Dongeng 2 sasakala

dipasihkeun ka djalma nu hina tunmanana
(anak raksasa tea). Mungguhing djaman harita
panglamar nu ditolak teh sarna bae djeung
panghina nu pohara. -Atuh anak raksasa teh
pohara njeri hatena sarta hajangeun males
kanjeri. Manehna nitahan ngiwat eta putri,
nu satulujna ditenung ku kasaktenna, sangkan
putri teu emutan tur teu iasaeun mulih ka ibu-
ramana. Barang uningaeun jen putrana itjal)
sang bagawan teh' pohara sediheunana. Gar-
wana kaedanan ku putra sarta njangka jen
putrana ditjandak ku Njai Loro Kidul. Nja
terus angkat ka Laut Kidul, nepi ka titeuleum.
Sababaraha poe ti harita sang bagawan teh
ngimpen, jen andjeunna kedah angkat ka Laut
Kidul dina waktu pasosore pikeun mapagkeun
garwana. Tidinja andjeunna angkat ka basisir,
sarta kabeneran majit garwana keur ngambang
kabawa ombak. Sanadjan garwana geus upus,
andjeunna uningaeun jen putrana teh aja ke-
neh. Kalawan sedih-kingkin sang bagawan
angkat, turun gunung unggah gunung, asup
leuweung kaluar leuweung. Dibelaan lara
balangsak ngilari putrana, tapi mubadir. Dina
hidji mangsa andjeunna dugi ka wewcngkon
Madjapait.

Donpng-dongeag SasabJa .. 49

$~ PNRI ......_..

Andjeunna tcpang djeung urang dcsa nu
bor;a ana. oukutan, budak parawan genlis.
K sedihan itjaJ, sabab panglamarna ditampi
p·.oeun mi an-va eta modjang. Andjeunna
t<t:;p renC!;O"~n ~k linggih di eta lembur, tapi
ti lawas mah andjeunna emuteun ka bali-geuc;-
anna ngadjadi. Ti dinja garwana ditjandak
mulih.. ri anak raksasa tea tatjan sugemaeun,
hajangeun keneh males kanjeri, ku sabab eta
salawas:l.a ngan ngingintip sang bagawan tea-
bae. Barang terangeun, jen sang bagawan
njandak garwa nu anom keneh tur geulis -
padahal eta teh putrana nu itjal tea - anak
raksasa teh atoheun pisano Tuluj ku manehna
di-uar2 ka djalma rea, jen sang bagawan nu
sutji teh migarwa ku andjeun. leu teh hidji
dosa nu pohara gedena, nu wungkul beunang
ditebu ku patio

Hal eta kabeh kauninga ku Batara Brahma.
Garwa sang bagawan nu pupus tea dihirupan
deui. Sang Bagawan diwartosan jen dosana
b~ kal dihampura, dapon andjeunna dina djero
sapuluh poe iasa ngadegkeun hidji tjandi nu
taja b bandinganana di dunja. Anak raksasa
nu djahat tea meunang hukuman, ku lap.·
taran oga dosa.

50

~ $PNRI . . .-

Sanadj3n pohara banggana sang bagawan
nampi eta kawadfban nu turn;ba ka salirana.
Batara Brahma ningacun, jen dc::;a 5ang ba-
gawan mah teu di~:acija, d"~di kabw:ln rVren-
tjepan andjeunna hawa O${'un ka sang baga-
wan, c;arta andjcunna djangdji, dimana eta
tjandi anggeus, andjeuna bakal ngalinggihah
eta tjandi. Ku Ital eta sang bagawa:l wuwuh
$050n2 didamelna. Dina poe kasalapan tjandi
teh - Borobudur ngaranna - meh rengse.
Anak raksasa nit eleh djadjaten tea terangeuri,
jen manehna wungkul nu bakal dihukum teh.
Ku lantaran eta, salah sahidji artja ti eta
tjandi dipaling sarta disumputkeun di leu-
weung ganggong. Achirna dina poe kasapuluh
eta tjandi teh rengse, tuluj dihaturkeun ka Ba-
tara Brahma. Para dewa pohara mudjina tina
kaahenganana, ngan handjakal tatjan sam-
purna, dumeh artja hidji leungit. Sang Buda.
uninrraeun, tukuj lebet ngeusian tempat artja
nu kosonn tea. Ku lantaran eta, para dewa
ajeuna ngaraos sugema. Sang bagawan sareng
garwa kat t putrana di ahir kenging kamuijaan
d' Kahiangan, a i sal" ra badagna mah djadi
artja batu di tjandi Borobudur .... "

51

$ __~ PNRJ

10. MINANGKABOW

Urang terang, jen dongeng sasakala teh
radjeun oge aja patalina djeung sadjarah. Ari
garita sadjarah radjeun oge aja anu kurang
hade pikeun sahidji golongan atawa sahidji
bangsa, nepi ka matak era sarta matak teu
hajang ngadenge, tur matak penal ku turun2-
nannana. Tjarita atawa dongeng nu kitu balu-
karna teh, upamana hal tipuan. Geura bae
ibaratna karuhun urang geus nipu ka bangsa
sedjen, meureun urang ngarasa boga karuhun
geus nipu. Kumaha nja pirasaeun, saupama
karuhun urang katipu, lain nipu. Lamun kitu,
akib tna bisa djadi dua rupa, nja eta hisa djadi
matak sedih ka urangna, ngingetkeun ka ka-
ruhun anu boga niat hade, teu goreng sangka,
balukarna dikaniaja ka batur, nu teu boga
panarima, malah ngahadja geus niat nipu.
Djaba ti sedih prihatin, bisa djadi urang teh
ngarasa era, boga karuhun katipu lantaran
kurang waspada, teu boga pikir kadua leutik,
djadi nadjan bageur age, bageur teuing.

Djadi dongeng sasakala nu patali djeung
aadjarah nu teu hade balukarna teh, sok di-
parohokeun. Komo deui lamun aja dongeng

52

$ _ _*PNRI

sedjen, anu beda djeung dongeng anu ti heula.
Rea anu inget keneh kana resepna waktu

urang keur budak di pangdongengk un ku
kolot atawa ku guru disakola. Kana d ngeng
.asakala Minangkabow, nu didongengkeun ku
guru, mimitina kuring pertjaja katjida. Tapi
barang manggih dongeng2 sedjen, anu brasna
kana ngaran Minangkabow, bet djadi samar,
mana atuh anu beunang dipertjaja, ngan hen-
teu ari poho mah kana dongeng nu tiheula teh.

Asal ngaran Minangkabow aja nu nerang-
keun kieu: Minang asal tina pinang, kabau
asal tina kabhu. Hartina samasakali = tanah
asal atawa lemah tjai. Tjeuk sawareh lain kitu,
asalna mah tina basa Singhala atawa Selong
"Mau-Angka-Bahu" (mau = manusia, angka
= lambang, bahu = leungeun). Ari lcungeun
djadi lambang kakawasaan. Djadi mau-angka-
bahu = manusia nu kawasa. Naon sababna
aja pangaruh Singhala, teu diterangkeun.

Sanggeus loba kawawuhan nu asal di Mi-
nangkabow, simkuring djadi tcrang, jen mara-
nehna age geus ngadarenge dongeng, saku-
maha d.ongeng guru simkuring tea, sabab
tjenah dina Tambo Minangkabow oge kau-
ngel, malah aja dina sadjarah Malaju, nja eta

53

* $ __PNRI

sakumaha nu bn: ngCl di handap ieu:
amemcll urang vfabju anut Isbm, nja

kawas l"aruhun urap-g bae, njar V nlbah ka dewa2
djeung ka d ~d _mit2 nu njantmput dina tangkal
kai grde, d:na batu, di girah tjai djeung di tenl-
pat nu tjaraneom. Tjindekna mah sok njarem-
bah ka kaju ka watu tea. Ari dewa nu diang-
gap pangkawasana ku maranehna disebutna
D wata Mulia Raja, nja eta nu nang aju-
ngan ka maranehna.

Katjarita Sang Prabu Kertanagara di Singa-
sari miwa.rang balad2 nareangan tanah Mala-
ju. Dina kitab Tagarakertagama kaungel, jen
balad I ingasari teh balajarna ti Tuban dina
taun 1275. adatangna ka tanah Malaju tea
def bae perang fame, tur sarun djajana. Perang
sabaraha poe taja nu eleh taja nu meunang,
IiI' muntjang gcdVg. Urang Malaju neneda ka
Dewata Mulja Raja, supaja maranehna terus
unggul. 1 urutkeun wangsit Dewata sangkan
gantjang rengsc pcrang, urang ~falaju teh
ngadjak ngadu munding hae. Saha nu eleh
mundingna, nja pihak eta nu eleh. Gantjang
balad Singasari ngadatangkeun munding adu
ti Pula Djawa, milih munding nu geus garung,
geus teu aja nu ngeleh~:e 11.

Ningal munding nu sakitu matak gimirna,
urang ?\.falaju teu leutik hate. Tuluj bae nea-
ngan eneng nu meudjeuhna rampus nju5u.
Sapeupeuting dipisahkeun ti indungna, supaja
teu disusuan, malah tuluj dIna tjungurna dite-
rapan wadja seukeut kawas tadji. Ari prung
teh diadukeun; pu~uh bae muru kana H~bah
susu, da marukan indungna. Ganjo12 kana
kandjut ml\nding djalu. KatQdjos ku tadjina,
. tjur bae getihna ngutjur. Eneng sakitu laparna,
teu eureun neangan susu, unggal ngaganjol
tadjhna nodjOs, atuh nepi ka meh karantjang
beuteung munding teh, getihna ngutjur kawas
tjai tina emrat. Bororaah bisa lumpat, ngadje-
rete ge geus te bisaeun~ Tungtungna munding
adu teh rubuh, hos paeh. Ti harita tanah J. la-
laju dingaranan Minangkabau atawa. Me-
nang kerbau. Lila2 nja djadi Minangkabow.

- - - - -- - - ~ - - - - - - - - - - - - - - - - - -

11. KOTA PO TIA_ AK

Kira2 dina taun 1898, kuring di sakola rajat
geus diadjar elmubumi tur geus njaho, jen di
Kalimantan aja kota nu ngarana Pontianak.

55

Ti harita kuring boga kapanasaran dua p~r­ _
kara. Saperkara hajang njaho hartina Ponti-
anak. Kaduana hajang njaho naon sababna,
anu matak eta kota ngaranna kitu. Lamun
ieu perkara anu kadua geus kapanggih, tang-
tu pisan tjaritana beunang diasupkeun kana
golongan dongeng2 sasakala, noe sok radjeun
aja oge patalina djeung sadjarah.

.Ari dina bulan Djuni 1957 kuring matja
hidji madjalah nu ngamuat hidji karangan,
nu sasatna djadi djawaban kana eta kapana-
saran anu kasebut di luhur.

Dina eta karangan teh mimitina diterang-
keun, jen pontianak teh djurig nu asalna wa-
nita maot ngadjuru, dina tonggongna aja go-
rQwong urot ngabidjilkeun orok, salawasna
sok ngariringkik ngabunian gorowong tea.

Tjindekna mah nu disebut pontianak teh
taja bedana djeung anu sok disebut kuntianak
ku urang, ngan aja age tambahna. Madiark~u!!
- le1l wanlfa-anu-mllruti d]adi-kuntianak, katjida
pisan geulisna. Keur landjangna loba pisan
nu ngalamar. Achirna ngadjodo djeung hidji
djadjaka kasep. Tangtu bae duanana ngarasa
begdja. Ma'lum atuh, anu kasep djeung nu
geulis tur sumedeng birahi. Geus moal leuwih

56

ti kitu kanimatan di dunja mah. Nepi ka ka-
kandungan teh anu geulis tetep tjinta ka nu
djadi panutanana. Tapi dina waktu ngadjuru
katjintaanana leungit, timbul idjid ka salaki
nu teu aja papadana, lantaran ngarasa njeri
ka-bina2, wantuning tjek kolot oge njerina
ngadjuru teh sadjuruna tina maot. Eta wanita
teu inget kana papasten, ingetanana teh ngan

ka nu ngalantarankeun ngarandapan kanjeri

bae. Dina waktu rek hos pisan, manehna teh
lain ukur ka salakil, tapi ngewa ka unggallalaki
bae, djeung hajang males kanjeri ka lalaki.

Lalaki anu pertjaja kana eta dongeng, tangtu
katjida sieunna ku kuntianak. Tjek anu njieun
karangan anu kasebut di luhur, di Kalimantan,
di kapuloan Maluku djeung di bobodjong
Malaka loba keneh lalaki anu pertjaja kana
eta dongeng, nepi ka ari ti peuting tara kaluar
ti imah, sieun aja nu ngerewes.
- Ajeuna ha~ ~as~kala ~ota_Pontianak.1Geu__
tjaritana : Bareto di Pontianak aja sultan. Nu
djadi Jultan di dinja turun tumurun terah Sja-
rir Abdul Rahman urang Arab. Rama Sjarif
Abdul Rahman teh kira2 dina taun 1735 mi-
mitina bumen2 di Mempawa, kalereun Pon-
tianak, djadi sudagar. Ari Sjarif Abdul Rah-

57

~ PNRI$ ...-

man s::lnogcus sawcwa mit ka ram, na rck
alalak"'"l, S Egk~n rca pangalaman, bari

u(ran aja bagdja. Ku ram:in' diid:nan cjcung
d p:w~djang, jc kudu matuh di 12mbu~ sing-
kur mlndala singkah anu tata~gkalanana
daunna parandjang djeung karoneng.

Tjck sakaol pangna Sjarif Abdul Rahman
h V nteu senang ajana di Nlempawa, lantaran-
kabita ku kalungguhan Radja di dinja, nepi
ka rek ngarebut kakawasaan , tapi tangtu ku-
du aja sarat2-na . Kusabab eta tuluj djadi ba-
djag laut djeung panganut2-na hcnteu kurang
ti 200 djelema. Lila oge kuk4J11pulna pi modal-
eum ku djalan ngabadjag tea, nepi ka nga-
bogaan 14 sampan g ~de nu disadiakeun keuT
perang minangka armada leutik.

anggeus kitu Sjarif. bdul Rahman Tek njo-
ba rieangan tempat anu tjotjog djeung pituduh
ramana tea. Tuluj atuh armadana balajar ka
muara SunO"ai Landak sarta mudik nepi ka
nusa aja di lCbah ngahidjina Sungai Landak
djeung tjaba~g Sungai Kapuas. Dibandingkeun
djeung tempat2 di basisir Laut Sunda, eta pulo
ka tjida pisan hadena keuT palabuan, turug2
hcnteu aja nu njitjingan, tur tatangkalanana
ge daunna parandjang djeung karoneng, tjo-

58

tjog djeung pituduh ramana. Geus gilig dina
manahna, Sjarif Abdul Rahman rck ngaba-
bakan di dinja. Tapi baladna teu aja nu sang-
g~p handjat ka eta pulo, lantaran ku tjane-
omna, moal salah panjumputan kuntianak.

Satjara tcrah Arab kakara harita pisan Sja-
rif Abdul Rahman tcrangeun kana hal kun-
tianak. Tapi hcnteu ngaboho"ngkeun kana eta
kapertjajaan, ngan nganasehatan bae ka kabeh
balad2na, sangkan bidjil wawanenna, sabab ari
djelcma teh mahluk Tuhan nu pangmuljana.
Tur kabeh balad2na satjara badjag, tangtu
lain djclema ketjing. Nepi ka genep poe li-
lana Sjarif Abdul Rahman teu eureun2 nging-
kilikan balad2na. Tungtungna nja aja oge
pangaruhna, sanggeus Sjarif Abdul Rahman
ngahateanana kieu pokna :

'"Urang boga sabaraha mariem keur ngabuk-
bak tatangkalan. Ari kaula boga adjian keur
njingkirkeun kuntianak. leu nusa taja nu
boga. Lamun engke didjieun lembur ku urang,
moal aja nu njisikudi".

Dina poe katudjuhna isuk2 mariem ti ung-
gal sampan geus tinggelcger ditodjokeun kaeta
nusa, sarta heuleut sawatara djam tatangkal-
anana bungbang ku pelor. Sjarif Abdul Rah-

59

$~ PNRI . . . . . .

man terus ngadoa. Kalara eureun sanggeua
tatangkalan raruntuh, djeung sakira geus teu
aja duruwiksa. Kuntianak geus njingkah sieu-
neun doa.

Tapi sanadjan kitu oge, mimitina taja aja
nu wani handjat. Sjarif Abdul Rahman luntjat
tina sampan, tuluj ngodjaj ka eta nusa sarta
handjat bari tuluj mesat gobang, ngababad
rujuk. Balad2 nendjo panungtung salamet,
kakara pada pertjaja, jen kuntianak geus njing-
kah. Geus kitu mah sampan2 dideukeutkeun
ka eta nusa. Balad2 harandjat kabeh, nurut-
keun tjonto, tuluj njieun pangrerebegan. Heu-
leut sawatara waktu nusa teh geus salin djirris
djadi lembur. Eta lembur ku Sjarif Abdul Rah-
man dingaranan Pontianak, minangka pang-
inget-nginget.

E a nusa lila2 djadi delta Sungai Kapuas,
sarfa lembur nu leutik teh lila2 djadi kota nu
beuki gede, tur ngaranna terus nelah Pontia-
nak. 1alah sakuriling kota terus djadi weweng-
kon kasultanan Pontianak. Anu djadi sultan 0-
ge turun tumurun terah Sjarif Abdul Rahman.
Aja oge nu nerangkeun, jen gobang anu dipake
ngababad pinagaraeun tea, kungsi disimpen
di istana Pontianak katut barang2 sedjen, nu

60 .

~PRI$ __

kaasup pusaka ti Sjarif Abdul Rahman. Tapi
kabeh dirampas ku urang Djepang, waktu
maranehna ngarandjah tanah Indonesia.

12; DORNA TANPADAKSA

Dina lalakon Mahabarata asH ditjarioskeun,
jen nu djail kaniaja ka para Pandawa teh Patih

Sakuni. Tjek sakaol, dina waktu Prabu Pan-
dudewanata djeneng radja di ABtina, Sakuni
teh nga-muga2, sangkan Pandu migarwa Gan-

dari, supaja manehna bisa djadi patihna. Tapi
Pandu teu aja manah ka Gandari nja eta
raka Sakuni. Ku sabab eta, Sakuni ngewa ka
Pandu katut lea para putrana nu katelah
Pandawalima. Ari pangharepanana kana djadi
papatih mah, Sakuni teh tinekanan, sabab
Gandari ditikah ku Prabu Destarata, sarta

sanggeus Pandu pupus tur diganti ku Des-

tarata, nja Sakuni diangkat kana Patih di
Astina.

Tah kitu lantaranana, anu matak ka para
putra Destarata mah, nu katelah para Kurawa.
Sakuni teh ka-bina2 asihna, babakuna ka Suju-
dana, nu ti mumurangkalihna di-tiup2, supaja
djencng radja ngagentos ramana tea.

61

* PNRI $.-....-.

Tapi tjck p~dalangan mah, I U ka:jida mikat
rutjcub:~u ~(a pa a Pandawa teh Bagawan Dor-
na. .;.1a1al1 11 -'pi ka djadi sisindek·~lan. Djclema
nu s'1k has'ld, nu sok njieun panjerewedan
d s-but Dorna. leu teh beunang djs~but aneh.
Baga van teh beunang dihartikeun bagdjawan,
tt'gesna djelema nu boga bagdja, mulja hate
djeu:lg t'u pidunja. Ari ieu Bagawan Dorna
tjck padalangan Cgesing rtreged dunja, nepi
ka wajangna age dirupakeun djelema tanpa-
daksa. Irungna bengkung, panonna petjok,
leungeunna kengkong sabeulah. Tah anu
matak kitu, sasakaJana ditjaritakeun di han-
dap ieu.

Katjaritakeun di nagara Astina aja hidji
guru nu katjida pinundjulna tina sakaliring
dmu, babakuna tina kasantikan perang, sa-
perti fna hal manah djeung saterusna. Eta guru
anom keneh sarta kasep, kakasihna Bangbang
_ _ _ _~ Q m b ~ a n ~ - T m a k ~ ~ a n a D ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ - - - ­
hidji dewi anu kapintjut. Waktu Banghan Ko-
mbajana ti nagarana rek ka Astina k atjida su-
sahcunana, sabah kudu meuntas laut. Eta Dewi
nja eta Dewi Lotama s:llin r'upa djadi kuda,
njamueurkeun ka Kombajana sarta ngomong,
jen anggup manglneuntask~un. Kombajana

62

$ . . ._~ PNRI

katjjda atoheuna a, tjlak hac tumpa ku-la,
sarta b;ur k da t h n~apl 7lg djlnp' bae ka .t s-
tina. Kuda salm dc-ui pa, dOad' dcui Dewi
Lo ama ur ng dal 'eun kabirahianana. Ko -
bajana teu bis'l r.olak, ga rasa geus kaLu-
tangan budi. Teu katjatur rakprakanana
nikah, ngan katjalur Dewi La.ama geus l-a-
gungan putra pamcgct, ku ramana putrana
teh diPlahkeun swatama, minano-ka pa-
ngemut2 ka Dewi Lotama nu geus no-arupa-
keun kuda (aswa teh hartina kuda).

Ari di nagara Astina Kombajana teh nga-
wuruk para Pandawa djeung para Kurawa,
nurutkeun pamundut Aria Bisma, nu ku Prabu
Destarata dipapantjenan nalingakeun sakabeh
para putra dina hal atikanana. Kadjaba ti
para satria, aja oge hidji putri nu diwuruk
ku K'Jmbajana, babak.lna diadjar manal,
,njaeta War:! Srikandi putra Prabu Drupada,
Radja nagara Tjempala. Eta putri geus ka-
wentar tina kageulisanana, nepi ka nu djadi
guru teu jasa nahan birahi. SClang2 tina wak-
tuna lat;han, Kombajana :J)k ngaganggu ka
Sr"kandi, n wpi ka mchmehan eureun diadjar,
lamun hent u katjida resepna mah kana di-

adjar manah.

63

~PNRI$ . . ._

Katjarita sanggeus Srikandi rumadjaputri,
Prabu Drupada, ramana tea ngajakeun bala-
bar kawat, njieun embaran ka sakuliah dunja,
jen sing saba anu bisa ngelehkeun Gandamana
Patih nagara Tjempala, baris ditikahkeun ka
Srikandi. Tudjuanana dua perkara. Saperkara

Sang Radja teh hojong ngudji papatihna, b-

duana hojongeun kagungan mantu nu gagah,
nu kasebut lalaki langit lalanang djagat.

Dina waktu nu geus ditangtukeun, di nagara
. Tjempala geus kumpul para tatamu ti sababa-

raha nagara, babakuna radja2 nu anom keneh
djeung para putra radja nu masih keneh dja-
djaka. Bangbang Kombajana age teu ting-
galeun, wantuning geus sakitu lilana ngarep2
sagunna kauntun tipung katambang beas, ka-
laksanakeun kanu sakitu matakna kabungbu-
lengan. Estuning beurang djeung peuting, teu
lesot tina tjiptaan, nu tjumantel kana hate,
ngan Srikandi anu gandang, putri wanda si-
natria, matak tega kana umur, ti batan henteu
laksana.

Gandamana geus tandang di pakalangan.
Sakur anu rek ngajonan geus diatur parelena,
masing2 kudu nunggu giliranana. Teu disebut
hidji-hidjina, tapi rea anu geus tarima eleh,

64

wantuning Gandamana teh hese tandingan
una kagagahanana.

Bambang Kombajana teu gimir, henteu
rentag2 atjan rek ngajonan nu beunang disa-
ruakeun djeung banteng nga;muk gadjah me-
ta teh. Gandamana barang awas ka musuhna,
djigana teh mani hajang geura njasaak, lan-
taran geus lIleunang bedja ti Srikandi, jen sok
ngaganggu. Mangkaning Gandamana teh tjek
sakaol mah aja manah kadua leutik, tur nga-
rasa jen leuwih pajus, l~mun Srikandi djadi
milikna. Puguh tjek itu2 ge Gandamana teh
sagala leuwih ti Kombajana, malah aja sa-
perkara nu teu njampak di satria anu sedjen,
nja eta Gandamana mah seungit bawana
ngadjadi, lain pangaruh gagandan djieun
djelema, malah nja eta sababna, anu matak
ditelahkeun Gandamana ge (ganda=seungit).
Djeungna deui Gandamana teh djadi patih
ngiras panglima, djadi tangtu rea pangalam-
anana tina praktek peperangan, anu matak
pertjaja kana dirina, jen bakal unggul.

Kombajana nu geus djadi mahaguru, moal
kurang ku tiori peperangan. Atuh teu pisan
galideur, rek tarung djeung Gandamana, nu
elmuna sasat beunang sakapanggih. Tjin-

l>oD8Lm&-dongeng Slgb.. ~ 65

~ PNRI ~.w_

dekna wani sarua wanlna, teuneung sarua
teuneungna, tungtungna der bae tarung, si-
lih dupak sHih sepak, silih tondjok sHih tjabok,
silih tjckcl silih banting, matak bengong anu
nongton, nu njarangka jen bakal gedeg.

Lila-lila Kombajana kawalahan. Ku Gan-
damana didjungdjung rek dibantingkeun. Sa-
bot kitu disampeurkeun ku Srikandi, minang-
ka mintonkeun katresnan manah, tumarima
geus diwaris kasantikan.

"Tingali ieu", tjek Gandamana, "Komba-
jana rek dimangsakeun".

"Ulah kitu", tjck Srikandi, leungeunna bae
potongkeun, da bongan sok rumpu-rampa".

Pek atuh Kombajana teh leungeunna di-
piteskeun sabeulah, nepi ka kengkong sau-
urnur-umur.

Gandamana: "Naon deui hukumanana?"

Srikandi: "Irungna sok wani njium. Ulah

~ sina wanieun deui"~ ~_

lrung Kornbajana djekok ditondjok sakuat-
kuat tanaga. Atuh nu asal bangir teh djadi
bengkung salawasna.

Gandamana:" aon dew·.?"
Srikandi: "Panona sok kajap-kejep. Pek bae

66

$ $PNRI . . . . . .

tjirian deui, supaja kapokeun bae, ulah nepi
ka dimangsakeun".

Gaplok bae Kombajana teh ditjabok lebah
panona, nepi ka petjak teu tjageur deui. Tah
kitu lantaranana, anu matak Kombajana ali-
as Bagawan Doma ditjirian ku Gandamana
nepi ka tanpadaksa.

13. BASA DJADI RUPA2

Sakumaha piresepeunana urang hirup di
jeu dunja, saupama unggal bangsa di sakuliah
dunja basana teu rttpa2 kawas ajeuna.

Dina kitab Toret kaungel, jen baheula beh-
ditueun baheula mah, basa teh teu rupa2,
anu tangtu ngadjadikeun kasenangan ka kabeh
pangeusi dl.1nja. Tapi tina eta kasenangan,
akibatna matak poho ka Nu Ngadamel Djagat,

---mmnm~~n~nu~n~~~~~~,~--­

tangtu ku Mahasutji moal diantep. Djadi tjek
paham kitab Toret (Tourat) mah, nu matak
di dunja aja rupa2 basa teh minangka hu-
kumanana kana napsu angkara murka. Tjarita
pandjangna urang pedar dihandap ieu.

67

~ PNRI$ ..._

Karadjaan nu panggedena djaman harita
nja eta Babylon, sok disebut oge Babil atawa
Babel, pernahna di sisi bangawan Euphraat
beulah ti kaler, di nagara Irak ajeuna. Kara-
djaan Babylon teh katjida pisan gegekna, tur
rajatna geus katjida madjuna tina kabuda-
jaanana, nepi ka barisa njieun patamanan
aheng, nu disebut taman Gantung, nu kaasup
kana Tudjuh Kaadjaiban Dunja. Tapi nadjan
geus sakitu pinundjulna, urang dinja teu da-
ekeun djempe hate tiis pikir, harajangeun
njieun deui kaahengan nu leuwih aheng, atawa
kaadjaiban nu leuwih adjaib tibatan Taman
Gantung. Tuluj bae maranehna babadamian,
rek njieun hidji munara {tu luhurna njundul
langit. Ku tina loba batur anu saniat, tur ka-
beh pada njanggupan, baris njumbangkeun
tanaga katut saniskara bae, anu periu keur
ngalaksanakeun eta karep, nja prak bae dimi-
mitan. Sarerea suhud pisan digarawena, teu
aja I1u melentjing, da kabeh ge kadjurung ku
hawanapsu hajang mashur.

Maranehna henteu diparengkeun insap, sa-
kumaha I'llburna langit, sakumaha piloba-
eunana bahan anu periu, djeung sakumaha
pililaeunana, nepi ka bisa njieun munara nu

68

~ ~PNRI ....,.._ ..

njundul langit. Tjindekna maranehna teh
geus teu inget ka Gusti-Maha Kawasa. Tab
eta lantaranana nu matak urang Babylon di-
tibanan hukumullah.

Ari eta hukuman teh kieu djalanna: Ku tina
lila2na digarawena, basa anU diparake ngo-
mong sapopoe beuki loba bedana diantara
pamingpina djeung pagawe2na, nepi ka pa-
rentah pamingpinan teh teu kahartieun ku
nu dipingpin, malah ku-lila2na digarawe satja-
bakna2, tungtungna mah geus teu bisa silih
hartikeun, sasat pada pireu bae atawa pada
torek. Ongkoh ari henteu ngarti kana pamak-
sudan batur sagawe mah, tangtu pisan paga-
wean moal djadi. leu oge nieun munara aheng
teh teu kadjadian. Malah kadjaba ti kitu, eta
urang Babylon .teh nepi ka marumusuhan
djeung batur2 salembur kan tja2 sanagara, silih
arah silih antjam, antekna nepi ka rabeng ka
mana2, naringgalkeun nagarana, nja ahirna
djadi rupa2 bangsa di$lkuliah dunja nu basana
rupa2•

leu misil ku urang beunang dipake eun-
teung, sangkan urang ulah sa-kama2 teuing
ngarobah basa tuturunan, sabab basa anu gede
gunaria teh, nja eta ann kaharti ku batur dje-

69

~ PNRI ~ _ _

nuk bala rea. Lamun si A mirutjaan ngarobah
basa, tangtu engke si B nurutan, nja kitu deui
si C, ahirna pa-dack2 ngarobah basa, da pada
boga angkeuhan, jen basa teh djadi milikna,
wari~an ti karuhun. Padahal warisan basa lain
milik sadirieun, tapi milik kabangsaan.

Tjek paham kitab Toret, basa Babylon ruk-
sak teh minangka hukuman Allah. Anu kitn,
lamun si A ngaruksak basa Sunda, atuh beu-
nang disebutkeun jen si A teh ngahukum urang
Sunda sakumna.

Kawas nepi ka kiamah, di dunja teh tetep
bae aja rupa~ basa, anu djadi kamegahan ung-
gal bangsa. Boro2 kana aja hidji basa, nu ha-
jangeun ngajakeun dua basa ge, ku ngawangun
Esperanto, basa pikeun sarerea, boateuing mo-
allaksana.

14. TJ I L, UT DJ D1 AS1

Djaman baheula aja dua djelema adi lan-
tjeuk. u tjikal noarana Kikir ari nu bungsu
Budiman. Klkir kaasup age djel;:ma beunghar.

70

~ PNRI$ __

Lega sawah djeung kebonna, tapi maneh"anana
teh koret, tara pisan daek barang-bere djeung
tutulung ka nu miskin. Ari Budiman mah sa-
nadjan lain djelema tjukup oge, daek tutulung
djeung barang-bere kanu teu boga. Dina hidji
poe Budiman datang ka lantjeukna, maksudna
rek ngindjeum beas. Tapi manan dibere mah,
kalah diambek djeung ditjarekan, madjar teh
rek ngarugikeun batur. Pamadjikan Kikir rada
karunjaeun, tuluj Budiman dibere beas sa-
tjangkir djeung lauk asin sakeureut. Bari na-
langsa Budiman balik ka imahna. Di djalan
manehna papanggih djeung hidji aki2 miskin,
awakna begang pisan leumpangna rumang-
gieung. Barang Budiman nendjo ka eta aki2,
katjida karunjaeunana. Ku manehna eta aki2
miskin teh dibawa ka imahna, sarta sina reu-
reub dina salon tempat sarena sorangan. "Aki,
ngareureuh bae heula di dinja, ke kuring rek
njangu heula." "Mangga udjang, entong nju-
sahkeun!" tembal aki. Sanggeus asak sanguna,
tuluj aki2 teh ku Budiman di adjak dahar saeu-
tik sewang. Isukna aki2 teh rebun2 keneh pisan
geus pamitan, rek neruskeun lalampahanana.
Samemeh indit, manehna nganuhunkeun heu-
la bari mere tandamata, nja eta lilisungan

71

$ __* PNRI

djeung haluna, djimat nu didjieunna tina pe-

rake "Naon hae nu dipikahajang ku udjang se,-

butkeun bae, bari njebut: tutu! tutu! tutu! tito
kali, ulah kurang ulah leuwih. Engke haluna

tangtu nutu sorangan djeung naon anu dipi-
kahajang tangtu kaluar tina djero lisung. La-
mun rek nitah eureun, ku udjang lisungna ku-
du di asupan taneuh saeutik, tangtu haluna
eureun sorangan". Samemeh Budiman nganu-
hunkeun, aki2 teh geus ngiles manteno Sanggeus
lilisungan tea ditjoba, harita keneh Budiman
ngondangan djelema2 miskin nu deukeut ka
imahna, sarta disuguhan satjukupna ku kada-
haran meunang tina djimat tea. Ajeuna Budi-
man djadi djelema beunghar, tapi sanadjan
kitu ge manahna teh henteu ganti pileumpa-
ngan. Barang Kikir ngadenge adina djadi
beunghar ku lantaran boga lili~lJngan djimat,
manehna sirik ; sarta boga niat djahat, nja eta
hajang ngamilik djimat tea.

Dina hidji peuting Kikir datang ka Budiman.
Ku sabab Budiman henteu boga pikiran go-
reng, perkara djimat tea didongengkeun sata-
rabasna. Tengah peuting waktu Budiman keur
sare tibra, djimatna dipaling ku Kikir sarta
tuluj dibawa minggat ka nagara Alaspeuntas.

72

$ . . ._.$ PNRJ

Sadjero dina kapal manehna teu kira2 bunga-
heunana, pikiranana mun engke geus datang
ka t~mpat anu didjugdjug, lisungna rek unggal
po~ disina ngaluarkeun emas, supaja manehna
.djadi djelema pangbeungharna. Dina hidji
poe Kikir ngadenge, jen di kapal geus henteu
aja ujah, nepi ka kapaksa kadaharan teh tiis,
henteu diujahan. "Ajeuna waktuna aing njoba
lisung djimat", nu aja dina kapal dikumpul-
keun sarta dibedjaan, jen manehna bisa njieun
ujah. Geuwat Iisung djimatna ku manehna
dikaluarkeun sarta diteundeun dina luhur
medja bari njebut: "tutu! tutu! tutu! ujah",
halu djimatna harita keneh nutuan lisung sarta
tina lisung terus bidjil ujah. "Geus enggeus,
sakitu oge tjukup", tjeuk kapten kapal. Tapi
haluna henteu eureun nutuna. Ku sabab Kikir
w,aktu indit rusuh, henteu inget kana mawa
taneuh, djadi ajeuna manehna henteu bisaeun
ngeureunkeun halu djimatna b~a, beuki lila
beuki pinuh bae kapal teh ku ujah, nepi ka
tungtungna kalebuh. DjeIema nu aja di kapal
djeung li~ung djimatna tea oge milu kabarwa
ka dasar laut. Kitu tjenah dongengna, nu ma-
tak tjai laut rasana asin.

73

~ $PNRI ............

15. MA TUP

Lamun ti kota Lamongan arek ka Modjo-
kerto, tangtu urang ngaliwat ka desa Mantup.
Anu matak eta ngaranna kitu, dongengna
dipedar di handap ieu :

Diantara walisanga (wali salapan) nu nje-
barkeun agama Isla.m di pulo Djawa, aja hidji
nu djencngan Malik Ibrahim sarta nelah Su-
nan Giri, nurutkeun ngaran panglinggihanana,
kampung Giri teu djauh di kota Gresik. An-
djeunna teh salian ti mashur pinter tina hal
elmu agama, kakontjarajen sakti mandraguna.
Panganutna reana tanpa wilangan. Ari nu
pangkadeuh~usna aja tudjuhan, minangka
para sahabat. Duaan ti eta anu tudjuhan dina
hidji poe disaur ku Sunan Giri. Pok andjeunna
ngalahir: "Kaula teh meunang bedja, jen
henteu djauh ti dieu aja talaga anu katjida
angkerna, pernahna kidul-kulon. Henteu aja
---anl:l---Waa-i- ngadeukeutan-eta-talag-a, ----Itu ----tina-
angkerna tea, malah tjenah, manuk anu wani
hiber luhureunana, geus tangtu ragrag tuluj
t' euleum. Tjoba ajeuna duaan leumpang ka
dOnja, ngabuktikeun eta bedja."

Ceus kitu mah dna sahabat teh diwisik heula

74

~ PNRI~ _ _

arta, dipaparin djimat, pek marudjung ka
Sunan Girl tuluj arindit. Wantuning djaman
harita di-mana2 ngan pileuweungan bae, hen-
teu aja djalan anu ngabulungbung kawas ajeu-
na, atuh dua sahabat teh nepi ka meh tilu poe
laleumpangna, kakara nepi ka nu didjugdjug.
Barang datang maranehna ningal simeut nu hi-
ber luhureun talaga tea, bet udjug2 pluk bac
ragrag tuluj paeh. Tab eta djadi tanda kaang-
keran eta talaga. Tuluj dua sahabat teh ngu-
rilingan eta talaga. Henteu kungsi t~pung ge-
lang, lantaran anu saurang dipatjok oraj nepi
ka maot, tur sakudjur badanna harita keneh
asak nepi ka aduj.

Sahabat nu hidji deui ngahuleng sadjong-
djongan. Hajangeun ngurebkeun majit, taja
petana, da teu aja parabot. Rek mawa majit
teu sanggup, nja kapaksa ditinggalkeun, tuluj
bae manehna mulang ka GirL Sadatangna
gantjang manehna undjukan ka Sunan Giri,
- - merteTalteunsaniskara nu -gem- karljadian -tea-;-
Sunan Girl ngaraos sedih, reh katilar ku saha-
bat nu satia. Ngan bubuhan anu luhung, an-
djeunna te~ kaleleban, reh geus kitu kersaning

u Maha Murah.
Kotjap dina hidji poe sahabat Sunan Giri

75

~ 6n I
,PNRI ~"101_

nu katelah K.i Gede Sutji djeung dua putra
ngadareuheusan ka Sunan Girl. Nja harita ku
andjeunna ditjarioskeun, naon2 nu geus ka-
djadian di talaga nu angker tea.

"leu perkara", saur Sunan Girl, lain antep-
eun. Ki Gcde kudu ngahantu, sangkan di eta
talaga teu aja dcdcmitan".

Walon Ki Gede: "Tawis kaula sumudjud,
sedja njanggakeun pun anak hae, nu baris
ngemban timbalan. Kaula pribadol rumaol
kirang tanaga, sarehning parantos kolot."

Sunan Giri ngandika ka putra Ki Gtde Sutji
nu tjikal, lahirna: "Deukeut majit nu dipatjok
oraj tea aja hidji batu gede. Saupama eta hatu
digulingkeun, sarta dilebah urutna ditambak,
geus tangtu bidjil tjai, keur njiraman eta majit.
Tuluj majit kudu dikubur nurutkeun papagon
Islam .... Ajeuna maneh kudu mawa saba-
baraha urang pibatureun. Djeung sanggeus
merbait majit, didinja teh kudu didjieun pa-
santren, sarta manehna kudu ta'at kana papa-
gon agama Islam, snpaja eta talaga teu aja
dedcmitna. Memeh numbak taneuh urut batu
tea, kudu ngutjap "Wa amantu b'llahi" (har-
tina: Pertjaja ka Gusti Allah).

Sanggeus maparinkeun tumbak pikeun num-

76

$ __~ PNRI

bak taneuh tea, Sunan Giri ngadagoan putra
Ki Gede Sutji, nu hartina tuluj mundjung
neda pangestu, sarta tuluj bae miang ngemban
timbalan, mawa batur djumlah opat puluh
kuren.

Djauh moal burung tjunduk anggang moal
burung datang. Teu katjatur di djalanna, tja-
turkeun geus aja bae disisi talaga angker, putra
Ki Gede Sutji sa-batur2na tea. Saniskara ka-
sauran Sunan Giri geus didjalankeun. Sareng-
sena ngurebkeun majit, prak leuweung teh
di bukbak, sarta tuluj njarieun imah, diatur
di-hade2, djadi babakan nu resik, dingaranan
babakan Mantub, minangka pa-nginget1 kana
lafad Amantubillahif waktu numbak taneuh
anu ngabidjilkedn tjai, nu dipake njiraman
majit sahabat Sunan Giri, nu ajeuna aja keneh
kuburaI1ana. Ngara'n Mantub lila2 robah djadi
Mantup tug nepi ka kiwari.

16. MU DI G URUT KA DJELEMA

Baheula mah munding teh tegesing bedang
bedegong, rasa maneh, gede tanaga tur boga

77

$~ PNRJ . . ._

tanduk. Ari ajeuna ka budak satepak oge
kapan sakitu nurutna. Kama deui lamun di-
pake migawe djeung dikawihan, nepi ka djiga
nundutan, bawaning kumawula teh. Rupa2
ketjap dunungan ku manehna tara dipung-
pang. Lamun tjek dunungan "Iuput", ma-
nehna ngarti, jen tapak garuna salah. Lamun
ngarandeg sakeudeung, pek dunungan njebut
"kia", kahar'tieun jen dihajukeun. Lamun
tjek dunungan "arang", tangtu tapak garuna
tjarang. Ari rek mengkol, dununganana njebut
"deur", hartina "mideur" atawa" mider" a13-
wa "muter". Tjindekna mah dikieu-kieu age
sumangga bae, wantuning sieun dikenjet,
da irung njeri urut ditendok.

Kumaha nu matak kitu? Kieu geura sasa-
kalana :

Baheulana nu matak munding wangkelang,
sabab boga kakuatan, nja eta surat wasiat ti
Batara Guru, jen djelema teu meunang nga-
ganggu munding. Mimitina ku djelema teu
diganggu. Lila2 panasaran. Surat wasiatna tea
ku djelema ditanjakeun. Munding ngadjawab,
jen eta surat dipihapekeun ka andjing.

Bring djelema munding ka imah andjing.

78

$ __~ PNRJ

Horeng surat wasiat teh ku eta andjing dipiha-
pekeun ka utJ1Ilg.

Leut atuh tiluan ngaleut ka imah utjing.
Surat wasiat teu aja, da ku utjing dipihapekeun
ka benrit.

Meakkeun kapanasaran, ajeuna ngalent opa-
tan ka imah henrit. Harita teh heurit keur meu-
djeUhna lapar, lat poho di beheneran. Barang
pihape dihakan, ngan kari saeutik deui pisano
Ari nendjo rentang2 aja semah, gesat-gesut
beurit asup kana liang, rumasa hoga dosa.

Surat wasiat tinggal sasoek, geus teu beu-
nang dibatja. Tapi lapur, beuritna beuki ka
djero, sieuneun kahontal ku nu kakaut. Andjing
ngagogogan utjing, lir nu nempuhkeun djeung
menta ganti. Utjing malik, ngaherengan ka
andjing bad reh njakar. Tuluj andjing njam-
peurkeun munding. Lumah-lameh kawas men-
ta pangampura.

Munding ngan bati melengek. Kaduhung
- -sagede gunung, mihapekeurr-barang-anu-sakiw.- -

ahengna tur sakitu perluna. Tjipanonna mung-
gah njalangkrung.

Ari djelema asa mobok manggih gorowong.
Eukeur mah ngarasa perIu ku tanaga munding.
Ajeuna munding taja kakuatan r Bari rada

79

~ PNRI 6R _ _

karunjaeun ka munding, pok djelema teh
ngomong: "Sakadang munding! Dihin pinasti
anjar pinanggih. Ajeuna tjunduk wukuna
datang mangsana, jen sawarnaning 5ato, nja
kitu deui munding kudu nurut ka djelema.
Ulah salempang, djclema ge tangtu aja pana-
rima, tangtu njaah ka 5at02 nu mere hasil ka
djelema" .

Tah kitu sasakala munding nurut ka djele-
rna. Ari andjing, reh ruma~a boga do~a, tuluj-
na satia pisano Upama munding ~a leuweung,
andjing sok milu, bisi aja sato galak nu rek
ngaganggu.

17. BADJING SELONG

Lamun aja nu njebut peuteuj Selong, urang
rada asa2, naha enja atawa sangkaan bae,
jen eta peuteuj asal ti Selong. Naha mana
asa2? Sabab radjeun eta peuteuj disarebut
peureuj Tjina. Tapi ari badjing Selong mah
ngan saja di Selong bae, henteu aja di mana2•
Ditinggal saliwatan mah, eta badjing sarua bae
djeung badjing urang. Ngan upama dihantem

80

~ ~PNRI __

diawas-aw , katembong oge anehna, nja eta
aja tjeplok • ung dina biritna kentja katuhu.
Kumaha no matak kitu? Hal ieu teh aja pata-
lina djeung lalakon Batara Rama, waktu
merangan Rahwana di nagara AI kapura,
nja eta karadjaan nu aja di pulo Singhala,
nu ku urang sok disebut pulo Selong. Supaja
rada rame, urang njaritakeun heula Batara
Rama, dibobok tengah.

Batara Rama teh kungsi didjenengkeun
radja d· nagara jogjapala. Tapi ibu kawalon.-
na nagih djangdji ka ramana, supaja Prabu
Barata nu kudu ngagentos rama. Ku sabab
eta kalajan leah Batara Rama teras masrah-
keun karadjaan ka rajina. Andjeunna mah
leuleuweungan katut garwana, Dewi Sinta,
disarengan ku rajina, Raden Lasmana. Ari
satengahing leuweung, Dewi Sinta aja nu
ngiwat ku djalan nu aheng pisano

Batara Rama kadua Lasmana apruk-apruk-
an neangan Dewi Sinta. Teu kungsi lila men-
dak hidji manuk garuda ngudupruk boborot
getih. Barang satria nu dua geus dareukeut,
garuda teh pok ngomong bari dareuda, njarita-
keun jen manehna ngaran Djataju, mimitina
ngadenge nu djedjeritan di awang2 njambat

Dongena-dongeng Sasabla 6 81

~ ~PNRI ........_

lea Batara Rama. Ari pek diawas-awas disa-
wang, horeng nu djedjeritan t Dewi Sinta.
dibawa ngapung ku Rahwana. Tuluj disusul
ger tarung. Garuda disahet djangdjangna
.abeulah nepi Ita sapat, gebut bae ragrag ka
taneuh, geus teu bisa walakaja. Ngan sakitu
njaritana, hos hae paeh.

Batara Rama ngamanah-manah, ka mana
djeung kumaha petana njusul, tuluj angkat
lalaunan paduduaan hari neneda ka Dewa,
langkan aja bongbolongan. Teu k · lila
bet aja buta megatan. Batara Rama teu anta-
parah, djeprot buta teh dipanah, djangge1ek
ngadjadi dewa, da asalna dewa kabend •

Katjida atoheunnana, sarta njarita, jen la-

momeh balik ka sawargaloka, manehna teb
hajang terang, bisi Batara Rama aja karcr~­
¢t.

Batara Rama njarios, jen keur ewed mama-
nahna, reh kaleungitan garwa, tur teu aja
bongbblongan, kumaha nja pipetaeun, sang-
un garwa kapendak deui.

"Ulah salenipang", walon Dewa teh.
"Ajeuna di Gunung Mahendra aja hidji radja
monjet, nja eta Prabu Sugriwa nu baladna
mangjuta2 monjet. Nu matak aja di gunung,

82

lantaran kasoran djurit ku Prabu Sobali, nu
ngar~but nagarana, Guha Kiskenda. Tulungan
bae Prabu Sugriwa, sangkan bisa ngelehkeun
Prabu Sobali. Tangtu engke Sugriwa teh bela-
pati, pikantjaeun geusan ngalurug Alengka.
n~pi ka Rahwana musna."

Sanggeus ~mopojankeun kitu, Dewa teh·
ngambung kana mastaka Batara Rama, bari
mapakeun pandu'a, tuluj bae ngahiang ka
Suralaja.

Batara Rama katut Lasmana ngaraos lega,
larta tuluj arangkat deui, ngadjugdjug Gu-
Dung Mahendra.

Kotjapkeun Prabu Sugriwa geus meunang
wisiking Dewa, jen bakal ditulungan ku titisan
Batara Wisnu, djenengan Ramabadra alia
Ramawidjaja djeung rajina Raden Lumana.
Mangke 8anggeus ngelehkeun Prabu Sobali,
Prabu Sugriwa du ulun kumawula ka nu

- -nutungan. Sakitu-wisiking-D€-W3-.- - - - - -

Gantjanging tjarita bae Prabu Sugriwa geua
amprok djeung Batara Rama, malah tuluj
ngalurug Guha Kiskenda, sarta Prabu Sobali
teh geus kasambut di pangperangan. Tuluj bae
Prabu Sugriwa diiatrenan, djeneng deui ngereh

83

~ PNRI .$ ..._

nagari Guha Kiskenda, bari djangdji baka
atia tur belapati ka Batara Rama.

Sarengsena pesta ngistrenan, enggal Ano-
man (tamengdada Guha Kiskenda) diutus lea
Alengka, ngolongan Dasamuka naha arek
mulangkeun Dewi Sinta kalajan hormat, ata-
wa hajang ngadu tanaga heula. Teu kungsi
lila Anoman geus datang deui, mawa panang-
tang ti Dasamuka.

Geus kitu mah gantjang bae mepek balad
sapakarangna. Sanggeus samakta, leugeudeut
angkatan perang, nu pada nguatkeun tekad,
niat ngabasmi rereged djagat.

Barang nepi ka basisir peupeuntasan ka
lengka, angkatan perang ngareureuh heula.
Lebah dieu aja dua rupa kaol. Tjek sakaol
madjar nambak laut heula. Tjek sakaol, tjek
dongeng urang Selong, balad monjet pa-tjeke12
ngawangun sasak, kanggo meuntaskeun Batara
~ RamL Ngadeukeutkeun ka basisir-Alengka,
balad rno 'et kurang keneh, nja ditumbu ku
hidji badjing. Sanggeus handjat, enggal Batara
Rama teh njepeng badjing lebah biritna. Ti
harita dina birit eta badjing djadi aja tjeplok
hideung kentja katuhu.

84

$-$ PNRI . . .__

18. ~ULO DJAWA TATA-TENGTREM

Geus ti djaman kuna mula pulo Djawa ka-
mashur ka nu djarauh kawentar ka nu arang-
gaD , jen nagara g~mah ripah loh djinawi,
murah sandang murah pangan. Komo deui
Pasundan mah pangmahmurna, tara njorang
rahajat kurang tedaeun, wantuning tanahna
lendo. Salian ti pare oge, bubuahan, beubeuti-
an, puputjukan, bongborosan rea nu bcunang
didahar. Malah ujah nu minangka sambara
panghudang rasa, tara kurang, sabab di ba-
sisir kidul rea nu njarieun ujah, tur ujahna
katjida pisan alusna. Geuning Iamun aja dje-
lema boga rasa panggeulisna, pangkasepna,
pangpinterna, tjindekna I1garasa pangna, tah
djelema anu kitu sok disebutna : asa aing ujah
kidul. Pikeun tanda djelcma taja kakurang,
tara aja kokoro njoso malarat rosa, djadi nu
sok ngandelke pitulung batur disebutna
"baramaen" (= bermain, Indonesia) atawa
"djadjaluk" (Djawa), djadi lain basa Sunda.
Lamun urang henteu bisa barangbere kanu
djadjaluk, tjek urang teh : persaben bae. Tah
eta ketjap pcrsaben" basa Djawa, lcmesna
tina "persada", nu maksudna menta hampura.

85

~ PNRI ~1IefaJ __

fun cnja ge ti baheula di Pasundan sok aja
nu djadjaluk, tangtu istilahna age ku basa
Sunda. Eta kabeh djadi tanda, jen baheula
di Pasundan teu aja djalma kokoro.

ri ngaran Pulo Djawa aja nu ngira2, •
taran djawawut atawa kunjit. Aja deui nu
njarita, madjar Djawa asal tina jabadiu nu
hartina: tanah handjeli. Upamana rea han-
djCl djeung rea kunjit, atuh tangtu pare oge
moal kurang, mangkaning djelema ge baheula

mah teu loba kawas ajeuna. Tjindekna mah
geus beunang ditangtukeun. jen baheula di

pula Djawa sepi paling, towong rampog, lang-
ka begal. Kama deui lamun anu djeneng radja
taweksa ka rahajatna, tur adil palamarta,
moal salah nagara kerta rahardja, hurip gusti
waras abdi. Eta kaajan kitu kasaksian ku tja-
rita nu dimuat dina Almenak Sunda taun 1920
katja 299 wcdalan Bale Pustaka Djakarta, sa-

umaha tjatatan di handap i :
Gew; ti djalnan baheula pisan urang Tiong..
aa sok njaratctkeun tjarita2 anu araneh. AI'
jatHan2ana biasana sok disimpen di patapan

anggeus aja patjarakna urang Tionghoa
djeung urang mantjanagara, aja age urang
Erapa nu daratang ka Tiongkok, saperti

86

$~ PNRI . . ._

Marco Polo (kaTiongkok dina taun I~71) djeung
salianna. Diantara maranehna aja oge nu ma-
riksa tjatetan2 tea. Diantara rupa2 tjatetan2
teh aja hidji, nu njaritakeun kaajaan pulo Dja-
w ~aman baheula, ungelna kieu :

Eta tjatetan ditulisna ku urang Tionghoa
nu geus datang ka pulo Djawa, tapi dina eta
tjatetan, pulo Djawa teh disebut Djapa atawa
Kaling. Didinja ditjaritakeun, jen dina tauD
67 pulo Djawa diparentah ku Ratu Sima,
radja istri anu katjida adilna, nepi ka abdi2na
ngarasa tengtrem ka-bina2• Lamun aja barang
murag di tengah djalan, tara aja nu wani nja.
kot, salian ti nu bogana mah.

Katjarita harita teh Radja Arab hojongeun
ngarebut pulo Djawa, tapi barang ngadangu
wartos, jen di pulo Djawa tch kerta rahardja,

ndjeunna teh hojong ngabuktikeun heula,
tuluj miwar utusan ka pulo Djawa, neun-
deun peti dieusl cmas di tengah djalan.

Bukti pisan satjarita. Sumawonna aja nu
njokot, taja anu wani njabak2 atjan kana p t1
teh. Sababaraha lilana peti tch ngagoler bae.
Sanggcus djcdjeg tilu taun ngagolerna, kab~·
net-an aja putra Ratu Sima ngaliwat ka lebah

87

_ _~ PNRI 6~

dinja, angkatna rada balangah, atuh peti teh
katadjong.

Lila2 Ratu Sima uningaeun, jen eta peti
katadjong ku putrana. Enggal bae putrana teh
dipiwarang ditelasan. Tab sakitu nu disebut
kaadilan djaman harita.

Patih undjukan ka Ratu, jen eta hukuman
teh beurat teuing.

Dawuhan Ratu Sima . "Saupama hukum
pati beurat teuing, sukuna hae kudu dipotong,
sahab tetela sukuna nu geus nadjong barang
batur teh".

Harita keneh putra Radja teh dipotong
sampeanana sabeulah.

R adja Arab ngadangu eta tjarita, ngaraos
lin em, atuh henteu diteruskeun kersana rek
ngadjabel pula Djawa teh.

Tah kitu sasakalana anu matak baheula
mah pula Djawa tata ten gtri.m.

---- --- --- --- ---

19. MALAJU TANDJUNG

Di frika Kidtl aja sagolongan bangsa nn
discbut bangsa alaju Tandjung, djumlahfla

88

~ PNRI op ........__

kira2 aja 60.000 djiwa. Eta teh paranakan ti
rupa2 bangsa, saperti: Arab, India, SeJong
djeung Indonesia, nu katembong dina keu-
reutan beungeutna djeung warna kulitna.
Agamana mah kabeh agama Islam. Turunan
Indonesia kabawakeun ku urang Arab, tapi
umumna teu parohoeun ka lcmbur karuhunna.
Anu beunang disebut djadi tatali rasa Kain-
donesiaan nja eta makam Seh Jusuf, nu sok

da ngadjaharahan unggal taun.

Seh Jusuf teh saderek Radja Goa (~Iaka·
sar) , dilahirkeun dina taun 1626. Ari dina
taun 1646 andjeunna angkat ka Hanten, sarta
nikah djeung putra Sultan Agung. Ku lan-
taran ngaluluguan nu baha ka pamarentah
Kumpeni, Seh Jusuf ditangkep sarta dikerem
di benteng Batavia di Djakarta, sababaraha
taun. Engkena dikendangkeun ka Tandjung
Pangharepan (lb94) djeung garwana katut
14 panganutna sarta sababaraha rentjangna.
Dina taun 1699 alldjeunna pupus, d"kureb-
keun teu djauh ti Kota Tandjung (Cape Town)
Dina taun 1704 parawargina dipulangkeun
ka Makasar. Ari nu sedjen2 mah tet"'p bae di
Afrika Kidu!. ada aneh, reh aja nu ncrang-
keun,jen di Makasar oge aja makaln SehJusuf,

89

$ . . ._• PNRJ

sarta unggal poe Lebaran 10k didjarahan ku
rcbuan djelcma.

Bangsa ~falaju Tandjung teh pada pertjaja,
jen Seh Jusud nu nguatkeun agama Islam ka
karuhunna. Eta sababna nu matak maranelmll
teu poho2 ka tanah Nusantara. Tapi sanggeus
kapangaruhan ku urang Arab, maranehna
djadi leuwih katarik ku kota Ivlekah. Karuhun
maranehna teh saenjana aja nu asal ti pulo
Djawa, ti Sumatra djeung ti Bali. Babak
asalna maranehna teh budak beulian, sarta
mirnitina pisan didjual di Afrika Kidul dina
taun 1667. Tapi beh dituna oge aja hidji-dua
budak beulian nu didatangkeun ti Nusantara
Djaba ti eta aja deui nu dibuang ka Afrika
Kidul ti Se10ng djeung ti pulo Djawa, lantaran
baha ka Kt1mpeni Walanda.

Bangsa falaju Tandjung teh nganutna

agama Islam, bcunang d'scbut sada. Unggal

aun tcu saeutik nu munggah h dji. Kira2 dina
taun 1850 mimiti di Kota Tandjung aja n
ngadegkeun masdjid. Ajeuna mah geus aja
gencp masdjid. Ari diantero taha Afrika Kidul
djumlahna masdjid geus aja 25.

Eta urang Malaju Tandjung nu sasatna
geus pagalo djeung gHih bangsa sedjen, tur

90

~ PNRI 6~ _ .......

geus sakitu lilana h~nteu pasambung djeung
bangsa karuhunna, geus henteu bari aeun ngo-

mong kawas karuhunna. Basana teh beunang

dis~but basa gado2 bae, pagalo basa Walanda,

baa Arab, basa India djeung ditjampur ku
basaInggris. Kana basa Illdonesla, maranehna
ukur njahoeun sa-ketjap2eun bae, upamana:
Terima kasih, salamet djalan, salamet tinggal
djeung saterusna. Kana kabudajaan asH, mara-
nelma geus h~nteu mantra2• Babakuna anu
ditarurutan teh kabudajaan barat, boh pa-
pakean boh adat kabiasaan. Ngan lalakina
10k marake kopeah nurutan Arab.

Dina taun 1942 mimiti maranehna teh pa-
reng papanggih djeung sarombongan bangsa
karuhunna, nja eta pirang2 pamuda Indonesia
nu diangkut ku angkatan Laut Walanda, sa-
memeh'tentara Djepang harandjat ka pula
Djawa. Eta rombongan pamuda djumlahna 80,
nja eta tentara Laut djeung sawatara milisi.
Bangsa ~lalaju Tandjung teh katjida pi3an
rescpeunana ka anu anjar pinanggih, wantu-
ning sasat sagetih tea. Eta pamuda dibaraw
ka imah urang Malaju Tandjung, diwawuh·
keun djeung kulawargana, diaku di-hade2,
sarta kolot2na teh nembongkeun kasosona lir

91

$ __~ PNRI

ka anakna pribadi. Waktu eta rombongan
pamuda tea ninggalkeun palabuhan Kota
Tandjung, arek terus diangkut ka Surinam~.
urang Malaju Tandjung teh ngalanteurkeun
ka palabuan, tatabean bari njebutkeun sala-
met djalan, diwalon salamet tinggal ku nu
ninggalkeun, bari njalangkrung tjipanon ; ko-
rna mellreun nu ngarora mah.

Eta bangsa turunan urang Indonesia teb.
ngakuna mah orang Djawi, ngan ku bangsa
nu marentah (pendjadjah Inggris) dingaranan
Cape Malay, anu pisundaeunnana Malaju
Tandjung, tapi lain Tandjung Priuk. Mara-
nehna ngangkeun djadi orang Djawi, ku urang
beunang dipake saksi, jen baheula nu mashur
ka mana2, ari tanah : tanah Sunda, ari basa :
basa Malaju, bangsana: bangsa Djawi, nu
ajeuna djadi Tritunggal, tiluanana ngaranna
Indonesia.

20. BUDA

Djaman baheula aja hidji karadjaan di pa-
gunungan Himalaja, ngaranna nagara Kapi-
lawastu, lebah karadjaan Nepal ajeuna.

92

~PNRI$ __

Katjarita Radja Kapilawastu teh geus sepuh,
geus hojongeun ngabagawan, nurutkeun pa-
pagon para luluhur djaman harita, jen ka-
utamaan anu djumeneng radja teh, kudu
pupus di pangperangan atawa di patapan. Tina
kituna Sang Radja Kapilawastu teu kcndat2
Deneda ka Mahadewa, supaja dipaparinan
putra pameget, nu pingagentoseun andjeunna
mangku kaprabon.

Ku tina mantep tapana Iija Sang Radja nja
Prameswarina panedana dikabul ku Maha-
dewa. Sang Prameswari teh bobot, engkena
babar, putrana pameget muIus, kasep ngala
ka ramana, djenengannana Sidarta. Atuh taja
papadana kabingahan Radja sinareng Pra-
meswari teh. Tapi harita aja hidji pandita
ngalajad ka Karaton pikeun tawia ngiring
bingah ka anu djadi pupunclen, bari sakalian
undjuk uninga, jen Sang Radja ulah djadi alit
manah, reh kersaning Nu Kawasa, putrana
teh saparantosna sawawa bakal djadi maharesi,
moal kersaeun djumeneng radja.

Sakumaha handjeluna manah Radja sina-
reng Prameswari, geus teu kudu ditjaritakeun.
Tapi salebcting nianah arandjeunna hojong
ihtiar sa-tel(a2, supados eta panorah Pandita

93

* ~_PNRI ........

tea henteu ngabukti. Tina kituna murangkalih
angkung2 dicnodna, nepi ka ageungna pisan
henteu aja kahoj?ngna nu dipungpang, wantu-
ning sakuru-kuruna lembu saregeng-regengna
banteng, ari nu djadi radja mah moal nepi ka
teu jasa ngugung putra.

Sanggeus sawawa Sidarta gentos djenengan
djadi Gotama, nelah Pangeran Gotama, sarta
tuluj ditikahkeun ka putri putra Radja, anu
geulis kawanti-wanti endah kabina-bina. Paku-
wanna nelah disebut Karang Kaputran, ge-
dongna ge meh kawas karaton bae, boh po-
tonganana boh babagianana katut perhiasana-
na, dikurilingan ku taman nu pinuh ku kekem-
bangan, lir di sawargaloka.

Tjaroge sareng garwa teh nurubtjupu, tur
.ami silih asih na, dalit lir gula djeung peueut,
nepi ka kagungan putra pameget, nn minangka
djadi tatali duriat. Sang Pangeran djeung
garwana teu aja pisan kakirang, pirang2 ba-
-degana-nU--kumawul-a s-atia--t-uhtr. Geus-rnoal-
leuwih ti kitu kasenangan di dunja mah.

Sang Pangeran radjeun ngersakeun pasiar,
sarta mendak rupi2 titingalian nu narik kana
manehna, upamana aki2 anu bongkok seuseut
euat leumpang di djalan, aja deui fiU boga

94

~ $PNRI . . . . .-

kasakit sampar, teu aja nu ngadeukeutan, da
larieun katepaan. Komo barang andjeunna
ningali majit digotong rek dikurebkeun, meh
lali di naon2, teras bae mulih deui ka bumina.

Sasumpingna ka bumina, andjeunna teu
kbtdat2 ngamanahan sakur nu geus katingali,
dieunteupkeun ka salirana ku andjeun, teu
mustahil kedah ngarandapan flakumaha nu
brandapan ku batur, komo deui hal pupus
mah, andjeunna jakin, jen bakal pupus, malah
n~pi ka sasauran saleb~ting manahna, 9auma:
,,Aing teh geus tangtu bakal ngolotan, sarta
tanaga ngurangan, tungtungna paeh, naon
hirup di dunja senang sosorangan, ari batur
kasangsara" .

Sanggeus asak dimanah bibulak-balik, an-
djeunna kakara gilig, rek tapa ngisat salira.
Tuluj bae nilar kamukten, garwa putra anu
djadi buah manah diiklaskeun, dikantun di
nagara. Meunang tudjuh taun andjeunna teh
leuleuweungan, nepi ka meunang kajakinan,
jen hirup teh harita kasangsaraan anu teu aja
tungtungna, lantaran perbawa napsu. Tapi
anu bisa merangan napsuna, bisa njinglar
kasangsaraan. Ari merangan napsu teh, sarat-
na opat perkara :

95

~ ~PNRI ..,., .......

1. Kudu ngalampahkeun kahadean bae.
2. Kudu ngomongkeun perkara nu bener

hae.
3. Kudu mikiran perkara nu hade bae.
4. Kudu boga tudjuan anu sutji.
Tjeuli djeung panon ulah ditudjukeun kana

Reaperkara nu goreng. Tjindekna mah Sang

otama teh rupa2 piw"'djangna nu dikumpul-
eun dina kitab Tripitaka, diaradji ku pa-
nganut2na, ~epi ka djadi agama, nu nelah
agama Buda, sabab Sang Resi Gotama sok
disarebut Buda, tegesna: djalma berbudi.
anggeus pupus, Buda disarebut Dewa, pada-
hal lain, sakumaha nu geus dibedjer-beaskeun
di 1uh ur tadi.

22. DULUR TILU DJADI MONJET

Dina lalakon Batara Rama kasebut, jen aja
tilu monjet anu katjida anehna, nja eta An-
djani, Subali djeung Sugriwa. Tah eta tiluana-
na oge monjet kadjadjaden, da asalna mah
djelema. Kumaha sasakalana nu matak dja-
radi monjet ? Kieu !

6

$ __~ PNRJ

Djaman baheula aja sahidji pandita, djene-
ngan Resi Gutama. Andjeunna teh putraan ti-
lu, nu tjikal istri nu nelah DewiAndjani nu dua
deui pameget, nja eta Subali djeung Sugriwa.

Sangeus meh djadi djadjaka, eta dua putra
pamegct ngaraos dibedakeun djeung putra
istri, sarta tuluj arundjukan ka Sang Resi,
malah njebutkeun teu adil ka ramana teh.

Sang Pan,dita anu salawasna oge ngadja-
lankeun kaadilan, ngadangu aja nu njebut teu
adil teh, tangtu bae ngaraos heran, komo
deui reh andjeunna teu rumaos maparin naon2
ka Andjani. Gantjang bae putrana dipariksa,
naon sababna nu matak njangka pilih kasih
boga barang nu katjida anehna. Tuluj atuh
Sang Pandita miwarang njaur Andjani.

Dipariksa boga naon djeung narima ti saha,
Andjani manan ngawalon, kalah tungkul bari
njusutan tjisotja. Ari anu matak kitu, sabab
Andjani meunangna eta barang teh ti ibuna.
Mangkaning sau'r ibuna, eta teh kudu dirasi-
ahkeun. Djadi tangtu Andjani teh katjida pi-
san bingungna. Rek diundjukkeun ka rama,
sieun ka ibu, ari henteu diundjukkeun, sieun
ku rama, wantuning salawasna ge ngestokeun
ka ibu-rama.

DoDiCDi-dongeng Sasakala 7 97

~ PNRI 6p . . ._

Tina kukuhna njekel rasiah, nadjan.bi8I8Da
wanita sok deh deet, Andjani mah weleh teu
betus. Tapi tina bawaning hantem digulibek,
tungtungna undjukan bae, jen moal muka
rasiah, langkung sae ibuna bae disaur.

Subali njundul pihatur, polma : "Atuh upa-

mi kitu mah, Ibu anu teu adil teh, sanes AmaH.
"Ulah kitu", saur Sang Resi "Hade gorengin-

dung maneh. Ajeuna urang pariksaheula.Tjo-
ba ajeuna ku maneh Ibu susulan. Disaur ku

ama kituh !
Garwa Sang Rcsi henteu talangke. Disaur

ku tjaroge teh gantjang nemonan. Barang djol
ge gantjang bae Sang Resi sasauran, jen aja
tilu perkara nu djadi sual, kahidji disangka
maparin hidji barang ka Andjani, kadua an-
djeunna henteu rumaos kagungan barang
adjaib, katiluna nu pang anehna disangka
henteu adil. Kusabab Andjani teu bisaeun
atawa teu daekkeun mere .djawaban, sarta
polma langkung sae ibu disaur, supaja bisa
nerangkeun. Andjani teh dibere naon, djeung
ti mana eta barang adjaib teh.

Garwa Pandita h 'nteu ngadjawab, kalah
tungkul bari nangis, sabab lamun dibalaka-
keun t sarua bac djcung ngawadalkeun an-

98

~ 6n .
PNRI ~ ............