เครื่องเขินในวัฒนธรรมล้านนา

เครอ่ื งเขนิ ในวฒั นธรรมลา้ นนา
วิถี พานิชพันธ์
IN LALNANCQAUCEURLWTUARREE
VITHI PHANICHPHANT

ส�ำ นกั สง่ เสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวทิ ยาลัยเชยี งใหม่





เคร่อื งเขินในวฒั นธรรมลา นนา

ISBN: 978-616-398-369-5

ผูเขียน อาจารยว ิถี พานชิ พนั ธ
บรรณาธิการ กรรมการอาํ นวยการ ประจาํ สาํ นักสงเสรมิ ศลิ ปวัฒนธรรม มหาวทิ ยาลยั เชียงใหม
ภาพถา ยโดย นางสาวฐาปนีย เครือระยา
หวั หนา ฝายสง เสรมิ ศลิ ปวัฒนธรรม สาํ นกั สง เสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวทิ ยาลยั เชียงใหม
พมิ พครั้งท่ี 1 วิถี พานิชพนั ธ สมเกยี รติ จันทรขึ้น
จํานวน ฐาปนยี  เครอื ระยา ฐาปกรณ เครือระยา
ตอ พงษ เสมอใจ สขุ ธรรม โนบาง
พฤศจกิ ายน 2561
1,000 เลม

จดั พิมพโดย
สาํ นักสงเสริมศิลปวฒั นธรรม มหาวทิ ยาลยั เชยี งใหม
239 ถนนหวยแกว อาํ เภอเมือง จงั หวดั เชียงใหม 50200
โทรศพั ท 0 5394 3625 โทรสาร 0 5322 2680

ออกแบบ/พมิ พท่ี
หจก.วนดิ าการพิมพ
14/2 หมู 5 ตําบลสนั ผีเสอ้ื อําเภอเมอื ง จังหวดั เชยี งใหม 50300
โทรศพั ท/โทรสาร 0 5311 0503-4

คณะกรรมการ

โครงการรวบรวมองคความรูเรื่องเคร่ืองเขินในวัฒนธรรมลานนา
ประจําปง บประมาณ 2561

คณะกรรมการทป่ี รึกษา คณะกรรมการดําเนินงาน
๏ ศาสตราจารยค ลนิ ิก นพ.ศุภชยั เชอ้ื รัตนพงษ ๏ หัวหนาฝายสงเสริมศิลปวฒั นธรรม ประธานกรรมการ
๏ อาจารย ดร.เอกชยั มหาเอก (นางสาวฐาปนีย เครอื ระยา)
๏ อาจารยจ ลุ ทัศน กติ บิ ตุ ร ๏ หัวหนางานบริการและประกนั คณุ ภาพ กรรมการ
๏ อาจารยน คร พงษนอย (นายสันตท ศั น เพ็ญจันทร)
๏ อาจารยวิถี พานิชพนั ธ ๏ หวั หนา งานบริหารทั่วไป กรรมการ
๏ คณุ รจุ จา งตระกูล (นางสาววนิดา เชอ้ื คาํ ฟ)ู
๏ ผอู าํ นวยการสํานกั สง เสริมศิลปวฒั นธรรม ๏ นางสาวชนาภา คาํ วงค กรรมการ
๏ นางรพีพรรณ ศรีทะ กรรมการ
(ผูชว ยศาสตราจารยว ิลาวัณย เศวตเศรน)ี ๏ นายพชิ ยั แสงบญุ กรรมการ
๏ รองผูอํานวยการสํานกั สง เสรมิ ศลิ ปวฒั นธรรม ๏ นายกิตติพันธ ไชยยาติบ๊ กรรมการ
๏ นางสาววาสนา มาวงศ กรรมการ
(ผชู ว ยศาสตราจารยม าณพ มานะแซม) ๏ นายตอพงษ เสมอใจ กรรมการ
๏ เลขานุการสาํ นักสง เสรมิ ศิลปวัฒนธรรม ๏ นายสขุ ธรรม โนบาง กรรมการ
๏ นายปญ ญา แกว คํา กรรมการ
(นางสาวปท มา จกั ษุรตั น)
๏ นายสนนั่ ธรรมธิ

๏ นายสนอง คําบญุ ปน กรรมการ
๏ นางจฑุ ามาศ ขุนหลอ กรรมการ
๏ นางสาวชุติมา พรหมาวัฒน กรรมการและเลขานุการ

คํานํา

เมืองเชียงใหมไ ดมกี ารเตรียมความพรอ มในการเปน “เชยี งใหม เมอื งสรา งสรรค”(Creative Chiang Mai) เพอื่ พฒั นาและ
สง เสรมิ ใหเ มอื งเชยี งใหมเ ปน เมอื งแหง ศนู ยก ลางของอตุ สาหกรรมแหง นวตั กรรมและสรา งสรรค สง เสรมิ เอกลกั ษณท างวฒั นธรรม
โดยเนน งานหัตถกรรมลานนาใหเ ปนทรี่ จู กั ในระดับสากล

สํานักสงเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม ประสงคที่จะรวบรวมความรูและภูมิปญญาเกี่ยวกับเคร่ืองเขิน
ในวัฒนธรรมลานนา เพ่ือเปนฐานความรูใหกับหนวยงาน ประชาชน และเยาวชน ไดนําความรูน้ีไปใชประโยชนและตอยอด
เชิงสรางสรรค โดยไดรับความอนุเคราะหจากอาจารยวิถี พานิชพันธ กรรมการผูทรงคุณวุฒิ คณะกรรมการอํานวยการประจํา
สาํ นกั สง เสรมิ ศลิ ปวฒั นธรรม มหาวทิ ยาลยั เชยี งใหม ทไ่ี ดก รณุ ารวบรวมและเรยี บเรยี งเนอื้ หา ขอ มลู องคค วามรเู กยี่ วกบั เครอ่ื งเขนิ
ในวัฒนธรรมลานนา ตลอดจนกลุมเครื่องเขินอันทรงคุณคาที่อาจารยสะสมมาเปนระยะเวลายาวนาน มาใชถายภาพประกอบ
เพ่ือใหจัดพิมพเปนรูปเลม เผยแพรใหกับหองสมุดมหาวิทยาลัยท่ัวประเทศ หองสมุดโรงเรียนระดับมัธยมศึกษา และหองสมุด
ประชาชนในภาคเหนือ

ในนามสํานักสงเสริมศิลปวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยเชียงใหม ตองขอกราบขอบพระคุณอาจารยวิถี พานิชพันธ (ปริญญา
ศลิ ปะดษุ ฎบี ณั ฑติ กติ ตมิ ศกั ดิ์ สาขาวชิ าศลิ ปะไทย จากมหาวทิ ยาลยั เชยี งใหม ปก ารศกึ ษา 2552-2553) ผเู ชยี่ วชาญดา นเครอื่ งเขนิ
ในลา นนาเปน อยางสงู และหวังวาหนงั สอื “เคร่ืองเขนิ ในวฒั นธรรมลา นนา” จะเปน ประโยชนแ กน กั เรยี น นกั ศึกษา และผสู นใจ
ไดนาํ ความรนู ีไ้ ปตอ ยอดทางความคดิ เชงิ สรางสรรคต อ ไป

ผูชว ยศาสตราจารยว ิลาวัณย เศวตเศรนี
(ผูอํานวยการสํานักสงเสรมิ ศิลปวฒั นธรรม)

พฤศจิกายน 2561

คํานําผูเขียน

ภาวะท่ีสังคมไทยตองพัฒนาตนเองตามกระแสความเจริญของสังคมโลก บอยครั้งในความรีบเรงเพ่ือการจัดการใหขอมูลและ
ความรพู น้ื ฐานแกเ ยาวชนคนรนุ ใหม มกั จะเกดิ ความบกพรอ งดา นขนั้ ตอนหรอื ตรรกะทางการศกึ ษา โดยเฉพาะอยา งยงิ่ ดา นศลิ ปวฒั นธรรม
อันเปนพื้นฐานของการนําไปสูความมีอารยะ และคุณสมบัติที่ดีงามของมนุษยชาติ ดังน้ันการสรางความเขาใจ เพื่อใหเกิดการรับรูและ
เกดิ ความซาบซงึ้ เกยี่ วกบั งานสรา งสรรค อนั วจิ ติ รประณตี ของบรรพชนทไี่ ดส บื ทอดมาอยา งยาวนาน จงึ เปน รากฐานสาํ คญั ใหแ กเ ยาวชนคน
รนุ ใหมทีจ่ ะเปน ผรู ับชวง สืบตอ และสรา งสรรคตอไป

งานเครอ่ื งรกั หรอื เครอ่ื งเขนิ ของชาวลา นนาในอดตี แมจ ะถอื วา เปน เพยี งเครอื่ งมอื เครอื่ งใชธ รรมดาของคนทว่ั ไป แตก เ็ ปน งานหตั ถกรรม
สาํ คญั ทส่ี ะทอนใหเ ห็นความลุม ลกึ และวิจิตรของผูผลิตและผูใช ตลอดจนเอกลักษณของตวั ตน และรสนยิ มของสงั คมในแตล ะยคุ สมัย

โดยหลกั การ งานเครอ่ื งเขนิ เปน พฒั นาการงานออกแบบทต่ี อ ยอดจากงานเครอ่ื งจกั สาน และเครอื่ งไมจ รงิ โดยการเคลอื บผวิ ใหค งทน
เรียบเนยี น นา สมั ผัส อกี ท้ังยงั มสี สี นั แสงเงาทีน่ าสนใจ ในขณะทเ่ี คร่ืองปน ดนิ เผาและเครือ่ งแกว ทมี่ ีความวิจิตร คงทนกวา แตเปราะบาง
แตกงาย และมีนํา้ หนักมากกวา เชนเดียวกับเครอื่ งโลหะ ซึ่งมักมอี ายุการใชง านคงทนถาวรมาก แตย ากตอ การผลติ ท้ังยงั เปน วสั ดุทีต่ อ ง
แสวงหา และมีราคาแพง เหมาะตอการใชสอยในบางหนา ทเ่ี ทา น้นั

งานเครอ่ื งเขินของชาวลานนา มบี ทบาทรับใชในสังคมพ้ืนเมืองคอ นขางมาก ไมเ ฉพาะเปนภาชนะทใี่ ชส อยในครวั เรือน เชน “ปงุ ”
ซ่ึงใชใสผาผอนท่ีมีคา หรือเก็บเมล็ดพืชพันธุสําหรับใชเพาะปลูกในฤดูกาลท่ีเหมาะสม แตเปนภาชนะในพิธีกรรมและสัญลักษณแหง
ความมงั่ คงั่ ดว ยลวดลาย สสี นั ทนี่ า สนใจ “หบี ผา ใหม” และ “เอบิ ผา ” ของเจา บา วทมี่ ลี วดลายและรปู ทรงแลดเู ขม แขง็ และมงั่ คงั่ ของสายตระกลู
ตลอดจนบคุ ลกิ ทางสรรี ะ มคี วามพรอ มทจ่ี ะทาํ หนา ทเี่ ขยทดี่ ใี หแ กค รอบครวั ฝา ยเจา สาว สว น “ขนั หมาก” เปน ภาชนะชนิ้ สาํ คญั ของแตล ะ
ครวั เรอื นทต่ี อ งมไี วเ พอื่ ใชต อ นรบั แขกและผมู าเยยี่ มเยอื นเสมอ มรี ปู ทรงกลมหรอื ลบเหลยี่ ม ตกแตง ดว ยลวดลายพถิ พี ถิ นั มตี ลบั ใสห มาก พลู
สเี สยี ด เปลือกไม ยาเสน พรอ มชดุ คนโท “นํ้าตน” และ “จอก” สาํ หรบั นา้ํ ด่มื ในการตอ นรับ

“ขันดอก” เปนพานใสขาวตอกดอกไมและเทียนสําหรับพิธีกรรมและการบูชา ทั้งที่บานและที่วัด แสดงถึงหนาตาทางสังคม
ยศถาบรรดาศกั ดิ์และสถานภาพผูเ ปน เจา ของในสังคม โดยเฉพาะอยางย่ิงเวลาประกอบพิธีกรรมทว่ี ดั สว น “แอบ็ เฮอื ” และ “แอบ็ ญอย”
สําหรับใสถุงยามเดินทางไปคาขายตางถิ่น ก็ถือเปนของใชท่ีเสริมบุคลิกภาพของผูเปนเจาของ เคร่ืองเขินเหลานี้เปนวัฒนธรรมและจารีต
สาํ คญั ของชาวลา นนามาแตอ ดตี ปจ จบุ นั เยาวชนคนรนุ หลงั แทบจะไมร จู กั หรอื ไดใ ชส อยเลย มกี ารฟน ฟกู ลบั มาบา ง เชน “ขนั โตก” ใสอ าหาร
เลยี้ งแขก แตก ผ็ ดิ เพย้ี นแตกตา งไปจากแบบแผนทเ่ี คยใชก นั มา หรอื การนาํ เอาเครอื่ งเขนิ ทใี่ ชใ นวดั มาปรบั ใชท โี่ รงแรมเพอื่ สง เสรมิ การทอ งเทยี่ ว
ในปจ จบุ นั ก็มักจะมีความประดักประเดดิ ไมเ ขากบั ชดุ ภาชนะอ่ืนๆ และไมเ ขากับวิธีการรับประทาน

ความรคู วามเขา ใจเกยี่ วกบั งานเครอื่ งเขนิ ของชาวลา นนา นา จะเปน ประโยชนต อ การสรา งความภมู ใิ จและมน่ั ใจในตนเองแกเ ยาวชน
ซึง่ เปน ฐานสําคัญของการกาวไปสสู ังคมรว มสมยั การไดสัมผัสและรจู ักความวจิ ติ รลกึ ซ้ึง และแนวความคดิ สรา งสรรคท ี่มมี าแตเดมิ ชว ยลด
ความเขาใจผิด และขอ ผดิ พลาดทเ่ี กดิ จากการบดิ เบอื นทางวัฒนธรรมของชาติพนั ธอุ ื่น ทีม่ าจากตา งถ่ิน ตางวยั และตางวัฒนธรรม ขอมลู
ของงานเครอ่ื งเขนิ นค้ี งเปน ประโยชนแ กก ารแกป ญ หาการสบื สานศลิ ปหตั ถกรรมพนื้ ถน่ิ ในสงั คมไทย ตลอดจนความรแู ละความเขา ใจเกยี่ วกบั
งานสรา งสรรคข องชนชาตอิ ืน่ ๆ ดว ยในระดับสากล

อาจารยวถิ ี พานิชพนั ธ
พฤศจิกายน 2561

สารบัญ

คาํ นํา 5
คาํ นําผูเ ขียน 17
ความนาํ Preface
ความรูทั่วไปเก่ยี วกบั เครอ่ื งเขิน Introduction 35
วัตถุดิบ วสั ดโุ ครงสรา ง และเทคนคิ การตกแตงท่ใี ชใ นการผลิตเคร่ืองเขิน 36
45
Material and Techniques of Production : bamboo, 56
lacquer sap, minerals, decorative techniques, etc. 56
• วัตถดุ บิ ที่ใชใ นการผลติ เครื่องเขิน 59
• วัสดโุ ครงสรา งในการผลิตเครอ่ื งเขนิ 66
• เทคนคิ การตกแตงงานเคร่ืองเขิน 71
75
1. การแตม ดอก LACQUER PAINTING 76
2. เครื่องเขนิ ฮายดอก ENGRAVED LACQUERWARE 76
3. เครื่องเขนิ ลายทอง GOLDLEAF-GILDIING LACQUERWARE 84
4. เครื่องเขินลวดลายรักปน และกดพมิ พ 98
101
LACQUERWARE WITH MOLDING AND IMPRESSED DECORATION 109
เครอื่ งเขนิ ในชีวิตประจําวันของชาวลา นนาและเครือ่ งเขินชาวเขา 120

Secular use of lacquerware
เครือ่ งเขนิ ในชวี ิตประจําวันของชาวลา นนา
รูปแบบของเครื่องเขนิ ลานนา
ลวดลายของขันหมากลานนา
เครือ่ งเขินของกลุมชาวเขาในลา นนา
เครือ่ งเขินในพิธกี รรมและศาสนาของชาวลา นนา
Ceremonial and Religious use objects
เคร่ืองเขินเชยี งใหม Chiang Mai Lacquerware
Kreung Kuen Production and Style
การเปล่ยี นแปลงของเครอื่ งเขินในปจ จบุ ัน
Contemporary Production
บรรณานุกรม

ความนํา

Preface

เคร่ืองเขิน

ของสะสมของอาจารยวถิ ี พานชิ พนั ธ
ณ บา นทจี่ ังหวดั ลาํ ปาง

เครื่องเขิน 6 ในวัฒนธรรมลา นนา

๏ ความนํา ๏ ขุนนางหรอื แมทัพของชาวลา นนาสวมกบุ ละแอ

ภายใตคล่นื กระแสของการเปลยี่ นแปลงของสังคมและ ภาพถา ยเกา จากคุมหลวงลาํ ปาง
อารยธรรมของมนษุ ยชาตสิ คู วามเปน โลกาภวิ ตั น สง่ิ ใหมท ด่ี งี าม
หลายอยางไดผุดเกิดขึ้นจากการเรียนรูแกไขท่ีตอเนื่องอยาง สะสมวธิ กี ารตอ ยดื ชวี ติ จนเปน การคลง่ั ไคลก บั ความเปน อมตะ
ยาวนานของความคิดความสรางสรรคของคนเรา หลายอยาง คนจนี นบั เวลาเปน พนั ๆ ป แสวงหาความยงั่ ยนื ดว ยหลากหลาย
ที่เคยเปนของดีงามสุดแสนประเสริฐก็ไดถูกคลื่นของการ ศาสตรและศิลปอยา งนา อศั จรรย จวบจนปจ จบุ นั ทางออกน้นั
เปลย่ี นแปลง กลบถมไปโดยทเี่ ราไมร ไู มส งั เกตไมร ะวงั หรอื บางที ก็ยังไมม ี ทุกอยางยงั ติดอยกู ับ อนจิ จงั ทกุ ขัง อนัตตา เพยี งแต
มองขามไป เมื่อเหลียวกลับไปมองอีกคร้ังก็ไมสามารถแลเห็น ไดแคชะลอการเปล่ียนแปลงและการแตกดับใหชาลง เพ่ือให
ซากหรือแมแตเงาหรือรองรอยของส่ิงที่เคยเปนของดีของงาม ความดีงามมีโอกาสไดรับการช่ืนชมยาวนานมากข้ึน
เหลา นนั้ ไดอ กี หลายคนในสมยั ปจ จบุ นั มคี วามรสู กึ ดา นชา หรอื
เฉยเมยตอเหตุการณเชนน้ี ซึ่งเกิดข้ึนซํ้าแลวซํ้าอีก หลายคน ศิลปหัตถกรรมพ้ืนบานหรืองานชางฝมือช้ันสูงเปน
รูส กึ ใจหาย เสยี ดาย มใี จถวิลหา ไมอ ยากใหพลดั พรากจากกนั ปรากฏการณสะทอนถึงพัฒนาการของมนุษยชาติ ในสังคม
อยางนิรนั ดร เผ่อื โอกาสเอือ้ อํานวย ความวิจิตรดงี ามเหลานั้น เกษตร หรอื ชว งทค่ี นเรารจู กั ใชอ จั ฉรยิ ะ แตง เสรมิ ความอยรู อด
อาจกลบั มาเอ้ือคุณคาแกต ัวเราและมนษุ ยชาติอกี ครงั้ หน่งึ ของตวั เราเอง เยย่ี งสตั วป ระเสรฐิ คนเราไมขอเปน สงิ่ ทคี่ ลกุ ดนิ
คลุกทรายคลายกบั สัตวเดรจั ฉาน ทุกอยางท่ีเรามีเราใชจําตอ ง
ตามพุทธปรัชญา ทุกส่ิงทุกอยางอยูภายใตความเปน มคี วามเปน ระเบยี บแบบแผนซง่ึ แฝงดว ยความวจิ ติ รพสิ ดารเทา ที่
อนจิ จงั มเี กดิ เปลยี่ นแปลงแลว กแ็ ตกดบั ไมม สี ง่ิ หนง่ึ สงิ่ ใดมน่ั คง ตนเองจะทําได เครื่องมือ ของใชตางๆ จึงไมเพียงแตทําให
ถาวร สามารถอยูไดชว่ั นิรันดร แนวคิดเชน น้ที ําใหสังคม และ ชวี ติ คนสะดวกสบายขน้ึ แตก ลายเปน สง่ิ สะทอ นถงึ ความลกึ ลาํ้
อารยธรรมของมนษุ ยชาตเิ ปน สงิ่ ทมี่ หศั จรรย เปน พลงั และแรง กา วไกลของสงั คมผเู ปน เจา ของ ความรคู วามชาํ นาญของการผลติ
กระตนุ สําคญั นําไปสกู ารคิดคน การสรา งสรรค หาทางออกใน หัตถกรรมท่ีแตละชุมชนส่ังสมรวบรวมจนตกผลึกเปนแบบ
แนวปฏเิ สธการเปลยี่ นแปลงและแตกดบั ชาวอยี ปิ ตค น คดิ และ เปน แผน และการสรา งสรรคม ลี กั ษณะยากตอ การเปรยี บเทยี บ
หรอื ตคี าในความวจิ ิตรเปน เงินตราหรอื ราคาซ้อื ขายได

เครื่องเขินเปนศิลปหัตถกรรมที่เดนชัดอันหน่ึงของ
ชาวเอเชยี มาเปน เวลาหลายพนั ป ในอารยธรรมจนี โบราณมกี าร
ใชเคร่ืองเขินอยางแพรหลายทั้งในชีวิตประจําวันและพิธีกรรม

เครอ่ื งเขิน 7 ในวฒั นธรรมลานนา

ขนั หมาก กระโถน น้าํ ตน แอบ็ ยา

เปน ภาชนะเคร่อื งใชท ีส่ าํ คญั ของเจา นายในพธิ ีการตางๆ ของชาวลา นนา ภาพจติ รกรรมผนังวัดบวกครกหลวง อําเภอเมอื ง จังหวดั เชียงใหม

จิตรกรรมเวียงตา

อาํ เภอลอง จงั หวัดแพร

เครอ่ื งเขนิ 8 ในวฒั นธรรมลานนา

ตางๆ ความรํ่ารวยทางภูมิปญญาและรสนิยมเหลาน้ีมิไดอยู งานศลิ ปหตั ถกรรมไมว า จะเปน เครอ่ื งปน ดนิ เผา สง่ิ ถกั ทอ
ในสังคมช้ันสูงของชาวฮั่นเทานั้น แตไดแพรกระจายออกไปสู ไมแ กะสลกั เครอื่ งจกั สาน หรอื เครอื่ งประดบั ตกแตง ตา งๆ ลว น
ชุมชนในพื้นท่ใี กลเคียง เชน เกาหลี ญป่ี ุน เอเชยี อาคเนย และ เปน สงิ่ ทส่ี ะทอ นใหเ หน็ จติ วญิ ญาณของผทู ส่ี รา งสรรคม นั ขนึ้ มา
เอเชยี กลาง เครอื่ งเขนิ กเ็ ชน เดยี วกนั ทาํ หนา ทม่ี ากกวา เปน ของใชท ส่ี วยงาม
นา จบั ตอ ง โดยเปน ตวั แทนของรสนยิ มและจติ วสิ ยั ลกึ ๆ ทสี่ อื่ ให
ลานนาเปนพ้ืนที่เล็กๆ บนชายขอบของจีนตอเน่ือง แกผ ไู ดเ สพ สมั ผสั ทราบถงึ ความละเอยี ด ประณตี ทสี่ งั่ สมกนั มา
กับอินเดีย มีความเจริญรุงเรืองในชวงระยะเวลาสั้นๆ จาก หลายชว่ั อายคุ น แตด ว ยความคนุ เคย หยบิ ฉวยใชก นั ทกุ วที่ กุ วนั
ความผนั ผวนทางดา นการคา การขนสง ของเศรษฐกจิ และสงั คม เหมือนญาติสนิท ความงามและความลุมลึกเหลาน้ันจึงถูก
โลกในยคุ หนงึ่ โดยมบี ทบาทรวมในบางจังหวะและบางโอกาส มองขามไป งานหัตถกรรมมากมายหลายช้ินถูกใชและรับใช
ที่เอื้อใหเกิดการพัฒนาของชุมชนในพื้นท่ีตรงนี้ใหมีความเปน เจาของเหมือนกบั สง่ิ ที่ไรค ุณคา โอง เคลอื บใบงาม กล้ิงโคโลอ ยู
อารยธรรมและวัฒนธรรม แมวาจะไมสําคัญและย่ิงใหญ ทา ยครวั จานสงั คโลกปากบนิ่ กลายเปน จานอาหารแมวหมาไป
ในความวิจิตรเมื่อเทียบกับอารยธรรมอ่ืนในพื้นโลก แตก็เปน ไซดักปลารัดขอบดวยหวายเปนรังไกไรคาอยูหลังบาน พาน
ดุจประกายดาวดวงหนึ่ง ซึ่งแพรวพราวประดับทองฟาทําให เคร่ืองเขินลงชาดอยางวิจิตรพลิกคว่ําเปนกระบุงรองรับข้ีเถา
ราตรมี คี วามสวยงาม ขา งเตาถา นทาํ กบั ขา ว เกวยี น ระแทะ โชครา ยหนอ ย กลายเปน
เศษไมราคาถูก รีไซเคิลมาเปน โตะ เกาอีส้ นาม จนจําหนาตา
ตัวเองไมได เหตุการณเชนนี้ไดเกิดข้ึนกับงานเครื่องเขินของ
ชาวลานนามาตลอด ความรูสึกของผูเปนเจาของวัฒนธรรม
มองเห็นวาเปนเร่ืองธรรมดา สิ่งของท่ีพังสูญหายไปก็สามารถ
ทําข้ึนมาใหมได เพราะมิใชเปนส่ิงที่วิเศษเลอเลิศ เกินความ
สามารถของพวกเรา ปูยาตายายสรางขึ้นมาได พวกเราก็คง
ทาํ ได แตด วยความประมาท ภมู ปิ ญ ญาและความลกึ ล้ําในงาน
ศลิ ปหตั ถกรรมบางอยา งจากเราไปอยา งไมม วี นั กลบั ดว ยเพราะ
เหตุผลของการจากไปน้ันเปนไปอยางรวดเร็วและฉับพลัน
จนขาดสะบน้ั จากรากเหงา ชนดิ ตอ ไมต ดิ อกี เยาวชนลา นนาใหม
ไมเ คยรเู หน็ แอบ็ หมาก ขนั ดอก ของพอ อยุ แมอ ยุ เพราะเกดิ มา
ก็รูจักแตถาดอะลูมเิ นยี ม จานทัปเปอรแ วร ชีวิตประจาํ วนั ก็ได
สมั ผสั แตผ วิ ของตวั เมาส มอนเิ ตอร และพลาสตกิ กรอบโทรศพั ท
มือถือ โดยหารูไมวา ตนตระกูลโคตรเหงาของมันมาจากผิว
ผัสสะทคี่ ลี่คลายมาจากแบบเครอื่ งเขินของพออุย แมอุย

การใชบงุ หาบ

ภาพจติ รกรรมฝาผนงั วัดภูมนิ ทร จังหวัดนาน

เครือ่ งเขิน 9 ในวัฒนธรรมลานนา

ขนั หมากคําเหล่ยี ม
ลายรดนํ้าบนพนื้ แดง

ของสะสมของอาจารยว ิถี พานิชพนั ธ

การใชง านขนั ดอกและขันหมาก

ภาพจิตรกรรมฝาผนังวดั ปา แดด อําเภอแมแ จม จังหวดั เชียงใหม

เคร่ืองเขิน 10 ในวฒั นธรรมลา นนา

เคร่ืองเขนิ ท่ีปดทอง เปน เครอ่ื งใชสําหรบั กษัตรยิ และบุคคลชั้นสงู

ภาพจติ รกรรมฝาผนงั วิหารลายคํา วัดพระสิงห อาํ เภอเมือง จังหวัดเชยี งใหม

จากสิ่งท่ีเคยเปนวิถีชีวิตประจําวัน เคร่ืองเขินเริ่ม สถานภาพของเครอื่ งเขนิ ลา นนา จนแทบไมม ใี ครกลา นาํ ออกมา
แผวหายไปจากสังคมลานนา ประมาณปลายศตวรรษท่ีแลว ใหไ ดเ ห็นหนา
การผลติ การใชแ ละการซอ้ื ขายเรม่ิ เลอื นรางไรท ศิ ทาง พรอ มๆ กบั
การเปล่ียนแปลงทางสังคม การหลั่งไหลเขามาของวัฒนธรรม ทางรถไฟมาถึงเชียงใหม พรอ มกับกลองขนมปง บิสกิต
อาณานิคมฝร่ัง และสยาม ตามดวยสินคาอุตสาหกรรมที่ และบุหรี่ยากาแรต็ เปนกระปอ งสงั กะสี เขาแทนที่ แอบ็ หมาก
แปลกตา ราคาแพง กลบรัศมีและราศีของหัตถกรรมพ้ืนบาน แอ็บยาโดยสนิ้ เชิง เครอ่ื งเขนิ โบราณกไ็ ดมาถงึ จุดส้ินลมปราณ
แรกๆ เปน เงนิ เหรยี ญบรสิ ทุ ธริ์ ปู จ ากอนิ เดยี และพมา มาละลาย ถูกเก็บข้ึนหิ้งซุกซอนอยูกนครัวเปนภาชนะใสขยะผุพังไปตาม
หลอมเปน โลหะตขี นึ้ รปู เปน สลุง ขันดอก แอ็บหมาก ขัดขาว วาระและการใชส อยทไี่ รก ารทะนถุ นอม ชน้ิ ใบทโี่ ชคดี พลดั หลง
แวววาวใสสะอาด ขม ชาดสแี ดง รกั สดี าํ ใหอ บั เฉาลง เครอ่ื งเงนิ ไปอยูบนหลังตูหรือลงหีบจึงอยูรอดมาถึงมือลูกหลานและ
มีคุณสมบัตลิ าํ้ เลิศกวา เพราะแตกก็ยาก ลา งกง็ า ย ละลายแลว พอคาของเการุนใชมือถือ เศรษฐกิจฟองสบูปูดวยเงินสดจาก
ก็ยังเปนเนื้อเงินอยู แคนี้ก็ดับวิถีชีวิตของงานเคร่ืองเขิน ตะวันออกกลาง เปลีย่ นบา นหรือเรอื นไมแบบโบราณ เปนทรง
ในลานนาไปมากกวาครึ่งหนึ่ง เคร่ืองแกวเจียระไน กระเบ้ือง บาวาเรียนมุงลอนคูหรือซีแพคโมเนีย ไมมีที่สําหรับ ขันดอก
เครื่องเคลือบ ชอน สอม ชามโลหะแบบฝร่ัง หล่ังไหลเขามา ขันโอ หีบผา แอบ็ หมาก อีกตอ ไป หลายชน้ิ ถูกแลกเปลีย่ นกบั
พรอ มกบั พานทองเหลอื ง เครอ่ื งลายครามจากเมอื งจนี บน่ั ทอน ชุดเหยือกนํ้าพลาสติกสีลูกกวาด หรือขันอะลูมิเนียมลายดอก
ตราแมวนาํ้ จากบางกอก เครอื่ งเขนิ ลา นนาคราวละลาํ รถกระบะ

เครื่องเขิน 11 ในวัฒนธรรมลา นนา

ขันหมากคาํ ขนาดเล็กแบบพกพาไปตามสถานท่ีตา งๆ

ของสะสมของอาจารยวถิ ี พานิชพันธ

แอบ็ หมาก สาํ หรบั เจานายเวลาออกงาน

โดยใหขา ทาสบริวาร เปน คนถอื รวมในขบวน
ภาพจติ รกรรมฝาผนงั วหิ ารลายคาํ วดั พระสงิ ห อาํ เภอเมอื ง จงั หวดั เชยี งใหม

ขันโอแบบถอื ใชใสของไปวัด หญงิ สาวถอื โอทบ่ี รรจุอาหารไปถวายพระท่วี ัด

ของสะสมของอาจารยว ิถี พานิชพันธ ภาพจติ รกรรมฝาผนังวหิ ารลายคํา วดั พระสิงห
อําเภอเมือง จงั หวัดเชียงใหม

เคร่อื งเขิน 12 ในวฒั นธรรมลา นนา

ทยอยออกสรู า นขายของเกา หรอื ไมถ า โชคดหี นอ ยกเ็ ปน สนิ คา ผซี าํ้ ดาํ้ พลอยถกู ไฟคลอกไปพรอ มกบั ชอ ฟา หนา บนั เหลอื ไวแ ต
การตกแตงภายในตามซอกมุมตา งๆ ของยุโรปและญ่ปี ุน สิบป รปู ถายเลือนราง เหมือนฝน
ย่ีสิบปผานไปไมมีใครสังเกต แอ็บ อูบ โอ ขันดอก หายวับ
ไปจากลานนา ไมมีรองรอยใหเห็นซากเห็นโครง บางทีมีท่ีถูก จากธุรกิจการตกแตงภายในดวยของเกาโบราณหรือ
คดั นาํ มารวมกนั เปน กลมุ เพอื่ ใหล กู คา รายใหญม ารบั ไปตา งแดน ชน้ิ สว นจากของไทยโบราณในชว งสองทศวรรษทผ่ี า นมา ทาํ ให
สงิ่ ของเครอ่ื งใชท วี่ จิ ติ รสวยงามไมว า จะเปน ของในเรอื นอยอู าศยั

ลวดลายเพดาน ในวหิ ารวดั ตนเกวน อาํ เภอหางดง จงั หวัดเชียงใหม

ประดับตกแตงดว ยการลงฮักลงหาง (รัก ชาด) และแกว จนื

กบ๊ั ธรรม หบี ธรรม ของสะสมของอาจารยวถิ ี พานชิ พันธ

เครอื่ งเขนิ 13 ในวัฒนธรรมลานนา

เปรียบเทียบความประณีต
ของฝม อื ชางเทคนคิ การทําเคร่ืองเขนิ

แบบฮายดอก (บน)
และของเครื่องเขินในปจ จบุ ัน (ลา ง)

หรือวัดวาอารามไดทยอยออกมาสูตลาด โองไห เช่ียนหมาก การฟนฟูจึงเปนไปอยางลมลุกคลุกคลาน ดูไรทิศทาง ผลงาน
หีบ กลอง ตู ตง่ั คันทวย แมกระทงั่ ชอ ฟาโบสถ วิหาร หนาบนั สว นใหญกลายเปนสนิ คา ที่ระลกึ ราคาถูกไรร สนยิ ม แตมสสี ันดู
ธรรมาสน ตา งกถ็ กู นาํ มารบั ใชห นา ทใ่ี หมใ นสงั คมไฮเทค ถา ไมน บั ฉดู ฉาด จนแทบไมม คี ณุ คา เชงิ ศลิ ปะเอาเลย เครอ่ื งเขนิ เชยี งใหม
รวมตุกตาเทวดาหรือพระพุทธรูปไทยท่ีกลายเปนของตกแตง ยุคนี้คือไมเนื้อออน กลึงเปนกลอง ตลับเล็กๆ ทาดวยยางรัก
บา นยอดนยิ มมากอ นนบั ครง่ึ ศตวรรษ ของโบราณมจี าํ นวนจาํ กดั สองสามชน้ั แตม ดว ยสอี ะครลิ กิ เปน ลวดลายผเี สอื้ ดอกไม หรอื
เมื่อมีความตองการเพ่ิมข้ึน ราคาคางวดจําตองถีบตัวสูงข้ึน ภาพวิวทิวทัศนแลดูหยาบๆ หางไกลจากความวิจิตรของงาน
ตามลาํ ดบั จนกระทงั่ สงู มากพอทจ่ี ะทาํ ใหเ กดิ การทาํ ของปลอม
เลียนแบบได งานศิลปหัตถกรรมบางอยางยังมีชางพ้ืนบาน
ทําไดอยู และสามารถร้ือฟนข้ึนมาไดอีก ชางฝมือแขนงตางๆ
แมจะอาวุโสมากแลวแตก็ยังมีฝมือแบบโบราณตกคางอยู
สามารถผลติ และสอนใหร นุ ตอ ไปทาํ งานได งานศลิ ปหตั ถกรรม
หลายอยา งมชี วี ติ ตอ อยา งสวยงาม แมว า การผลติ อาจเรว็ ขน้ึ มาก
ดวยเครื่องทุนแรงและสารเคมีวิทยาศาสตรท่ีทําไดสารพัด
เหมอื นเนรมติ บางชน้ิ บางอนั อาจขาดความวจิ ติ รและวญิ ญาณ
ไปแตก ็ยงั คงรูปแบบรปู ทรงเชน อดีตไวอยู

เครื่องเขินลานนาโดยเฉพาะอยางย่ิงในเชียงใหมเม่ือ
สบิ ปก วา ทผ่ี า นมา ไดม กี ารพยายามรอื้ ฟน การผลติ งานเครอ่ื งเขนิ
แบบโบราณขึ้นมาอีก โดยไดรับการสนับสนุนจากหนวยงาน
ของรัฐ เพื่อฟนฟูสงเสริมงานหัตถกรรมพื้นบาน แตสวนใหญ
ของผลงานทผี่ ลติ ออกมาขาดคณุ ภาพและความวจิ ติ รเยย่ี งของ
โบราณ จงึ มกี ารตอบรบั นอ ยมากจากสงั คมทจี่ ะใหก ารสนบั สนนุ

เคร่ืองเขนิ 14 ในวัฒนธรรมลานนา

ตลับเครื่องเขินรปู ทรงเคร่ืองบนิ

สาํ หรบั ใสข องขบเคี้ยว เปนของที่ระลึกของสายการบนิ UBA ของพมา ของสะสมของอาจารยวถิ ี พานชิ พนั ธ

เครอ่ื งเขนิ โบราณ อาจกลา วไดว า ขาดสะบน้ั ไรค วามตอ เนอ่ื งกบั กอ็ กนา้ํ แบบปน รกั กระแหนะ และผอบใสธ าตุ เครอ่ื งเขนิ พมา
งานชา งฝม ือรุน เดิมกอนหนานี้
ของสะสมของอาจารยวถิ ี พานชิ พนั ธ
ในชวงหลังๆ เคร่ืองเขินเชียงใหมท่ีเปนของโบราณ
กลายเปน งานศลิ ปะพนื้ บา นทชี่ าวตา งประเทศเกบ็ และสะสมกนั
เครื่องเขินเกาของลานนาถูกชาวญี่ปุนและชาวยุโรปกวาน
แสวงหาซื้อออกไปดวยราคาแพงล่ิว เมื่อเคร่ืองเขินทองถ่ิน
หมดไปจนขาดตลาด เครอ่ื งเขนิ พมา ไทใหญ ทะลกั เขา มาแทนท่ี
ดว ยราคาที่ถูกกวา มรี ูปแบบที่หลากหลายกวาของไทย เปน ท่ี
ยินดีปรีดาใหแกธุรกิจการคาของเกา และนักตกแตงภายใน
ปริมาณท่ีเครื่องเขินเกาพมาเขามาสูเมืองไทยมีขนาดมหาศาล
อยา งแทบไมน า เชอื่ ในชว งสบิ ปท ผ่ี า นมา จนปจ จบุ นั นใ้ี นพมา เอง
กไ็ มค อ ยมเี ครอื่ งเขนิ ดๆี เหลอื ไวใ หช นื่ ชมเพราะไดส ง มาขายใน
ตลาดเมืองไทยจนหมดส้นิ

เครือ่ งเขิน 15 ในวฒั นธรรมลานนา

เอบิ ผา แบบลานนา เอบิ ผา แตกแตง ดว ยการแตม ดอก สว นฝาทาํ ขอบนนู เปน ชนั้ ๆ

ของสะสมของคณุ ดวงจิต ทวศี รี ของสะสมของอาจารยวิถี พานชิ พนั ธ

เอบิ ผาตกแตงดวยการแตมดอกทัง้ ใบ ของสะสมของอาจารยวถิ ี พานชิ พนั ธ

เครื่องเขนิ 16 ในวัฒนธรรมลานนา

เมอื่ จาํ นวนของเกา แทจ ากพมา ลดลงและราคาถบี ตวั สงู กบั อดตี สง่ิ ทเ่ี ปลย่ี นไปจากเดมิ กค็ อื ตลาดผซู อ้ื ซงึ่ มใิ ชค นพน้ื เมอื ง
ขนึ้ การทาํ เทยี มเลยี นแบบทงั้ ของลา นนาเดมิ และพมา จงึ เกดิ ขนึ้ ในทอ งถ่นิ แตเ ปน ตลาดภายนอกทม่ี ี order เปนจํานวนมากๆ
แพรห ลายในบา นถวาย อาํ เภอหางดง เชยี งใหมและปริมณฑล อยา งไรก็ตาม นบั เปน นมิ ิตหมายทีด่ สี าํ หรับงานเครอื่ งเขนิ พมา
สวนใหญทําขึ้นมาสําหรับใชในการตกแตงภายใน ดังนั้น ท่ีมิไดสะดุดขาดสิ้นจากอดีตเชนเคร่ืองเขินลานนา เพราะวามี
คุณภาพจงึ อยใู นระดบั ลา งๆ เนน ความรวดเรว็ ราคาตน ทนุ ตาํ่ การผลิตอยางตอเนื่อง แมนวามีบางจุดบางชวงท่ีดูเหมือนวา
ความวจิ ติ รลกึ ซง้ึ แทบไมต อ งถามหา สว นใหญใ ชโ ครงไมเ นอื้ ออ น เกือบสิ้นลมปราณเชนเดียวกับลานนา แตก็มีสภาพแวดลอม
กลึงแกะสลักประกอบเขากับการจักสานไมไผเปนโครง บางที ทางเศรษฐกิจสังคมของพมาเองท่ีชวยพยุงใหอยูรอดมาจนถึง
ใชไมอ ดั กระดาษ ติดกาว โปว ดวยปูนขาวผสมสี ประดษิ ฐเ ปน ปจ จบุ นั ได งานเครอื่ งเขนิ พมา เปน งานศลิ ปหตั ถกรรมประเภทน้ี
ลวดลายหยาบๆ สนี า้ํ มนั หลากหลายชนดิ ทาํ หนา ทเี่ คลอื บ ทาดว ย อยา งเดยี วในเอเชยี อาคเนยท ค่ี งอยแู ละอยไู ดด ว ยความภาคภมู ิ
สีทองกระปอง หรือปดทองวิทยาศาสตร ประดับระยิบระยับ ขณะที่เครอ่ื งเขินลา นนา ไทย ลาว เขมร หมดสน้ิ สภาพลงไป
ดวยกระจกแกวดูตระการตาราคาถูก เครื่องเขินเลียนแบบ
เหลาน้ีมีท้ังท่ีดูใหมเอี่ยมสะอาดสะอาน หรือที่ทําใหดูคลาย ปจ จุบนั นี้ คนในลานนาท่วั ๆ ไป และคนไทยสวนมาก
ของใชแ ลว รวมไปถึงความชํารุด แหวง ว่นิ แลดูเปนโบราณวัตถุ แทบไมรูจักเคร่ืองเขินที่เปนมรดกทางวัฒนธรรมของตนเอง
ตาม order ของผซู ้ือ และความตองการของตลาด ท่ีพอรูจักหนอยก็มักเปนเคร่ืองเขินญ่ีปุน และของจีน อยาง
ประปราย มีเครื่องเขินรูปทรงทันสมัย สีเงิน สีทองเคลือบ
นับต้ังแต ค.ศ. 2000 เครื่องเขินโบราณจากพมา Varnish แวววาวนําเขาจากเวียดนาม มาวางขายในตลาด
ที่มสี ภาพสมบูรณไ มแ ตกหักชํารดุ มจี าํ นวนลดลงไปอยางมาก ตกแตงภายในที่กรุงเทพฯ การรวบรวมขอมูลความรูและ
เนื่องจากการสงออก ทําใหแหลงผลิตเคร่ืองเขินรูปทรงเกา ภาพถายช้ินงานเครื่องเขินลานนาเขาเปนรูปเลมคร้ังน้ีนับเปน
ท่ีมีคุณภาพใกลเคียงกับตนฉบับกลับมามีชีวิตอีกคร้ังหนึ่ง ปรากฏการณค รง้ั แรกทเี่ ปน การนาํ เอาความรเู กย่ี วกบั เครอื่ งเขนิ
สนิ คาใหม ไมว าจะเปนโครงสราง วัสดุ ลวดลายตกแตง บางที ลานนาออกสูสังคมท่ัวไป ทีมงานผูจัดทําก็คาดหวังวาเยาวชน
แทบจะแยกไมออกระหวางของโบราณกับของที่เพ่ิงผลิตเม่ือ ไทยและสงั คมโลกคงจะไดรจู กั ซาบซ้งึ และหนั มาชว ยอนรุ กั ษ
เดอื นทแี่ ลว ทงั้ นท้ี งั้ นน้ั เนอ่ื งจากวา สภาพแวดลอ มการผลติ งาน หวงแหนมรดกอนั เลอคา ของบรรพชนเอาไว แทนทจ่ี ะปลอ ยให
ศิลปหัตถกรรมแขนงนี้ยังคงไวไดดีในพมา วัสดุ ยางรัก ไมไผ อดีตที่สวยงามและทรงคุณคาลองลอยและหายไปในกระแส
ชา งฝม อื และวถิ ชี วี ติ ในชมุ ชนชา งพนื้ บา นยงั คงเปน ไปใกลเ คยี ง ของโลกาภิวัตน

แอ็บยาสมนุ ไพร

ใชในกลุม ชาวไทใหญแ ละลา นนา
ของสะสมของอาจารยวถิ ี พานชิ พนั ธ

ความรูท่ัวไปเกี่ยวกับเคร่ืองเขิน

Introduction

เครอื่ งเขนิ 18 ในวฒั นธรรมลานนา

๏ ความรทู ่ัวไปเกีย่ วกับเครื่องเขนิ ๏

ปุง

ใชส าํ หรบั ใสเ มล็ดพชื
หรือขา วของและผา ผอน
ตกแตง ดว ยการแตมดอก

ของสะสม
ของอาจารยว ิถี พานชิ พันธ

คําวา “เครื่องเขิน” หมายถงึ ภาชนะ เครอ่ื งมอื หรอื ขนั โอแดง ขนาดตา งๆ
ของใช ที่ผลิตข้ึนโดยชาวเชียงใหมที่มีเชื้อสายสืบมาจากชาว
ไทเขินแตโบราณ คําน้ีนาจะบัญญัติข้ึนโดยคนไทยภาคกลาง ของสะสมของอาจารยว ถิ ี พานชิ พันธ
หรือขาราชการจากสวนกลางที่ขึ้นมาอยูในภาคเหนือเม่ือ
ประมาณ 100 ปที่แลว เพราะวาคําน้ีมิไดปรากฏอยูในภาษา โอพมาสีดาํ แดง
พน้ื ถนิ่ ของชาวเชยี งใหม ซง่ึ ชาวเชยี งใหมแ ตเ ดมิ มไิ ดม ศี พั ทเ รยี ก
ทจี่ าํ กดั ความเฉพาะเชน นมี้ ากอ น ชาวเชยี งใหมเ รยี กชอ่ื ภาชนะ จากเมอื งจา วกา พมา
ของใชต า งๆ ไมว า จะเปนงานชางฝม อื ประเภทใด ตามลกั ษณะ ของสะสมของอาจารยว ิถี พานชิ พนั ธ
การใชงานมากกวาการระบุถึงวัสดุหรือเทคนิคการผลิต แม
บางคร้ังอาจกลาวถึงบางถาวัสดุนั้นเปนของมีคา เชน ขันเงิน
(พานทรงสูงตจี ากเนอ้ื เงินบรสิ ุทธิ)์ หรอื แอ็บหมากคาํ (ตลบั ใส
หมากตกแตง ดวยโลหะทองคาํ ) ทั้งนอ้ี าจเปน เพราะวา ภาชนะ
ของใชในอดตี เปนจาํ นวนมาก ผลิตดวยเทคนิคและวัสดพุ ้นื ถิน่
ซึ่งถอื วาเปนของธรรมดาๆ ไมม อี ะไรพเิ ศษ หรือมีราคาคางวด
มากมาย จึงไมมีการใชศัพทจําเพาะใหชัดเจน ที่ใกลเคียงกับ

เครอื่ งเขิน 19 ในวฒั นธรรมลานนา

การหาบโอเครื่องเขนิ (คัวฮกั ควั หาง) ไปทําบุญท่ีวัด ขนั โอดําแดง พรอมไมค านหาบ

ภาพจติ รกรรมฝาผนังวหิ ารลายคาํ ของสะสมของศนู ยว ัฒนธรรมเชยี งใหม
วดั พระสิงห อาํ เภอเมือง จังหวดั เชยี งใหม

หัวไมค าน

ท่มี กี ารแกะสลักอยา งสวยงาม

ขนั โอเครอ่ื งเขนิ พรอ มสาแหรกหวายและไมคาน

สําหรับใสของไปทําบุญทีว่ ดั ของสะสมของศูนยวฒั นธรรมเชียงใหม

เครอ่ื งเขนิ 20 ในวฒั นธรรมลา นนา

ขนั โอพรอมอานเมอื งแพร

ใชใสข องใชและของมีคา หนีภัยสงครามชวงกบฏเงยี้ วไปอยูท่ีหลวงพระบาง
ของสะสมของอาจารยวถิ ี พานชิ พันธ

การเปน ศพั ทจ าํ เพาะมากทส่ี ดุ จะเรยี กเปน วลวี า “ควั ฮกั ควั หาง” เจา นายและราชวงศท ี่ปกครองเชียงใหม เชียงตุง และ
สําหรับส่ิงของท่เี รารูจักในปจ จบุ นั วาเปน เครอื่ งเขนิ เชียงรุง มีความเก่ียวพันฉันเครือญาติ มาตั้งแตอดีตจนถึง
ปจ จบุ นั คาํ วา “เขนิ ” ออกเสยี งเปน สาํ เนยี งพน้ื เมอื งเชยี งตงุ วา
ไทเขิน คือ ชนพื้นเมืองหรือคนกลุมตระกูลไท-ลาว “ขนื ” ซ่ึงแปลวา ยอนข้นึ หรอื ขัดขืน หรอื ฝน ดงั น้นั แมน ํ้าที่
ที่ต้ังรกรากสรางบานแปงเมืองอยูในที่ราบลุมของแมน้ําเขิน ไหลผานเชียงตุงจึงเรียกวา “แมน้ําขืน” เพราะวาเปนสายนํ้า
ซง่ึ เปน แมน า้ํ ทสี่ าํ คญั ดจุ สายเลอื ดของแควน เชยี งตงุ โดยเชอื้ สาย ไหลยอนขึ้นทางเหนือกอนท่ีจะรวมเขากับแมนํ้าโขง ปจจุบัน
ภาษาพดู วถิ ีชวี ิตความเปน อยู ศิลปวฒั นธรรม ชาวไทเขินเปน เชียงตุงเปนพ้ืนที่การปกครองเทียบเทากับจังหวัด ต้ังอยูใน
ชนกลุมหนง่ึ ในตระกูลไทล้ือทกี่ ระจายอยูทวั่ ไปในลุมแมนํา้ โขง เขตรัฐฉานตะวนั ออกของประเทศพมาหรือเมียนมา
ตอนกลาง เปนเมืองเล็กเมืองนอ ยมีมากมายอยกู ันมานบั พนั ป
ไทลื้อมีศูนยกลางการปกครองสําคัญภายใตการปกครองแบบ เมื่อครั้งพระเจากาวิละแหง “ราชวงศเจาเชื้อเจ็ดตน”
ระบบกษตั รยิ แ ละกอ ตง้ั เปน แควน หรอื รฐั เรยี กวา “สบิ สองปน นา” ของลา นนาทาํ การฟน ฟเู มอื งเชยี งใหมข น้ึ มาจากการเปน เมอื งรา ง
มเี มอื งเชยี งรงุ เปน ราชธานี สว นเมอื งเชยี งตงุ นน้ั เปน แควน อสิ ระ หลังสงครามกับพมาในยุคตนของกรุงรัตนโกสินทร ไดมีการ
มิไดขึ้นอยูกับสิบสองพันนาโดยตรง แตมีความสัมพันธและ นําไพรพลชาวไทยวนจากลําปาง ลําพูน ไปรบเพ่ือเอาราษฎร
ผูกพันกันอยางใกลชิดท้ังทางดานเศรษฐกิจ สังคม และ ผูคนพลเมืองที่พูดภาษาตระกูลไทดวยกันจากรัฐฉานและ
วัฒนธรรม สิบสองปนนามาชดเชยแทนที่ประชากรลานนาเดิมท่ีลมหาย

เครอ่ื งเขิน 21 ในวัฒนธรรมลานนา
ตายจากไปเนื่องดวยสงคราม ภารกิจของเจากาวิละคร้ังนั้น
คนทางลา นนาเรยี กวา “เกบ็ ผกั ใสซ า เกบ็ ขา ใสเ มอื ง” ชาวไทเขนิ
จากเชียงตุง เปนผูมีความชํานาญและสามารถทางดาน
ศิลปหัตถกรรมหลายดาน รวมท้ังการทําเคร่ืองเขิน จึงถูกนํา
เขามาตั้งรกรากอยูในพื้นท่ีตางๆ ของลานนา และสวนหนึ่ง
ไดเขามาอยูในเขตเมืองเชียงใหม โดยเฉพาะอยางย่ิงบริเวณ
ดา นใตแ ละตะวนั ออกเฉยี งใตข องเขตกาํ แพงเมอื งเดมิ ชาวไทเขนิ
กลมุ นเี้ องทเี่ ปน ผผู ลติ งานหตั ถกรรมเครอ่ื งเขนิ เชยี งใหม อนั เปน
ท่ีรูจักกันอยางแพรหลายวาเปนงานฝมือช้ันเยี่ยม เปนงานท่ี
ประณีตสวยงาม มีคณุ ภาพสงู นยิ มใชก ันในกลุมของผูมีฐานะ
และเจานาย ตลอดจนไปถึงชาวตางถิ่น ในภาคกลางและ
ชาวตา งชาติ

ลวดลายแกะสลักปดทอง การใชย างรักทาสีรองพน้ื แลวปดทอง

ของตพู ระธรรมคมั ภีร ชาวไทเขิน รฐั ฉาน พมา เพอื่ ตกแตง งานพุทธศิลปของชาวไทเขนิ เชยี งตงุ รฐั ฉาน

เคร่ืองเขนิ 22 ในวฒั นธรรมลานนา

ขันหมากลาํ พนู

ลวดลายบา ง นา จะมีความเช่ือมโยงกบั ลวดลายเคร่อื งเขินเชยี งตงุ

ซาขอ งคาํ มีระดับและเอกลักษณเฉพาะถิ่นท่ีมีแบบแผนสืบตองานศิลปะ
พ้ืนบานโบราณไดเปนอยางดี ซ่ึงสวนหน่ึงอาศัยความรูความ
เปนเคร่ืองจักสานลงชาดปดทอง แบบชาวไทเขินในเชียงตุง นิยมตกแตง ชํานาญของชาวไทเขินท่ีอพยพมาจากเชียงตุง จะสังเกตไดวา
ดว ยการปน รกั กระแหนะเปน เสน ตดิ ลงไปทาํ ใหเ กดิ ลวดลาย ประดบั เสรจ็ แลว เคร่ืองเขินจากสันปาตองเปนเครื่องเขินกลุมตัวแทนสําคัญ
ปด ทองทับ ของสะสมของอาจารยว ิถี พานชิ พันธ ของเครือ่ งเขนิ ลานนาทห่ี าฝมอื เปรียบเทียบไดย าก โดยเฉพาะ
อยางย่ิงการเขียนลวดลายประดับและการประดับดวยทองคํา
ชาวไทเขินกลุมหนึ่งไดเขาไปอยูในพื้นท่ีริมน้ําแมขาน เปลวบนภาชนะ ในรูปแบบและรูปทรงตา งๆ
ปจจุบันน้ีเปนเขตอําเภอสันปาตอง ละแวกบานตนแหน
บา นดงกา๋ํ และบา นทงุ เสยี้ ว กลมุ นม้ี ฝี ม อื การทาํ เครอ่ื งเขนิ แบบ เคร่ืองเขินในความคิดและความเขาใจของคนท่ัวไป
พนื้ เมืองดง้ั เดิมของลา นนา โดยสบื ตอ การทาํ รูปทรงโครงสราง ในปจจุบัน คือภาชนะของใชหรือของตกแตงบาน ท่ีมีโครง
และเทคนิคการตกแตงเฉกเชนเดียวกับของโบราณ อาจเปน ภายในเปนเคร่ืองจักสานทําจากวัสดุไมไผ หวาย หรือไมจริง
เพราะวาชาวบานและคนพ้ืนถ่ินใกลเคียงคือชาวไท-ยวน ภายนอกเคลือบทาดวยยางจากตนไมรักที่มีลักษณะเปนสีดํา
ยังนิยมของใชตามแบบดั้งเดิมอยู อยางไรก็ดีเครื่องเขินจาก เพื่อใหเกิดความคงทน มีคุณสมบัติท่ีกันนํ้าและความชื้นได
บานตนแหน สันปาตอง เปนงานหัตถกรรมท่ีมีฝมือเยี่ยม เปนอยางดี อีกท้ังยังเปนการเพิ่มความสวยงามใหแกผิวของ
ภาชนะดว ย ลกั ษณะทม่ี นั เงาหรอื บางทปี รบั เปน พนื้ ผวิ ลกั ษณะ
ตา งๆ ทาํ ใหน า สนใจอยา งเชน เครอ่ื งเขนิ จนี และญป่ี นุ มพี ฒั นาการ
ดานการตกแตงผิวอยางกาวไกลมากจนเปนการสรางสรรค
เชิงศิลปะระดับสูง มีความวิจิตรพิสดารและความงามอยาง
ลึกซ้งึ

เครอ่ื งเขนิ 23 ในวัฒนธรรมลานนา

เทคนคิ การทาํ เครอื่ งเขินแบบชาวไทเขนิ

โดย ทายาทของมลู นิ ตะ บานจอมบน เมอื งเชยี งตุง รัฐฉาน โดยการปนรักกระแหนะตกแตงกอนปด ทอง

เครอ่ื งเขนิ 24 ในวัฒนธรรมลา นนา

ขันหมากแบบแตมดอก

อําเภอสนั ปา ตอง จงั หวดั เชียงใหม ของสะสมของอาจารยวถิ ี พานชิ พันธ

โดยหลักการ เคร่ืองเขินของชาวลานนาสวนใหญ ในอดีต เครื่องเขินท่ีเปนของใชในครัวเรือนท่ัวๆ ไป
มีโครงภายในเปนเครื่องไมไผสาน ทาดวยยางรักหลายๆ ช้ัน นิยมออกแบบใหมีลักษณะแข็งแรงทนทาน แตมีน้ําหนักเบา
สําหรับยางรักชั้นแรกๆ จะทําหนาท่ียึดโครงสรางไมไผใหเกิด ชาวลานนาพื้นเมืองรุนเกาที่อยูอาศัยเปนเรือนเครื่องผูก
ความม่ันคง ช้ันตอๆ ไปเปนการตกแตงผิวภาชนะใหเรียบ มีสวนประกอบและโครงสรางเปนไมไผเสียสวนใหญ ดังนั้น
ชั้นหลังๆ และชั้นสุดทายเปนการตกแตงใหสวยงาม เชน ในวัฒนธรรมการกินอยูจึงไมมีเฟอรนิเจอรและเครื่องเรือน
ทําผิวใหเรียบเนียน การเขียนลวดลายดวยพูกัน ขลิบดวย ที่ใหญและหนักเทอะทะ เชน คนจีน หรือชาวตะวันตก
การปดทองคําเปลว หรือการขูดผิวเปนรองลึก แลวฝงยางรัก เครื่องเรอื นที่มีนํ้าหนักเบา เชน เครื่องเขนิ และเคร่อื งจกั สาน
ผสมสีที่ตางกันเพ่ือสรางลวดลายใหสวยงาม แลดูละเอียด จึงเปนรูปแบบหัตถกรรมที่เหมาะสมกับชีวิตประจําวันของ
ประณีต ชาวลานนามากกวา งานหัตถกรรมท่มี ีน้ําหนักมากๆ คุณสมบตั ิ

เครื่องเขนิ 25 ในวัฒนธรรมลานนา

ขันหมากแตม ดอกขลบิ ทอง

จากบานตนแหน อาํ เภอสันปาตอง จงั หวดั เชยี งใหม และลาํ พูน ของสะสมของศูนยวัฒนธรรมเชียงใหม

เครอื่ งเขิน 26 ในวัฒนธรรมลานนา

ขันหมากเหลยี่ ม ขนาดตางๆ ของสะสมของศนู ยวฒั นธรรมเชียงใหม

ขนั แอว ขนั ดอกแบบเตี้ย และขันดอกแอวอู สําคัญของเครื่องเขินคือมีนํ้าหนักเบา ยืดหยุนบิดตัวไดบาง
ไมแตกหักเสียหายอยางทันทีทันใดเชนเครื่องปนดินเผา วัสดุ
ของสะสมของอาจารยวถิ ี พานชิ พันธ การผลติ เปน สง่ิ ทเ่ี สาะหาไดง า ยโดยทว่ั ไปในทอ งถน่ิ และเทคนคิ
ประกอบกบั การตกแตง ไมส ลบั ซบั ซอ นจนเกนิ ไป ในชว งศตวรรษ
ทผี่ า นมาการคน พบสารพลาสตกิ และการผลติ เครอ่ื งมอื เครอ่ื งใช
จากพลาสตกิ ทม่ี าจาก Petrol Chemical By–Products เขา มา
แทนที่หัตถกรรมเคร่ืองเขินและเครื่องจักสานอยางรวดเร็ว
โดยที่ของใชพลาสติกน้ันมีคุณสมบัติใกลเคียงกับเคร่ืองเขิน
มากจนนาใจหาย ท่ีสําคัญมากกวาน้ีก็คือสามารถผลิตไดเปน
อุตสาหกรรมดวยความรวดเร็วและเปนจํานวนมากๆ ในราคา
ตนทุนท่ีถูกแสนถูก ไมตองเสียเวลาในการรอเปนแรมเดือนให
ยางรักแหงเชนแตก อน

เครื่องเขิน 27 ในวัฒนธรรมลานนา

ยอนกลับไปในอดีต เคร่ืองจักสานและเครื่องเขิน เฉพาะในพิธีกรรมเทาน้ัน เชน ขันดอกใสของเซน เคร่ืองไหว
ดเู หมอื นวา จะมบี ทบาทหนา ทรี่ บั ใชส งั คมลา นนา ใกลเ คยี งและ สวนกระบุงใสผัก ใสของขายชาวลานนาไมนิยมทารัก แตถา
เทียบเทากันมาก ยกเวนบางกรณีท่ีเคร่ืองเขินดูเหมือนวาจะมี เปนกระบุงใสของไปวัดจําเปนตองทารักทาชาดใหดูวิจิตร
วรรณะและศักดิ์ศรีสูงกวาเคร่ืองจักสานไมไผ หรือหวาย เชน ประณตี กวา ธรรมดา หีบผา ซากว ย สาํ หรับใสข องในครวั เรือน
กระดง กระบุง ตะกรา ซา ของ ซึ่งเปนของใชประจําวันจริง ทว่ั ไปจะเปน เครอื่ งจกั สาน แตถ า ใชส าํ หรบั พธิ แี ตง งานจะทารกั
ในการดาํ เนนิ ชวี ติ ประจาํ วนั มโี อกาสนอ ยมากทจ่ี ะไดเ ขา ไปเปน ทาชาดอยางสวยงาม เช่ียนหมาก ขันหมากประจําบานของ
สว นของพธิ กี รรมหรอื รว มแสดงออกทเี่ ปน หนา เปน ตาของผเู ปน ชาวลานนาเกือบทั้งหมดมีการทารักทาชาดตกแตง เพราะวา
เจาของ แตเม่ือใดเครอ่ื งจกั สานเหลา น้ีมีการเคลอื บยางรกั เพือ่ เปนของใชสําหรับตอนรับแขกที่มาเยี่ยมเยือนนอกเหนือจาก
ความคงทนและความสวยงามมากขึ้น ของใชพวกน้ีมักจะดูมี การใชเ ปน ประจาํ ทกุ วนั อาจกลา วไดว า ในอดตี เครอ่ื งมอื ของใช
ศกั ด์แิ ละศรีมากกวาเคร่อื งจักสาน บอยคร้ังเปน ภาชนะของใช ใดท่ีชาวลานนาใหความสําคัญเปนพิเศษก็มักจะทายางรัก

ขันหมากคําของเจานาย ประดบั ดวยลายรดนํ้าติดแกวจนื และกดพิมพ

พพิ ธิ ภณั ฑว ดั เชยี งราย อาํ เภอเมอื ง จงั หวดั ลาํ ปาง

เครือ่ งเขนิ 28 ในวฒั นธรรมลานนา

กบุ ละแอของเจา นาย หรอื นายทหารชัน้ สูงของลานนา ของสะสมของอาจารยวิถี พานชิ พันธ
มีดซยุ พรอ มปลอก เครือ่ งเขินแบบฮายดอก เปน มดี ใชพกพา ของสะสมของอาจารยฐ าปกรณ เครือระยา

เครอ่ื งเขนิ 29 ในวฒั นธรรมลา นนา

ทาชาดแมน วาจะมีโครงสรา งเปนเครือ่ งจักสานหรือเปน ไมจ ริง การปูเสื่อนั่งพ้ืน ไมวาจะเปนการดําเนินชีวิตประจําวันหรือ
ถาพิเศษมากก็จะตกแตงมากขึ้นตามลําดับความสําคัญ ปกติ ในพิธีกรรม ภาชนะเครื่องเขินเปนส่ิงชวยอํานวยความสะดวก
ของใชที่ทายางรักเปนของใชประจําวันจริงๆ เชน หีบใสของ ดว ยเปน สง่ิ ทยี่ กชรู ะดบั ของกนิ ของใชใ หส งู ขนึ้ จากระดบั พน้ื เรอื น
เอบิ ผา ขันหมาก และขนั โตกรบั ประทานอาหาร สว นใหญเปน เพอ่ื ไมใ หด เู ลอะเทอะ เกะกะ กระจดั กระจาย กดี ขวาง การลกุ เหนิ
สดี าํ ตามธรรมชาตขิ องยางรกั แตถ า เปน ของใชก ง่ึ พธิ กี รรม เชน เดินน่งั ของผูคน อีกท้ังยังเปนการปูพื้นเสริมใหของกินของใช
ขนั ดอก หรอื ขนั หมากรบั แขกทวั่ ๆ ไปจะนยิ มทาสแี ดงชาดหรอื เหลาน้ันแลดูมีคุณคา ตัวอยางเชน ขันโตก สําหรับใสอาหาร
ตกแตงใหมีลักษณะพิเศษมากขึ้นไป การตกแตงดวยสีแดง รบั ประทานอาหาร ขนั หมากสาํ หรบั ตอ นรบั แขก หรอื พานขนั
เปนการแสดงถึงสถานภาพของผูเปนเจาของ เชน เปนคนมี ดอกใสด อกไมธ ปู เทยี นท่ีนําไปไหวพระ ชาวลานนาไมนิยมวาง
ฐานะดีรํ่ารวย หรือวามียศถาบรรดาศักดิ์ในสังคม เจานาย ของสําคัญลงบนพ้ืนโดยไมมีภาชนะรองรับ และถือวาเปน
และพระสงฆในอดีตนิยมใชภาชนะของใชที่ทารักลงชาดสีแดง การไมมีวัฒนธรรมและไมบังควร หรือบางทีอาจถือวาเปน
เปนปกติ ไพรและชาวบานมีของใชเปนเคร่ืองเขินสีดําหรือ การลบหลูดูหม่ินดวยซํ้า ดังน้ันในอดีตชีวิตของชาวลานนา
งานจักสานธรรมดา ย่ิงถาเปนภาชนะท่ีลงรักปดทองคําเปลว ถกู หอ มลอ มไปดว ยภาชนะรองรบั แบบตา งๆ เสมอ ซง่ึ สว นใหญ
แลว เปน ของทใ่ี ชเ ฉพาะพธิ กี รรมในวดั และในวงั เทา นน้ั สามญั ชน ก็คือเครื่องเขินในรูปแบบขันพานหลากหลายชนิด ของกิน
คนธรรมดาไมม ีสทิ ธิใชไดเ ลย บางอยา งมกี ารบรรจหุ ีบหอ สาํ หรบั การรบั ประทานไดเ ลย แตก ็
ไมน ยิ มกนิ จากหบี หอ จาํ ตอ งแกะออกและหรือวางบนภาชนะ
เชนเดียวกับชาวพื้นเมืองในเอเชียอาคเนยสวนใหญ ขันหรอื พานอีกทหี น่ึง
ชาวลานนาในอดีตมีบานเรือนยกพื้นใตถุนสูง มีวัฒนธรรม

ขนั หมากลายคาํ และขันโอลายคาํ

เปนเคร่อื งใชส ําคญั สําหรบั เจา นายลา นนา
ภาพจติ รกรรมฝาผนงั วหิ ารลายคาํ วัดพระสิงห

อาํ เภอเมอื ง จงั หวัดเชียงใหม

ขันหมากตกแตงดวยแกว จืน ลายทอง และปน รกั กระแหนะ

ของสะสมของอาจารยวถิ ี พานชิ พนั ธ

เคร่อื งเขนิ 30 ในวฒั นธรรมลา นนา

ขันหมากลายคํา และขันโตก เปนเคร่อื งใชสําคัญสําหรับเจา นายลา นนา อบู

ภาพจติ รกรรมฝาผนงั วดั บา นกอ อําเภอวงั เหนือ จังหวัดลาํ ปาง เครอื่ งเขนิ ท่ีใชใสน า้ํ ตน สาํ หรบั ตดิ ตามขบวนเจา นาย

ขันดอกแอวอู กระโถน สําหรบั บว นนา้ํ หมาก แอบ็ เฮือ ใชส ําหรบั ใสข องมีคา

ของสะสมของอาจารยวิถี พานิชพันธ

ในพธิ กี รรมตา งๆ ของชาวลา นนาไมว า จะเปน พธิ เี ลยี้ งผี ตามบา นเรอื นรนุ เกา ในลา นนา เราพบเครอ่ื งเขนิ ของใช
แบบพ้ืนเมืองหรือพิธีกรรมทางพุทธ แตเดิมจะตองใชภาชนะ อยตู ามมมุ ตา งๆ ในตาํ แหนง ทม่ี กี ารใชส อย เชน หบี ผา เอบิ และ
เครื่องเขินเกือบท้ังสิ้น ขบวนขันหมากเจาบาวไปขอเจาสาว กลอ งใสของมคี า อยูบนหิง้ หรอื ฝาเพดาน ในหองนอน ขันดอก
หรือขบวนแหนําเครื่องไทยทานไปถวาย หรือแมแตเจานาย ขันไหวผีปูยาบรรพบุรุษอยูท่ีหิ้งไหวผีหัวนอนของผูสูงอายุ
เสด็จไปทางไหน จําตองมีพานขันดอกเครื่องเขินนําขบวน ในหองขันหมาก ขันเมี่ยงอยูท่ีหนาเรือนพรอมท่ีจะใชรับแขก
ชนช้ันสูงไปไหนมาไหนจะมีบาวไพรยกขันหมาก กระโถน ขันโตก ปงุ ใสเมล็ดผักพันธพุ ชื อยูในหองครวั ไฟ ของใชเ หลานี้
แอบ็ ยาเสน พาน คนโท นําเปน แถว ซึง่ ลว นแตเปน เคร่ืองเขิน นอกเหนอื จากรองรบั หนา ทปี่ กตใิ นบา นเรอื นแลว ยงั เปน สมบตั ิ
เพ่งิ มาปรบั เปนเครื่องโลหะในยุคหลงั ๆ เม่ือไมนานมานี้ ที่มีไวอวดไวแสดง สําหรับเจาของบานเรือนใดมีขันหมาก

เคร่อื งเขนิ 31 ในวฒั นธรรมลานนา

ลวดลายสวยงามยอมเปน เกียรติเปน ศรแี กเ จา ของเรือน หีบผา ขนั หมากแบบแตม ดอก
เจาบาวเมื่อแหไปถึงบานเจาสาว ยอมบงถึงฐานะความมั่งมี
ของครอบครวั ฝา ยชาย อกี ทงั้ ลวดลายประดบั ยงั บอกถงึ รสนยิ ม สกุลชา งบา นตนแหน หรอื เครอ่ื งเขินสันปา ตอง
และฐานะทางสงั คมของผเู ปน พอ แม ในงานประเพณฟี อ นผมี ด ของสะสมของคณุ ดวงจติ ทวีศรี
ผีเม็ง เซนไหวผีบรรพชนของแตละสายตระกูล จําเปนตองใช
ภาชนะเซน ไหวม ากมายในแตล ะครง้ั ญาตพิ นี่ อ งเชอ้ื สายเดยี วกนั ขันหมากขนาดเลก็ ใชก ินหมากในหอ งนอนและพานเหม้ียง
ยอ มนาํ เอาภาชนะขนั ดอกขนั ไหวข องตนมาชมุ นมุ ทบี่ า นเจา ภาพ
สําหรับพิธีการ ตระกูลใดมีเคร่ืองเขินขันดอกสวยงามก็เปน ของสะสมของอาจารยวิถี พานิชพันธ
ท่ีโจษขาน ไมนอยหนาวงศตระกูลอ่ืน สายวงศใดไมมีภาชนะ
ของใชทวี่ จิ ติ รงดงาม มกั จะเปน ทด่ี ถู กู ดูแคลนในสงั คม จําตอ ง
ขวนขวายหาเก็บหาซ้อื ไวเ ปน สมบัติ

การไปทาํ บญุ ไปวดั ในโอกาสตา งๆ ชาวลา นนานยิ มหาบ
โอเคร่ืองเขินสําหรับใสขาวปลาอาหารและเคร่ืองไทยทาน
ผูใหญจะใหลูกหลานหาบโอดํา โอแดง ดวยไมคานหัวงอน
ทารักทาชาด เดินเปนแถวเขาวัด บานผูลากมากดีใหบาวไพร

เครอ่ื งเขนิ 32 ในวัฒนธรรมลา นนา
ก๊บั ธรรม ของสะสมของอาจารยวถิ ี พานิชพนั ธ

ขนั ดอกหลวงในวหิ าร จงั หวดั แพร ขนั ดอกไมกลึงทรงสูง ตน ตอมกอม หรือตนดอก

ของสะสมของอาจารยวิถี พานิชพันธ ของสะสมของอาจารยวถิ ี พานชิ พันธ ของสะสมของอาจารยวิถี พานชิ พันธ

วิหารนอ ย อาํ เภอแมท ะ จังหวัดลาํ ปาง หีบธรรม

วัดปงสนกุ อําเภอเมือง จังหวัดลําปาง

เครอ่ื งเขิน 33 ในวฒั นธรรมลานนา

ธรรมาสน จติ รกรรมลายคํารูปหมอปูรณกฏะ พระพุทธรูป

วัดนาคตหลวง อําเภอแมทะ จงั หวัดลาํ ปาง วัดตอแกว อาํ เภอแมท ะ จังหวัดลาํ ปาง วดั ปงสนุก จงั หวัดลําปาง

หาบคอน ขนั ดอก ขันขา ว เคร่อื งใชตางๆ เปนขบวนออกหนา สมุ ดอกเปน ภาชนะของใชใ นพธิ กี รรมทท่ี กุ วดั จะตอ งมี สตั ตภณั ฑ
ออกตา ยงิ่ ถา เปน วนั พระวนั ศลี ยง่ิ ไดเ ปน การแสดงออกซง่ึ สมบตั ิ ปด ปา ว จาวมร สงั เคด็ อาสนะ ปราสาทธรรมาสน เปน เฟอรน เิ จอร
ภาชนะของใชท่ีสวยงาม ขันดอกขันโอ ซองเทียนท่ีเขียน งานลงรักปดทอง ปดแกวกระจก รวมถึงพระพุทธรูปไมแกะ
ลายชาด ติดเบ้ียหอย หมายถึง ความอยูดีกินดีไมอดไมอยาก ขนาดเลก็ แผงพระพมิ พบ ชู าอดตี พทุ ธ หบี พระธรรม หง้ิ พระธรรม
เปนหนาตาและภาพพจนแดผูเปนเจาของ แมกระทั่งแอ็บเฮือ บนั ไดแกว และแทน สงั ฆ ในเทศกาลออกพรรษาชาวลา นนานยิ ม
ใสย าเสน หรอื “แอบ็ ญอย” ใสต าชงั่ ของพอ คา มา ตา งคาราวาน ถวายพระธรรมคัมภีรใบลานหุมดวยไมประกับลงรักเขียนลาย
กเ็ ปน เครอ่ื งเขนิ ทเ่ี สรมิ บคุ ลกิ ลกั ษณะของความนา เชอ่ื ถอื ใหแ ก หรอื ปด ทองเปน พทุ ธบชู าและสบื พระศาสนา ประกบั ลงรกั เหลา นี้
เจาของยามเม่ือเดินทางไปคาขายตางบานตางเมือง ตลับเฝา พรอ มกบั ไมป น ชกั ทร่ี ะบเุ นอื้ เรอ่ื งของเนอ้ื หา เปน พนื้ ทส่ี รา งสรรค
ดนิ ปน ของผมู ฐี านะ นยิ มเปน เขากระทงิ ปด จกุ ดว ยงานเครอ่ื งเขนิ งานศลิ ปข องชาวลา นนาอกี หมวดหนง่ึ ซง่ึ ยงั ไมเ ปน ทร่ี จู กั เทา ใดนกั
ทส่ี วยงาม มีทั้งเทคนิคงานแกะสลัก เขียนลายทอง ขูดลายทอง ปนรัก
กระแหนะจากสมกุ ประดับเปลือกหอยมกุ และแกวกระจก
ในพระวหิ ารของวดั วาอารามชาวลา นนาถกู หอ มลอ มดว ย
งานทารกั และเครื่องเขิน ในพิธกี รรมสําคญั ภาชนะเคร่อื งเขิน มองสูงข้ึนไปบนเสา ข่อื คาน ฝา เพดาน รูปจิตรกรรม
เชน ขันแกวทั้งสามบูชาพระรัตนตรัย ขันหาโกฐาก ขันครู บนฝาปูน ฝาไม ลว นเปนการทารกั ทาชาด ปดทอง ภายนอก
ขนั ขอศลี ลว นเปน เครอ่ื งเขนิ เครอื่ งรกั ทวี่ จิ ติ รสวยงาม ขนั เหลย่ี ม เปนเครอ่ื งเขนิ ขนาดยักษ หอหมุ พิธกี รรมและความเชือ่

เครือ่ งเขนิ 34 ในวัฒนธรรมลา นนา

กระเปาถือสตรีเมืองกรุง

กระโถนปากจบี และชุดขันนา้ํ พานรอง

ของสะสมของอาจารยว ถิ ี พานชิ พนั ธ

เมื่อถึง ชอ ฟา บราลี ปน ลม หชู า ง ความเปนเคร่ืองเขนิ สนิ คา เครือ่ งเขินทสี่ งขายในไทยภาคกลาง เชน แกว น้ํา
คงตองปรับกลายเปนงานสถาปตยกรรมที่ลงรักปดทอง จะใช
คําเรยี กวา เครอื่ งเขิน กค็ งกระไรอยู แกว นํ้า คนโท ทเ่ี ขีย่ บหุ รี่พรอ มซองไมข ีดลายรดนาํ้

ในชวงกาลเวลาที่ลานนาปรับตัวเขาสูสังคมรวมสมัย ที่ลานนาทําข้นึ สงขายในภาคกลาง
เมอ่ื ประมาณ 200 ปท ผ่ี านมา เคร่ืองเขนิ ลานนาเลอื่ นไหลจาก ของสะสมของอาจารยว ิถี พานชิ พนั ธ
รปู แบบเดมิ มาสนองตอบความตอ งการใหมท เ่ี กดิ ขนึ้ มกี ารผลติ
เชย่ี นหมากเครอ่ื งเขนิ แบบใหมท เี่ รยี บงา ยและกะทดั รดั สาํ หรบั
ชาวกรุงเทพฯ ขันน้ําพานรอง กระโถนปากแตร พานแวนฟา
สํารับถวยฝา กระเปาหมากสตรี หล่ังไหลออกมาในนามของ
หตั ถกรรมเครอ่ื งเขนิ เชยี งใหม พานลายรดน้าํ ถาดทรงรี ตลบั
แปรงสีฟน จานสบู ซองบุหร่ี ถูกผลิตข้ึนมาสําหรับตลาด
เมืองกรุง ในขณะเดียวกันชาวลานนาพากันเลิกใชเคร่ืองเขิน
เกือบทั้งหมดเมื่อประเทศเปล่ียนแปลงการปกครอง และ
ระบบสังคม พรอมกับการจบสิ้นของวิถีชีวิตและวัฒนธรรม
ด้ังเดมิ สลุงเงิน ขันเงิน พานเงิน เขามาแทนหนาที่เคร่อื งเขิน
ซ่ึงในที่สุดปจจุบันน้ีทั้งเครื่องเขินและเครื่องเงินพากันหมด
สภาพและกลายเปนอดีตของสังคม เยาวชนรุนใหมนอยนัก
จะเคยเห็นทั้งสองอยาง การใชสอยหรือช่ืนชมนั้นแทบไมตอง
กลาวถึงเลย

วัตถุดิบ วัสดุโครงสราง และเทคนิคการตกแตง
ที่ใชในการผลิตเคร่ืองเขิน

Material and Techniques of Production : bamboo,
lacquer sap, minerals, decorative techniques, etc.

ผงชาด เปนวตั ถดุ ิบทผี่ สมกบั ยางรักในการทาํ เครอื่ งเขนิ สําหรบั ทาพ้ืนผวิ แตม ดอก และการปดทองคําเปลว

เคร่ืองเขนิ 36 ในวฒั นธรรมลานนา

๏ วตั ถดุ ิบทใี่ ชใ นการผลติ เครอื่ งเขิน ๏

ตน ยางรกั -เมอื่ พดู ถงึ ยางรกั คนไทยทว่ั ๆ ไปจะคดิ ถงึ ยาง ช้ันเน้ือไมจริงซ่ึงเปนสีแดงเขมแทรกดวยร้ิวสีเทาแก เน้ือไม
ของดอกรัก ซ่ึงเปนดอกไมรูปทรงสวยงามสีขาวหรือชมพูมวง คอนขางละเอียด เสี้ยนเสนตรงเปนมัน เหนียว แข็งและมี
ที่นิยมนําเอารอยเปนอุบะประกอบพวงมาลัย หรือประดับ ความทนทานมาก น้ําหนักประมาณ 850 กิโลกรัมตอ
ตกแตงงานดอกไมท่ีใชในพิธีกรรม และโอกาสตางๆ ใน 1 ลูกบาศกเมตร สามารถใชทํางานเครื่องไม เครื่องเรือนได
วัฒนธรรมการจัดดอกไมไทย ตนดอกรักชนิดน้ีมีชื่อเรียก อยา งสวยงาม
ทางพฤกษศาสตรว า CALOTROPIS GIGANTEA มลี กั ษณะเปน
ไมลมลุกผลัดใบ ที่ใบเปนขนๆ ขนาดฝามือ ขึ้นเปนตนทรง ลักษณะของใบจากตนไมฮักหลวงมีรูปใบทรงรียาว
พุม เต้ยี ตามชายทงุ เปนวชั พืชชนดิ หนง่ึ ยกเวน ท่ีปลกู เปนสวน ปลายมน ขนาดประมาณ 20-30 ซม. จัดเรียงใบบนกาน
สําหรบั การสง ดอกขายเปน ธรุ กจิ ตน ดอกรกั น้ที ้งั กาน ดอก ใบ เปนพุมคลายใบมะมวง หลังใบสีเขียวเขม สวนทองใบมีขน
มียางขาวขนคลายกาวลาเท็กซ แตไมมีคุณสมบัติในการใช เปนกํามะหยี่สีออนกวา สามารถมองเห็นกานใบไดชัดเจน
เคลือบผวิ ใดๆ ท้ังสน้ิ จงึ ไมใ ชยางรักสาํ หรับการทําเครอ่ื งเขิน ทงั้ สองดาน เปน ลวดลายแบบกา งปลา เมอื่ ใบแกจดั จะเปลย่ี น
จากสีเขียวเปนสีเหลืองหรือสีแดง แตไมพรอมเดียวกันท้ังตน
สวนตนยางรักที่สามารถเจาะกรีดเอานํ้ายางมาทํา สแี ดงสดของใบตน รกั ทาํ ใหป า ทม่ี ตี น รกั มาก แลดเู ปน สเี พลงิ แดง
เครอ่ื งเขนิ ได เปน ตน ไมย นื ตน ผลดั ใบ ทรงสงู ทข่ี นึ้ ตามปา ละเมาะ งดงามในยามฤดหู นาว บางทีช่ าวบานกเ็ รยี กกันวา “ปาแดง”
เชงิ ดอย และมนี าํ้ ไมท ว มขงั ทางพฤกษศาสตรเ รยี กไมต ระกลู นี้ ตน ยางรกั จะผลดั ใบในเดอื นมกราคม-กมุ ภาพนั ธ ในชว งเดยี วกนั
วา ANACARDIACEAE ซึ่งมีอยูประมาณสามสี่สายพันธุท่ี กจ็ ะผลติ ดอกสวยงาม สว นฤดผู ลใิ บใหมจ ะเรมิ่ ชว งปลายหนา แลง
ผลิตยางสาํ หรับใชท ําเคร่ืองเขินไดในบา นเรา ในเดือนมีนาคม-เมษายน

รกั ใหญ หรอื ฮักหลวง (MELANORRHOEA USITATA) ดอกตนยางรักมีลักษณะเปนพุมชอคลายๆ กับดอก
เปน ตน ไมผ ลดั ใบขนาดกลางทวั่ ๆ ไปมลี าํ ตน คอ นขา งตรง ถา ขนึ้ ตนสัก หรือดอกตนสะเดา พุมชอประกอบดวยดอกสีขาว
ในท่อี ดุ มสมบูรณจะเจริญเตบิ โตเปนไมข นาดใหญ มเี รอื นยอด เล็กๆ เมื่อแรกบาน แตละดอกมีกานยาวมีกลีบดอกแยก
แผก ง่ิ กวา งขวางขน้ึ อยใู นปา เบญจพรรณแลง และปา แดงทว่ั ไป เปนแฉกเมอ่ื บาน จํานวน 5-7 กลีบ ลกั ษณะของกลบี จะยาวรี
ในภาคเหนอื ท่ีมีความสงู จากระดับน้ําทะเลตั้งแต 300-1000 และบาง แตล ะดอกมีเกสรตัวผูเปน เสน เล็กๆ ฟูคลายเสนแปรง
เมตร โดยขน้ึ ปะปนกบั ไมเ ตง็ ไมร งั พลวง และเหยี ง (TROPICAL อยูกลางดอก ลอมรอบเกสรตัวเมียที่อยูกลางดอก ภายหลัง
MONSOON FOREST) พบมากในพน้ื ทจี่ งั หวดั เชยี งใหม ลาํ พนู จะกลายเปน เมลด็ เมอื่ แกเ ตม็ ที่ กลบี ดอกสขี าวเลก็ ๆ คอ ยโตขนึ้
ลาํ ปาง พะเยา เชยี งราย แมฮ อ งสอน แพร นา น อตุ รดติ ถ สโุ ขทยั และเปลี่ยนเปนสีชมพู สวนใหญจะรวงหลนเหลือแตดอกที่
ตาก และบางพน้ื ทีใ่ นภาคอสี าน แข็งแรง จากสีชมพูเปนสีแดง และแดงอมมวงหรือแดงคล้ํา
เม่ือแกจัด กลีบดอกจะมีขนาดโตและยาวประมาณกลีบละ
ลกั ษณะของลาํ ตน ฮกั หลวงทด่ี สี าํ หรบั การเจาะยางเพอื่ 7-10 ซม.
นํามาใชนาจะมีความสูงประมาณ 15-20 เมตร ความโตของ
ลาํ ตน วดั โดยรอบได 1-2 เมตร เปลอื กสนี าํ้ ตาลเทาเขม แตกลาย ผลรักหรือเมล็ดตนรัก มีลักษณะกลมขนาดประมาณ
สะเก็ดเปนแวนเล็กๆ เนื้อในเปลือกหรือกระพี้เปนสีแดง หัวแมม อื หุมดวยเย่ือออ นเปน เปลอื กบาง มสี ีเขียวตอนแรกๆ
อมนํ้าตาลมีความหนาราว 1.8 ซม. เมื่อเปดเปลือกจะพบ แลวกลายเปนสีน้ําตาลเม่ือแก เมล็ดตนรักจะติดกับกานเกสร

เครื่องเขิน 37 ในวัฒนธรรมลานนา
ตน รกั หลวงในชว งท่ีดอกบานหนา แลง (มกราคมและกมุ ภาพนั ธ)

ดอกตน รักหลวง เครื่องเขนิ 38 ในวฒั นธรรมลานนา
ตอกับกลีบดอกต้ังแตแรกจนกระทั่งรวงหลนไปดวยกันหรือ
อาจจะแยกกันรวงหลนก็ได แตถาติดอยูดวยกันกลีบทั้งหา
ที่คลายกังหันใบพัดจะหมุนชวยใหทั้งดอกและเมล็ดปลิววอน
ไปไดไ กลเหมอื นเฮลคิ อปเตอร เมอื่ ผลรว งหลน ลงถงึ พน้ื ดนิ และ
มีสภาพแวดลอมที่เหมาะสม ผลหรือเมล็ดน้ันก็จะงอกงามข้ึน
ทันที หากไมมีไฟปามาทําลายเสียกอน รักตนใหมก็จะเจริญ
เตบิ โต และใหนา้ํ ยางเหมาะสาํ หรบั การใชง านสาํ หรับการผลิต
หัตถกรรมเครอื่ งเขินไดภายในเวลา 10 ป
ยางจากตนรักใหญหรือฮักหลวงมีลักษณะเปนสีนํ้านม
LATEX ขาวขนออกเทาเล็กหนอย เม่ือแรกกรีดและไหลเยิ้ม
ออกจากเปลือกของตน ยางรักนี้คอยๆ กลายจากสีขาวเปน
สนี ํ้าตาลเขม และดาํ สนิทเมอื่ โดนอากาศ ดงั นั้นการเกบ็ รักษา
ยางรักที่ถูกตองจึงตองเก็บไวในภาชนะที่ปกปดจากอากาศ
อยางมิดชิด เชน กระบอกไมไ ผ โอง หรอื ไหดนิ ในอดตี ปจ จบุ ัน
ใชป บ สังกะสี เพือ่ กันไมใหถ กู อากาศ แสงแดด หรือความรอน
การเกบ็ รกั ษายางรกั เชน นี้ ทาํ ใหค ณุ สมบตั ขิ องยางรกั เปลยี่ นแปลง
ชา มาก สามารถเก็บไวไดนานหลายป โดยไมแ ข็งตัว สว นใหญ
ยางรักไดจากวิธีการเปดเปลือกลําตนของตนรักดวยการเจาะ
และกรดี แบบตา งๆ ซง่ึ ชา งแตล ะพน้ื ถน่ิ มกี รรมวธิ ี เครอ่ื งมอื และ
ขนั้ ตอนตา งกนั ออกไป สว นประกอบของยางรกั จากตน ฮกั หลวง
คือ เรซิน (RESIN) หรือกาวยาง (GUM) นํ้า (WATER) และ
สารแอลบูมินัส (ALBUMINOUS SUBSTANCE) ซ่ึงสัดสวน
และคณุ สมบตั จิ ะแตกตา งกนั ไปตามลกั ษณะพนั ธุ แหลง กาํ เนดิ
และสภาพภมู อิ ากาศ
ยางรกั จากตน ฮกั หลวงปกตเิ มอ่ื แหง แลว จะมผี วิ สดี าํ เงา
แข็งแกรง ทนตอการกระแทก ทนตอความรอนและความช้ืน
ไดด ี ถา ปลอ ยใหแ หง อยา งถกู วธิ จี ะมผี วิ ทเ่ี รยี บสมาํ่ เสมอ ซงึ่ เปน
คณุ สมบตั ิพึงประสงค หรือสดุ ยอดของงานเคร่ืองเขิน
นอกจากตน รกั ใหญห รอื ฮกั หลวงทใี่ หย างรกั แลว ยงั มไี ม
ทจี่ ดั อยใู นตระกลู เดยี วกนั ซงึ่ มลี กั ษณะแตกตา งทางพฤกษศาสตร
และแหลงกาํ เนดิ อันไดแก รักน้ํา (BUCHANANIA LATIFOLIA)
รักขี้หมู (SEMECARPUS COCHINCHINENIS) และรักปา

เคร่อื งเขนิ 39 ในวัฒนธรรมลา นนา

(SEMECARPUS CURTISII) ตน รักพวกนแ้ี ลดผู วิ เผินจะละมา ย ตังอ้ิว เปนสารละลายสําหรับการทาเคลือบผิว รักญี่ปุนมีสีเขม
คลายคลึงกับฮักหลวงมากจนแทบไมสามารถแยกออกได กวารักจีน คนญ่ีปุนนิยมทําใหยางรักมีความใสดวยการ
ยางรกั ทมี่ าจากรกั ขห้ี มู คอ นขา งแหง ชา กวา ฮกั หลวง และมพี ษิ เติมสารละลาย เชน การบูร (CAMPHOR) และนํ้ามันสน
ของยางที่รุนแรง สามารถกัดเนื้อผิวหนังผูท่ีสัมผัสไดโดยงาย (TURPENTINE) เพราะเม่ือผสมผงสีตางๆ เขาไปจะไดรักท่ีสี
ทําใหเกิดอาการแพ ผิวหนังบวม และคัน แมจะเปนเพียง สดใส ไมดําคลํ้าเหมือนรักสายพันธุอ่ืนของทางเอเชียอาคเนย
การสัมผัสก่ิงกา น หรือใบเพยี งเล็กนอย หรอื ผา นเขาใกลก ต็ าม
ความรา ยแรงของพษิ ยางรกั เหลา น้ี ทาํ ใหไ มเ ปน ทน่ี ยิ มนาํ มาใช ตนรักสายพันธุเวียดนาม จีนใต และเกาะไตหวันมีช่ือ
สําหรับการทาํ เคร่อื งเขนิ ทมี่ รี ะดับ ทางพฤกษศาสตรว า RHUS SUCCEDANEA เปน สายพนั ธเุ ดยี ว
กับรักจีนและญ่ีปุน มีความแตกตางกันบางในขนาดความสูง
นอกจากรักพันธุพื้นเมืองที่ข้ึนอยูทั่วประเทศใน ของลาํ ตน ลําตนจะสูงประมาณ 3-4 เมตรเม่ือมีอายุได 5-6 ป
ภาคเหนอื ของไทย และบางสวนของประเทศพมา โดยเฉพาะ ปลกู โดยวธิ ใี ชเ มลด็ เพาะในดนิ รว นซยุ บนทส่ี งู เชน เนนิ เขาหรอื
อยา งยงิ่ รฐั ฉาน ยงั มตี น รกั อกี หลายพนั ธุ ทจี่ ะปรากฏอยใู นพน้ื ท่ี ท่รี าบสงู ลักษณะของใบเปน รปู ไข บางและมขี น แยกออกเปน
อนื่ ๆ ของเอเชยี แตล ะพนั ธจุ ะมลี กั ษณะและคณุ ภาพเฉพาะทาง คๆู 10-20 คตู อหน่ึงกาน ชอ ดอกคลา ยชอดอกมะมว ง มีเกสร
พฤกษศาสตรและแหลงกําเนิดแตกตางกันออกไป รักพันธุจีน ตัวผูเล็กกวาตัวเมีย ตนรักพันธุเวียดนามเร่ิมใหน้ํายางที่ใชได
และญ่ีปุน มีชื่อทางพฤกษศาสตรวา RHUS VERNICIFERA เมอื่ มอี ายุ 2-3 ป และสามารถใหไ ดต ลอดทง้ั ปจ นถงึ อายุ 7–8 ป
ปลกู กนั มากทางภาคกลางของประเทศจนี สาํ หรบั ญป่ี นุ นยิ มปลกู จึงมีการตัดทิ้งแลวปลูกใหม ยางรักพันธุเวียดนามมีคุณภาพ
กนั แถบตะวนั ออกและภาคใตข องประเทศ ทงั้ จนี และญป่ี นุ รจู กั ดอยกวาของจีนและญี่ปุน แตถาเทียบกับยางรักของไทยและ
การเพาะและปลูกเล้ียงตนรักมาแตโบราณดวยวิธีเพาะเมล็ด พมา จะมีคุณสมบัติตา งกนั คอื ยางรักเวียดนามมปี ริมาณของ
และวิธีตัดหนอ ตนรักของญ่ีปุนมีการปลูกเล้ียงเปนสวนหรือ เน้ือรกั THITSOIL ทีท่ าํ ใหผ ิวของเครือ่ งทารกั แข็งแรงนอยกวา
ฟารม มลี กั ษณะขนึ้ เปน กลมุ หนาแนน ในพน้ื ทเ่ี ดยี วกนั ซงึ่ ทาํ ให รกั ไทยและพมา ในขณะเดยี วกนั ยางรกั เวยี ดนามมปี รมิ าณของ
สะดวกรวดเรว็ สาํ หรบั การเจาะกรดี และเกบ็ ยางรกั ตา งจากของ (LACCASE) ซ่ึงเปนการทําใหเกิดการแหงตัวของผิวเครื่อง
ไทยและพมาท่ีปลอยใหขึ้นเองตามธรรมชาติ กระจัดกระจาย ทารกั เรว็ กวา รักไทยและรักพมา
ไมสะดวกในการกรดี และเกบ็ ยางรัก
ในเอเชียอาคเนย นอกจากพันธุรักไทยและเวียดนาม
ตน รกั จนี และตน รกั ญปี่ นุ มคี วามสงู ของลาํ ตน ประมาณ แลวยังมีพันธุรักอีกชนิดหน่ึงเรียกวา “รักกัมพูชา” มีข้ึนตาม
8-14 เมตร มีใบเปนคู 3-4 คู ซง่ึ ผลัดใบทงิ้ จนหมดในฤดหู นาว ปา ละเมาะทวั่ ไปในประเทศกมั พชู า เวยี ดนามใต ลาวใตแ ละอสี าน
ดอกมีลักษณะเปนพวงคลายชอมะมวง มีกานดอกยาวมาก ของประเทศไทย มชี อ่ื ทางพฤกษศาสตรว า MELANORRHOEA
ราว 30 ซม. ตนมี 2 ชนดิ คอื ตน ตัวผู และตนตวั เมีย สาํ หรับ LACCIFERA PIERRE ชาวลาวและอีสานเรียกวา นํ้าเก้ียง
ตน ตัวผมู รี ากแกว ตรงใหญ ใบคอ นขางแหลมยาว เจรญิ เติบโต (NAMKIENG) ลาํ ตน ไมค อ ยเหยยี ดตรง ใบและดอกเลก็ กวา พนั ธุ
รวดเร็วและเน้ือไมแขง็ กวาตน ตวั เมีย ยางรกั พนั ธุจนี และญี่ปนุ รกั ไทยและพมา นาํ้ ยางเมอื่ ออกใหมๆ มสี เี หลอื งและกลายเปน
มีคุณภาพดแี ละบริสุทธเ์ิ หนือกวารกั ชนิดอืน่ ๆ อีกทงั้ มสี ีท่อี อน สีนาํ้ ตาลแกใ นภายหลัง เมื่อแหงสนทิ ผวิ ไมเงามันมากนัก
กวารักไทย ทําใหคุณสมบัติเหมาะสมกับการนําไปใชผสมทํา
เปนรักสตี า งๆ ไดอ ยา งสวยงาม รักจนี สวนใหญไ มคอยดาํ สนทิ ในอดีตตนยางรักเปนไมพันธุพื้นเมืองทั่วไปของ
เมื่อแหงคอนขางเปนสีนํ้าตาลแก คนจีนนิยมใชผสมน้ํามัน ภาคเหนือ (ลานนา) และบริเวณใกลเคียง ยางรักเปนสินคา
สงออกสําคัญจากลานนาสูพมา อยุธยา รัตนโกสินทร และ

เครื่องเขนิ 40 ในวัฒนธรรมลานนา

การกรดี ยางตนรัก ประเทศเพ่ือนบาน ปจจุบันตนรักที่ข้ึนเองตามธรรมชาติ
มีจํานวนลดนอยลงไปมาก เพราะการบุกรุกตัดไมทําลายปา
แลว ใชกระบอกไมไผร องนา้ํ ยางท่ีไหลออกมา เพื่อขายพ้ืนที่ทํากินของราษฎร กอปรกับความจําเปนของ
จากนั้นรวบรวมยางรกั ดิบใสเ กบ็ ไวในปบ การใชยางรักก็ลดนอยลงไปเพราะมีสีน้ํามันและเคร่ืองเคลือบ
สีสังเคราะหเขามาทดแทน ตนรักที่เจริญเติบโตชาโดนไฟปา
ลวกอยบู อ ยครงั้ มโี อกาสขยายพนั ธุน อ ยมาก จึงคอ ยๆ ลดหาย
ไปจากปาในประเทศไทย รัฐบาลไดออกกฎหมายกําหนดให
ตนรักเปนไมหวงหามประเภทธรรมดาและกําหนดใหยางรัก
เปนของปา หวงหา ม เมอ่ื พ.ศ. 2530 ในภาคเหนอื บรเิ วณท่มี ี
ตนรกั ข้นึ อยปู ระปรายพอทจ่ี ะผลิตยางรกั สาํ หรับทาํ เครื่องเขิน
ไดบาง คือ เขตปาธรรมชาติในจังหวัดเชียงใหมและจังหวัด
แมฮ อ งสอน โดยเฉพาะอยา งยงิ่ ในพน้ื ทอ่ี าํ เภอแมอ าย อาํ เภอฝาง
อาํ เภอเชยี งดาว อาํ เภอเวียงแหง อําเภอปายและเขตตดิ ตอกับ
รฐั ฉานของพมา ยางรกั สาํ หรบั หตั ถกรรมเครอื่ งเขนิ ในเชยี งใหม
ปจ จบุ นั สว นใหญน าํ เขา จากเขตพมา ตามแนวชายแดนเชยี งใหม
และแมฮองสอน

เครอ่ื งเขิน 41 ในวัฒนธรรมลานนา

ยางรักเปนผลิตผลที่ไดจากตนไมรัก มีคุณสมบัติ ยางรักเปนผลผลิตท่ีไดจากปาที่เคยมีคุณคาทาง
และประโยชนใชสอยคลายสีเคลือบผิวประเภทสีน้ํามันท่ีผลิต เศรษฐกิจของประเทศสําคัญชนิดหนึ่ง เพราะเปนที่ตองการ
โดยกระบวนการทางวิทยาศาสตร แตจากหลักฐานจํานวน นําไปใชในอุตสาหกรรมเคร่ืองเขินของตางประเทศมาก เชน
มากมายหลายรอยหลายพันช้ินท่ีใชยางรักเคลือบผิวมานาน ประเทศญี่ปุน เปนตน แมวายางรักของไทยจะมีคุณภาพ
นับพันป แสดงใหเห็นถึงคุณสมบัติพิเศษท่ีเหนือกวาสีเคลือบ ตางจากญี่ปุน จีน และเวียดนาม แตยางรักของไทยก็ยังมี
ทางวิทยาศาสตรและยางไมชนิดอ่ืน คุณสมบัติพิเศษน้ีคือ คณุ สมบตั ทิ ด่ี อี ยหู ลายประการ หากนาํ ไปปรบั ปรงุ คณุ ภาพและ
ยางรักสามารถเปนกาวเช่ือมอยางดีสําหรับทําใหวัสดุสองชิ้น ใชใหถูกตองตามวิทยาการสมัยใหม ปจจุบันเปนท่ีนาเสียดาย
เชอื่ มตอ หรอื ผนกึ ตดิ กนั อยา งมนั่ คงเหนยี วแนน ยางรกั ทเ่ี คลอื บ ท่ีการผลิตยางรักของไทยมีผูทํากันนอยมากและทําไมคอย
ทาไวจนแหงสนิทตามธรรมชาติจะแข็งตัวและยึดติดกันอยาง ถูกวิธี เน่ืองจากประชาชนมีความรูสึกวายางรักมีพิษรุนแรง
แนบสนิทเปนเนื้อเดียวกัน ภาชนะท่ีทาดวยยางรักอยางดี ไมควรเขาใกลหรือแตะตอง กอปรกับตนรักของไทยขึ้นเอง
สามารถใสน าํ้ ไดโ ดยไมร ว่ั ซมึ เปน เวลานาน ซงึ่ ในปจ จบุ นั ยงั ไมม ี ตามธรรมชาติเปนหยอมๆ กระจัดกระจายอยูท่ัวไปในปา ไม
สีหรือสารเคลือบใดที่มีคุณสมบัติดีพอเทียบเทียมกับยางรักได สะดวกสําหรับการเก็บอยางเปนล่ําเปนสัน ขาดการปลูกเลี้ยง
ในดา นความทนทานทตี่ า นกรดและดา งได ทง้ั นเ้ี พราะวา ยางรกั ทาํ สวนอยา งเปนกิจจะลักษณะ
มีกระบวนการเปล่ียนปฏิกิริยาทางเคมีถึงสามข้ันตอนดวยกัน
หากใชเวลาแหงและแขง็ ตัวตามปกตธิ รรมชาติ สาเหตุสําคัญอีกอันหนึ่งเปนตนเหตุใหยางรักไทยมี
คณุ ภาพตา่ํ และเสยี ตลาดการสง ออกกค็ อื ผทู าํ ธรุ กจิ คา ขายยาง
ยางรกั หลวงทท่ี าํ การกรดี ไดม าจากลาํ ตน ใหมๆ เรยี กวา รักมักจะผสมปลอมปนสารอื่นๆ เชน นํ้ามันยาง น้ํา ชันผง
LATEX มีลักษณะสีขาวเหลืองขนคลายน้ํานมแบบเดียวกับ เปลอื กไม แปง ฯลฯ เพอื่ เพมิ่ ปรมิ าณโดยหวงั ผลกาํ ไร ทาํ ใหย าง
ยางพารา เมือ่ นา้ํ ยางรกั ถูกแสงแดดและอากาศ (OXIDATION) รักจากไทยเสียความบรสิ ุทธแ์ิ ละมคี ณุ ภาพตาํ่ การผลติ ยางรกั
มานานหลายชว่ั โมง สจี ะคอ ยๆ เปลยี่ นเปน สนี าํ้ ตาลและเขม ขน้ึ ในประเทศไทยขาดผผู ลติ ทจี่ รงิ จงั อาจเพราะไมค มุ กบั การลงทนุ
เรื่อยๆ จนกลายเปนสดี ําในท่สี ดุ ยางรักใชเ วลานาน 5-10 วัน สาเหตจุ ากความตอ งการของตลาดทไี่ มแ นน อน หรอื ไมส ะดวก
กวาจะแหงสนิท ดงั นัน้ จงึ นยิ มเกบ็ ยางรักไวใ หมดิ ชดิ เพอื่ ไมใ ห ในการทาํ ธรุ กจิ นี้ อกี ท้ังเปน ของปา หวงหามตามกฎหมาย
โดนอากาศกอนนํามาใช มิฉะนั้นจะแข็งตัวแลวไมสามารถ
นํากลับมาใชทาไดอีก การใชมีขั้นตอนเตรียมการหลายอยาง ในปจจุบันการทํายางรักคงมีแตในชนกลุมนอย
รวมทง้ั การผสมเขากับสารอ่ืนๆ กอ นการทาบนวสั ดุโครงสราง แถบชายแดนตอนเหนอื ของไทย เชน ชาวไทใหญ ชาวกะเหรยี่ ง
บอ ยครงั้ ยางรกั เมอ่ื แรกทาจะมสี เี ปน นา้ํ ตาลปนแดงเขม เรยี กวา และชาวเขาในรัฐฉาน ซ่ึงเปนอาชีพสืบตอมาจากบรรพบุรุษ
“สกี น กวา ง” และเมอื่ แหง จะกลายเปน ของแขง็ สดี าํ เปน เงามนั สวนใหญเปนการทําเพื่อหารายไดเล้ียงชีพตามท่ีมีความรู
เนอื่ งจากการใชเ วลาหลายวนั กวา จะแหง ยางรกั จงึ มผี วิ ทเ่ี รยี บ ความสามารถอยูเทาน้ันเอง การทํายางรักของชาวไทใหญ
เงางามยิ่งกวาเครื่องเคลือบสีชนิดใดๆ ท้ังส้ิน มีความคงทน ขนึ้ อยกู บั ประสบการณท ถ่ี กู ถา ยทอดมาแตโ บราณ เทคนคิ และ
ตอความรอ น ความเยน็ ไมดูดซึมน้ําและความชน้ื เปนฉนวน วิธีการเจาะกรีดหรือเก็บยางตลอดจนการคัดเลือกตนรัก ก็ยัง
ไฟฟา มีความตานทานตอกรดและดาง ดังที่กลาวไปแลว คงใชว ิธกี ารแบบโบราณอยู
ไดในระดบั ดีถงึ ดีมาก
กอนที่จะทําการเจาะกรีดยางรัก ผูเจาะจะตองใช
ความรคู วามชาํ นาญในการเลอื กตน ยางรกั ทมี่ ลี กั ษณะดถี กู ตอ ง
วา เปนฮักหลวง (MELANORRHOEA USITATA) มีพมุ ใบหนา

เครอื่ งเขิน 42 ในวฒั นธรรมลานนา

แนนและลําตนท่ีสมบูรณ ขนาดของลําตนท่ีดีควรวัดโดยรอบ ปรมิ าณดงั กลา วอาจมากหรอื นอ ยกวา น้ี ขน้ึ อยกู บั พนั ธขุ องตน รกั
ได 120 ซม. ขึน้ ไป ซึ่งถาเจาะอยางถกู วธิ สี ามารถใหยางรักได ความสมบูรณ และสภาพดินฟา อากาศและฤดกู าลของป
นบั สบิ ๆ ปต อ เนอื่ งกนั หากเจาะยางรกั จากตน ทม่ี ขี นาดเลก็ กวา
นนั้ เปน การเสย่ี งทจ่ี ะทาํ ใหต น ยางรกั แคระแกรน็ และอาจหยดุ ปกตกิ ารเจาะกรดี ยางรกั ของไทยและพมา แบง ออกเปน
ใหนํ้ายางตลอดไปภายในไมกี่ป การเจาะนิยมเจาะจุดแรกสูง ชวงระยะเวลาตามฤดูกาลของป ซึ่งมีอยูสามระยะดวยกัน
ประมาณ 130 ซม. จากโคนตน และไลส ูงข้นึ ไปเรอื่ ยๆ ความ ระยะแรกประมาณชว งเดอื นพฤษภาคมถงึ เดอื นตลุ าคมซง่ึ เปน
ชํานาญและประสบการณของผูเจาะเทานั้นที่จะบอกไดวาตน ฤดูฝน ตนไมรักใหน้ํายางมากกวาฤดูอ่ืน แตยางรักคอนขาง
รักตนใดใหน ํา้ ยางมากหรือนอ ย เม่ือเลือกตนรกั ไดต ามโฉลกที่ สกปรก เพราะเหตุท่ีน้ําฝนไดชะลางฝุนละออง เศษสะเก็ด
ถกู ตองแลว คนเจาะยางรักจะจดั ทาํ พะองไมไ ผย ึดติดกับลําตัน ของเปลือกไมไหลเขาไปรวมกับน้ํายางในจอกรับยางเดียวกัน
จากโคนตน รกั ถงึ คอเรอื นพมุ เพอ่ื ใชป น ขน้ึ ไปเปด แผลเจาะกรดี น้ํายางที่เก็บไดในฤดูกาลน้ีจะมีลักษณะคอนขางเหลวและ
การเจาะกรดี หรอื เปด แผลครงั้ แรกจะเจาะตง้ั แต 10-20 จดุ ตอ ใสกวา ปกติ จดั เปน ยางรกั ชน้ั สองเรยี กวา “ฮกั แซว” ในระหวา ง
ตน หลงั จากเลอื กจดุ ตาํ แหนง ทคี่ าดวา ถา เจาะแลว จะใหน าํ้ ยาง เดอื นพฤศจกิ ายนถงึ กมุ ภาพนั ธเ ปน ชว งทฝ่ี นหยดุ ตก อากาศเยน็
ไดดีมีปริมาณมาก คนเจาะกรีดยางจะใชมีดเซาะรองปาดลิ้น ถงึ เยน็ จดั นา้ํ ยางทเ่ี ก็บไดจะมคี วามขน และเหนยี ว สะอาดกวา
แซะเปลือกไมร ักเปน รปู รองตวั วี V ใหล ึกจนถึงกระพ้แี ลว เปด ยางทเี่ ก็บไดในฤดูฝน ไมคอ ยมสี ิ่งสกปรกปนเปอน นา้ํ ยางจึงมี
เปลือกระหวางตัววี ซง่ึ เรียกวา “แทงลิ้น” ทเ่ี รยี กเชน น้ีเพราะ คุณภาพดีมาก เรียกวา “ฮักนาย” หรือ “ฮักเหมย” จัดเปน
วา เปลอื กที่เผยอแยกจากกระพนี้ ี้มีลักษณะคลายล้ิน นา้ํ ยางรัก ยางรักชั้นหน่ึง สําหรับการทําเคร่ืองเขิน ชวงหนาแลงตนรัก
สขี าวจะซมึ ไหลออกมาจากเปลอื กใตล นิ้ ลงมาตามรอ งตวั วี V ท่ี มีการผลัดใบ ชาวบานไมนิยมเก็บยางรักในตอนน้ี เพราะมี
เซาะไว เมื่อเซาะรองรูปตัววี V แลว คนเจาะจะเสียบจอกไมไ ผ นํ้ายางไหลออกมานอ ยและชา มาก ยางท่ีออกมามกั จะแหงติด
เล็กๆ หรอื “หล้ี” เพ่ือรองรับน้ํายางที่จุดปลายแหลมตัว วี V อยูกับรอยเจาะ เม่ือตองเก็บยางท่ีขนเหนียวดวยการขูดออก
นาํ้ ยางจะคอ ยๆ ซมึ ไหลตามรอ งลงสจู อก หลงั จากนน้ั ราว 7-10 ทาํ ใหม เี ศษของเปลอื กไมห ลดุ ตดิ เปอ นปนมากบั ยางรกั ชาวบา น
วนั คนทาํ ยางรกั จะมาเก็บนาํ้ ยางรนุ แรก และจะทาํ การ “ตัด เรียกยางรกั ชนิดนว้ี า “ฮกั ฮือ้ ” จดั เปนยางรกั ช้ันสาม
ลน้ิ ” เปด แผลใหก วา งขนึ้ พรอ มกบั ตอกเสยี บจอกไมไ ผเ ขา ทเี่ ดมิ
เพอ่ื รองรบั นา้ํ ยางครงั้ ที่ 2 จากนน้ั อกี 7-10 วนั กจ็ ะกลบั มาเกบ็ คนเกบ็ ยางรกั ปน ขนึ้ พะองไมเ พ่อื เก็บยางจากจอกไมไ ผ
นํ้ายางอีกพรอมกับการเจาะกรีดคร้ังท่ี 3 เรียกวา “ตัดล็อด” ที่เสียบไวกับแผลเจาะ เทใสภาชนะเก็บยางรักท่ีหอยติดตัว
การเจาะกรีดครง้ั ท่ี 4 เรยี กวา “ตัดลดุ ” และใชเวลาเทาๆ กัน ซึ่งมักจะเปนกระบอกไมไผขนาดใหญ การเก็บยางท่ีเหนียว
กบั ครง้ั กอนหนา จะตอ งใชเ หลก็ ปาด ควกั หรอื ขดู นา้ํ ยางออกจากจอกไมจ นหมด
ทําดังนี้เรอ่ื ยไปทกุ วนั จนครบรอบ จากนน้ั จงึ นาํ ไปเกบ็ รกั ษาไว
การตัดลุดทําใหแผลบนเปลือกตนรักมีรูปลักษณเปน ในภาชนะที่มิดชิด เชน โอง ไห หรือปบ สงั กะสี เพอื่ รวบรวม
ทรงหวั ใจ ลนิ้ ทถ่ี กู ตดั จนหมดทาํ ใหน า้ํ ยางทไี่ หลซมึ ออกมาแหง สงจาํ หนา ยตอ ไป ความไมบ รสิ ทุ ธ์ิของยางรกั สว นใหญเ กิดจาก
และจับตัวเปนกอนแข็งปดทางไมใหน้ํายางขางในเปลือกซึม ฝุนละออง เปลือกไม นํ้าฝน และของในปาอ่ืนๆ ท่ีรวงหลน
ไหลออกมา จาํ เปนตองเปดแผลใหมตามวธิ กี ารแบบเดมิ ตอ ไป ปนไหลกบั ยางรกั เขาไปในจอก และภาชนะเก็บยางรกั โอง ไห
ระยะเวลาทใี่ ชใ นการเจาะและเกบ็ ยางรกั แผลหนงึ่ ๆ จงึ กนิ เวลา ปบท่ีปดไมมิดชิด ในการเก็บรักษาหรือขนสงอาจทําใหยางรัก
นานตง้ั แต 28-40 วนั ไดน าํ้ ยางรกั ประมาณหนึ่งถว ยตวง แต มคี วามสกปรกเพมิ่ ขน้ึ หรอื เสอ่ื มคณุ ภาพได ยางรกั จากการเกบ็
โดยตรงจากปา เชนน้ี เรียกวา “ฮกั ดบิ ” หรือ “รักสด” กอ นใช

เครอ่ื งเขิน 43 ในวัฒนธรรมลา นนา

วิธีการกรองยางรักกลางแสงแดด

วิธีการกรองยางรักดบิ ตองนําไปปรับคุณภาพโดยการกรองและปรุงแตงดวยสาร
หรือเคมีอน่ื ๆ
ตอ งกรองกลางแสงแดดจัดเพ่อื แยกยางรกั ออกจากเศษฝุนหรอื ไม
ทีป่ นเปอ นออกมา เหลือไวเ พียงนา้ํ ยางรักเหลวทีจ่ ะนาํ ไปใชทาพนื้ ผวิ กอนนําเอายางรักมาใชจะตองมีการกรองยางรัก
เสยี กอน เพ่อื แยกเอาส่ิงสกปรกเจือปนออกใหหมด เคร่ืองมือ
และอปุ กรณท ใี่ ชใ นการกรองประกอบดว ย ลวดตาขา ยละเอยี ด
ผาขาวบางและหรือกระดาษสา คนไทยนิยมกรองยางรัก
กลางแจงชวงเวลาท่ีมีแดดสวาง โดยนําภาชนะใสยางรักออก
ผึ่งแดด ความรอนของแสงแดดชวยใหยางรักเหลวตัวมากขึ้น
ขนั้ แรกจะกรองยางรกั ดว ยตะแกรงตาขา ย เพอ่ื ใหข ยะชนิ้ ใหญๆ
หมดไปกอน ข้ันตอมาจะกรองผงฝุนหรือขยะละเอียดดวย
ผา ขาวบางและกระดาษสา ยางรักจะคอยๆ ไหลผานผากรอง
ที่อาจมีหลายชน้ั โดยใชเวลาคอนขา งนานหลายชั่วโมง บางที่
คนกรองรกั ใชว ธิ เี รง โดยบดิ ผา กรองเปน เกลยี วดว ยเครอ่ื งมอื บดิ
และบบี ยางรกั ใหไหลผานผา กรองเร็วข้นึ

เครอ่ื งเขนิ 44 ในวัฒนธรรมลา นนา

ยางรักบางครั้งอาจมีปริมาณของนํ้าผสมอยูมากเกินไป จากสารแลคเคส (LACCASE) ซง่ึ เปน สว นผสมอยใู นตวั ของยาง
ทําใหยางบางใสและคุณภาพไมค อยดี โดยเฉพาะอยา งย่ิงรกั ท่ี รักเอง ปริมาณของแลคเคสท่ีมีอยูมากนอยแตกตางกันนี้เอง
มีการเก็บมาในชวงฤดูฝน ดังนั้นจึงตองมีการลดปริมาณของ ทําใหยางรักแตละชนิดแหงชาและเร็วแตกตางกันไป เชน
นาํ้ ลง เพอ่ื ใหม เี นอื้ ยางรกั แนน ขนึ้ ดว ยการกวนใหน า้ํ ระเหยออก ยางรักไทยทั่วไปใชเวลา 4-7 วันกวาจะแหง ยางรักของ
การกวนจะทํากันกลางแสงแดดเพราะความรอนจากแสงแดด เวยี ดนามมแี ลคเคสมากกวา ของไทย ดงั นน้ั ยางรกั ของเวยี ดนาม
ชว ยใหน าํ้ ระเหยออกไปจากยางรกั นา้ํ จะระเหยหมดหรอื ไมน นั้ จึงแหงเร็วกวา ยางรักไทยมีเปอรเซ็นตสวนประสมท่ีเรียกวา
จะสังเกตไดจากฟองอากาศในขณะท่ีกวนดวยไมพาย ถาไม ทิทซิออล (THITSIOL) สูง เปนสารทําใหแหงชา แตเมื่อแหง
ปรากฏฟองอากาศใหเ หน็ แสดงวา นา้ํ หมดไปแลว หรอื มปี รมิ าณ สนทิ จะทาํ ใหเ กดิ ผวิ ทเี่ งางาม มคี วามแขง็ แรงกวา ของเวยี ดนาม
นอยมาก ยางรักท่ีผานกระบวนการกรองและกวนแลว จัดวา ยางรักจะแหงเร็วข้ึนและสวยงาม ถาถูกผึ่งไวในหองอบท่ีมืด
เปน ยางรกั ทดี่ ี พรอ มทจี่ ะนาํ ไปปรบั หรอื ปรงุ แตง ใหเ ปน รกั แบบ และมีความชื้นสูง 80-90% และยางรักจะไมยอมแหงเลย
ตางๆ ในการทําเคร่อื งเขนิ ถาถูกนําไปผ่ึงแดดหรืออยูในที่มีอุณหภูมิสูง อากาศแหง
ดังนั้นในอดีตบานของชางทําเครื่องเขินจะมีหองใตดินสําหรับ
ปกติยางรักจะแหงตัวโดยปฏิกิริยาทางเคมี เมื่อปลอย ผ่ึงเคร่ืองเขินเสมอ
ท้ิงไวในความช้ืน และอุณหภูมิปกติ การแหงและแข็งตัวเกิด

หองบม เปรียบเทียบภาชนะทัง้ สองแบบทลี่ งรักกรองแลว

เปนหองทีม่ ีความช้ืนสาํ หรับผ่ึงเคร่อื งเขนิ ท่ีทายางรกั แลว (รักเงา) กับการลง “ฮกั ดบิ ” หรือ “ฮกั ข้ีโล” ซ่ึงเปนรักท่ยี ังไม
ใหแหงเรว็ ขน้ึ ไดก รอง ทาํ ใหมพี ้ืนผิวหยาบไมเ รยี บเนียน ใชสาํ หรับภาชนะ
ทัว่ ไปที่ไมตอ งพถิ ีพถิ ัน หรือบางคร้งั ก็ใชอดุ รอยรั่วของเรอื ไม

เครอ่ื งเขิน 45 ในวฒั นธรรมลานนา

๏ วัสดุโครงสรางในการผลิตเคร่ืองเขิน ๏

ไมไผเปนไมท่ีมีคุณลักษณะพิเศษผิดกับไมอื่นๆ ที่มีอยู ไมไผ “เฮียะ”
ในโลก มันสามารถที่จะแตกหนอขยายพันธุดวยเหงา ลําตน เปนตน งานเคร่ืองเขินจํานวนมากมายในสมัยโบราณนิยมใช
ก่ิงแขนง และเมล็ดในดินท่ัวไป โดยเฉพาะกับสถานที่ท่ีมี ไมไผเปนโครงสรางมากกวาไมชนิดอื่นๆ โดยเฉพาะอยางย่ิง
ความชุมช้ืนสูง ที่จริงแลวตนไผก็คือหญาชนิดหน่ึงซึ่งมีขนาด ไมไผ “เฮียะ” ทั้งนี้เพราะไผเฮียะ (CEPHALDSTACHYUM
ใหญและสูง มีบุคลิกหลายอยางเชนเดียวกับหญาท่ัวไป หนอ VIRGATUM KURZ) เปน ไมไ ผท ด่ี ี เหมาะสมกบั งานโครงเครอ่ื งเขนิ
ของไผเจรญิ เติบโตอยางรวดเรว็ บางพนั ธุและบางโอกาสหนอ มากกวาไผชนิดอื่น ไผเฮียะเปนไมที่พบมากในปาชื้นดิบทาง
ไผสามารถงอกไดยาวถึง 4 ฟุตภายในเวลาหนึ่งวัน สวนใหญ ภาคเหนือของประเทศไทย มีลักษณะลําตนเรียวตรง ขนาด
ลําตนจะโตเต็มที่ในเวลา 2 เดือน โดยมีความยาวเฉล่ียแลว ลาํ ตน ไมใ หญน กั เสน ผา ศนู ยก ลางประมาณ 5-8 ซม. และปลอ ง
10-20 เมตร สงู จากพื้นดนิ หลงั จากน้นั จะมขี นาดคงทจี่ นกวา ยาวประมาณ 50-90 ซม. จัดวาเปน ไมไ ผท ี่มีลาํ ปลองคอ นขา ง
จะหมดอายุขัย ซ่ึงตกอยูประมาณ 5-8 ป ไมไผอายุ 1-2 ป ยาวท่ีสุด มีเน้ือไมบางและเบา เมื่อจักเปนเสนตอกสามารถ
เปนไมไ ผอ อน ไมเหมาะกับการใชทาํ ของทจ่ี ะใชร ะยะยาว เชน นํามาขดหรอื สานเปน โครงสรางท่มี คี วามแขง็ แรงใหร ูปทรงที่ดี
เครื่องจักสานดีๆ หรือเคร่ืองเขิน ชาวบานทั่วไปจะเลือกตัด แมจ ะทาํ เปน ภาชนะขนาดใหญ น้ําหนักก็ยังเบาอยู เมือ่ เคลอื บ
ตน ไผ ลําท่มี อี ายตุ ง้ั แต 3 ปขึน้ ไป ซงึ่ มคี วามออนแข็งพอดีกับ ทาดว ยยางรกั แลว จะมคี วามแขง็ แรงขนึ้ อกี หลายเทา ตวั อยา งไร
การใชงาน ถาแกมากอายุหลายปก็เหมาะสําหรับการใชเปน กด็ ขี อ เสยี ของไมไ ผเ ฮยี ะคอื ตวั มอดชอบไชกนิ เนอื้ ไม แมบ างครง้ั
โครงสรางนงั่ รา น เสาขื่อคานบา นเรอื น ประโยชนของไมไ ผน้นั
มีมากมายมหาศาล เปนไมที่ใหประโยชนตอมนุษยชาติแบบ
ครอบจักรวาล คนในโลกตะวันออกรูจักไมไผเปนอยางดีและ
ใชป ระโยชนจ ากไมไผไดอยา งมหศั จรรย ไมไผจ ะสอดแทรกอยู
ในชวี ติ ประจาํ วนั โดยเปน ของใชช ว่ั คราวและถาวร ตง้ั แตเ กดิ จน
ตาย รับใชต้ังแตงานหยาบตลอดจนถึงงานละเอียดประณีต
เชน เปนโครงสรางวัสดุบานเรือนท่ีอยูอาศัย บันได นั่งราน
งานกอ สรา ง เปน ภาชนะ กระบุง กระดง กระบอก กระบวย
ถวยนํ้า ตะเกียบ หนอไมไผออนเปนอาหารที่อรอย อีกทั้ง
ยงั เปน สมนุ ไพรยารกั ษาโรค ไมน บั ถงึ งานตกแตง ประดบั ประดา
และงานศิลปะ งานฝมืออีกมากมายสารพัดเกินกวาที่จะ
กลาวถึงไดห มด

ไมไผใ นประเทศไทยมีมากหลากหลายพันธุ แตล ะพนั ธุ
ตา งกม็ ลี กั ษณะบคุ ลกิ และการนาํ ไปใชไ ดใ นหนา ทที่ ไี่ มเ หมอื นกนั
เชน ไผซาง ไผร วก สาํ หรับงานกอสราง ไผข า วหลาม ไผเฮยี ะ
ไผส ีสกุ สําหรับงานจกั สาน เสน ตอก และไผคลาน ใชทําเชือก

เครือ่ งเขนิ 46 ในวฒั นธรรมลานนา

ถกู เคลอื บดว ยยางรกั แลวก็ตาม ตัวมอดชอบกินเน้อื ไมไผเ ฮยี ะ มีขอดีอีกดีอีกประการหนึ่งคือมอดและแมลงไมชอบเจาะไช
ออน แตถาเปนไมแกกจ็ ะมปี ญ หานอยลง ดงั น้นั ไมท ่ีใชทาํ โครง เชน ไมไ ผ ทาํ ใหส ามารถเปน โครงสรา งทีท่ นนานกวาไมไผ
เครอ่ื งเขินจึงมอี ายุประมาณ 2-3 ปขึน้ ไป แตถ าเปนไมแกมาก
จะมีเน้ือแข็งเปราะและแตกงายเม่ือนํามาขดขึ้นรูป ในอดีต โครงเคร่ืองเขินจํานวนมากที่ประกอบจากไมหรืออาจ
ชาวบานนิยมแชไมไผท่ีตัดมาไวในนํ้าใหมีกลิ่นเหม็นเนาเปน เปน ไปไดทีว่ า เครอื่ งไมเปนตน แบบของเคร่ืองเขิน เราสามารถ
เวลาหลายอาทติ ยเ สยี กอ น นา้ํ จะชว ยละลายสารในเนอ้ื ไมท เ่ี ปน จําแนกไมท่ีใชในชีวิตประจําวันของเราออกเปนสามชนิดตาม
อาหารของมอดออกไป บางทีการตมเสนตอกในน้ํากับสาร คุณสมบตั ิของเนอ้ื ไม
กํามะถัน จะชวยรักษาและปองกันเน้ือไมใหคงทน ปราศจาก
การรบกวนจากมอดและแมลงกัดกิน การทําเครื่องเขินนิยม ไมเน้ือออน ไดแก ไมท่ีมีเนื้อและเส้ียนคอนขางหยาบ
ใชตอกไผเฮียะชัน้ ในมากกวา ตอกผวิ ท่ีแขง็ และลนื่ นาํ้ หนกั เบา ผงุ า ย บดิ และหดตวั สงู แตกรา วงา ย ปลวก มอดชอบ
เจาะกิน เชน ไมง ว้ิ ไมจําปาปา ไมม ะมว งปา ไมซ อ ไมฉ ําฉา
หวาย เปน ไมส ายพนั ธเุ ดยี วกบั ตน ปาลม มลี กั ษณะลาํ ตน เปนตน บางชนดิ ใชท ําเปน โครงเคร่ืองเขินไดดี เพราะมีน้าํ หนกั
เลก็ และยาวมาก และดบู างครง้ั แทบจะเปน ไมเ ลอื้ ย เพราะทาน เบา ยางรกั ซมึ ตดิ ไดด ี อีกทั้งยางรักอาจชวยเสรมิ ความแขง็ แรง
นาํ้ หนกั ตวั เองไมไ หว ชอบเกย่ี วพนั กบั ตน ไมอ น่ื ทอี่ ยใู กลๆ ชอบ และลดคุณสมบัติที่ดอยลงไปมาก ไมเนื้อออนที่แหงสนิทและ
ข้ึนในปาชื้นดิบแถบภาคเหนือโดยเฉพาะอยางย่ิงในรองหวยท่ี เคลือบยางรักอยางถูกตองจะแข็งแรงและไมมีแมลงเจาะไช
ชนื้ แฉะ รกดว ยพนั ธไุ มต า งชนดิ แสงแดดสอ งลงถงึ คอ นขา งยาก สามารถเปนเคร่ืองเขินทดี่ แี ละมอี ายุทยี่ นื ยาวได
หวายมเี นอื้ ลาํ ตน ตนั และเปน เสน หยาบ ขอ ปลอ งยาว ทําใหมี
คุณสมบัติออนไหวสําหรับการพับ ขด งอ เม่ือแหงจะมี ไมเ นอื้ ออ นปานกลาง ไดแ ก ไมท ไ่ี มไ ดจ ดั อยใู นหมวดของ
ความเหนียวแตกหักไดยาก หวาย (RATTAN) เปนวัสดุ ไมเน้ือแข็ง แตมีคุณสมบัติที่ดีกวาไมเนื้อออน มีเน้ือคอนขาง
อีกชนดิ หนงึ่ ทีม่ คี ณุ ลักษณะใกลเ คยี งกบั ไมไ ผ สวนใหญในงาน ละเอยี ด นา้ํ หนกั ปานกลาง ไมผ งุ า ยหรอื บดิ และหดตวั แตกรา ว
หัตถกรรมจักสานนิยมใชหวายเปนวัสดุประกอบในการเขา นอ ย ไมค อ ยมแี มลงรบกวน บางชนดิ ทนตอ สภาพดนิ ฟา อากาศ
ขอบเก็บริม เย็บตรึง ขอบมุมหรือทําหูภาชนะจักสานท่ัวไป ดีเทากับไมเนื้อแข็ง สวนใหญนิยมใชทําเคร่ืองเรือนหรือ
เพราะเสนหวายมีผิวท่ีเรียบ ลื่น ไมมีเส้ียนและมีความเหนียว เฟอรน เิ จอรท ต่ี อ งการความละเอยี ดสวยงามโดยเฉพาะอยา งยง่ิ
เครอ่ื งเขนิ บางประเภทมโี ครงสรา งเปน หวายลว นๆ เมอื่ เคลอื บ งานแกะสลกั ตัวอยา งเชน ไมสกั ไมตะแบก ไมโมกมัน ไมส น
ยางรกั แลว มคี วามคงทน แขง็ แรง ยดื หยนุ ไดม ากกวา โครงไมไ ผ ไมแปก เปนตน ไมจําพวกน้ีใชทําโครงเคร่ืองเขินไดดีกวา
ลวนๆ เสียแตวายางรักจะไมคอยเกาะติดกับผิวของเสนหวาย ไมเ นอ้ื ออ น เพราะแขง็ แรงกวา มเี สย้ี นคอ นขา งตรง และสามารถ
ดนี กั เวลาใชไปนานๆ อาจหลุดลอนออกจากกันไดง าย หวาย แกะสลักใหแลดูละเอียดประณีตสวยงาม ไมเปนโครงสรางท่ี
ทั่วไปมีขนาดเสนผาศูนยกลางของลําตนต้ังแต ½ ซม. ไปถึง หนักเกินไป โดยเฉพาะอยางย่ิงเครื่องเขินที่เปนภาชนะของใช
3 ซม. สวนใหญจะรีดเอาแตผ ิวมาใช บางครั้งอาจใชทงั้ ลาํ ตน ในพิธีกรรมและศาสนา นอกจากใชสําหรับงานแกะสลักแลว
และผิวประกอบกันเปนโครงสราง เนื่องจากหวายเปนของปา ไมเ นอื้ ออ นปานกลางยงั เหมาะสาํ หรบั การกลงึ เปน รปู ทรงของใช
ข้ึนเองตามธรรมชาติ ปจจุบันเร่ิมหาหวายดีๆ ใชไดยากและ ตา งๆ ซงึ่ เปน รปู ทรงทนี่ ยิ มกนั ในเรอ่ื งของเครอื่ งเขนิ เชน ตลบั
มีราคาคอนขางแพงกวาไมไผมาก ชาวบานนิยมรับประทาน แจกนั ถาด ตะลมุ โตก พานตา งๆ เครอื่ งเขนิ ไทยทเ่ี ปน กลอ ง หบี
หนอหวายออนเชนเดียวกับหนอไมไผ เสนหวายและผิวหวาย ตู ตง่ั ในอดตี สว นใหญใ ชไ มป ระเภทนเ้ี ปน โครงสรา ง

ไมเน้ือแข็ง สวนใหญเปนไมที่มีน้ําหนักมาก เนื้อแนน
แขง็ และเหนยี ว มที ง้ั เนอ้ื เสยี้ นหยาบจนถงึ เนอื้ ละเอยี ด บางชนดิ