Dongeng 2 sasakala

djeuD, tqesna andjeunna baris nfkanan halai.

Pandita ngalahir deui, lahima:" jai Iijaho,
jen para radja djeung para sinatria gede kahor-
matanana ka akang. Moal aja anu njangka
h~nteu adil. U pama ieu perkara ~bedjakeun
ka arandjeunna, tangtu djadi robah anggapa-
nana, aarta tangtu matak penal kadiri akang.

Lamun njai henteu njat nurunkeun daradjat a-

kang, atuh kudu daek nerangkeun sabalakana.
Garwa Pandita bahamna lir n"u dikontji.

Kusabab eta, pok deui Sang Pandita sasauran :
"Rasa akang teu kudu dirasiahkeun. Lamun
enja geus barangbere ka Andjani, tukangeun
akang, ku akang dihampura. Ngan supaja teu
disebut tjutjuk panon, ulah disehut teu adil, eta
barang ulah ka Andjani hae dibikeunna. Leu-
wih hade djadi milik anak urang tiluanana."

Geus kitu mah kakara garwa Pandita nga-
walon, jen andjeunna maparinkeun Tjupu-
___ -lIlaniIL Astagina -ka- Andjani, -nja- -eta- sarupa- - - -

tjepuk emas djuru dalapan, ditaretes ku per-
mata. Eta teh djadi perlambang, jen djclema
kudu ngagem sipat hade dalapan fupa, nu
djadi kautamaan.

Ti mana. garwa Pandita meunang barang
anu sakitu ahengna ?

99

$ __~ PNRJ

Baheula waktu andjeunna parawan keneh,
di Suralaja aja pesta andrawina, mintonketm
para putri nu ngaribing. Andje,unna oge ka-
ondang, malah ibingna pangkapudjina, n~pi
ka meunang gandjaran ti Batara Surja, nja
eta Tjupumanik AstagiIl'a. Tapi di-omat2an
ku Batara· Surja, jen eta teh kudu dirasiah-
keun.

Sang Pandita panasaratteun, hojong uninga
ti mana asa12na eta barang, nja tuluj dipa-
riksakeun.

Garwa Pandita teh sabil manahna, sabab
laplun diterangkeun, andjeuona sieun k~iku
ku Batara surja. Ari henteu diterangkeun
djadi kaasup salingkuh ka tjaroge. Dina manah-
na rek terus terang, tapi bahamna lir nu dira-
pet. Eusi manahna teu kedal.

Sang Pandita sasauran panungtungan" saur-
oa: "La~un njai tetep hormat kasalaki, ajeu-
na kudu ngadjawab, ulah kawas artja kitu I"

Sapada harita pisan garwa Pandita teh salin
djinis pindah rupa, djadi artja. Atuh di pata-
pan ngadadak hudjan tjisotja. Putra tilu pada
ngarangkulan artja, bari narangis anu katjida

ledihna.
Saur Pandita: "He barudak! Sangu nu

100

~ PNRI$ __

geus djadi bubur moal djadi sangu deui.
Djeung ari titi~ tulis teh geus ditetepkeun ti
kudrat. Ajeuna mah urang teh kudu sumerah
bae ka Gusti ?\-faha Kawasa. Tjupumanik As-
tagina leuwih hade dipimilik ku maraneh
tiluan. Lamun hajang nganjahokeun naon2
nu aja di alam dunja, buka bae Tjupumanik
Astagina, tangtu kapanggih di dinja.U

Katjarita harita teh di dinja aja Djembawan,
nja eta pangasuh paraputra Pandita, nu sala-
wasna tara pandjauh ti eta paraputra.

Kasauran Pandita tadi matak bingung ka
anu ngadarengekeun, lantaran masing2 pada
hajang miboga kana eta Tjupumanik Astagina.
Ku sabab eta, hcnteu aja nu wanieun njundul
pihatur ka Sang Pandita. Tilu putra katut
Djembawan gawena ngan silihreret.

Dasar Sang Pandita surti, djadi uningaeun
hae ·kana eusi hate unggal djelema oge. Pok
andjeunna sasauran, j n upama hajang nga-
milik sorangan, ku andjeunna rek diudji. Tuluj
andjeunna mariksa, saha nu clack diudji.

Paraputra saur manuk, njebut sumangga.
"AjeunaU , saur Pandita, "ieu Tjupumanlk
Astagina rek dialungkeun. Ku maraneh tiluan,
malah kaopat Djembawan kudu diudag. Saha2

101

~ PNRI 6p _ _

nu pangheulana nepi kana ieu Tjupumanik,
nja eta nu boga milik, teu meunang aja anu
ngarebut" •. .. .• Harita keneh beJ.~& bae

Tjupumanik dialungkeun ku Sang ResL

u opatan paheula-heula lalumpat, pada
hajang geura meunang eta barang nu sakitu
ahengna.

Ari eta Tjupumanik muragna teh ka talaga
anu katjida djerona. Katjiri lebah-Iebahna,
sabab tjahjana montjorong.

Andjani wantuning istri, katingaleun djauh
pisano Subali djeung Sugriwa mah katut Djem-
bawan geus tingkHjebur tareuleum ka talaga,
nepi kana dasarna pisan, tapi lapur, di duar
talaga teh teu aj~ barang nu aneh. Tuluj bae
harandjat deui. Ari geus aja di darat, til,uanana
djaradi monjet, silih reret sHih renjohan.

Sanggeus kitu kakara datang Andjani. Keur
tjape katambah ku panas poe, atuh katjida
hareudangeunnana teh. Nepi ka sisi talaga,
pek ngiuhan di handapeun tangkal tjaringin,
tuluj sibeungeut ku tjai nu sakitu ngagenjasna.
Ari ret kana leungeunna, bet baruluan lir
leungeun monjet. Pck ngeunteung kana tjai,
beungeutna ge bleg hae heungeut monjet,
ngan nu teu katjaian hae uu henteu djiga mo-

102

>$< PNRI$ __

njet teh. Ninggan pian kana babasan: dihin
pina ti anjar pinanggih.

22. RAWA DJAWURA

leu tjarita saenjana lain dongeng, sabab estu

gem kadjadian henteu djauh tina taun 1800.
Ngaran djelema, ngaran tcmpat djeung sate-
rusna kabeh ge lain fantasi. Mimitana anu di-
tjaritakeun teh nja eta di Djatitudjuh, hidji
tempat sisi walungan Tjimanuk kira2 sapuluh
pal djauhna ti Djatiwangi. Harita teh meneran
poe Djumaah. u saralat leuwih loba ti sasari,
sarta ari geus saralat teu terus bubar. Harita
mah dariuk bae, kawas aja nu didagoan.

Bagus Rangin, nu di dinja dipikolot ku sa-
rerea, nangtung lebah paimbaran, pok njarita:
"He dulur2, maksud urang nu geus lila dikan-
dung dina hate, ajeuna tjunduk waktuna da-
tang mangsana geusan dilaksanakeun. Peuting
tadi kaula meunang ilapat hade. Ajeuna mah
meudjeuhna sasadiaan djeung ngagiligkeun
tekad. Engke urang badami deui, iamun geus
lengkep saniskara kaperluan !

103

$~ PNRI . . ._

"Insja Allah !" tjek nu ngadarengekeun teh _
tuluj bubaran. Tapi aja nu mandeurikeun
maneh limaan, nja eta : Bagus Rangin djeung
baturna opatan. Tjek Bagus Rangin: "Ku
sarerea meureun karasa, jen urang teh heuki
lila beuki sangsara. Teu kaerong hakal aja nu
nulungan. Djadi urang untung-untungan hac.
Paeh ge teu panasaran, ari loba hatur mah."

Diwalon ku Ki Warsa : "Da kuring mah ti
bareto ge geus gilig. Mending paeh manan
hirup kaja kieu mah. Gobang geus diasah,
malah geus sadia hoeh sagala".

"Kuring mah kamo," tjek Ki Kondur.
" .gan handjakal teu aja nu hoga heclil".

"Ulah selempang" tjak Bagus Rangin.
"Ki Mirsa kokolot di LobeI1er, geus njang..
gupan meunang bedil ti Tjirehon.

Tjek Ki Warsa: "Kumaha lamun pulisi
g~us ngambeu ?".

"Ah keun bae I1gambcu ogc,--- ~~~ ~~a!?-[
- samluK l)ae-sarerea"~ - - - - - -

"Kumaha lamun urang kudu njanghareu-.
pan Kumpeni ?"

"Asal urang samiuk bae, ncpi ka aja rurusuh
di unggal tempat. Sakumaha lobana balad
Kumpeni, ari di-oogi2 mah moal kuat".

104

Urang hade terang heula, jen rajat nu rek
baha teh oja eta rajat Sultan Tjirebon. Mara-
nehna geus lila pisan nandangan kasangsa-
raan, lain ku dolimna Sultan, ngan ku para
prijajina djeung para pagawena, anu teu aja
raraosan, sok ngadjepit ka rajatna.

Di Kawadanan Lobcner wungkul, nu gens
biluk ka Ki Mirsa henteu kurang ti 2000 djele-
mao Nu panggeden'a pangaruh, nja Bagus
Rangin tea. Lega pisan tempat2 nu geus beu-
nang disebut tjekelanana. Rajat nu geus sum-
pah satia ngalegaan nepi ka wates Sumedang.

Kotjap dina hidji poe di gedong Kabupaten
Sumedang katatamuan ku tuan Komisaris, nja-
rioskeun jen aja surat ti Tuan Besar, nu ungel-
na mundut tulung ka parabupati : Sumedang,
Parakanmuntjang, Bandung katut Limbangan,
pikeun ngajonan karaman di tjekelan Indra-
maju. Ari bupati Sumedang diangkat kana
kapala nu pangluhurna tina balad sakabeh
parabupati anu kasebut tadi. Bupati Kara-
wang bge geus ditimbalan ku Tuan Besar,
ngumpulkeun balad, sakalian marengan balad
Kumpeni ti Batawi.

Ari nu djeneng bupati di Sumedang harita
nja eta R. T. Surianagara, anu geus gentol

105

~PNRJ Dp ....._

djenengan R. A. Kusumadinata. Gantjang
bae andjeunna teh njauran para kapala tjutak:
Pawenang, Sudadjaja, Tjiakar, MalaDlgbong
djeung Torno. Unggal kapala ditimbalan nja-
diakeun balad sa-kurang2na limapuluh dj~
lema sewang, kudu samakta pakarangan katut
bebekelanana.

Sabot kitu pangeusi dajeuh Sumedang geua
taraki-taki bae, sabab bedja geus nerekab, jen
karaman geus deukeut ka Karangsambung
kalereun Torno. Warung2 loba nn nutup. Pa-
sar tiiseun, da lalaki nu karuat kudu milu ka
pangperangan. Sabot kitu c.ijol sarumping para
bupati Parakanmuntjang djeung Bandung,
ditampi di Kabupaten bari badanten. djeung
tuan Komisaris. Balad2na ngaliud di alun2.

Anu keur bararangtuang di Kabupaten

asa kagebah, sabab harita aja patjalang ne-

garkeun kuda, piwarangan Kapala Tjutak
Torno, njanggakeun serat, njarioskeun kara-

---mangeuSngumpu~ncrrangsa~ung.----

Tadina mah arandjeunna ngantos heula
balad Kumpeni djeung Bupati Karawang.
Tapi bisi karaman arasup manteJl ka weweng-
kon Sumedang, nja kapaksa buru2 mapag
musuh. Padahal harita teh kakara saminggu

106

~ ~PNRJ _ _

ti aktu nampi serat ti Tuan B~r. Atuh
inllah sapeupeuting pakpikpuk sasadiaan.
Babakuna anu djadi kapalana nja eta titu pa-
· ~dang (harita mah patih teh aja tilu),
nu aurang kudu terus ngiring ka pangp~­
rangan, ari nu duaan dew mah kudu ngadjaga
dajeuh.

llUkna barisan mangkat: Pangheulana
p. ang2 gulang2 djeung kapetengan. Ditema
ku tuan Komisaris djeung tilu para bupati,
tuan Opsiner, tuan Komispos djeung tuan
Puuis, tarunggang kuda, njaroren bedil. Ka-
kara ditumbu ku balarea njaroren gobang
atawa pedang atawa bedog. Panutupna para-
patinggi ngadjaga bebekelan, beas djeung
salerusna dimomotkeun kana kudu pirang2.

Sa~njana balad2 rea nu ngarasa gimir, sabah
kabedjakeunnana karaman teh katjida pisan
labana sarta wareduk. Pikeun ngabeberah
maneh sapandjang djalan te~eureun ~alusu~
- -raian-djeung tetcmbangaIl:

Aja oge anu dikir djeung anu mapatkeun
djampe, sangkan salamet. Wantji magrib bari-
san nepi ka Torno, ngatereb di pasanggrahan
beunang njadiakeun Kapala Tjutak Toma.

Hal eta geus kabedjakeun ka karaman.

107

Maranehna sapeupeuting ngasah bedog, sarta
ngarukusan djimat, loba oge nu hemar-hemir
ngarasa risi ngadenge aja Dalem Sum~ang.

Isuk2 barisan mangkat ti Tomo, meuntas
walungan Tjilutung. Lembur2 nu kasorang
geus karosong, da djelemana marubus. Geua
rada deukeut ka Karangsambung, katembong
haseup meleketektek, tangtu aja imah dihuru.
Barisan eureun sakeudeung, nar~teg bediJ.
Barisan tumbak dikahareu'pkeun. Ari geus

deukeut ka Iebah imah dihuru, bedil dur-dor

dibekasan, geus teu puguh kadengcna. Bet
teu kanjahoan deui, burudul bae karaman ti
nu bala kentja katuhu, naradjang ka barisan,
lir banteng bajangan bae. Kabeh make papa-
kean sarwa bodas, pikeun tanda lali rabi te-
gang pati, mending paeh manan hidup ka-
sangsara.

Barisan tumbak geus kaselempek. Atuh
ribut perang tjampuh. Karaman nu geus toh
pati rampak ngangseg. Balad para bupati nja
kitu, geus puguh kekentongna nu geua loba
pangalaman, nu kakara ngalaman aja di
pangperangan ge, nadjan nliris, teu bisa mun-
dur, da sarieun ku kapalana nu geus pada
ngalugas pedang. Atuh rame silih .kadek,

108

$ __~ PNRI

silih tewek, silih gehug. Loha anu tingdjarung-
kel boborot getih, loba oge nu terns misan.
Ti dua pihakanana geus patulajah.

Karaman keukeuh pertjaja ka Bagus Ra-
ngin, jen perangna bakal unggul, teu aja nu
bangun mitis sarta terus bae ngangseg. Sabot
kitu burudul balad Kumpeni tarumpak kuda,
dikapalaan ku hidji letnan. Ari Dalcm Kara-
wang mah sabaladna pandeuri, sabab badarat.
Sanggeus dituduh-tuduhkeun ku tuan Komi-
saria, bring balad Kumpcni teh naradjang
musuh ti gigir, diteregteg ku bedil. Karaman
ngarasa rentag, tuluj mundur naluturkeun
Bagus Rangin ka Djatitudjuh, geus teu nolih
ka kantja2 anu kasambut. Ku lantaran harita
geus reupreupan, djadi henteu teterusan ngu-
dag karaman, tuluj bae sarerea muru ka pang-
rcrehan di Torno.

Isukna sanggeus tarapti, bring deui nga-
berik musuh ka Djatitudjuh. Pangheulana
balad Kurnpeni, dituturkeun ku parabupati
djeung kabeh bae sakur anu tarumpak kuda,
ditema ku halad anu badarat. Sanggeus deu-
keut djeung geus tembong karaman ara
naradjang, durdor pada ngab6dilan. Para-
bupati nja kitu ngabarcdilan karaman. Dalem

109

~ &R __
PNRJ

Sum~dang njungJrelang pedang wHiat ramana

nu asal ti Istambul, madju terus. Bagul Ransin

rasa manggih lawan, tuluj ngatempagkeuD
tumbak. Tjreg keuna kana kuda, atuh bra ku-
dana nu tunggangna oge geubil.

Barang arek dihantern ku Dagus RangiD,

kaburu aja anu so!oak bari ngabar2 pldaDg.
Bagus Rangin mundur deui, malah terus
ngadjak mundur ka baladna. Terus hac: pada
ngaberik djeung dibediJan. Karaman t.eh lir
nu kabur pangatjian, lalumpatan njorang
rawa. Djaba nu k~una ku bedil, loba ogc: nu
paraeh tibebes kana rawa. Dalem Sumedang
Salamet, ditulungan ku anu leber wawanen,
Dalem Karawang R.A.A. Surialaga, anu keur
murangkalihna djenengan Aom Ema, saderek
misan Dalem Sumedang. Ari rawa anu tadi
disorang ku karaman tea, ti harita ditelahkeun
Rawa Djawura, sabab balad Bagus Rangin di
dinja mantjawurana.

23. :l\IATARAM

Ajeuna ngaran ~la aram di pulo Djawa
gcus samar2.. Bahettl' mah pohara katjelukna,

jadi ngaran karadjaan nu gede kakawasaana-

110

~PN $ __

na. Saba anu ngag~dkeuD eta karadjaan djeung
kumaha sadjarahna, aneh pisan, sakumaha
nu dipedar di handap ieu.

Djaman baheula aja bidji ahli tapa, kat~­
lahna Ki Ageng Giring, nu dipisepuh ku sare-
rea. Ari dina hidji poe isuk2 andjeunna teh
ningali duwegan kalapa hedjo nu katjida pika-
bitaeunana. Tuluj hae andjeunna naek. Ari
geus aja di luhur, andjeunna ngadangu soara
tan katingalan, pokna: "He Ki Ageng ! leu
dttwegan nu pangluhttma tjupatna tudjuh.
Ku andjeun kudu dipetik, djeung tjaina kudu
di leueut sing seep. Engke andjeun bakal ka-
turunan wahju, djumeneng Radja Mataram."

Ari dibilang tjupatna, enja bae aja tudjuh,
nja tuluj bae dipetik duwegan teh bari rada
dugdug-degdeg, bawaning heran. Sanggeus
aja deui di handap Ki Ageng Giring niat nges-
i tokeun kana eta saara. Tina sabab harita mah
suk keneh, djadi moal waka dikupas. Tuluj
- - lJae dUwegan-teh -nititipkeun-ka -istrina-,- 1'ek- -

dileueut tjaina, engke sanggeus hanaang pisano
Andjeunna tuluj ka huma sakumaha biasana.

Katjarita tengah poe ka bumina aja mitrana
anu katjida dalitna, nja eta Ki Ageng Pama-
nahan, riu biasa sok silih longok, geus kawas

III

$ __~ PNRI

saderek bae, kitu deui djeung istrina maaiog2
geus teu asa djeung djiga. Harita teh geus meh
lohor, tur panonpoe moreret panas katjida.
Atuh eta Ki Ageng Pamanahan teh halabha-
beun, nepi ka teu isin2 njuhunkeun tjai leu..
euteun.

Ari garwa Ki Ageng Giring, tina geus asa
ka saderek tea, pangraosna teu aja halangana..
na, tjai duw2gan disuguhkeun ka tatamu, tuluj
bae duweganana dikupas, dihaturkeun ka
Ki Ageng Pamanahan. Harita keneh tjidu-
wegan teh dileueut nepi ka seep, hcnteu njesa
sakentjlah-kentjlah atjan. Bada ngaleueut nga-
reureuh heula, bari ngantosan nu keur ka
hurna. Tapi sabab lila teuing, tuluj bae Ki
Ageng.Pamanahan tch amit mulih, bari hatur
nuhun heula djeung hatur salam ka anu ka-
gungan bumi.

Teu kungsi lila .Ki Ageng Giring teh sum-
ping tur katjida halabhabeunana: Atuh han-
djakaleun pisan, barang andjeunna ngadangu,
jen duwegan ku garwana disuguhkeun ka tata-
mu. Kitu deuigeureuhana handjakaleun, sang-
geussing ditjariosan, jen eta duwegan teh lain
barang samanea. Lila pisan duaan patingha.-
ruleng. Nu saurang handjakal teh ku teu nga-

112

$. __~ PNRI

waktjakeun rasiah. Ari nu saurang deui han-
djakabia ku ngagampang kana titipan tjaroge.
Tapi tina duanana kal1del imanna, teu didji.
eun aral subaha, da saniskara oge pangersa
Anu Kawasa. Meureun geus ti Iohmahfudna
Ki Ageng Pamanahan nu gede bagdja.

An Ki Ageug Pamanahan, nadjan teu kungsi

djadi radja nu njakrawati ge, nja beunang
disebutkeun taja bedana djeung radja, malah
ptitra-putrana mah ngembat watang djadi
radja di Mataram, sarta kungsi nepi ka pun-
tjakna p:san. Lalakonna s'aktimaha pedaran
dihandap ieu:

Sapupusna Sultan Trenggana, putrana anu
dua, nja eta Raden Prawoto djeung Aria Pa-
nangsang, marebutkeun karadjaan Demak,
anu katjida rongkahna, sabab sarua gagahna,
nepi ka dua puluh taun silihperangan.

Aria Panangsang aja tjuriga ka tjaroge sa-
- -derekna,----nja- eta---Djaka- Thlgkir-Bupati --Pa-!!- ~

djang, nepi ka ngantjam rek ngarah patio Djaka
Tingkir teu tjitjingeun, tuluj bae mundut tu-
lung ka Ki Ageng Pa'manahan, nu uninga kana'
piapeseunana Aria Panangsang, nja eta lamun
meuntas walungan ka wewengkon Padjang

113

Sanggeus samakta saniskara, Djaka Tingkir _
djeung Ki Ageng Pamanahan tarnnggang
kuda diiring ku haladna, nudju ka sisi waIu-
ngan nu djadi tapel wates. Ger tataheuhan
muni, balad2 salusurakan, nangtang Aria
Panangsang, anu terus dilaporkeun ka nu di-
tangtan'g. Atuh Aria Panangsang ngentab
manahna. Gantjang hae tatan2, sarta terns
naradjang musuh, geus lali di temah wadi.
Sanggeus meuntasan walungan, der hae pe-
rangtjampuh. Ari Panangsang geubis tina
kudana, ditaradjang ku Djaka Tingkir, ka-
sambut teu mertjat deui. Karadjaan Demak
didjabel ku Djaka Tingkir. Karatonna dipin-
dahketfn ka Padjang. Musna karadjaan De-
mak, muntjul karadjaan Padjang. Tanah Ma-
taram dihadiahkeun ka Ki Ageng Pamanahan,
nu engkena digentos ku putrana djen~ngan
Raden Sutawidjaja. Ari Djaka Tingkir digen-
tos ku putrana, djenengan Aria Pengg!riL nu
- -panrarentahanana -dOlim-; sarta tuluj ditak•
lukkeun ku R. Sutawidjaja. Karad•jaan Pa-
djang musna, timhul Mataram, diradjaan ku

R. Sutawidjaja, nu engkena katelah Panem-

bahan Senopati.

114

* ~PNRJ ..... -

24. TOPENG

Hartina topeng saenjana mah kedok. Tapi

ajeuna anu disebut topeng teh nja eta djelema

nu make kedok istimewa, dangdanan istimewa.

Ari ngigel disebut nopeng, igelna ge istimewa,.

disebut igel topeng, babakuJla ngagambarkeun

lalaki nu barangasan, urat ngangkang dina

tarang, pangaruh djelema bedang, saketjap

kadua gobang. Lagu gamelanana oge istimewa

deui bae. Kadenge ti kadjauhaD geul pada

njaho, jen lagu topeng. Tjindekna nu geus

biasa disebut topeng di Pasundan mah sapu-

ratina anu ditataan tadi, djadi geu~ robah tina

harti asli tea, da nja eta asalna mah topeng

teh kedok.

Ari kedok nu biasa dipake nopeng, wamana

beurellm, bangunna pikagialeun, matana mo-

Iotot, huntuna ngohngor, kumis berettgos,

godeg ngadjedig. .

Topeng upama ditanggap, babakuna min-

tonkeun igelna tea, DU teu weleh matak be-

ngimg, tina nindak nepi ka midjah, lir nu

edan kurang selan, tuluj nutupkeun minangka

I nu kaedanan beak tanap, tea kuat nahan

aamara. RadjeuD oge diperangkeun djeung

115

~ PHI .$ ..._

nu make kedok Ardjuna, wanda Ardjuna, nu
mintonkeun perlambang djeIema pinuh ku
elmu, lir pare beuneur, anu bakatna sok tung-
kul, teu dangah bari gumagah.

Saha eta nu diwudjudkeun topeng teh,
djeung saha deui nu diibaratkeun Ardjuna?
Kieu geura sasakalana :

Dina a~ad ka XV karadjaan Madjapait
radjana istri, djen ~ngan Ratu Kantjanawungu,
katjeluk kaawun-awun kawentar ka mana2 tina
kageulisanana, slrta kungsi kanjahoan saliwat
ku Menak Djingga, Radja turunan clallawa
di Balambangan, nepi ka kapengpeongan.
Mimitina mah teu wan;, rek ngalamar mang-
sar-mingsir, da rumasa lain bangban lain
patjing, lain tjampaka kuduna, lain babad
lain tanding, lain kadinja kuduna. Beuki lila
bcuki tahan, nja bogoh katotolojoh, tjinta
teu aja h:ns.;ana. TU:lgiungna lahlahan bac.
Ti Balambangan nginditkeun utusan anu
- -ngalamar,-namplOKkeun eUSl Karaton,-diring: - ~
kid taja nu karl. Nuhun ~pami ditampi, eta
nu diteda-teda, nanging slupami njlm')s, ulah
sambat kaniaja, urang ngadukeun s~ndjata.
Lamun teu kauntun tipung katambang beast
kadjeun adjur tutumpuran.

116

$ __~ PNRJ

Sadatangna utusan ka Madjapait, gantjang
bae diundj~kkeun ka Sang Ratu Kan jana-
wungu, sakalian dibedjer beaskeun, naon
rupana panglamar, tawis ngagungkeun kanu
dilamar, kitu dew dietjeskeun keketjapan
Menakdjingga, boh manisna boh paitna. Ngan
Sang Ratu geus uningaeun, saha-sahana djeung
kumaha-kumahana nu disebut Menak Djing-
gao Nadjan baris dibugbrugan dunja harana,
geus taja petana bae geusan papintjut. Eta
utusan teu ditingali-tingali atjan, harita keneh
dipiwarang baralik deui hae.

Sanggeus mundur utusan ka Balambangan,
enggal Sang Ratu Kantjanawungu masamoan
djeung parasepuh, kitu deui para .bupati katut
paramantri ponggawa. Ku pasamoan diputus,
jen kudu m~ptk balad, geusan ngajcnan pana-
radjang ti Balambangan.

Katjarita ti peutingna Sang Ratu ngimpen,
jen nu bakal ngclehkeun Menak Djingga teh,
aja hidji :;"natria, nu katelah Damar Wulan.
Isukna Sang Ratu njaur Papatih, dipiwarang
neangan Damar Wulan. Kabeneran tukang
ngurus kuda ti Kapatihan ngaranna Damar
Wulan, nu dikira taja petana pibiClaeun
ngelchkeun Menak Djingga" Tapi sanggeus

117

~ $PNRI ............

dideuheuskeun ka Sang Ratu, dipariksa sang-
gup henteuna ngelehkeun Menak Djingga~
ngadjawabna katjida pisan lemesna, palma:
"Abdi Gusti teu tiasa njebat sanggem. Nanging
nawiskeun sumudjud ka anu djumeneng Ratu,
sedja dilakonan bae. Nadjan nekanan pati ge,
sadrah pisan."

Ngadangu djawabna kitu, tur ningali pa-
muluna, nu sakitu narikna kana manahna,
Sang Ratu Kantjanawungu ngedalkeun ka-
pertjantenan, sarta djangdji rek mudja ka
De'wa, sangkan Damar Wulan u,nggul. Tur
engke dina hasilna anu dimaksud, bakal
maparin gandjaran nu saimbang kana djasana.

Gantjangna tjarita bae, Damar Wulan geus
indit ka Balambangan katut sawatara balad,
niat ngadodja salira. Memeh kebat ka nu
didjugdjug, Damar Wulan amit heula ka
ramana, di patapan, bari njuhunkeun djiadna.
Ti ramana meunang dongdonan, jen kasakten
Menak Djingga ngantjikna dina djimatna,
wudjud gada wesi kuning. La~un gadana
bisa karebut, Menak Djingga leungit kaga-
gahanana, lir nu dipupul baju. Saha rama
Damar Wulan teh ?

Samemehna ngabagawan, eta rama Damar

118

~PNRI~ _ _

Wulan djadi Patih Madjapait, djenenganana
Patih Udara, digentos ku raina djenengan Pa-
tih Logender, nja eta nu dititipan Damar Wu-
lan, pikeun diadjar elmu kanagaraan. Tapi ku
Patih Logender, Damar Wulan disina ngaga-
mel kuda bae, sabab bisi ngelehkeun putra2na.
Tina sabab ku ramana geus diwisik elmu lem-
but, kahinaan sakitu teh ku Damar Wulan di-
anggap dododja bae, bari henteu kendatmun-
tang ka Nu Kawasa, njuhunkeun ditangtaju-
ngan. Tangtu pisan taja sudana nungtut elmu
satimu2•

Katjarita sadjolna ka Balambangan, Damar
Wulan teh katangkep, sarta tuluj dipandjara.
Di dinja bisa paamprok djeung hidji putri bo-
jongan, nu menta tulung, sabab sieuneun didji-
eun guudik ku Menak Djingga. Eta putri diwe-
welingan, sanghn sumerah ka Menak Djingga,
asal meunang ngilikan heuIu gada wesi kuning
tea. Tjindekna ku akal kilu, waktu Menak

- - fijingga- kulem, gada ditjandak ku -putri, -dipa- -

srahk~un ka Damar Wulan. Isukna teu anla-
parah, Damar Wulan sosoa,k di alun2, nang-
tang perang.

Menak Djingga anu keur kabungbulengan
ku Ratu Kantjanawungu, ka katambah aja

119

$ . . ._0$0 PNRI

nu nangtang, turug2 neangan djimat h&lteu b-
panggih, estttning beak wirasat, nja barita nga-

gerebeg, geus teu inget di kaler kidul, djalang-
dje1eng, adjrag-adjragan, hahariringan, tJotjo-
rowokan. Nja disurupkeun ka dinja, igel topeng
katut laga-lagun ateh. Damar Wulan dipadjar-
keun Ratu Kantjanawungu rek masrahkeun
salira, disampeurkeun rek dipangku. Gantjang
bae ku Damar Wulan digada, harita keneh 00-
hor karahajuan. Menak Djingga geus ngadjong-
keng djadi babatang. Geus kitu mah Damar-
Wulan n'garampas eusi karaton Balambangan.
Emas inten dunja brana diringkid ka Madja-
pait, disanggakeun ka Ratu Kantjanawungu.

Sadjolna ka Madjapait, Damar Wulan di-
hormat2 katjida ku paramenak djeung rahajat
sakumna. Sang Ratu pon pilalagi, kahungahan
estu ku dua ku tilu. Pikeun tanda panarima,
taja nu leuwih utama, djaba ti serah salira,
djadi garwa Damar Wulan. Gantjangna tja-
rita hae, parasepuh djeung para'mantri pong-
gawa gens saujunan, njalujuan kana pangersa
Sang Ratu. Wantuning sagala aja, Sang Ratu
Kantjanawungu geus direndengkeun djeung
Damar Wulan, nu tuluj gentos djenengan
Kertawardana. Pestana ge tudjuh poe tudjuh

120

$~ PNRI . . . _..

peuting. bdi2 ti siklakna ti siktukila, tamplok

beh ka nagara, ngiring bingah ka ratuna,

reh kagungan tjaroge ka nu taja kutjiwana,

nurubtjupu, nu kasep reudjeung nu geulis.

Aria Radja Balambangan teu kotjap dje-

1\enganana. Ngan ku sabab rarajna beureum,

nelabna nja Menak Djingga. Hartina djingga

kh beureum. Upama topengna tea diperang-

keun, plrangna teh nja eta djeung Damar

Wulan, nu wandana Jutwas Ardjuna.

Panambah: .
.

Keur ngigel meudjeuhna motah lir djelema

sasar pikir, topeng teh sok muka kedok bari

imut. Maksudna teh nginsapkeun ka nu na-

. rongton,jen anu sasar pikir teh Menak Djingga

lain manehna. Loba nu nongton ngawuran

duit retjeh, tanda katadji.

·Katompernakeun abad ka 1 aja dua topeng

nu asalna ti Palimanan, nu sok ngider di Pa-

sundan usum panen, nja eta: Kontjer anu
- - -n.KoIiljara djeuifgWfntar anu kawentai;Dua- - -

nana igelna taja tandingna, malah didjieun

patokan ku topeng djaman ajeuna.

25. PASIR KUDJA G
Teu djauh ti kawadanan Karangnunggal

121

$ __PNRI

aja lembur Pasir Kudjang, di sisi Iaut pisano
Katingal ti lebah dinja, Laut Kidul teh pohara
upluk-aplakna. Anu matak eta lembur dinga-
ranan Pasir Kudjang, tangtu aja sasakalanao
Tah eta sasakalana urang pedar di handap ieu.

Di dinja teh aja pasir, nu baheula dihumaan
ku hidji djadjaka, ngaranna mah teu katjarita,
urang sebut Ki Djaka bae. Eta Ki Djaka po-
hara getolna ngagarap djeung ngariksa huma-
na teh, malah mindeng man~hna meuting di
dinja, komo lamun parena pibuateun mah.
Sakumaha biasana urang Sunda djaman harita
manehna teh tara tinggaleun ti kudjang.

Dina usum pibuateun manehna me\lting di
saung sarta sore2 keneh ngarasa tiris katjida,
pek ngadurukan heula bari ngalondjorkeun
tihul. Barang durukan geus pareum, ngan kari
tihulna ruhaj, jat Ki Djaka teh unggal kana
babaleanana, reup sare tibra pisano

Ari wantji djanari leutik Ki Djaka lilir, ka-
gareuwahkeun ku nu tinggerendeng arasup
ka saungna, tuluj nariupan tihul nepi ka ruhaj
katjida. . Sihoreng nu daratang teh maung
wungkul, kabehna aja tudjuh, parandjang
djeung balutetero Anehna teh bet ngaralaan
badju sarta tuluj salin djinis djadi djelema.

122 I

~PNRI$ __

Anu genep garodegan, nu hidji hcnteu, tanda
awewe.

Ki Djaka hudang lalaunan, pek njabut ku-
djang, dipake ngait badju anu ngalumbuk di
handap. Badju belang geus di luhur, kutljang-
na kalesotan, sarta murag ngagoloprak kana
tihul. Atuh maung,rareuwas.eun, ruprap nare-
rapkeun badju, tuluj baridjil ti saung, teu ka-
njahoan kamana 108na, wantuning poek. Ka-
beneran nu badjuna geus disumputkeun ku
Ki Djaka, nja eta awewe tea. Atuh katatang-
koteteng neangan badju, henteu kapanggih.
Hing bae maranehna tjeurik, lantaran teu bisa
balik nuturkeun batur2na.

Djut Ki Djaka teh turun lalaunan, ngawas2
nu keur tjeurik, bet narik pikir kadua leutik.
Gantjangna Si Njai dibawa balik, ari badjuna
disumputkeun di leuit, handapeun tumpukan
pare. Wantu2 hatu turun keusik naek, teu lila
pIuk hae kawin, kaheneran lulus runtut, pada2
ngarasa bagdja. Teu lila Si Njai ngandeg, sarta
heuleut salapan bulan hurusut hae ngadjuru,
oroma lalaki, salamet taja sakara-kara. Ba-
rang budakna geus gede, keur sedeng kem-
bang buruan, brck Ki Djaka teh gering parna

nepi ka henteu bisaeun hudang2 atjan. Indung

123

budak kapaksa unggah ke leuit, nurunkeun
pare. Badju belangna kapanggih, tuluj dibawa
ka salakina. Pok manehna teh ngomong bari
tjarindakdak, pokna: "Emh akang! urang
babarengan teh ngan serek dieu. Ajeuna ku-
ring rek halik. Upama Si Udjang rek disu-
natan, kuring kudu dibedjaan. Akang teh
kudu nendjrag bumi tilu kali di sisi leuweung
nu teu djauh ti saung huma akang, tempat
urang mimiti papanggih tea. Meudjeuhna
akang datang ka dinja wantji sareupna, sarta
Si Udjang kudu dihawa."

Harita teh poe Kemis, djadi sorena malem
Djum'ah. Bada magrib Si Njai teh amit deui
ka salakina, jen rek ninggalkeun. Geus kitu
djut hae turun bari nangkeup badju belang,
teu kanjahoan ka mana losna.

Katjarita budakna rek disunatan. Pasosore
Ki Djaka indit ka tempat anu kasebut tadi
di luhur, bari ngagandcng anakna. Wantji
sareupna djol datang ke sisi leuweung. Pek
Ki Djaka nendjrag bumi tilu kali. Harita
keneh aja nu bidjil tina gerembel mandjah,
ngalenghoj b w!ang, buntutna pandjang. Hen-
teu lila sup bae asup deui ka djero leuweung.
Tangtu eta teh indung budak nembongkeun

124

$~ PNRI . . ,.._

ono ka aDak. Ari isukna di buruan imah Ki

Djaka aja munding !euweung sarakit djeung
~mbe leuweung tudjuh lalintuh. Ti maria
atuh, lamun lain panjambungan indung ka
buah hatena. Puguh bae Ki Djaka kariaan
teh, matak heran tatangga2na, nepi ka rea
nu naranjakeun, kumaha nu matak kitu. Ku
Ki Djaka ditjaritakeun, jen bakuna mah beu-
nang disebutkeun lantaran kudjang murag.
Ti harita pasir tempat hurna Ki Djaka dite-
lahke~n Pasir Kudjang. Lila2 ~embur di
sakurilingna oge nelah asir KuJjang bae.

27. ARTJA PUTRI BADARIAH

Di taun 1957 aja nu manggihan artja dikam-
pung Pugung, kurang leuwih 75 Km. kuloneun
kota Metro di wewengkon Lampung Tengah.
Kapanggihna ku patani nu keur matjul di hu-
mana, tuluj pada ngabantuan ngali eta artjanu
gedena sagede djalma biasa sarta katjida alus-
na, lamun ditingal saliwat kawas artja Buda
keur diuk mudja semedi. Tapi mun diawas-
a~asJ tetela lain Buda. Upama geus dipariksa

125

~PNRI __

ku Djawatan Purbakala, meureuR beunang
didjieun bahan keur mall}ruh sadjarah djaman
bah~ula. Ajeuna et a artja diteundeun di ha-
reupeun sakola rajat.

Memeh eta artja kapanggih aja hidji aki2
urang Lampung asli nu djadi dukun. Kabe-
neran malem Djumaah eta dukun ngimpi ka-
sumpingan Putri nu djenengan Badariah, putra
Radja nagara Pugung baheula. Tjek eta dukun
Putri anu kaimpi teh rarajna taja bedana
djeung eta artja. Ku sabab eta, djadi teros eta
artja dingaranan artja Putri Badariah.

Urang terang jen ~1etro teh djadi tempat
transmigrasi, sarta loba urang pula Djawa anu
maratuh di dinja. Di antara maranehna aja
hidji nu panasaran, hajangeun njaho kana hal
nagara Pugung. Tuluj bae manehna teh na-
lenteng ka kolot2 urang pribumi asli. Kate-
rangan anu beunang dianggap sadjarah mah
henteu aja, ngan aja dongeng, nu kaasup kana
dongeng sasakala, sakumaha pedaran dihan-
dap ieu.

Kira2 dina abad XV memang aja hidji kara-
djaan leutik, anu mashur ka mantjanagara,
rea ketan rea keton, sandang panganna tjukup,
tara aja anu musapir, tina ku sabab eta, estu-

126

~ ~PNRI ..... ,._

ning katjeluk di sakuliahing Sumatra, i Ma-
malaja, Pulo Djawa kitu deui, loba anu pada
terang. Ari nu djadi radjana, disebut Pugung
(Pu = Ratu, gung = agung) nu hartina Ratu
Agung, ku rajatna di-agung2 katjida, dipikawe-
di dipikaasih, wantuning radja taweksa ka ra-
hajatna, tur adil palamarta. Eta radja kagu-
nganeun putra ~stri anu katjida geulisna, nelah
Putri Badariah, nu hartiJia = Kabidadariah
(Kawidadaren), sabab kageulisanana lir· wi-
dadari tumurun ti Kahiangan, nepi ka geus
katjeluk ka awan2 kawentar kadjanapria, rea
djadjaka kagendam, rea Ialaki katadji, malah
awewe kapelet. Pirang2 nu ngalamar, tapi
nalapung bati kapegung, malati sa-djadi2,
majangna teu kalangkangan (lalaki ka-pati2
hajang teu kalajanan) .... Eta .tjarita ka-
emper2 ka Radja Banten anu tatjan kagungan
pramaswari. Tuluj bae Radja Banten miwa-
rangan utusan ka Pugung ngalamar Putri
Badariah.

Radja Pugung ngaraos ewed, wireh teu ho-
jongeun patebih djeung putra buah manahna.
Ari teu dilaksanakeun pangenana Radja Ban-
ten, teu werat, tina andjeunna uninga kana
kagagahanana djeung kasaktianana.

127

~• PNRI ":".,....-

Djadi Jamun panglamarna teu ditampi,
tangtu Radja Banten ngalurug. Kabeneran
andjeunna teh mendak akal, reh Putri Bada-
riah teh aja rakana, putri anu geulis oge, ngan
teu kawan Putri Badariah bae. Gantjangna
mah nja putri nu tjikal bae dipasrahkeun ka
utusan Radja Banten. Teu katjatur eli djalan-
na, katjatur geus nepi bae putri ka Banten,
geus dipigarwa ku Radja Banten, dimuljakeun
sapantesna. Lila2 Radja Bantcn kenging war-
tos, jen garwana lain Putri Badariah. Tuluj
atuh miwarang deui utusan ka Pugung, mun-
dut Putri Badariah.

Radja Pugung ajeuna .teu aja djalan geusan
nolak, ngan njuhunkeun dilt:lnpoan, rehing
Putri Badariah tatjan sawawa. Sanggeus utu-
san marulang dcui ka Banten, Radja Pugung
njaur hidjt tukang ngukir, dipiwirang njieun
artja Putri Badariah. Waktu datang deui utu-
san Radja Banten, kabeneran artja teh ang-
geus. Kalajan manah tugenah, bari sumerah
ka kadar, tumarima kana kersa Nu Kawa;a,
puputon dji mat karaton dipasrahkeun ka
utuian, sarta tuluj ditikah ku Radja Bantcn,
diwajuh djeung rakana.

Nadjan artja henteu dipitjeun sasieur, nje-

128

~ ~PNRI __

pies pisan djiga Putri Badariah, tapi wclt:h
iburama teu beunang disisilihan, ka putra
taja lalina, kalah nambahan kag-a~ac;. Tung-
tungna Radja Pugung teh teu owN ku kaa-
gungan, k-Tsa niJar kawihawaan. Pareng dina
hidji peuting k UT meudjt'uhna tiis djfmpling,
Radja sarcng Pramaswari 1010s ngantunkeun
karaton, taja nu terang angkat ka mana ..•.
AjeWla di Kotaagung wewcngkon tanah Pa-
lembang, aja oge selerbangsa nu discbut Marga
Pugung, tapi taja nu ncrangkcun, jen mara-
nchna seuwcuputu Radja Pugung.

27. TAMPAKSIRI G

Dina surat2 kabar mindcng kagebut, jen
tatamu ti luarnagari anu pasiar ka pulo Bali,
sok mcrlukeun ka Tampaksiring, nja eta
tempat ngareureuh. Di dinja teh aja gcdong
nu teu sabaraha gedena, tapi katjida alusna,
beunang disebut istana cndah. Ari nu matak
kadjodjo, lantaran dcuih eta thnpat teh ajana
eli lamping Gnnung Batur, djadi plungplong
titingal n ka luan.i). jt>una urallf{ dong Il~-

DOD&Cna dong ng S& "ala 129

-~R1~

keun kumaha sasakalana, anu matak eta tt:m-
pat dingaranan Tampaksiring.

Djaman baheula pisan di dinja teh aja Radja
anu sakti mandraguna, diasih ku paradewa.
Lila2 eta Radja djadi katjida murkana, boga
rasa lcuwih agung manan Dcwa, nepi ka abdi2-
na dilarang njcmbah ka Batara Guru, kudu
wungkul ngamuhit ka andjeunna. Eta Radja
djencngannana alus katjida, nja eta Prabu
Sira Maja Danawa, tapi andjeunna raoseun
pisan, lamun djsebut Ratu sadjagat ing katon,
sangkan hentcu kafuhuran ku Sang Djagat-
nata. llapatihna nelah Kalawang anu katjida
saktina.

Tina sakitu agung kumalungkungna, cta
Radja nu tadina diasih ku paradcwa, tungtung-
na mah dlbenduan. Batara Guru miwarangan
paradewa nu dikapalaan ku Batura Indra,
ngawewelingan Prabu Sira Maja Danawa,
sangkan ulah katetcrusan ngaladjur napsu
ngumbar amarah.

Eta piwcdjang lir nu asup kana tjeuli katuhu
kaluar tina tjculi kentja. Atuh Radja tch kala-
kuanana taja pisan cuih-cuihna, malah nepi
ka aja niat, rek nalukkeun sakuliah djagat.
Ku sabab eta tuluj bac ku para Dewa dipera-

130

ngan, sarta disenapatian ku Batara Basuki. Para -
Dewa mepek balad di Gunung Ap."ung ti dinja
tuluj ngaIurtJg ka Karatan Prabu Sira Maja
Danawa. ~er hae perang tjampuh. Balad Prabu
Sari Maja Danawa ngaJawan sakuat-kuat.
Tapi wanttirting ngalawan Dewa, pirang2 nu
kasambut, nepi ka meh tjarcm pisano Kabc-
ncran p~rang kasapih ku peuting.

Sapeupeuting Prahu Sira !\'laja Danawa
ngaratjun tjai inuman (Banju Mala). Isukna
para Dewa SUki~k maraot, lantaran ngarinum
ratjun. Batara Basuki kageteun pisan, tuluj
njuhunkeun pitulungan Batara Indra, nja eta
nu maparin tjai Tirtamarta. Dewa2 sakur nu
geus djadi majit dikepretan ku tjai Tirtamarta,
ling koredjat harirup deui, malah djadi
tamhah gagah. Der bac peran~ deui.

Prabu Sira Maja Danawa sabaladna nga-
lawan para Dewa teh lir banteng ngalawan
kadu, patjikrak ngalawan merak, atuh teu
-ta~n-ng-aj ena-nnana-, meh- kabeh Jc:1sarnhuL
dipangpcrangan, ngan sacutik nu salamet,
tuluj mabur kat"awuran. Radja katut Patihna
ngan kari tapakna bae, malundur ti medan
djurit. Ti harita tempat di lebah dinja teh

dingaranan Tampak~jrjng. Tam = tapak, ari

131

~ ~PNRI __

siring = mundur. Djadi hani tampaksiring =

tapakrnundllr. Saha nu nlundur? Nja eta
Radja nu deh pcrang.

28. HUAPLI TGKUNG

Ketjap kawin basa Persi, ari nikah ba~a
Arab. Bisa djadi aja nu njangka, jen di urang
aja aturan kawin teh sanggeus aja agama Islam.
Padahal urang terang, jen Radja Padjadjaran
Sri Baduga ~1aharadja, nja eta di djan1an
Hindu, geus anO'kat ka Madjapait, rek nga-
rendengankeun putra (Putri Tjitraresmi) ka
Prabu Hajamwuruk, nu gagah tea. Ari pcr-
kara nikah teh djadi tanela pcradaban djelrma.

I rang Sunda anu mampuh nepi ka cljaman
ajeuna, dina waktu nikahk(,~ln teh re' pisaJl
unak-anikna. Tab eta teh adat pamake karu-
hun di djaman H:ndu, malah bi~a djadi oge
samemeh Hindu. Di handap ieu rek njarita-
keun ringkcsan karamean nu nikahkeun dina
taun2 beh ditueun djeung beh dieueun 1900.

Harita mah nu nikah teh sok di masigit, teu
biasa ngondang pangul u ka imah nu nikahkcun.

132
~ PNRI 6p ....._

Sanl!geus beres akad Ilikah, paIll~anten teh
dibawa ka hidji tempat, didangdanan nu ara-
lus( biasana didangdanan wajang), tuluj balik
ditumpakkeun kana kareta, diarak di-iring2
diramekeun ku tatabuhan. Ari geus datang
samemeh asup ka imah, pang3.nten disawer
heula. Geus disawer, panganten lalak;na nin
tjak endog, tuluj dikumbah sukuna ku pangan-
ten awewena. Tidinja panganten rakalcng2
unggah ka iIn:ah, mapaj sarung pr\lpng kapu-
teun (baheula mah bcunang n'nuT p;pangan-
teneun). Sanggcus nr:pi ka harcupcun panto,
pangantcn awewc asur dibar< ngan ku para
t3tamu istri. Ari panganten laIn. i tinggal di
luar katut para tatamu panlcgct. abadana
ngetrok panto tifu kali, pangan en tch diwa-
kilan, menta dibukakeun panto. Panganten
awewe oge ngawakilk un ngadjawab nu
ngctrok panto, sarta tuluj silihtempas ku tem-
bang nepi ka anggcus (panto dibuka), tjara
eta disebutna Bukapi'ntu. Sanggeus panganten
lalaki didjero imah, tuluj hac duanana salin
pakean, supaja barisa d'u" dina p ";rmadani
kalajan senang bari ngarcndeng. araja pa-
nganten anu ngarora (awewe lalaki) di kum-
pulkeun sina ngaEngkung ambcngan. Hareu-

133

~ PNRI$ ....._

peun panr-untcn pisan aja bakakak djapati,
dua pamatukna dipatjorokkeun, kawas djapati
nu silih asih, nj~ pta m:nangka tjonto, jen salaki
djeung pam1djik:Jn ulah kcndat silih asih ka-
wa djapati. Eta bakakak dirua ku sangu ko-
n nrr, ngan t mbong rcsek beuheung na. Eta
atjara disebutna Huaplingkung.

u m:ngpin huaplingkung teh istri nu geus
rada s~puh tur kascbut lulusruntut djeung
tjarogena. Panganten awew diukna kentjaeun
S'alakina. Leungeun pangantcn dipetakeun ka-
wa~l nu ajang-ajangr.;ung, djcung kudu silih-
huapan.

Lalak;na ku leungeun kcntja, awewena ku
leunO'cun katuhu, ngahuapan salakina teh.

u matak diatur kitu, lantaran aja sasakalana.
Ki u tfnah :

Djaman baheula aja hidji Patinggi nu ka-
tjeluk luhung elmuna, diadjenan djcung di·
hormat ku sarerea. Andjeunna kagungan putra
geu parawan, nu teu wtleh diwurukan sang-
kan djag' b~sa njekCl rumahtangga. Saur Pa-
tinggi : "Lamun njai r k barangbcre ka saha
bae, kudu bebedja ka bapa."

Parrn~ dina hidji poe Patinggi taja di bumi.
Teu k Inc~si lib lar aja nn ngarwat, blldak ann

134 PNRI ~"'.'_

kalj:da kuruna, leU1TIpangn<1 gc rnm~Ulggieung.
Tuluj hae ku putra Patinggi teh dibere sangu.
Sabot kitu Patinggi sumping sarta a\\ as kana
eta kadjadian. Harita keneh l\ji Parawan teh
dipotong leungpunna nu katuhu srrek picreu-
lang. Ti h1rita eta lcungeun kltuhu teh sok
dibumi2 bac, sieuncun aja nu njaho.

Ari geus aja djodona, eta putra Patinggi teh
dikawlnkeun. gawulaan salakina, manehna
teh salawasna ngagunakeun leungeun kcntja.
Salakina a a dihina, nepi ka pundung, teu
ngomong2 atjan. Anu djadi pamadji un ngara-
sa bingung. Rek waktja da puguh era, ari teu
waktja, s:eun matak pondok djodo, mangka-
n'nrr gcde duriat.

Kotjap dina hidji peut~ng Tji Panganten
ncncda ka -u Kawasa, sangkan leungcun
hade deui. Ingetanana nadjan teu nurut kana
piwulang bapana, tapi nurut kana papagon
Agama, nja eta amal ka sasama kuuta. Kabe-
neran leungcunna teh hade deui, ramoan deui,
sakumaha bia a. Isuk2 gantjang bac ji Pa-
ngantcn njarita ka bapana.

Kabungahan bapana ge geus teu aja papa-
dana, tur ngarasa geus Ineudjeuhna ngaham-
pura kana dosa nu djadi anak. Harita k neh

]35

*= $PNRI _

Idekah I u <llinok ng nu sakabeh tatanggana.
Ka minantuna eli +jaritakeun, naon sababna
pang anakna sok ngawulaan ku leungeun
kentja. Bari pada ngalinl-{kung teh, panganten
s:lihuapan, sarta panganlen .aw we ngahua-
panana ku le- n ('un katullu. Tah kitu sasaka-
lana pangan' 'n sok huaplingkung.

-

-.....