जजल्हा शशक्षण व नेण्यासाठी गावात सधं ्याकाळी येत होत्या
प्रशशक्षण ससं ्था प्रािायय व सवय तवे ्हा आम्ही त्या ददवशी आम्ही सधु ्दा
अचधव्या‍याता जालना. कें द्र प्रमखु व सवय गावात हजर रहायिो. या अगोदर पालक
जजल्हा परीषदेिे सन्माननीय पदाचधकारी मेळावा, मदहला मेळावा घेऊन मलु ानं ा
व अचधकारी यािं े मागदय शनय घेवनू सोबत कामासाठी घेऊन जाऊ नका असे
शैक्षणणक गणु वत्ता ववकास करण्यासाठी आवाहन पालक मेळावा मधनु करीत होतो
सरु ुवात के ली. तरीही पालकवगय ऐकण्याच्या जस्थतीत
नव्हता. गुरुजी आम्हाला शशक्षणापके ्षा
श्रीरामतांडा या तांड्यावरील पोटापाण्यािा मोठा प्रचन आहे आम्ही
लोकांच्या म‍ु य व्यवसाय शते ी शते ी कोणाच्या भरवचयावर मलु ानं ा येथे ठे वनु
कसली मोल मजरु ीसाठी वषािय े काही जायिे, त्यांिी काळजी कोण घेईल मला
मदहने पालक कामाच्या शोधात परगावी, एकु लता एक मलु गा आहे त्याला कोण
परजजल्हा, परराज्यात जात असतात. सांभाळेि त्यािे नेहमी दखु ते त्याला
सोबत मलु ानं ा देखील घेऊन जात होते. दवाखान्यात कोन नेईल असे एक ना
ददवाळी नंतर शाळेतील शाळा बा्यमलु ािं े अनेक प्रचन पालक आम्हाला प्रचन
प्रमाण वाढत होते यावर काय उपाय कराव वविारायिे व ननरुत्तर करायिे व मलु ांना

57

गावात ठे वायला तयार नव्हते तरीही मी झाला की काही पालक सरु ुवातीला मलु े

हार मानली नाही. मलु ाचं ्या आईवडीलांना ठे वुन जाण्यास तयार झाले हळुहळु

ववनंती करायिो की आज जी ही वळे पालकात शाळेबद्दल गोडी ननमायण झाली

तमु च्यावर आली आहे ती तुमच्या व प्रत्येक वषी स्थलं ातरािे प्रमाण थोडे

मलु ाबं ाळावर येवु देऊ नका त्यांना थोडे कमी होता आज मी अशभमानाने

शशक्षण घेवु द्या आम्ही त्याला शशकवु सांगु शकतो की माझ्या तांड्यातील एक

त्याला येथे ठे वा पण तरीही पालक ही मलु गा स्थलं ातरीत होत नाही व शाळा

ऎकण्याच्या जस्थतीत नव्हते तेव्हा मीही बा्य होत नाही पण शाळाबा्यिे,

ठरवले की आता काहीही झाले तरी स्थलातं रािे प्रमाण कमी करायिे असेल

आपल्याला पालकािे मन वळवायिे व तर आपल्यालाही काही गोष्टीिा त्याग

मलु ांिे स्थलं ातर रोखायििे मग मीपणु य करावा लागेल व पालकामं ध्ये ववचवास

गावासमोर मारोतीच्या मदं ीरावर सवय ननमाणय करावा लागेल. आजही

महीला व पुरुषासमोर सांचगतले की मी ददवाळीनंतर पालक वगय उसतोडी, वाळु

स्वत:तुमच्या मलु ानं ी काळजी घेईल उपसा ककं वा इतर कामाला परजजल्हा

माझ्या भरवशावर मलु े सोडु न तुम्ही ककं वा परराज्यात जातो तेव्हा मलु े

कामाला जा मलु ांना जजववत्वािी गावाति आजी आजोबा ककं वा इतर

जबाबदारी पुणय माझी राहील तेव्हा नातेवाईकाकडे सोडु न ते पालक जातात

लोकानं ी सांगीतले की गरु ुजी शाळेला त्या मलु ानं ी पुणय काळजी शाळा घेते.

उन्हाळी सटु ्टी असते तोपयतय मलु े तुम्ही त्यािं े दखु त असेल तर त्यानं ा

सांभाळताल पण पढू े उन्हाळ्याच्या दवाखान्यात नेणे, वही, पेन मोफत देणे,

सटु ्टयात मलु ानं ा कोण सभं ाळेल तवे ्हा शालेय पोषण आहार उन्हाळी सटु ्टीत

मी त्यानं ा स्पष्टपणे साचं गतले तमु ्ही जर सधु ्दा आम्ही त्यांना देतो, म्हणनु ि

मलु ांना येथे सोडु न जाणार असाल तर पालक आमच्या भरवशावर मलु ांना सोडु न

शाळेला उन्हाळ्याच्या सटु ्टया देखील स्थलातं रीत होतात.

देणार नाही तमु च्या मलु ांसाठी मी ज्या प्रमाणे मी माझ्या शाळेसाठी

उन्हाळ्याच्या सटु ्टीत देखील शाळा प्रयोग राबवला त्याप्रमाणे मठं ा तालकु ्यात

भरवील पण मलु ानं ा सोबत नेऊ नका. ब-याि गावात हा प्रयोग राबवल्या जात

या माझ्या बोलण्यािा पररणाम असा असनु मठं ा तालकु ्यातील ववदयाथी यांिे

58

शाळाबा्य स्थलांतरािे प्रमाण कमी झाले लोकांिा सहभाग शालेय कामकाजात
आहे. या साठी तालकु ्यातील पणू य वाढवला पालक मेळाव,े मदहला मेळावे,
म‍ु याध्यापकािी कायशय ाळा माझ्या शाळेवर सासं ्कृ नतक कायकय ्रम, सण व उत्सव
आयोजजत करुन मी राबवत असलेले प्रयोग साजरे करणॆ असे एक ना अनेक उपक्रम
म‍ु याध्यापकानं ा सांचगतले व आपणही शाळेत राबवण्यास सरु ुवात के ली.
आपल्या गावात असे प्रयोग राबवनू
शाळाबा्य बालक मकु ्त तालकु ा करण्यािा गावक-यानं ा देखील शाळेबद्दल
आम्ही सकं ल्प के ला आहे. व त्या दृष्टीने आकषणय ननमायण झालेले स्वत:हुन
वाटिाल िालु आहे आणण याला ब-याि गावकरी शाळेकडे यायला लागले
प्रमाणात यश आले आहे. मठं ा तालकु ा हा ववद्यार्थयाािं ी गणु वत्ता, कलागणु पाहुन
डोंगराळ तालकु ा असल्यामळु े व पावसािे आनंदी व्हायला लागले व त्याच्या मनात
प्रमाण जमी असल्यामळु े बराि पालक वगय शाळेला मदत करण्यािी इच्छा मनोगत
हा कामाननशमत्त स्थलातं रीत होत असतो तयार झाली जो पयतंा त्याचं ्या मनातनु
व पालक स्थलं ातं रीत होत असताना मदत करायला गावकरी तयार होत नाही
मलु ांना सधु ्दा सोबत घेवनु जात असतो. तो पयतंा आपण त्यानं ा काहीि म्हणायिे
परंतु अशा पालकानं ा देखील शशक्षणािे नाही हे मी ठरवलेि होते. मी सवपय ्रथम
महत्व पटल्यामळु े मलु ानं ा गावाति आजी ववद्याथी स्थलातं र रोखले, शाळाबाहय
आजोबा व इतर नातवे ाईककडे ठे वुन पालक ववद्याथी होऊ ददला नाही १००टक्के
स्थलातं ररत होत असतात व त्यामळु े आता पटनोंदणी १००टक्के उपजस्थती हे
शाळा बा्य मलु ािं े प्रमाण जमी झाले आहे उद्ददष्ट पणू य के ले. गणु वत्ता वाढीकडे लक्ष
व मी राबववलेला प्रयोग हा असा प्रत्येक ददले शालेय पररसर स्वच्छ के ला शालये
शाळेवर राबववल्या जात आहे. व माझा पररसरात झाडे लावली. शालेय वातावरण
मठं ा तालकु ा हा शाळाबाहय बालक मकु ्त
तालकु ा होत आहे.

जो पयतां शाळा समाजात जात नाही
व समाज शाळेत येत नाही तो पर्तय
शाळेिा सवागां ीण ववकास होत नाही हे
माहीत असल्यामळु े समाजील गावातील

59

प्रफु ल्लीत के ले शालेय.रंगरंगोटी, शासकीय सहकायालय ा मी मनापासनु सलाम
योजनािी माहीती शालेय पोषण आहार
पूरक पोषण आहार शालेय पररपाठ या करतो. या लोकसहभागामळु े माझी शाळा
कडे लक्ष देवनू िांगल्या दजायिे काम के ले.
ववद्याथी शलहायला वािायला लागले एक समधृ ्द शाळा झाली आहे
ससं ्कार िांगले व्हायला लागले
ववद्यार्थयांामध्ये बदल ददसू लागला तसाि लोकसहभागातुन लोकानं ी शाररररक
बदल मग पालकात ददसायला लागला जो
पालक १००रु. लोकवगणय ी देण्यास तयार कष्टािी काम करुन झाडांिी खड्डे
नव्हता तो आज शाळेसाठी काहीही
करायला तयार आहे हया सा-या सा-या खोदणे, काटेरी कंु पण तयार करणे व
गोष्टी आपल्या कायायवर अवलबं नु
असतात लोकसहभाग शमळतो परंतु इतर काम के ली व शाळेच्या वभै वात भर
लोंकाना अगोदर आपण आपले कायय
दाखवायला हवे व त्याचं ्यात एक व पाङली आहे.
त्यांच्यात एक ववचवास ननमाणय करायला
हवा . प्रत्येक ववद्याथालय ा शाळेिी गोडी लागावी

10 वषातय ज्या लोकानं ी 1 म्हणनु आदशय पररपाठ शाळेत घेण्यास
रुपयाही शाळेसाठी जमा के ला नाही
त्याि लोकानी या वषी मनाने शाळेसाठी सरु ुवात के ली ज्या शाळेिा पररपाठ
इनव्हरटयर बॅटरी मलंु ाना बटु , सॉक्स, टाय,
स्कु ल, बॅग, शालेय गणवेश या सवय वस्तु िागं ला होईल त्या शाळेतील ववद्याथी
लोहसहगातनु ददल्या. मोलमजरु ी करुन
पसै ा जमा करुन पसै ा करुन शाळेसाठी नक्कीि ससु सं ्कारीत होतो हे मी माझ्या
लावला. खरेि माझ्या तांडयातील लोक
पैशाने गरीब आहेत परंतु मनाने खपु मोठे शाळेवरुन छाती ठोकपणे सांगु शकतो
आहेत. हेि या वरुन शसध्द होत.े या
लोकाच्या पररपाठामध्ये राष्रगीत, प्रनताा व इतर

सवय गोष्टी तसेि शामिी आई मधील

एक कथा रोज साचं गतली जाते. सवय

प्रथम वगातय ील ववद्याचथनय ी अभ्यासात

रमतील यासाठी िार मलु ांिा एक शमञ

गट तयार के ला स्वयअं ध्ययन काडावय ्दारे

झालेल्या अभ्यासक्रमावर काडय त्यानं ा

सोडवायला ददले हळुहळू यािा पररणाम

ददसायला लागला मलु ांना इंग्रजी शब्द,

गणणतानतल बेरीज, वजाबाकी, गणु ाकार,

भागाकार, सम, ववषम, स‍ं या या

सकं ल्पना स्वतिःहुन समजायला लागल्या

तसेि प्रत्येक आठवड्याला घटक

िािणी घेवनु त्यानुरुप आम्ही

60

ववद्यार्थयांाना मागदय शनय के ले व ववदयाथी सरु ुवातीला मी या शाळेत रुजू झालो
घडत गेले. शाळेिी गणु वत्ता त्यावेळेस या शाळेिी पट स‍ं या ३५ होती.
सधु ारल्यानतं र पालकािं ा आमच्यावरिा शालेय इमारत नव्हती जी इमारत होती
ववचवास वाढला ववद्याथी पसु ्तक वािू त्या इमारतीमध्ये लोक घान करीत होते
लागले, गणणती कक्रया करु लागले, इंग्रजी दरवाजे, णखडक्या तटु लेल्या अवस्थते
शब्द सांगू लागले तयामळु तांड्यातील होत्या समोर लोकांिे उं कड,े पळाटीिे फास
पालकाचं ्या िेह-यावर आनदं ददसु लागला होते हे सवय बदलनु टाकण्यासाठी लोकांना
व स्थलांतरािे व शाळा बाहय ववचवासात घेतले व या सवय गोष्टीवर मात

ववद्यार्थयािय े प्रमाण कमी झाले. करुन आज एक नंदनवन या दठकणी

शाळा माळरानावर असल्यामळु े व फु लले आहे.
खडक, दगड असल्यामळु े शाळेत झाडे या शाळेत सवय शासककय
लावता येत नव्हती पण मला असे वाटत
होते की, झाडाशशवाय शाळेला शोभा नाही योजना प्रभावीपणे राबवल्या जातात.
आपण झाडे लावली पादहजेत परंतु सवातय वळे प्रसगं ी आचथकय सहाय्य देखील मलु ानं ा
मोठा प्रचन होता की झाडे लावायिी कसे करतो. शाळा उन्नत अशभयानािी यशस्वी
अमलं बजावणी या दठकाणी झालेली आहे.

कारण शाळेच्या आवती भवती सवय खडक शब्दकोडी सोडववणे, वयै क्तीक व सानं घक

दगड होता. पण मी हार मानली नाही. स्पधा,य बित बंकॅ , बितीिे महत्व, शालेय

गावक-याच्या व सहका-याचं ्या मदतीने तो मञं ीमडं ळ जो वार तो पाढा, पुण्यनतथी,
खडक फोडला सवपय ्रथम जडकाला पाणी जयतं ी, स्पधाय परीक्षा मागदय शनय ,
घातले तो मरु ुम भसु भसु ीत के ला खड्डे आठवडयातनु एक कोरडा ददवस पाळणे,
खदं ले व काळी माती भरुन त्या मध्ये अवातंर वािनािी आवड, अपघाताच्या

झाडे लावली शाळे मध्ये फक्त सरु वातीला वळे ी मदत करण,े पयायवरण सवं धनय ,
एकि झाडे होते आज घडीला जवळपास सांस्कृ तीक कायकय ्रम, बजं ारा समाजाच्या
ददडशे झाडे शाळेत आहेत. त्याि होळीिा सण शाळेत साजरा करुन ससं ्कृ ती
झाडाखाली मलु े आज अभ्यास करतात दशनय असे एक ना अनेक उपक्रम या
सवय शाळा दाट झाडीने नटु न गेली आहे. शाळेत राबवले जातात. या शाळेला
मानसाने ठरवीले तर कोणतीि गोष्ट आजपावेतो आचथकय तपासणी पथक,

अशक्य नाही हे या वरुन ठरत.े ददल्ली शालेय ववकास आराखडािी रुपरेषा

61

ठरवण्यासाठी एमपीएसपी मबुं ईिे पथक, या दठकाणी शशक्षण ददले जाते.
मा. म‍ु य कायकय ारी अचधकारी जज.प. शाळेबरोबरि गाव व्यसनमकु ्त,
जालना यानं ी गुणवत्तेिे ववशषे प्रमाणपञ तंटामकु ्त के ला आहे. स्थलांतर
ददले आहे. शाळा उन्नती अशभयानात रोखण्यास १००टक्के यश आले आहे.
शाळेस जजल्हास्तरीय परु स्कार प्राप्त झाला एक ही मलु ही मलु स्थलांतरीत व
आहे. शशष्यवतृ ्ती परीक्षा १००टक्के ननकाल शाळाबाहय राहत नाही.
गुणवता धारक ववद्याथी इतर स्पधाय शशक्षणाद्वारे सपं ादन के लेल्या ाानाने हे
परीक्षते प्राववण्य प्राप्त ववद्याथीनी के ले शमणशमणते ववद्याथीरुपी ददवे पढु े
आहे. १००टक्के प्रगत शाळा आहे. जालना तेजाने प्रकाशशत आणण समाजातील
जजल्यातील पदहली अप्रगतमकु ्त शाळा अााजातील अधं कार नाहीसा करतील ही
शासककय अचधकारी व पदाचधकारी मलु ांकडु न अपेक्षा बाळगनु आहे.

वळे ोवेळी शासकीय भेट देतात व मागदय शनय

करतात. मा. अचधकारी व पदाचधकारी यािं े

मागदय शनय व प्रोत्साहन, प्रेरणा असल्यामळु े

या शाळेिी गुणवत्ता वाढ होऊ सजली.

आज बाहेर गावच्या ववद्यार्थयांना ी सधु ्दा

शाळेत प्रवशे घेतला आहे. तालकु ्यािे

दठकाण असलेल्या मठं ा शहरातनु ववद्दाथी

या ताडं ्यावर शशक्षण घेण्यासाठी येतात.

तसेि आजुबाजचु ्या ९त१े ० खडे ्यामधनु

मलु े इथे शशक्षणासाठी येतात. सध्या

शाळेिा पट ८६ असनु वगय १ ते ४ आहेत

आम्ही दोघेि शशक्षक या दठकाणी आहेत.

शाळेला एक ड्रसे कोड आहे स्पोटय ड्रसे व

स्कु ल बँग शाळेच्या नावािी आहे. इंज‍लश

स्कु लच्या ब-याि ववद्यार्थयांना ी या शाळेत

प्रवशे घेतला आहे. मलू ्य, गाभाभतु घटक,

ससं ्कार या सवय गोष्टीमधुन ववद्यार्थयालय ा

62

१७.प्रगत शाळा उपक्रम

करुणा दहवाळे

प्राथशमक शशक्षणाच्या सावबय त्रकीकरणासाठी

शासन स्तरावरून ववववध योजना

राबववण्यात येत आहेत. या योजना

राबववत असतानाि प्राथशमक शशक्षणाच्या साधन व्यक्ती
गटसाधन कें द्र , जालना
भौनतक ववकासाबरोबरि ववद्यार्थयााचं ्या
मो. नं. ७३८५३६२३६८
सवांाचगण ववकासाकडे लक्ष पुरवले जात
२२ जून २०१५ रोजी प्रगत शकै ्षणणक
आहे. गुणवत्ता ववकासासाठी प्राथशमक महाराष्र या अशभयानामळु े माझ्या पंिायत
सशमतीतील प्रत्येक शाळेत नविैतन्यािे
शाळेतील ववद्यार्थयांचा ्या दैनंददन अध्ययन वातावरण ननमाणय झाले आहे.
ाानरिनावादी, डडजीटल, कृ नतयकु ्त
प्रकक्रयेत नवनवीन सकं ल्पना वापरून अध्ययन-अध्यापन पद्धती यातून प्रत्येक
मलू शशकलेि पादहजे यासाठी अचधकारी व
अध्ययन-अध्यापन प्रकक्रया दहु ेरी शशक्षक शशक्षण प्रवाहाच्या उगमापाशी जाऊन
मलु ानं ा शशकवत आहे व यातनू ि मागील दीड
बनववण्यासाठी गोष्टी, प्रकल्प, उपक्रम वषायच्या काळात मलु ांिे सवय ववषयांिे मलु भतू
सबं ोध पक्के झाले आहेत. खऱ्या अथानय े
आणण ववववध योजनािं ा समावेश जालना प्रगत शैक्षणणक महाराष्र कायकय ्रम शाळा–
समाज- शशक्षक- ववदयाथी यांना जोडणारा
पंिायत सशमती अतं गतय के .प्रा. शा. सेतू ठरला आहे . प्रगतच्या या कामाला गती
शमळावी शशक्षणासोबति मलु ािं ा सवायगीण
जामवाडी, प्रा. शा. गोकु ळवाडी, प्रा. शा.

श्रीकृ ष्णनगर, प्रा. शा. ववरेगाव ताडं ा या

शाळांमधनू राबबववला जात आहे. तो म्हणजे

“क्षते ्रर्ेटीचा र्ननवार” .

63

ववकास व्हावा या हेतनू े क्षेत्रभेटीिा शननवार जात.े यात मलु े स्वच्छताववषयक सदं ेश,

हा उपक्रम सरु ु के ला आहे. घोषणा देण्यासोबति घरोघरी जावनू

क्षते ्रर्ेटीचा र्ननवार - शालेय दप्तराच्या आपआपल्या पालकानं ा स्वच्छतेिे महत्त्व
पटवनू देतात. यातून आजशमतीस
ओझ्यािी ििाय मागील वषभय र सातत्याने मलु ांसोबति पालकातदेणखल स्वच्छतिे े
सवतय ्र के ली जात होती . बऱ्यािशा शाळेत महत्त्व पटले असनू मुले दररोज स्वतिःच्या
शशक्षणमतं ्री मा. ना. ववनोद तावडे साहेब यानं ी घरासमोरिा पररसर साफ करायला लागले.
स्वतिः शाळेत जाऊन पाठीवरच्या
ओझ्याखाली दडपणारी कोवळी मने बघनू ३ री व ४ थी च्या ववद्यार्थयांचा ्या गळ्यात
चितं ा व्यक्त के ली व यातूनि राज्याच्या स्वच्छता दतू म्हणनू काडय तयार के ली असनू
ववववध भागात दप्तरापासनू मकु ्तीसाठी ती घालनू मलु े प्रभातफे रीच्या वेळेस गावात
अनेक नवनवीन उपक्रमांिी अमं लबजावणी कफरतात व स्वच्छतिे े महत्त्व समजावनू
शाळाशाळातून होऊ लागली. असाि सांगतात.

क्षेत्रभेटीिा शननवार हा उपक्रम जालना २. पररपाठीतील उपक्रम— ‘शरीरमाध्य खलू

पंिायत सशमतीतील ४ शाळातं मागील दोन धमय साधनं’ या उक्तीप्रमाणे ननरोगी

मदहन्यापासनू राबबवला जात आहे. शरीराति ननरोगी मन अचधवास करत असत.े

या उपक्रमांतगतय शननवारी अधवय ेळ यासाठी मलु ांना पररपाठादरम्यान
शाळा असल्याकारणाने अनेक मलु े व मलु ांिे योगासानातनू ध्यान धारणा व शरीर सवं धनय िे
पालक देणखल शाळेत पाठवीत नाहीत. महत्त्व पटवनू देण्यािे काम योगासानातनू के ले
मलु ांनी शाळेत येऊन स्वतिः व्यक्त होता जात आहे.

यावे यासाठी हा उपक्रम सरु ु के ला. योगासानानंतर ववद्यार्थयासां ाठी ’ प्रचन

१. प्रभातफे री— शननवारी सकाळी ८. वाजता तमु िे उत्तर आमिे’ याद्वारे वविारा तमु ्ही
मलु े शाळेत आली कक स्वच्छता अशभयाना सांगतो आम्ही हा उपक्रम हाती घेतला जातो

अतं गतय मलु ांिी गावात प्रभातफे री काढली लहान मुलांच्या भावववचवात डोकावल्यास

64

आपल्याला समजेल कक मलु ांना ननसगातय ील शब्दपट्ट्या तयार के ल्या आहेत.
प्रत्येक घडणाऱ्या बदलाववषयी तसेि दररोज शब्दपट्ट्यामध्ये २-३ अक्षरी शब्द शलदहलेला
जीवनात घडणाऱ्या छोट्या छोट्या कृ ती, असनू प्रत्येक ववद्यार्थयायने समोर येवनू त्या
गोष्टी यातनू कु तहू लापोटी अनेक प्रचन खोक्यातनू एक शब्दपट्टी काढायिी नतिे
ननमाणय होतात. मात्र वेळीि या प्रचनांिी वळे ीि मोठ्याने वािन करायािे व त्यावर वाक्य
उत्तरे शमळाली नाही तर मलु ातील जजाासू तयार करावयािे व सवांासमोर सादर
वतृ ्ती लोप पावत जाते. मात्र मलु ानं ा या करावयाि.े एका शब्दावरून ववदयाथी ववववध
उपक्रमाअंतगतय जे काही प्रचन पडतात ती ती वाक्य तयार करतात त्यावळे ेस प्रत्येक
त्यांनी लगेि एका कागदावर शलहायिी व ववद्यार्थयािां े कौतकु टाळ्या वाजनू के ले जात.े

सोमवार ते गरु ुवार शाळेतील पेटीत टाकायिी यातील एक बोलका अनभु व म्हणजे २री

शुक्रवारी म‍ु याध्यापक व शशक्षक ती पेटी च्या एका मलु ाला ‘वपणे’ ह शब्द आला तेव्हा

खोलनू त्यातनू मलु ांनी वविारलेली प्रचन वािनू त्या मलु ाने ‘पाणी जशमनीवर पडले कक जमीन

ववववध सदं भय दग्रथं व पाठ्यपसु ्तके यातून पाणी वपत’े हे उदाहरण सांचगतले .

त्यािं ी उत्तरे तयार करून शननवारी उत्तरे ददली ४.क्षते ्रर्ेटीतनू व्यवहारज्ञान— मलु ांना
जातात. यामळु े मलु े धीटपणे बोलयला लागली पररसरातील बाजार, दकु ान व कारखाना
त्यांच्यातील अभायासू वतृ ्त्तीला िालना शमळत यातील ाान यावे म्हणनू यासाठी क्षेत्रभेट व
आहे. बाजार भरववला जातो या दठकाणी मलु े

३.ज्ञानकंु र्— प्रा. शा. गोकु ळवाडी या दठकाणी भाज्यांिी व इतर वस्तंिू ी ववक्री करतात

या उपक्रमांद्वारे मलु ांिी ववववध ववषयातील यातूनि व्यवहाराान होते. सोबति मलु े

मादहती वाढावी यासाठी प्रयत्न करण्यात येतो. शननवारिा आनंद घेतात. 24 डडसबें र या

ाानकंु भ साठी एक आकषकय असा ददवशी मलु ांना पाणी शुद्धीकरण
बॉक्स तयार के ले आहे. त्या बॉक्समध्ये कारखान्याला भेट द्यायला नेण्यात आले.

इयत्तापदहली व दसु रीच्या ववद्यार्थयासंा ाठी त्यादठकाणी मलु ानं ी पाणी शुद्धीकरण यतं ्रािी

65

पाहणी व पध्दत समजावनू घेतली. व त्याचं ्या प्रत्येक ववदयाथी करू लागले आहेत. यातनू

प्रचनािं े ननरसन करून घेतले. नक्कीि !

५. कृ ती/ खळे :- या उपक्रमामळु े ववद्यार्थयािंा ी उपजस्थती

अभ्यासपरु क उपक्रमाद्वारे मलु ाचं ्या वाढली आहे. दप्तरािे ओझे नसल्यामळु े मलु े
सजृ नशीलतेला वाव शमळावा म्हणनू ‘एक आनंदाने शाळेत येतात. शननवारी शाळा
पाउल प्रगत शकै ्षणणक महाराष्र’ कडे या
शशक्षक शमत्र हस्त्पसु ्तीके तील भाषा व गणणत सटु ल्यावर बळजबरी घरी पाठवावे लागत.े
ववषयािे अभ्यासपरु क खेळ घेण्यात येतात.
जसे शब्दाच्या भंेड्या, गोलतारा, एका एका गणणताच्या मलु भतू कक्रया दडपणाशशवाय
होडीत, जजलेबी, ववरुद्धाथी समानाथी शब्द, खेळता खेळता करू लागली . खेळामधून
राजा म्हणतो, शब्द कोडे अशा अनेक आनदं घेऊ लागली आहेत. वविार तमु ्ही
अभ्यासपुरक खळे ांिा समावशे के ला आहे. सांगतो आम्ही या उपक्रमातून मलु ांच्या
जजाासा, िौकस वतृ ्तीला िालना शमळू लागली
आहे. मलु े ननसकं ोिपणे प्रचन वविारतात.
ाानकंु भ उपक्रमामळु े मलु े आत्मववचवासाने
वाक्य तयार करतात. ववववध गोष्टी, कववता व
नादटका करून दाखवतात. क्षेत्रभेटीमळु े मलु े
बोलकी झाली आहेत व ननरीक्षण करू लागली
आहेत.आणण व्यवहार समजू लागली आहेत.
प्रचन वविारून वविारािी देवाणघेवाण करून
उत्तरे शधू ून काढतात. त्यामळु े न्शाननवारी
नवीन गोष्टी मादहती हसत खळे त शशकायला

भेटते हे मात्र नक्की !!

त्यािबरोबर छोट्या छोट्या कृ नतयकु ्त
नाटकाद्वारे मलु े बोधकथा माडं तात.
स्वयअं ध्ययन काडािय ा वापर पदहलीपासनू

काही तरी नवीन शशकायला शमळते हे मात्र

66

१८.मुलाशं ी सन्मानाने वागा.....

श्री प्रमोद कु मावत

प्रत्येक मलु ाच्या मानशसक,शारीररक आणण अचधव्या‍याता
भावननक ववकासािी उं िी त्याच्या DIECPD जालना
सगं ोपनावरि अवलबं नू असत.े मलु ानं ा [email protected]
प्रोत्साहन व मागदय शनय ािी आत्यंनतक
आवचयकता आसते मलु ाशं ी कसे 2. जीवनािे तत्वाान :-
बोलावे,त्यांच्याशी कसे वागावे,त्याचं ्या जीवन ववषयक तत्वाानच्या के वळ
समवते कु टुंबात कसे वातावरण ठे वावे हे
बऱ्याि पालकानं ा कळत नाही तेव्हा या ताजत्वक गप्पा न करता तसे जगणे
बाबीिं ा वविार व्हावा. आवचयक आहे.इतरांना मदत करावी,
सत्य आिरण करणे खोटे न बोलणे,
1.उत्तम व्यजक्तमत्व :- जीवनािा उददेश सतं सादहत्यािे आिरण
िागं ल्या व्यजक्तमत्त्वािे चित्रण याने एक दृजष्टकोण प्राप्त होतो.

मलु ांसमोर उभे करावे म्हणजे मलु ानं ा

3. िांगल्या गुणांिे रोपण :
िागं ले गुण कोणते व वाईट गुण

कोणते यात फरक करुन दाखवणे,
पररणाम सागं णे तसेि िागं ल्या गुणांिे
रोपण करणे महत्वािे आहे.

67

4. िागं ले वातावरण :- • आपले वतनय , बोलणे सकारात्मक
कु टुंबात, पररसरात शाळेत िांगले असावे.

हेल्दी वातावरण ठे वणे गरजेिे आहे.धाक, • मलु ानं ा धमकावू नका.
तणाव, द:ु ख असे वातावरण बालकानं ा • मलु ांशी ससु वं ाद साधा,आदेश देवू नका.
नसाव.े मकु ्त व िागं ले वातावरण • मलु ाचं ्या शमत्रांसमोर त्यािी प्रनतष्ठा
व्यजक्तमत्व ववकासाला िालना
देत.े कौटुंबबक वाद मलु ांवर ववपररत पररणाम जपा.
घडवत.े
• मलु ाचं ्या वविारालना सरळ खोडू नका.
5. समधृ ्द जीवन : • मलु ानं ाही वविारािे स्वाततं ्रय द्य,बोलू
मलु ांना शक्य तवे ढे समधृ ्द जीवन
द्य
शमळाले की तो मकु ्त व मनसोक्त • मलु ांनाही अचधकार द्या, सयं ोजन,
जगण्यािी सवय लागत.े
ननयोजन करु द्या.
• मलु ांशी सहज वागा
• अनत प्रलोभन टाळा.
• मलु ांच्या समस्यािी यादी करावी. • इतर मलु ांशी तुलना करु नका,प्रत्येक
• मलु ामं ध्ये आत्मगौरवािी भावना
मलु वेगळे असते.
वाढवावी. • इतरासं मोर मलु ांिी स्ततु ी करा.

• यो‍य व िांगल्या बाबीिं े कौतकु कराव.े
• वाईट बाबींिी ननदं ाही सौम्य भाषते

करावी.
• मलु ांना पुणय व्यजक्तमत्व समजनू

व्यवहार करावा.

• मलु ावं र शाजब्दक आघात करु नयेत.
• मलु ं िकु ा करणार असे गदृ हत धरुन

बोलाव.े

68

१९.बालक-पालक

श्रीम.डॉ.वैशाली जहाचगरदार

'मलु ं ही देवाघरिी फु ले असे म्हटले ज्येष्ठ अचधव्या‍याता
जात'े ,या फु लानं ा जपण्यासाठी पालक DIECPD जालना
म्हणनू आपण कसोशीने प्रयत्नरत असतो मो.नं.९१७५७६०८०९
त्यानं ा हव्या त्या भौनतक सखु सोयी,
ववनासायास पुरववतो. त्यानं ा हे स्वातंत्र्य असावे ककं बहुना त्यािा
तुमच्यासाठी उत्तम नाही म्हणून ते करु तो हक्क आहे असे वाटणारं सजु ाण
नको अशी काळजीिी सिु ना प्रेमाने करतो पालकत्व त्या बालकाला बहाल करणे
अनतशय सरं क्षक्षत असे वातावरण त्यांना हीि खरं तर आजच्या काळािी
पुरववतो. मी जो त्रास कष्ट आतापयतंा पालकांकडू न असणारी बालकांिी अपेक्षा
सोसले ते माझ्या लाडक्यांना सोसावे लागू आहे असेि मला वाटत.े प्रत्येक बालक
नये म्हणून रात्रादं दनी डोळयात तले घालनू व पालक हे मोलािे असतात कारण देश
काळजीने हे फु ल जपण्यािा प्रयत्न करतो अचधक िागं ला होण्यासाठी भावननक
व आपल्या लेखी जे िांगल तिे त्याने दृष्टया सदु ृढ बालक-पालक, िागं ले कु टुंब
करावे असे आपल्या पालकत्वाच्या घडीत िांगला समाज ननमायण होण गरजेिे
बसणारं स्वाततं ्र्य त्याला बहाल करतो. पण आहे. ही गरज पणू य होण्यासाठी प्रत्येक
ख्ररि त्याला या घडीतील स्वाततं ्र्यािी, बालकाच्या गरजा पालकानं ी पूणय करणे
अनतसरं क्षक्षत वातावरणािी थोडक्यात या गरजेिे असते. प्रत्येक बालक हे स्वतंत्र
सदुं र प्रेमाच्या कोंदणािी आवचयकता व्यक्तीमत्व असते ववकासाच्या प्रत्येक
टप्प्यावर मलु ािं े वतनय हे वगे वगे ळे
आहे? असते त्यािं े व्यक्तीमत्व आकार घेत

या सोनेरी कोंदणाऐवजी आपल्या असत.े घरात प्रत्येकाला मोठया प्रमाणात
लाडक्याला स्वत:िे ननणयय स्वत:ला घेता
यावेत, त्याने आत्मववचवास,ू वविारी,
वववके ी, स्वततं ्र, जबाबदार, सजु ाण व्हाव.

स्वत:ला ओळखाव असे वववेकी भावननक

69

सन्मान शमळणे ही आवचयक आपण सोनयस्कर ररत्या दलु कय ्ष
असते. प्रत्येक बालकाच्या ठायी वेगळेपण कराताे .मलु ांना जर आदराने वागववले नाही
असते परंतू त्या वगे ळेपणातही तर त्यांच्या आत्मप्रनतमेला धक्का बसतो
सामावलेल्या एक धागा म्हणजे त्याच्या ती बंडखोर,उदधट,असभ्य असे वतनय
भावननक गरजािं ा व या भावननक गरजा करतात, इतराशं ी अनादराने वागतात खोट
मात्र सवाांच्या सार‍याि ददसनू येतात. बोलतात, म्हणनू आपल्याला आदर
आईने कडवे र न घेतल्याने रागं णारे मलू ही शमळतोय ही भावना पालकांनी बालकामं ध्ये
रडायला लागत.े सामाजजक जाणीव ननमाणय करण्यासाठी त्याच्याशी वविारपवू कय ,
ननमाणय होत असतांना बालकाचं ्या सभ्यपणे वागणे, राग ननयतं ्रणात ठे वणे,खर
भावननक आरो‍यासाठी घरातील वातावरण बोलणे सार‍या सिू ना न देणे त्याऐवजी
पालकांनी भावननरोगी ठे वणे आवचयक ववनंती करणे अथवा सकारात्मक बोलणे या
असत.े त्यांच्या भावननक मानशसक गरजा बाबींिा जस्वकार करावा थोडक्यात बालक
पूणय करणे हे पालकत्वासाठी मोठे ि ककतीही लहान असले तरी त्याच्याशी
आव्हान ठरते बालकाचं ्या मोफत व
सक्तीच्या शशक्षणािा अचधकार अचधननयम पालकांिी वागणूक ही आदरािीि हवी.

२००९ कलम १७(१) नुसार देखील
बालकाचं ्या मानशसक व भावननक

सरू क्षक्षतेिी गरज व्यक्त के ली.

आदरभाव:- लहानपणा पासनू आपल्या
मनावर ठसववले जाते की मोठयािं ा आदर

करावा,आई-वडील शशक्षक, वयाने मोठे

अशा सवांिा ा मान राखावा नमस्कार

करावा. परंतू आदर करावा मान राखावा
म्हणजे काय करावं हे मलु पालकांच्या
अनुकरणातनू ननररक्षणातनू ि शशकतात.
जसे मोठयानं ा आदराने वागवलेले आवडते

तशी आपल्या बालकािी देखील गरज

असू शकते याकडे मात्र पालक म्हणनू

70

महत्वभाव :- प्रत्येक बालकाला मला काही स्वीकारभाव :- प्रत्येकालाि मी जसा आहे
ककं मत आहे मी ही महत्वािी कामे करु तसा इतरानं ी माझा जस्वकार करावा असे
शकतो, उपयोगी पडू शकतो, माझ्यात वाटत असते. िेष्टेिा, थटटेिा धनी होण
सामर्थयय आहे थोडक्यात मी देखील कु णालाि आवडत नाही हीि स्वीकार
महत्वािा आहे असेि वाटते व यानसु ारि भावनेिी गरज अगदी छोटया बालका
त्यािे वयाच्या प्रत्येक टप्यावर वतनय पासनू ददसनू येते. स्वतंत्रपणे भावनािं ी
असत.े पालक म्हणनू बालकािे पालन अशभव्यक्ती वविार कल्पना इच्छा,
पोषण हे माझे आदय कतवय ्य आहे असे आकाकं ्षा या बाबतीत प्रत्येक बालक शभन्न
समजनू बालकाला अनतसरं क्षण ददले जात,े असत.े या शभन्नतसे ह पालकांकडू न त्यािं ा
त्यािे अजजबात न ऐकता त्याला कृ तीला जस्वकार महत्वािा असतो त्यानं ा आपल्या
सधं ी न देता स्वत:ि त्यािे घरात होणारे इच्छा, भावना व्यक्त करण्यािी, स्वतंत्रपणे
अनतलाड ननणयय ािे नसलेल स्वततं ्र प्रनतकक्रया देण्यािी सधं ी घरात शमळायला
बालकािा आत्मववचवास कमजोर बनवू हवी बऱ्यािदा घरात त्यानं ी व्यक्त के लेल्या
शकते यासाठी पालकानं ी उतावळेपणाने न इच्छा, भावना, कल्पना यानं ा आपण यो‍य
वागता बालक तुमच्यासाठी ककती महत्वािे -अयो‍यतेिी लेबल लावतो, हावरट,
आहे ही जाणीव त्याचं ्यात सकारात्मकतेने कृ तघ्न,तुला काही समजत नाही असे
ननमायण करणे घरातील कामािी जबाबदारी नकळतपणे दखु ावतो यामळु े वाढत्या
त्याचं ्यावर सोपववणे त्या बाबतीत वयानसु ार भावनांिी कोंडी होते मलू भावना
ननणयय ाि,े कृ तीिे स्वाततं ्रय त्याला बहाल दाबून ठे वते ससु वं ादाला फाटा देणे या
करणे अशा छोटया छोटया गोष्टी मळु े सवामां ळु े अनपेक्षक्षतपणे व अयो‍य वळे ी
मीककती महत्वािा ही भावना सखु ावते व नकारात्मक ररतीनक या दाबलेल्या भावना
ननणयय क्षमतले ा सकारात्मक वळण शमळू व्यक्त होतात व हेि भावननक अनारो‍यािे
महत्वािे लक्षण ठरत.े म्हणूनि बालकांिा
शकते. स्वीकार करणे म्हणजे त्यांिे बोलणे

लक्षपवू कय ऐकतो, त्यांना समजून घेणे,
त्यांच्या भावना, इच्छा, कल्पना,

जबाबदाऱ्या ववषयी त्यांिे अचधकार मान्य

करणे त्याला िेष्टेवाटीन न नेणे व एक

71

व्यजक्त म्हणून त्यािं ा हक्क मान्य करुन मलु ांवर पालकािं ािागं ला प्रभाव पडतो व

त्या महत्वपूणय गरजा पूणय कराव्यात व बालक–पालक सवं ाद हा ससु वं ाद घडू

त्याचं ्याशी प्रेमाने वागावे. शकतो. घराति बालकाला आचवासक,

समावशे नभाव :- मानव हा समाजवप्रय मोकळे वातावरण शमळू शकते जे की
प्राणी आहे.मलू लहानपणा पासनू िे इतर त्याच्या भावननक ववकासासाठी पोषक
व्यजक्तशं ी समहु ाशी नाते जोडू न रहाते
ठरते.

आपल्या सभोवती, घरात, गटात काय सरु क्षक्षतता भाव :- कु टुंबात काही ठराववक

िालले हे आपणाला मादहत असावे असेि परंपरा, श्रदधा, आिार, वविार असतात.

त्याला वाटत असते. घरात गटात होणारी ववशशष्ट शशजस्तिा बडगा देखील असतो.

उपेक्षा बालकाच्या मनावर अननष्ट पररणाम यातनू बालकािं े दहत जपता येते असा

करते म्हणून घरात प्रत्येक गोष्टीत ठाम समज असतो. बालकांवर त्याच्या

महत्वाच्या ननणयय ात बालकांना हेतपू ुवकय सरु क्षसे ाठी काळजी पोटी ननयंत्रण ठे वले

समाववष्ट करुन घेणे बालकाच्या दहतािे जाते.खरे तर आपण सरु क्षक्षत आहेात ही

ठरते या व्दारे बालकािी जजाासा,नवे प्रत्येक बालकािी महत्वािी गरज आहे.

करुन पाहण्यािी त्यांिी इच्छा याला बालकानं ा सरु क्षक्षत वाटावे यासाठी घरातील

सकारात्मक वळण देवनू बालक-पालक वातावरण सामजं स्यािे हवे घरातील

सबं ंध सदु ृढ करणे सहज शक्य होवू शकत.े वादावादी, अनतररक्त शशस्त, अनतररक्त

एखादया प्रसगं ावर त्याच्याशी ििाय करणे, लाड, चितं ा यातनू बालकावर अनतररक्त

त्याला मत व्यक्त करण्यािी सधं ी देणे, बधं ने लादली जातात, पालकांच्या या

घरातील जबाबदाऱ्यात त्याला भशू मका देणे प्रकारच्या कृ ती बालकाला बंधाने वाटतात

अशा गोष्टी पालकानं ी कराव्यात व त्यामळु े कु टुंबात शभतीिे वातावरण

ककशोरवयीन मलु ानं ा पालकाचं ्या भशू मका वनत.े बालकानं ा या वातावरणात

समजशू कत नाही. पालकांच्या वतनय ािा ते असरु क्षक्षतता वाटत.े अशी मलु कदािीत

िुकीिा अथय लावतात व गोंधळून दहसं क बनतात, व्यसनी होतात अथवा

जातात.यासाठी त्यानं ा लहान बाळा प्रमाणे आत्मववचवास हरवून बसतात.पालकांिी

न समजता त्यांच्यावर ववचवास ठे वणे, शभती न वाटता त्याचं ्याशी मोकळेपणाने

त्यांिे ऐकू न आपली भशू मकाही साधता येणारा सवं ाद बालकाच्या मनात

सकारात्मकतने े समजावनू सागं णे यामळु े सरु क्षक्षतता ननमाणय करते.

72

आदर , महत्व, स्वीकार, समावेशन व जगू शकते. पालक म्हणून याहून दसु री
कोणतीि मोठी भेट बालकानं ा देवू शकत
भावननक सरु क्षक्षतता या बालकाचं ्या नाही.
“दयायचचे असेल बालकांना काही तर
महत्वाच्या भावननक गरजा असनू या आत्मववश्वास,आदर,महत्व,स्वीकार,समावे
र्ान,सरु क्षक्षतता द्या,”
गरजांच्या पूती साठी पालकानं ी बालकाशं ी “रार्,मत्सर,द्वरे ्,लोर्,असयू ा
सकारात्मकतने े हाताळण्याचे र्ान द्या,
प्रेमाने वागावे व प्रेम व्यक्त करणे ही ननत्य नवे अनरु ्व द्या”
“काही र्ोष्ट्टीत स्वातंत्र्य अन काही
महत्वािे ठरते. कारण प्रेमाने जग जजकं ता र्ोष्ट्टीत मयादग ा राखनू बदल घडववणारी
प्रेरणा द्या”.
येते बालकांच्या या भावननक गरजा खरे

तर फक्त बालकाच्या नसनू पालकांच्या

देखील आहेत हे समजले तर पालक

स्वत:च्याही भावननक स्वास्थावर लक्ष

कंे द्रीत करुन बालकांसमोर एक

सकारात्मक आदशय ननमायण करु

शकतील.अडाति नाही तर पोहऱ्यात

येणारि नाही या न्यायाने पालकानं ी

स्वत:च्या भावननक स्वास्र्थयावर

सकारात्मकतेने लक्ष कें द्रीत के ले तर

बालकाच्या या गरजा आत्मववचवासपणू य व

आचवासक मागायने पणू य करणे त्यानं ा

शक्य होईल.

म्हणनू ि पालकांनी बालकानं ा आपल्या व
इतराचं ्या भावना ओळखनू वागण्यािी
सवय लहानपणापासनू ि दैनदं दन
अनुभवाच्या आधारे लावली पादहजे. अशी
सवय रुजली की अपायकारक भावना,

भावनांिी अयो‍य अशभव्यक्ती या पासनू
बालक स्वतिःला दरू ठे वनू सखु ी जीवन

73

२०. प्र.श.ै म.कायकय ्रम आणण जालना जजल्हा

श्री.डॉ.संजय येवते

प्रगत शकै ्षणणक महराष्र कायकय ्रम

ददनांक 20 जून 2015 पासनू राज्यात ज्येष्ठ अचधव्या‍याता
लागू करण्यात आला. गणणत आणण DIECPD जालना
भाषा ववषयासाठी मलु भतू क्षमता मो.नं.९४२३१५७२६९
ठरववण्यात आल्या. 25 ननकष आणण
प्रत्येक सहामहीत 5 टक्के गणु वत्ता वाढ
बरोबर शैक्षणणक वषय 2016-17च्या

सकं शलत-2 मध्ये 60 टक्के गणु प्रत्येक मागदय शनय करण्यात आले.श्री
ववद्यार्थयायला शमळतीलि यासाठी प्रत्येक
एस.जव्ह.काबं ळे सिं ालक SIEM, श्रीमती

जजल्हयाने स्वत: कृ नतकायकय ्रम राबवावा तपृ ्ती अंधारे गटशशक्षणाचधकारी, श्री
असे प्रगत शैक्षणणक महाराष्राच्या ववठठल भसु ारी गटशशक्षणाचधकारी, श्री
मागदय शकय तत्वात नमदु के ले नामदेव माळी गटशशक्षणाचधकारी, श्रीमती
आहे.शशक्षण ववभाग आणण DIECPD ने प्रनतभा भराडे शशक्षण ववस्तार अचधकारी,

जजल्हयात गमं त शाळा, शाळा उन्नती श्री प्रववण काळमपाटील, श्री सोमनाथ

अशभयान या कायकय ्रमात राज्यामध्ये वाळके सहशशक्षक इ. अनेक ता

भरीव कामचगरी करुन गुणवत्ता व्यक्तींच्या कायशय ाळा तालकु ाननहाय
वाढीसाठी जाणणव पवू कय प्रयत्न के ले आयोजजत करण्यात आल्या. भाषा व
आहेत. प्रगत शकै ्षणणक महाराष्र हा गणणत ववषयासाठी सकं ल्पना ननहाय

राज्यस्तरावरुन ननयोजनबध्द कायकय ्रम शैक्षणणक सादहत्य ननशमतय ी कायशय ाळा

देण्यात आला आहे. भाषा आणण गणणत आयोजजत करण्यात आल्या. शकै ्षणणक

ववषयाच्या क्षमता कशा ववद्यथाामं ध्ये सादहत्य कसे वापरावे यािे ददगद् शनय

रुजवाव्यात, प्रत्येक मलु शशकू शकते, कायशय ाळेत करण्यात आले. प्रत्येक
मंेदु ववकास, शैक्षणणक सादहत्य ननशमतय ी शशक्षकाने कायशय ाळेत स्वत: सादहत्य
तयार के ले. प्रत्येक सकं ल्पनेवर एका
हे कायशय ाळेमध्ये ता मागदय शकय ांमाफय त

74

प्रगत शकै ्षणणक महाराष्र तालुकाननहाय आधाररत पायाभतू ,सकं शलत-1 आणण
कायशय ाळा सकं शलत-2 िािण्यािं े ववचलेषण करण्यात
आले. भाषा आणण गणणताच्या
ववचलेषणावर आधाररत प्रत्येक वगायत
ववद्यथांाच्या कोणत्या क्षमता कमी आहेत
यावर कृ ती कायकय ्रम तयार करण्यात
आला.

पेक्षा अचधक शकै ्षणणक सादहत्यािी ननशमतय ी एक पाऊल प्रर्त र्कै ्षणणक महाराष्ट्रकडे
कृ ती पुस्स्तका :- िािणी ववचलेषणावर
करण्यात आली. आधाररत कृ तीकायकय ्रमासाठी जजल्हा
शैक्षणणक सातत्यपणु य व्यावसानयक ववकास
र्ुणवत्ता कक्ष बठै क: दरमहा 25 ते 30 ससं ्था,जालना माफय त कृ तीपुजस्तके िी
तारखे दरम्याण तालकु ास्तरीय आणण 1 ते ननशमतय ी करण्यात आली.
5 दरम्यान जजल्हास्तरीय गुणवत्ता कक्ष
बठै कीिे आयोजन करण्यात आले.ननयोजन साधन व्यक्ती, अचधव्या‍याता, ज्येष्ठ
के ल्याप्रमाणे कायवय ाही होत आहे ककं वा अचधव्या‍याता यांच्या सहकायानय े
नाही तसेि पुढील मदहन्यािे उददष्ट कृ तीपजु स्तके िी ननशमतय ी करण्यात आली.
बैठकीत ठरववण्यात आले. उददष्टे साध्य मराठी आणण गणणत ववषयाच्या प्रत्येकी
करण्यासाठी कृ ती कायकय ्रम तयार 40 कृ ती आणण 40 खेळांिी ननशमतय ी
करण्यात आला. गुणवत्ताकक्ष शैक्षणणक करण्यात आली. सदर कृ तीपुजस्तके वर
मागदय शनय ािे म‍ु यकंे द्र बनले प्रशासककय आधारीत कें द्रप्रमखु ािं े प्रशशक्षण आयोजन

आणण प्रशशक्षण शाखचे ्या यो‍य
समन्वयामळु े जालना जजल्हयाच्या
गणु वत्ता कायकय ्रमास यो‍य ददशा शमळाली.

प्रर्त र्ैक्षणणक महाराष्ट्र अतं र्तग चाचणी
ववश्लेर्ण :- जालना जजल्हयातील प्रत्येक

तालकु ्यातील 10 शाळाचं ्या ननकालावर

75

करुन प्रत्येक शाळेवर कृ ती आणण खेळ आयोजजत करण्यात आला. शाळेच्या
पोहिववण्यात आले. गणु वत्तेत लक्षणीय प्रगती ददसनू येत
असल्यामळु े पालकं ािा ववचवास वाढला
पालकांनी स्वत:हून मदतीिा हात ददला.
जानेवारी 2017 अखरे 1227 शाळा

डडजीटल झाल्या 3 ते 4 कोटीिं ा

लोकसहभाग या कायायसाठी प्राप्त झाला.

आदर्ग वर्ागची ननर्मतग ी : प्राथशमक रोटरी क्लबने 400 शाळानं ा प्रत्येकी 16
हजार ककं मतीिे अभ्यासक्रम साफटवेअर
स्तरावर भाषा आणण गणणत ववषयािी पुरववले. शशक्षकांनी स्वत:ही आचथकय
सहभाग नोंदवून शाळा डडजीटल
वगरय िना, फरशी वर शैक्षणणक सादहत्य के ली.जालना जजल्हयाने प्रगत शकै ्षणणक
महाराष्र अंतगतय राबववलेले ववववध
ननशमतय ी, दैनंददन वापराच्या वस्तू पासनू नाववन्यपुणय उपक्रमािं े फलीत आज ददसू
लागले आहे.डडसबें र 2016 अखेर जजल्हा
शकै ्षणणक सादहत्य ननशमतय ी करुन एक पररषदेच्या 74.74% प्राथशमक शाळा
प्रगत झाल्या आहेत.तर उच्िप्राथशमक
आदशय वगािय ी ननशमतय ी करण्यात आली. 53.45% शाळा प्रगत झाल्या आहेत.
प्रगत शैक्षणणक महाराष्राच्या प्रभावी
सदर वगायला जजल्हयातील शशक्षकानं ी भेटी अंमलबजावणी मळु े जजल्हयातील
प्राथशमक शशक्षणाच्या गुणवत्तेत लक्षणणय
देवनू अध्ययन अध्यापन पद्धती वाढ झाली आहे.

समजनू घेतली अशाि प्रकारच्या वगायिी

ननशमतय ी गटसाधन कंे द्र अबं ड येथे

करण्यात आली. जालना जजल्हयातील

शशक्षकांसाठी प्रत्यक्ष अनुभवासाठी या

वगािय ी फार मोलािी मदत झाली.

डडजीटल र्ाळा अर्र्यान : शैक्षणणक वषय
2016-17 ला 100 टक्के शाळा डडजीटल

करण्यािे उददष्ट ठे वण्यात आले
होते.प्रत्येक शाळेत शाळा व्यवस्थापन

सशमती, शाळा पालक सशमती इ. बठै का

76

स्काउट गाईड िळवळ जालना

|| सदैव तयार || श्री.पवन जोशी
भारत स्काऊटस आणण गाईड्स अंतगतय
महाराष्र राज्य भारत स्काऊटस आणण जजल्हा सचिव, जालना भारत स्काऊट
गाईड जजल्हा संस्था, जालना
गाईड्स सलं ‍न मो.नं. ९४२२२१८४१३
जालना भारत स्काऊटस आणण गाईड्स

रेल्वे स्टेशन रोड, जालना
स्काऊट गाईड िळवळीववषयी

िळवळीिे ससं ्थापक :- लॉडय बेडन पॉवेल: श्री.ववननयान बोस, प.ं मदनमोहन
१९०७ लडं नमध्ये : व्याप्ती – १९६ देश मालवीय, डॉ.अब्दलु कलम आझाद
इत्यादी दद‍गज नते ्यांनी या िळवळीत
भारतात स्काऊट गाईड िळवळ:- महत्त्वपणू य योगदान ददले. भारत स्काऊट
आणण गाईड िळवळीिे आदरणीय
भारतात सन १९०९ ला बॉय स्काऊट राष्रपती आहे. िीफ पटयन तर आदरणीय
असोशसएशन, दहदं सु ्थान असोशसएशन व उपराष्रपती हे पटयन हे आहे. जागनतक
गलय गाईड असोशसएशन ऑफ इंडडया गाईड ससं ्थिे ी जगात 4 प्रशशक्षण कें द्रे
ससं ्थचे ्या माध्यमातून या िळवळीला असनू एक कंे द्र पुणे येथे आहे. भारतातील
सरु ुवात झाली. पुढे १९४७ ला भारतात ५७ लक्ष मलु ामलु ींना व महाराष्रात १५
स्वातंत्र्य शमळाल्यानतं र ननरननराळ्या लक्ष मलु ामलु ीनं ा तर सपं ूणय जगभरात 2
ससं ्था एकत्र होऊन ७ नोव्हंेबर १९५० ला कोटी मलु ामलु ीना या शशक्षणािी सधं ी
भारत स्काऊट आणण गाईड दह ससं ्था उपलब्ध आहे. फे ब्रवु ारी मदहन्याच्या २२
अजस्तत्वात आली. तारखले ा लॉडय बेडन पॉवेल व लेडी बेडन
ऑलेव्ह बेडन पॉवले यांिा जन्म ददन
भारतातील िळवळीत डॉ. अनी बझे ंट,
प.ं हृदयनाथ कंु झरु ू, प.ं श्रीराम वाजपेयी,

77

असतो. हा ददवस आपण चितं न म्हणनू वळववल्याही न वळती | इंदद्रये त्यािी ||
साजरा करतो. त्या ददवशी स्काऊट गाईड
प्रनताा, सवधय मीय प्राथनाय कौशल्यावर या कोवळ्या कळ्या माजी | लपले रववदं ्र,
आधाररत प्रात्याक्षक्षके , सासं ्कृ नतक
कायकय ्रम आयोजजत करण्यात येतात. ाानेचवर, शशवाजी |
ववकसता प्रकटतील समाजी | शके डो
िळवळीिे उद्देश :- स्काऊट गाईड महापरु ुष |”
िळवळ दहसवय आतं राष्रीय स्तरावरील राष्रसतं तुकडोजी महाराजाचं ्या
देशातनू लोकशाही देशातून िालणारी ग्रामगीतते ील या ओवी प्रमाणेि लहान
शैक्षणणक िळवळ आहे. या िळवळीमध्ये मलु ावं र ससं ्कार करून त्याचं ्या
प्राम‍ु याने शील, सवं धनय , कौशल्य, व्यजक्तमत्त्वाला यो‍य आकार व ददशा
आरो‍य व इतरानं ा सहाय्य करणे या देण्यािे कायय दह स्काऊट गाईड िळवळ
िार तत्त्वाद्वारे लहान मलु ा-मलु ीवर करीत आहे. बालवयात होणारे ससं ्कार हे
िागं ले ससं ्कार करून िाररत्र्यवान चिरकाल दटकतात.
नागररक घडववण्यािे अत्यंत उपयुक्त
असे शशक्षण ददले जाते. तसेि प्रत्येक िळवळीिी ित:ु सतू ्री :-
राष्रातील तरुणांनी शरीराने, नीतीने १. शील व िाररत्र्य
आणण मनाने प्रबळ व तेजस्वी बनावे
असा या िळवळीिा प्रमखु उद्देश आहे. २. आरो‍य व बल
स्काऊट गणवशे धारी तरुणािं ी आतं रराष्रीय
िळवळ आहे. या िळवळीत मलु ा-ं मलु ींवर ३. हस्तव्यवसाय व कौशल्य
ससु सं ्कार गाईड िळवळ, समाजजक,
ननधमी सवधय मसय मभावािी भावना
जोपासणारी करून व्यक्तीमत्त्वाला यो‍य
आकार व ददशा ददली जाते.

“बालपणािी शशक्षण होई | वय झालाया
त्रास जाई ||

78

िळवळीिे प्रमखु :- म‍ु य राष्रीय
आयकु ्त, नवी ददल्ली व राज्य म‍ु य
आयुक्त, मबुं ई मा. श्री. भा. ई. नगराळे,
भा.प्र. से. [ननवतृ ्त] हे आहेत. तर महाराष्र
राज्यािे अध्यक्ष मा. श्री. ाानोबा मढुं े हे

आहेत.

िळवळीिा अभ्यासक्रम :- या िळवळीिा अडवा, पाणी जजरवा प्रकल्प, रस्ता सरु क्षा
अभ्यासक्रम पवू य प्राथशमक स्तरावर बनी
टमटोला, वगय १ ली ते ४ थी कब-बुलबलु , अशभयान, जलसाक्षरता अशभयान,
वगय ५ वी ते १० वी स्काऊट गाईड तर
११ वी ते १२ वी पयतंा रोव्हर-रेंजर असा अवयवदान जनजागतृ ी अशभयान,
महाराष्र शासनाने योजून ददलेले आहे.
एशशया पशसफीक ररजनमध्ये भारत हा व्यसनमकु ्ती अशभयान, मतदान
िळवळीत सवाचय धक स‍ं येने गुणवत्ता वाढ
व ववकास करणारे एकमेव राज्य म्हणजे अशभयान , टाकाऊपासनू दटकाऊ वस्तू तयार
महाराष्र होय. महाराष्रामध्ये ३४ जजल्हे
व ८ मबंु ई उपनगरे अशा एकू ण ४२ करणे इत्यादी कायकय ्रमािा समावेश आहे.
जजल्हा ससं ्था कायरय त आहे. आतं रराष्रीय
िळवळीच्या ध्येय धोरणानसु ार जालना तसेि गणु वत्ता वाढ व ववकास या दृष्टीने
जजल्हा झाल्यापासनू िळवळीच्या
धेयाधोरणानुसार जालना ध्येयधोरणान्वये शशक्षकािं े प्रशशक्षण, स्काऊट गाईडसाठी
ससं ्था कायरय त आहे.
राष्रपती व राज्य पुरस्कार, कब-बलु बुलसाठी
जजल््यातील ववववध उपक्रम :- जजल्हा
ससं ्थातफे समाजोपयोगी असे ववकास सवु णबय ाण पुरस्कार, सघं नायक मेळावा
राबववले जातात. यामध्ये प्राम‍ु याने
पाणपोई प्रकल्प, वकृ ्षारोपण, वकृ ्षसवं धनय , इत्यादी उपक्रम व अभ्यासक्रम राबववले
स्वच्छ भारत मोहीम, सेवा प्रकल्प, पाणी
जातात.

स्काऊट गाईड भवन ननशमतय ी :- जजल्हा
ससं ्थेने सन २००९ मध्ये अथक प्रयत्नाने
महाराष्र शासनाकडू न १०,००० स्के अर फु ट
जागा प्राप्त करण्यात ससं ्था यशस्वी झाली.
ससं ्थेला कु ठलेही अनुदान नाही. नोदणी
झालेल्या प्रत्येक ववद्यार्थयायमागे रु. २ पैकी

कायालय यािा खिय भागवून काटकसरीने

79

जजल्हाससं ्थिे े पदाचधकारी, अचधकारी व व स्काऊट गाईड उपक्रम :- अभ्यासक्रमानसु ार
कमिय ारी यानं ी प्रयत्नपूवकय बाधं कामािा स्काऊट गाईड अभ्यासािे टप्पे पणू य करीत
घात घातला . इमारतीच्या मान्य ३ असताना ि अनेक मनोरंजन उपक्रमािे
माजली आराखड्यापैकी खालच्या आयोजन के ले जात.े शशबीर ह स्काऊट
मजल्यावरील कायालय यािे बाधं काम सरु ु उपक्रमािा महत्त्वािा भाग आहे .
करून ते आज पूणय झाले आहे. वरील
मजल्याच्या बांधकामासाठी अनामत घेणे, शशबीर जीवनात वनववकास, ननसगनय नवास,
ननधी गोळा करणे अशा प्रकारे प्रयत्न के ले ननसगनय नरीक्षण, आकाशदशनय यासोबति
जात आहे. ववववध कलागणु ािं े दशनय घडववणाऱ्या शके ोटी
कायकय ्रमातही मलु े उत्साहाने भाग घेतात.
इमारतीच्या अपणू य बाधं कामासाठी स्काऊदटगं मध्ये ववववध स्तरावरील मेळावे
जजल््यातील सवय शशक्षणप्रेमी व मान्यवर आयोजजत के ले जातात. राष्रीय व
मडं ळीिे सहकायय शमळण्यािी आवशक्यता आतं रराष्रीय स्तरावरील मेळाव्यास जाबं ोरी
आहे. आजशमतीस जजल्हाससं ्थेत कायरय त असे सबं ोधले जात.े
असलेले सवय पदाचधकारी व कमिय ारी

80

मेळाव्यातनू मलु े सहजीवन, परस्पर पररिय,
खळे , आनदं , ववववध उपक्रमांत सहभाग,
ववववध भाषा / ससं ्कृ ती या ववषयी मादहती
अशा अनेक गोष्टी शशकतात.
“ सेवा” हे स्काऊटिे ब्रीद आहे. स्काऊट
प्राथनेति “हमारा कमय हो सेवा. हमारा धमय
हो सेवा” असा उलेख आहे. दररोज सत्कृ त्य
[Good Turn] हा स्काऊटिा ननत्यनेम
आहे. स्काऊटने दररोज एक तरी सत्कृ त्य
करणे अपेक्षक्षत आहे. ववना मोबदला सेवा
स्वरुपात के लेल काम म्हणजे सत्कृ त्य.
स्काऊट गाईड विनातील ईचवर, स्वदेश व
इतरांिी सेवा करण्यािे कतवय ्य स्काऊट
सत्कृ त्याद्वारे करीत असतो.

81

शाळेिे रूप पालटले

श्रीम. वाघमारे एस. व्ही.

"लहान मलु े म्हणजे देवाघरिी फु ले"

या वाक्यािा अथय जंेव्हा

माझे समायोजन "जज. प. प्रा. शा स.शश.
शवे गाफाटा" या शाळेत आल्या नतं र जज.प.प्रा.शा.शवे गा फाटा ता. अबं ड.
मला जाणीव होऊ लागली. नवीन
शाळेिा पट २४ होता. ववद्याथी कमी जज. जालना.
एका वगायत ६ ववद्याथी तर मो.नं.९४२१३१९७९४

त्यानं ा शशकवावे कसे हा प्रचन मला पाऊसही आल्यावर अधी खोली ओली
होत होती, मला हे सवय पाहून खपु
पडला. माझे समायोजन त्या शाळेवर वाईट वाटत होत,े पण इलाज होता.
आणण ववद्याथी तर दररोज हजर
आले. ्या वस्तीशाळेत श्रीमती िव्हाण राहु लागले होत.े एक ददवस अिानक
शाळा बंदिे पत्र पंिायत सशमतीतून
सहकारी कायरय त होत्या. नवीन मडॅ म घेऊन जाणे असा ननरोप मा. दीक्षक्षत
कंे द्रप्रमखु सर यांच्या माफय त आला. कारण
आपल्या शाळेत आल्या, म्हणून गेल्या पंधरा वषायपासनू शाळेसाठी कु णी
जागा देत नव्हते, कंे द्रीय म.ु अ. श्री. थोरे
ववद्याथानय ा खपु आनंद झाला. सर, कें द्रप्रमखु , मी खपू पालकांच्या
शमदटगं घेतल्या पण यश आलेि नाही.
कधी बाजारात जायिे म्हणुन, पोट पण नवीन कें द्रप्रमखु देवासारखे लाभले
श्री. वायाळ सर म्हणाले की, "मॅडम
दखु ते म्हणनु , लहान भावडं ासाठी तर वगणय ी जमा करा, लोकसहभाग घ्या."
मला एक फार मोठा प्रचनि पडला, काय
कधी शाळेच्या नावाखाली झोका

खळे ण्यासाठी, कफरायिे असे सवकय ाही

मलु े रोज शाळेत येऊ लागली होती.

शाळेत ददवसभर थांबु लागली होती. ही

शाळा भरत होती, िार पत्राच्या खोलीत.

त्यातील एक पत्रा नाही, तीनि पत्रे

असल्यामळु े ऊन येत होत,े

ऊन आल्यामळु े मलु े जागा बदलत होत,े

82

करावे ? खरे सागं ायिे झाले त्या वस्तीवर पालकांनी वगणय ी ददली, सरपंि, कें द्रातील
राहणारे पालक हे मजरू होते. आणण गेल्या सर, मोरे मॅडम यानं ी खपु म के ली. गणेश
तीन वषापय ासनू दषु ्काळ पडला होता. जर गतु ्तेदार अणण त्याचं ्या टीम ने
ही शाळा बदं झाली तर ककतीतरी खपु मेहनतीने,पाऊस असतांना दे खी ल
ववद्याथी अडाणी, शाळा बा्य तसेि कामे करून शाळे ला सदुं र रुप ददले,
मजबूररमळु े, परीजस्थतीमळु े शाळा शशकू पाटोळ पंेटरनी आ कषकय चित्र काम,
शकले नसत.े एक ददवस मा.श्री वायाळ रंगकाम के ले, येणारे-जाणारे लोक गाडीला
कंे द्रप्रमखु ानं ी सवय ग्रामस्थ,पालक यािं ी ब्रेकला थांबनू शाळा बघू लागले. आणण 26
मीदटगं बोलवली. सरानं ाही मीदटगं ला डडसबंे रला उद्घाटन शशक्षणाचधकारी मा.
येताना खपु मोठी घरगतु ी अड िन आली. श्री कवाणे साहेब, मा.श्री.भटकर सर,
पण सरािं ी शाळे साठी िी इच्छा आणण मा.कु मावत सर,पालवे सर , मा.धपू े मॅडम,
शमदटगं िे ननयोजन असल्यामळु े सर आले, यांच्या हस्ते झाले. आणण शवे गा
आणण...................... फाटा ववद्याथािय े भववष्य उज्वल होण्यास
ददशा पाऊल पडले.
तो सोन्यािा ददवस उजेडला. आमच्या
प्रयत्नानं ा यश आले. आम्हाला "बाभभाई"
या दानशरू व्यजक्तने शवे गा रोडवर
कोपऱ्यात जागा ददली,शाळेिे असे योग
आले की, सवजय ण मदत करू लागले.

जुनी पत्र्यातील र्ाळा

आतािी दमु जली इमारत शाळा

83

Activity for easy learning

Smt. Iftekhari A.H.

I wants to say about various activities Assistant Teacher
which is taken in our school. Our ZPPS Nidhona pirpimpalgaon
school is from 1st to 8th and teachers
teaching to 8 classes are only for but Mob.No. 9049009303
still we have made our school pragat
by taking various intresting activities
because we know "Nothing is

impossible in this world " 2)Art and Craft Activity :

1. Constructivism classes — The very first point of PSM
is the attendance. To keep in 100%
construct our classes in a our school
attendance, we take various art and
constructivism way, we utilised our craft activities in our school.Student's
time other than school time and our various arts and crafts are hanged on
school proved to be the first school in the wall along with their names and
our cluster and we really are proud of that's why they not only enjoy but
it. Many school visited our school.
This time we felt as if our school is also remain present daily.
'Kumte Beat' only.

84

3]Decrease of weight of bags :- If teachers speaking skill is

Today the most important problem developed, there will be doing
that the students have to face is conversation between teachers
about heavy weight of books and students in english and I am
really getting a good response.
carried on their backs due to My students speak english very
which in early age,they face prob- welll and due to this only our
lems such as back problem gap in grampanchayat member donated
backbone etc . So to avoid such us 40000 rupees for purchasing a
problems, we have kept shelf in projector and today I am proud to
each classes with names of stu- say that my school has become a
dents sticked on it. Students keep Digital Interactive School which
their books and notebooks in the uses various technologies to
space alloted to them and only
take that book and notebook of develop student's skill.
which homework is given.
5)Newspaper reading :-
4)What's app group :- I have
To improve reading skill of our
created an English Motivation students, we take newspaper
group for my cluster teachers. The reading daily.
main aim is to encourage teachers 6)Sankhya haandi:- We had taken
to speak english fluently without this activity to improve number
any hesitation. reading in students. Our students
are able to read numbers upto
millions now. In this way we

always take various innovative

activities in our school .

85

3)Decrease of weight of bags: If teachers speaking skill is

Today the most important problem developed, there will be conversa-
that the students have to face is tion between teachers and stu-
about heavy weight of books car- dents in english and I am really
ried on their backs due to which in getting a good response. My stu-
early age, they face problems such dents speak english very welll and
as back problem gap in backbone due to this only our grampancha-
etc . So to avoid such problems, yat member donated us 40000
we have kept shelf in each classes rupees for purchasing a projector
with names of students sticked on and today I am proud to say that
it. Students keep their books and my school has become a Digital
notebooks in the space alloted to Interactive School which uses vari-
them and only take that book and ous technologies to develop stu-
notebook of which homework is
dent's skill.
given.

4)What's app group : I have creat- 5)Newspaper reading:To improve
ed an English Motivation group for reading skill of our students, we
my cluster teachers .The main aim take newspaper reading daily.
is to encourage teachers to speak
6)Sankhya haandi: We had taken
this activity to improve number
reading in students.Our students
are able to read numbers upto
millions now. In this way we al-
ways take various innovative activ-
ities in our school .

86

PEN

Mr. D.N. Gadekar

Pen is a lighters ZPPPS Sirasawadi
how's you way, Mob. No. 9421644406
If you work with
night turns day. Zero into zero
Is always zero,
Pen is a magic work into work
stick don't stop it, makes you hero.
to work and live
will provide to eat. Start working soon
don't wait for noon,
Pen is a tyre shine your future
that never tires, to reach the moon.
takes your name
higher and higher.

87

Spoken English Training­ A Fun to Learn

Mr. Sandip N. Ghalme

“To speak is to listen and to Z.P.Primary School
write is to read.” Sakalgon Ghansagvi
English has four skills; listening, Mob.No.– 9405967744
speaking, reading, writing. With-
out the integration between these students and even for teachers
four skills English is clueless. In
our Indian language environment too. While teaching English sub-
students believe that English con-
sists of two main parts grammar, ject from first class we just only
vocabulary basically reading and
writing. Even our educational sys- stress reading and writing skills
tem supports this notion through
dull curriculam. Teaching meth- up to the higher standards.
ods and exams that only meas-
ure reading and writing. Speak- There for students afraid to
ing and listening, these two criti-
cal skills are Completely ignored speak and show their disinterest
and difficult to develop among
students in the higher class. to learn new English language.
Speaking is one of the most skill
important which we always talk- In 2016 Recently all primary
ing Undermined. throughout in
our education. Speaking in Eng- teachers received spoken
lish seems/ feels horrible experi-
English training which was ar-

ranged by SIEM. Spoken English

training for the all Primary

Teachers is this necessary be-

cause it helps teacher to deal

with students and make the

88

English skill among teachers is Here are some activities and
the first significant step. Learning games which were introduced in
to speak English confidently is a training session of nine days.
great need. It is no more an issue ‘Assembly’ can be the good start
of status however a supreme ne- for your students to face English
cessity for an ideal teacher. Spo- and good opportunity to all at the
ken English skill can be devel- same time to have feast of
oped with the help of day today pledge, preamble, today’s special,
vocabulary and knowledge of moral story, news lines, English
grammar. Spoken skill cannot be words, questions of GK, good
developed within considerable
some period but it is the continu- thoughts, etc.
ous process. It is must that teach-
er should use English while teach- ‘Role play’ activity gives chance to
ing and instructing students during students to play the role of their
the school time. Teacher must be favorite person and express
get occupied with special teaching thoughts. We can ask different
skills and techniques so that he questions regarding syllabus or
can create interest among his general knowledge by sitting your
student in ‘Hot Seat’ activity.
learners more effectively. ‘Chinese whisper’ activity checks

Chinese whisper

89

listening skill of your student. language to give orders and in-
‘Onion Ring’ is activity gives structions to his learners in the
chance for giving self Introduction class. Along with these we can
to the learners. ‘Story telling’ devel- arrange always co-curricular ac-
ops stage daring and speaking tivities like social gathering, Ex-
skill. ‘Critical Thinking’ allows your hibition, quiz / ans.competition,
students think and find, imagine role pay, debate, elocution and
on any particular topic. excursion. These activities are
‘Interviewing’ activity practices stu- helpful to stimulate the learner
dents on instant reply for different and remove his fear for English.
questions. ‘Word puzzle and Jum- English through use activities
bled word’ increases the vocabulary becomes the process of acquisi-
of learner. ‘Throwing ball’ activity tion of this language use in-
let the learner to speak instantly on stead learn. It quickly happens
various subjects. ‘Back to the automatically in friendly
board’ can be used to practice elic- class environment without any
iting through a game. ‘Asking burden but with great interest
Questions’ practices the structure instead. These activities and
and intonation of words different games urge learner to actively
question forms. And revise often
this question to remember. Ar- Role Play
ranging ‘Drama’ with various char-
acters can be the interesting event Learn with Activity
in the class to see the human be-
ing in natural get up speaking
English correlated with incidents. In

general teacher can use English

90

Participate and push for perform. teacher should be occupied with
Teacher can carry out these activi-
ties by making groups and some his all weapons and well trained
individually played. Group formation on the usage of them. Be ready
is good technique, which brings for the process of ‘Adaptation’
students of different mental levels, i.e. the process of modifying,
helps and strives to achieve some- stimulating, adjusting, matching,
thing together. Modern technology and do new implementing the
plays the crucial role in teaching things to fit for existence under
condition of environment.
process.

Access to internet has of-
fered a sea of te learners in the
class. Along with these we can ar-
range co-curricular activities like
social gathering, Exhibition, quiz
debate, elocution and excursion.
All these activities are helpful to
stimulate the learner and remove

his fear for English.

Teaching material that can be
used to make our teaching more
live and interesting. Students like
to listen to audio songs, poems,
rhymes, stories, conversational
clips. The practice of listening to
various subject materials obviously
helps them to speak eagerly.

above topics it is must that all

91

26.Constructivism in English

Mr. Abdul Najeeb Abdul Mujeeb

English is said to be the world’s

most important language having

communicative and educative val- Assistant Teacher
ue as it provide access to DIECPD Jalna
knowledge, power and material

possessions. Various commissions Commission (NEC) (2007)
from time to time have highlighted

the importance of English lan- considered this language as an

guage. The Radhakrishnan Uni- important determinant of access to

versity Education Commission higher education, employment

(1948) pointed out that “of under possibilities and social opportuni-
sentimental urges we give up ties. Moreover, with the growing

English, we would cut outcomes importance of computers in every

off from the living stream of ever- field, the English language has re-

growing knowledge.” Kothari com- ceived a further boost. Even Unit-

mission (1964) in its report ed Nations organization (UNO) in
stressed that English would play a year 1945 gave it the status of its

vital role in higher education as official language inter-alia as they

an important “Library Language”. considered that practically social

Of late National Education and economic exchange between

people of different countries and

92

cultures is possible through this. that require active participa-

Keeping inview the importance of tion on the part of students. Ap-
interpersonal, Inter-institutional com proaches like cooperative learn-
munication through English ing, blended learning, flipped
laguage, the need of the hour is classroom and smart classroom
enable the students to participate

that English language is to be actively in various activities.

taught at different levels of educa- Among those; constructivism is

tional system through new ap- such approach which engages
proaches of teaching so as to the learners in such a way that
make our students active learners. they construct their new
knowledge by correlating it with

Paradigm Shift: From Traditional their previous experiences.

Approach to Constructivism Concept of Constructivism

Conventional Teaching Approach Constructivism is an innovative

has remained dominant at the sec- strategy in which students con-

ondary as well as senior second- struct their knowledge themselves

ary level in our Education system through interaction with each-

in which learning has focused on other on the basis of previous

teacher centeredness and students experiences. It is student-centred

are passive receivers. In Indian rather than teacher-centred in

classrooms, in general, this Ap- which teacher acts as a facilita-

proach is adopted where most of tor. Constructivism considered
the times, „chalk and talk‟ method that knowledge is not a thing that

is used for spoon feeding the con- can be simply given by the

tent unlike the new approaches 93

teacher at the front of the room to more enjoyable. It will remove
students in their desks. Rather
knowledge is constructed by learn- hesitation and develop confi-
ers through an active, mental pro- dence among students during
cess of development; learners are communication in English as it is
the builders and creators of mean- an arrangement in which students
ing and knowledge (Sharma, work in mixed ability groups and
2014). It is based on interests, are rewarded on the basis of the
general and specific abilities, atti- success of the group as a whole
tudes, achievement, aspirations and (Staving, 2000). Dhindsa, &Emran,
motivations of students. This strate- (2006) asserted that “knowledge
gy offers flexibility, motivation, ad- is constructed through observa-
aptation, creativity and versatility tion, reflection and interaction
for the teacher and the students. It with the surrounding environment
encourages students to learn such as their peers, teachers or
through personal experiences along technology”. Zehr (2006) found
with others‟ help and suitable that a collaborative approach to
learning material (Grabe&Grabe, teaching in an English Language
1998). Because of these salient Classroom was highly effective in
features of constructivism, if this helping Laotian first graders in-
strategy is fruit to use in English crease their English abilities and
teaching and learning, learning on become more comfortable work-
the part of the students will be ing in the inclusive classroom.
Mostly these studies suggest that
constructivism plays a positive
role in promoting activities and
initiatives of student and teaching

effect in English class.

94

Conclusions interesting and an interactive
manner and it is the teacher’s re-
The conventional approach sponsibility to leave the traditional
lays more emphasis on teacher. methods and adopts innovative
Repetitive practice, mechanical strategies such as cooperative
drills and memorization are the learning, smart classroom, interdis-
hallmarks of the traditional meth- ciplinary approach and flipped
ods. Since English is the official classroom. Among these; construc-
language of this world, it is of tivism is such approach which en-
utmost importance that this lan- gages the learners in such a way
guage has to be taught in such that they construct their new
a way that it will help us not knowledge by correlating it with
just to speak and write and lis-
ten but to communicate with their previous experiences.
others. Hence innovative meth-
ods help in bringing a change
and most of the times for the
better. It helps the students

learn faster and in an efficient,

95

96