WHAT TO EXPECT WHEN YOU’RE EXPECTING (5th EDITION) Copyright © 1984, 1988, 1991,1996, 2002, 2008, 2016 by What to Expect LLC What to Expect is a registered trademark of What to Expect LLC Credit: Interior illustrations: Karen Kuchar HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI Bản quyền tiếng Việt © Công ty Cổ phần Sách Omega Việt Nam, 2021 Công ty Cổ phần Sách Omega Việt Nam xuất bản, bìa cứng, 2021 Sách được xuất bản bởi MEDINSIGHTS - Thương hiệu Sách & Tri thức Y học hiện đại thuộc Công ty Cổ phần Sách Alpha MEDINSIGHTS là Thương hiệu Xuất bản Sách và Tri thức Y học thuộc Alpha Books, hướng tới mục tiêu xây dựng hệ sinh thái Y tế toàn diện dựa trên nền tảng tri thức khoa học hiện đại, uy tín, hữu ích cho cộng đồng; với các sản phẩm đa dạng về y học thường thức, y học chuyên ngành, sách giáo trình, các khóa học, ứng dụng Y tế và các dạng thức sản phẩm khác trong lĩnh vực Y - Dược. MEDINSIGHTS - Tri Thức Vì Sức Khỏe Không phần nào trong xuất bản phẩm này được phép sao chép hay phát hành dưới bất kỳ hình thức hoặc phương tiện nào mà không có sự cho phép trước bằng văn bản của Công ty Cổ phần Sách Alpha. Chúng tôi luôn mong muốn nhận được những ý kiến đóng góp của quý vị độc giả để sách ngày càng hoàn thiện hơn. Biên mục trên xuất bản phẩm của Thư viện Quốc gia Việt Nam Murkoff, Heidi Hành trình nuôi con: Mang thai = What to expect when you’re expecting : Cẩm nang thai sản đầy đủ nhất / Heidi Murkoff ; Nhóm Biên dịch Viện Y học Ứng dụng Việt Nam dịch. - H. : Dân trí ; Công ty Omega Việt Nam, 2021. - 644tr. ; 27cm 1. Thai sản 2. Chăm sóc sức khỏe 3. Cẩm nang 618.24 - dc23 DTM0377p-CIP Góp ý về sách, liên hệ về bản thảo và bản dịch: [email protected] Liên hệ hợp tác về nội dung số: [email protected] Liên hệ hợp tác xuất bản & truyền thông trên sách: [email protected] Liên hệ dịch vụ tư vấn, đại diện & giao dịch bản quyền: [email protected]
BAN CỐ VẤN GS TS Lê Thị Hương, GS TS Nguyễn Thị Kim Lan, TS BS Phạm Đức Phúc, TS BS Phạm Nguyên Quý, TS BS Trương Hồng Sơn ĐỘI NGŨ TRIỂN KHAI MEDINSIGHTS Phụ trách xuất bản: Trần Hoài Phương Phụ trách nội dung: Ngô Tuấn Điều phối viên: Hải Minh Thiết kế bìa: Phạm Ngọc Điệp Trình bày: Vũ Lê Thư Thư ký xuất bản: Cao Hồng Ngọc VIỆN Y HỌC ỨNG DỤNG VIỆT NAM MẠNG LƯỚI MỘT SỨC KHỎE CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC VIỆT NAM (VOHUN) VIỆN SỨC KHỎE MÔI TRƯỜNG VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG (IEHSD) Y HỌC CỘNG ĐỒNG ĐỐI TÁC CHUYÊN MÔN
Mục lục Lời giới thiệu (cho Ấn bản tiếng Việt)........................................................................................... 7 Cảm ơn và cảm ơn thật nhiều ................................................................................................... 11 Lời nói đầu dành cho ấn bản lần thứ năm................................................................................. 13 Lời giới thiệu dành cho ấn bản lần thứ năm.............................................................................. 14 16 PHẦN 1. NHỮNG ĐIỀU ĐẦU TIÊN Chương 1: Có phải bạn đã mang thai?................................................................. 17 Chương 2: Hồ sơ sinh nở...................................................................................... 33 Chương 3: Lối sống khi mang thai ........................................................................ 80 Chương 4: Chín tháng ăn uống tốt...................................................................... 103 142 PHẦN 2. CHÍN THÁNG & NHỮNG ĐIỀU SẮP TỚI: TỪ THỤ THAI TỚI SINH NỞ Chương 5: Tháng đầu tiên .................................................................................. 143 Chương 6: Tháng thứ hai .................................................................................... 182 Chương 7: Tháng thứ ba..................................................................................... 212 Chương 8: Tháng thứ tư ..................................................................................... 245 Chương 9: Tháng thứ năm.................................................................................. 281 Chương 10: Tháng thứ sáu ................................................................................. 319 Chương 11: Tháng thứ bảy................................................................................. 346
Chương 12: Tháng thứ tám................................................................................. 374 Chương 13: Tháng thứ chín ................................................................................ 404 Chương 14: Chuyển dạ và sinh nở ..................................................................... 424 Chương 15: Chào đón nhiều em bé.................................................................... 465 486 PHẦN 3. SAU KHI EM BÉ CHÀO ĐỜI Chương 16: Giai đoạn hậu sản ........................................................................... 487 Chương 17: Chăm sóc sau sinh.......................................................................... 515 551 PHẦN 4. GIỮ BẢN THÂN KHỎE MẠNH KHI ĐANG MANG THAI Chương 18: Nếu bạn bị ốm................................................................................. 552 573 PHẦN 5. NHỮNG BIẾN CHỨNG TRONG THAI KỲ Chương 19: Kiểm soát thai nghén nguy cơ cao ................................................. 574 Chương 20: Sảy thai............................................................................................ 610 Mục từ tra cứu ......................................................................................................................... 635
Lời giới thiệu (cho ấn bản tiếng Việt) Mang thai là quãng thời gian đặc biệt và đem lại nhiều trải nghiệm mới mẻ cho cuộc đời người phụ nữ. Nếu mang thai lần đầu, tất cả những gì bạn đã, đang và sắp trải qua sẽ đều là những trải nghiệm mới, và bạn cần phải chuẩn bị tinh thần sẵn sàng cho những thử thách sắp tới. Nếu mang thai lần thứ hai hoặc thậm chí là lần thứ ba, có thể bạn sẽ có những trải nghiệm bất ngờ, khác với lần mang thai đầu, và bạn cũng cần được trang bị thêm những kiến thức và kỹ năng mới. Viện Y học ứng dụng Việt Nam xin trân trọng giới thiệu tới quý độc giả cuốn sách: Hành trình nuôi con – Mang thai. Đây là tập đầu tiên trong bộ sách Hành trình nuôi con, với sự hợp tác giữa Medinsights và Viện Y học ứng dụng Việt Nam trong biên dịch và hiệu chỉnh bản tiếng Việt. Bản tiếng Anh mang tên What to expect when you’re expecting được Nhà xuất bản Workman ấn hành lần đầu vào năm 1984 và sau bốn lần cập nhật đã có hàng chục triệu bản in đến tay người đọc. Cuốn sách liên tục đứng đầu danh sách bán chạy và là một trong “25 cuốn sách có ảnh hưởng nhất trong 25 năm qua” theo bình chọn của USA Today. Năm 2012, hãng điện ảnh Lionsgate đã phát hành một bộ phim cùng tên được truyền cảm hứng từ cuốn sách này. Tại sao cuốn sách này lại có sự cuốn hút như vậy? Bởi độc giả có thể tìm thấy mọi chủ đề quan trọng cũng như các vấn đề sức khỏe có thể gặp phải trong suốt chín tháng mang thai và trong quá trình sinh nở cũng như sau sinh. Bạn sẽ tìm thấy các thông tin từ việc thụ thai như thế nào cho đến sự phát triển của em bé theo từng tháng, những việc nên và không nên làm khi mang thai cho đến chế độ ăn trong thai kỳ. Thông tin về các loại xét nghiệm, kiểm tra sức khỏe cần làm trong từng tháng cũng sẽ được mô tả đầy đủ. Cuốn sách không chỉ phù hợp với các bà mẹ, mà các ông bố cũng có thể tham khảo những hướng dẫn trong đó để có thể hỗ trợ cho vợ và kết nối với con. Chúng tôi hy vọng những thông tin được trình bày một cách khoa học và dễ hiểu trong cuốn sách này không chỉ hữu ích cho thai kỳ sắp tới của bạn, mà còn có thể đồng hành cùng bạn và người thân trong gia đình ở những lần mang thai tiếp theo. TS. BS. TRƯƠNG HỒNG SƠN Viện trưởng Viện Y học ứng dụng Việt Nam
Tặng Erik, người là tất cả của em Tặng con của mẹ, Emma và Wyatt Và cháu Lennox của bà Tặng Arlene, người đồng hành đầu tiên và cũng là quan trọng nhất với tôi trong dự án What to Expect. Sự quan tâm, lòng trắc ẩn và sự chính trực của cậu sẽ vẫn sống mãi; Cậu sẽ mãi được yêu thương và luôn được nhớ đến. Tặng những người mẹ, người cha và cả những em bé ở mọi nơi, và cả những người vẫn luôn quan tâm và chăm sóc cho họ
Cảm ơn và cảm ơn thật nhiều Vậy là chúng ta lại đón chào một sự ra đời nữa. Và nếu việc hoàn thiện và cho ra đời một cuốn sách cũng tương tự như một em bé – mà thực sự là vậy (khi bạn cũng phải nuôi dưỡng từng chút một, căng thẳng tột độ, hít thở thật sâu và cuối cùng là dồn hết sức để “rặn”) – tôi cần phải gửi lời cảm ơn đến rất nhiều người hỗ trợ cho quá trình “sinh nở” này: Đầu tiên luôn luôn là Erik, cha của Hành trình nuôi con – người đã cho tôi được làm mẹ của Emma và Wyatt, cho ra đời Hành trình nuôi con, và trở thành người phụ nữ hạnh phúc nhất trên thế gian này, Người đồng hành với tôi như hình với bóng trong cuộc sống, tình yêu, công việc, trong vai trò phụ huynh, và (cũng là điều tuyệt vời nhất) trong vai trò một người bà. Suzanne Rafer, người bạn, đồng thời là biên tập của cuốn sách này, Người đã đồng hành và giúp tôi cho ra mắt sách về trẻ em nhiều hơn tôi có thể tưởng tượng, và cũng luôn đồng hành cùng tôi khi ý tưởng về Hành trình nuôi con mới bắt đầu được thai nghén (đồng thời là người đặt tên cho đứa con đầu lòng của chúng tôi). Người đã không ngần ngại hướng dẫn, động viên, và nỗ lực kiểm soát thú chơi chữ của tôi (dù không được thành công – nhưng đó cũng là lý do bút xóa tồn tại, phải không nào). Peter Workman, người sáng lập Nhà xuất bản Workman Publishing, nơi những cuốn sách của tôi được chào đời. Thành quả của ông sẽ mãi hiện hữu trong những cuốn sách. Tất cả những nhân viên tại Workman đã đóng góp công sức cho đứa con tinh thần này: Jenny Mandel, Emily Krasner, Suzie Bolotin, Dan Reynolds, Page Edmunds, Selina Meere, Jessica Wiener, và Sarah Brady. Matt Beard là người đã mang đến cho chúng tôi trang bìa tuyệt đẹp với hình ảnh trước đây và hiện tại của Lennox1 . Cảm ơn Karen Kuchar về những bức tranh minh họa vô cùng sinh động về những bà mẹ và em bé. Cảm ơn Lisa Hollander và Vaughn Andrews vì đã sắp xếp những hình ảnh đó một cách thật nghệ thuật. Beth Levy, Claire McKean, Barbara Peragine và Julie Primavera đã đóng góp thật nhiều trong khâu sản xuất và quản lý để mọi việc diễn ra thật trôi chảy. Bác sĩ Charles Lockwood (người sắm vai bác sĩ sản khoa trong tái bản lần thứ tư và thứ năm của Hành trình nuôi con: Mang thai!), người cố vấn y khoa quả cảm luôn sẵn sàng giải đáp mọi thắc mắc của các bà bầu (dù chỉ là những chuyện bên lề), người đã vận dụng vốn kiến thức uyên thâm 1. Chỉ ấn bản tiếng Anh. (BT)
12 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI và kinh nghiệm dày dạn, cũng như sự quan tâm và đồng cảm của mình để giúp cuốn sách mới đây nhất được ra đời một cách trọn vẹn. Cảm ơn bác sĩ Stephanie Romeo vì những đóng góp vô cùng sâu sắc, và bác sĩ Howie Mandel vì sự quan tâm chăm sóc dành cho Lennox. Xin cảm ơn Hội Sản Phụ Khoa Hoa Kỳ (ACOG) vì đã luôn là tiếng nói cho những bà mẹ và em bé ở mọi nơi, và cảm ơn các bác sĩ, nữ hộ sinh, điều dưỡng, chuyên viên tư vấn giáo dục tiền sản, y tá và những người tư vấn nuôi con bằng sữa mẹ trên toàn thế giới đã luôn ở bên hỗ trợ chúng tôi, giúp cho các em bé, tương lai của chúng ta, được chào đời một cách khỏe mạnh nhất. Các chuyên gia và những người ủng hộ ở CDC – tổ chức đã luôn cống hiến vì sức khỏe và phúc lợi của toàn thế giới, đặc biệt là những cộng đồng dễ bị tổn thương – cảm ơn vì sứ mệnh và những cam kết của các bạn, vì đã là một đối tác quý giá cùng chúng tôi truyền đi các thông điệp quan trọng về sức khỏe (cũng như cách phòng tránh sự lây lan của bệnh tật!) Những người đồng nghiệp trong lĩnh vực sức khỏe bà mẹ và trẻ em và #BumpDay: International Medical Corps (internationalmedicalcorps.org), những nhà hoạt động nhân đạo, nhân viên phản ứng nhanh và tập huấn viên y tế (như người nữ hộ sinh anh hùng từ Nam Sudan, Tindilo Grace Losio, hay còn được gọi là Amazing Grace). Cảm ơn dự án 1.000 Days™, vì đã luôn tin rằng một tương lai tươi sáng sẽ phụ thuộc vào những em bé khỏe mạnh (và được ăn uống đầy đủ). Cảm ơn Chương trình Tiếp cận Phổ cập của Liên Hợp Quốc vì sự ủng hộ nhiệt tình của họ dành cho phụ nữ và trẻ em, cùng với quyền sinh sản, sức khỏe và phúc lợi của họ. Cảm ơn những người đồng hành của chúng tôi từ Special Delivery, USO, cũng như những người mẹ đồng thời đang là những người lính trên thế giới mà tôi đã vinh dự được nhận những cái ôm và cả những người tôi chưa được ôm. Cảm ơn nhóm WhatToExpect.com tuyệt vời của chúng tôi, được dẫn dắt bởi Michael Rose, Diance Otter, và Kyle Humphries cho nguồn năng lượng luôn dồi dào, lòng nhiệt thành, sự đổi mới, tính sáng tạo, chính trực, niềm tin cũng như niềm đam mê của họ cùng những mục tiêu chung của chúng ta. Cảm ơn vì đã mang đến nguồn cảm hứng và tình yêu cho chúng tôi, những em bé của chúng tôi: Wyatt, Emma, Russell, và tất nhiên là cả Lennox. Howard Eisenberg, Abby và Norm Murkoff, Victor Shargai, và Craig Pascal.
Lời nói đầu dành cho ấn bản lần thứ năm Bởi Bác sĩ Charles J. Lockwood Giáo sư chuyên ngành Sản Phụ khoa và Y tế Công cộng Hiệu trưởng, Trường Y Morsani, Đại học South California Tiếp nối những ấn bản trước, ấn bản thứ 5 của Hành trình nuôi con: Mang thai tiếp tục mang đến cho các bà mẹ tương lai (và cả bạn đời của họ) những thông tin chính xác và cập nhật nhất, cùng những lời khuyến nghị y học thực tế và đúng đắn, với sự kết hợp tuyệt vời của tình yêu thương và tính thực tế. Tôi đã giới thiệu cuốn sách này cho rất nhiều người, và cũng hoàn toàn có lý do chính đáng để làm điều đó. Đây là một cuốn sách toàn diện, mang đến những thông tin bạn mong đợi nhận được từ bác sĩ hay nhân viên chăm sóc sức khỏe – một người thông thái mà vui vẻ, tỉ mỉ và thực tế, đầy kinh nghiệm lại nhiệt tình, chỉn chu nhưng đầy cảm thông. Tất cả những vấn đề quan trọng mà các bậc cha mẹ quan tâm cũng đều được đề cập đến trong cuốn sách với mức độ chi tiết vừa phải. Những lời khuyên về dinh dưỡng và chế độ ăn, chế độ tập luyện cũng như sức khỏe tâm lý được nhắc đến trong cuốn sách vô cùng hữu ích, và cả những phần nói về chuyển dạ và sinh nở cũng được chăm chút và đầu tư tỉ mẩn, điều mà tôi vẫn luôn mong đợi từ Heidi. Một trong những điều mới mẻ và thú vị của lần tái bản này chính là những lời khuyên dành riêng cho những ông bố tương lai được xen giữa những chương sách, nhấn mạnh rằng các ông bố cũng là một phần vô cùng quan trọng trong suốt quá trình mang thai. Tóm lại, cuốn sách này là một ấn phẩm chứa đựng những tiến bộ mới nhất về y học, di truyền, và sản khoa. Tất cả đều được truyền tải một cách rõ ràng, thú vị, và rất dễ hiểu. Là một bác sĩ sản khoa từng đỡ đẻ cho hàng ngàn em bé, cả những ca sinh nở mang nguy cơ cao, và cả những trường hợp sản khoa phức tạp, tôi hiểu rõ rằng một bệnh nhân hiểu biết đầy đủ những thông tin cần thiết là nền tảng cho một ca mang thai và sinh nở thành công. Và cuốn sách này đã làm rất tốt trong việc cung cấp những thông tin đó. Không phải ngẫu nhiên mà Hành trình nuôi con trở thành tiêu chuẩn để đánh giá nhiều cuốn sách về sinh sản khác. Giờ thì hãy thả lỏng và cùng thưởng thức cuốn sách này nhé. Xin dành tất cả những lời chúc tốt đẹp nhất đến với những người mẹ tương lai cùng thai kỳ của họ.
Lời giới thiệu dành cho ấn bản lần thứ năm Có thể bạn đã biết câu chuyện về việc Hành trình nuôi con: Mang thai ra đời như thế nào (tôi đã kể về nó rất nhiều lần). Hay nói thực là việc cuốn sách được “thụ thai” như thế nào, vì đó chính là những gì đã xảy ra. Tôi có thai một em bé, và sau đó là cuốn sách này. Và tôi đều không hề chuẩn bị trước cho cả hai. Đầu tiên là về em bé. Đó là lần mang thai ngoài kế hoạch của chúng tôi. Tôi và Erik mới chỉ cưới nhau được ba tháng và rồi thật bất ngờ... tôi có thai. Có thai và hoàn toàn không có sự chuẩn bị. Tôi không hề biết tôi đã có thai như thế nào (trừ phần cơ bản về sinh học – tôi hiểu điều đó nhưng tôi đã khá chắc chắn tôi không thể thụ thai ở thời điểm đó) và đã không biết phải làm gì. Tôi đã tìm hiểu trong các loại sách vở (cách duy nhất chúng tôi có thể tìm kiếm thông tin trước khi có những công cụ tìm kiếm) để trả lời cho rất nhiều những câu hỏi mà tôi có, để tìm sự trấn an cho những nỗi lo lắng của tôi, tìm một bàn tay để tôi có thể nắm lấy, một bờ vai tôi có thể dựa vào và khóc, một giọng nói có thể an ủi cũng như động viên tôi trong suốt khoảng thời gian mang thai vừa thú vị nhưng cũng đầy hoang mang mà tôi và Erik cùng trải qua. Tôi đọc rồi lại đọc nhưng vẫn không thể tìm được những gì cả tôi và Erik đều tha thiết muốn biết: những điều sẽ xảy ra khi bạn mang thai. Vì vậy tôi viết cuốn sách này – và gửi đi bản thảo của Hành trình nuôi con: Mang thai chỉ hai tiếng trước khi tôi chuyển dạ sinh Emma, đứa trẻ đã mang đến nguồn cảm hứng cho cuốn sách này. Và tất cả những gì sau đó đều là quá khứ, trừ việc quá khứ không thể được viết lại (hay ít nhất là không nên), nhưng những cuốn sách về mang thai thì có (hay nên được, và thường xuyên). Lý do là vì có nhiều thứ về quá trình mang thai không bao giờ thay đổi (vẫn kéo dài khoảng chín tháng, và bạn vẫn sẽ cảm thấy chướng bụng, buồn nôn và táo bón). Có rất nhiều thay đổi đã xảy ra. Với những thay đổi đó – cùng nguồn tư liệu quý giá chính là những lời góp ý tôi nhận được từ trên mạng cũng như khi tôi được gặp trực tiếp những ông bố bà mẹ ở khắp mọi nơi – tôi đã lại cho ra đời cuốn sách... lần thứ năm. Vậy lần tái bản thứ năm này có gì mới? Rất nhiều, từ trang đầu tiên cho tới cuối cùng (cả chính những trang bìa cũng có sự thay đổi). Bạn cũng sẽ thấy những khung thông tin “Dành cho những ông bố” xuyên suốt cuốn sách. Những phần thông tin đó góp phần nói lên suy nghĩ cũng như phân vân của những ông bố tương lai trong quá trình mang thai và sinh nở của người bạn đời cũng như trong việc làm bố (và cũng là dành cho những người bạn đời không phải là bố mà là một người mẹ thứ hai). Tất cả những cơ sở y khoa, những thông tin y tế mới nhất đều được đề cập, bao gồm: Những tiến bộ trong khám và chẩn đoán tiền sản, sử dụng thuốc an
Lời giới thiệu dành cho ấn bản l ần thứ năm 15 toàn trong quá trình mang thai (bao gồm cả thuốc chống trầm cảm), những lựa chọn về việc lưu trữ máu cuống rốn, những liệu pháp bổ sung và thay thế, và cuối cùng là một phần hoàn toàn mới về việc tránh thai sau sinh. Ấn bản này cũng có những cải biên về chủ đề lối sống: từ việc tiết lộ giới tính cho đến những món quà, từ việc chìm đắm trong những ly cà phê cho đến việc nhấm nháp những ly rượu vang, hay việc hút thuốc lá điện tử cũng như ăn những đồ có chứa chất kích thích, những lời khuyên về việc chia sẻ quá nhiều trên mạng xã hội, và còn nhiều hơn thế. Những chế độ ăn dành cho người mang thai cũng được mở rộng hơn, bao gồm cả chế độ Paleo, việc làm nước ép, lựa chọn thực phẩm hữu cơ, và những loại thực phẩm tốt cho sức khỏe, thực phẩm biến đổi gen (GMO) – thậm chí còn đề cập đến việc vì sao ăn lạc và những loại hạt khác lại góp phần giúp em bé sau này không bị dị ứng với các loại hạt. Lối sống xanh trong khi mang thai cũng được nhắc đến trong ấn bản này, bao gồm cách để tránh nhựa BPA và phthalates. Bên cạnh đó, những mẹo và hướng dẫn cách dưỡng da, chăm sóc tóc, những lưu ý về mỹ phẩm, các thủ thuật thẩm mỹ và cả những hướng dẫn khi đi spa dành riêng cho người mang thai. Cuốn sách này đơn giản là một kho thông tin cho tất cả những ai đang mang thai: những lời khuyên cho những người mang đa thai, mang thai liên tiếp (bao gồm cả việc cho con bú khi đang mang thai). Mang thai qua thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) hay mang thai sau phẫu thuật giảm cân cũng được đề cập trong cuốn sách này. Ngoài ra, cuốn sách cũng đưa ra nhiều lựa chọn khi sinh như: sinh con dưới nước và sinh con tại nhà, trì hoãn kẹp dây rốn, sinh thường sau sinh mổ (VBAC), quá trình sinh mổ, quá trình chuyển dạ cũng như những tư thế rặn đẻ. Tất cả nói về những gì mà tôi không hề nghĩ tới khi tôi mang thai – và hơn cả những gì tôi có thể mong đợi... thậm chí là mơ đến. Mong cho tất cả những kỳ vọng lớn nhất của các bạn đều trở thành hiện thực! Thân ái, VỀ QUỸ WHAT TO EXPECT Mỗi người mẹ đều có quyền được có một thai kì khỏe mạnh, một quá trình sinh đẻ an toàn, và một em bé kháu khỉnh, mạnh khỏe. Đó chính là lý do chúng tôi thành lập quỹ What to Expect, một tổ chức phi lợi nhuận với sứ mệnh biến điều đó thành hiện thực cho tất cả những bà mẹ và trẻ em trên toàn thế giới. Quỹ của chúng tôi có những chương trình như Những điều cơ bản về trẻ sơ sinh (Baby Basics), tiệc trước sinh đặc biệt dành cho những bà mẹ đang phục vụ tại ngũ (kết hợp với USO), và chương trình tập huấn nữ hộ sinh toàn cầu (kết hợp với Quân đoàn Y tế quốc tế). Để tìm hiểu thêm về Quỹ cũng như các cách bạn có thể đóng góp, hãy truy cập trang web whattoexpect.org.
16 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI 1 1 Phần 1 NHỮNG ĐIỀU ĐẦU TIÊN
1 1 CHƯƠNG 1 Có phải bạn đã mang thai? Kỳ kinh của bạn mới chỉ chậm vài ngày, hay đã tận ba tuần? Cũng có thể bạn chưa thực sự đến ngày kinh, nhưng vẫn thấy xáo trộn trong lòng (theo đúng nghĩa đen) – như thể một sinh linh bé bỏng đang hình thành nơi đó. Có thể bạn đã chuẩn bị cho điều này từ sáu tháng trước, hay thậm chí lâu hơn. Cũng có thể đó là kết quả của lần thử không dùng các biện pháp tránh thai hai tuần trước. Hoặc thậm chí bạn chẳng cần cố gắng nhưng lại vẫn ra kết quả. Thôi thì ít nhất, bạn đã thành công. Bất kể hoàn cảnh đã đưa bạn đến với cuốn sách này là gì, chắc chắn trong đầu bạn đang trăn trở một câu hỏi: Có phải mình đã có thai hay không? Hãy đọc tiếp để tìm hiểu nhé. Những điều bạn đang phân vân Những dấu hiệu đầu tiên “Vẫn chưa đến ngày kinh nhưng tôi đã cảm thấy như mình đang mang thai. Liệu chuyện đó có thể xảy ra không?” Thứ duy nhất có thể khẳng định bạn đang mang thai hay không – ít nhất khi mọi thứ còn quá sớm – là kết quả dương tính trên que thử thai. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa cơ thể sẽ không phát ra những tín hiệu cho biết bạn đang mang thai. Trên thực tế, cơ thể chúng ta có thể phát ra rất nhiều tín hiệu về điều đó. Tuy nhiên, nhiều phụ nữ không hề cảm thấy bất kỳ dấu hiệu nào trong giai đoạn sớm (hoặc chỉ sau vài tuần mang thai), trong khi một số khác lại thấy rất nhiều gợi ý rằng một hài nhi đang dần hình thành trong cơ thể mình. Vì vậy, bạn có thể dùng que thử thai nếu cảm thấy bất kỳ dấu hiệu nào dưới đây: Căng tức ở bầu ngực và núm vú: Bạn còn nhớ cảm giác căng tức, đau nhức ở ngực trước khi đến ngày kinh nguyệt chứ? Cảm giác đó không là gì so với sự căng tức bạn cảm thấy sau khi thụ thai. Ngực khó chịu, căng tức, sưng, nhạy cảm và thậm chí có cảm giác đau khi chạm vào là một trong những dấu hiệu đầu tiên mà nhiều phụ nữ (nhưng không phải tất cả) cảm thấy sau khi trứng được thụ tinh. Sự nhạy cảm này có thể xuất hiện vài ngày sau khi thụ thai (dù thường không quá rõ ràng trong vài tuần đầu), và dần trở nên rõ ràng cùng với sự phát triển của thai nhi. Làm thế nào để phân biệt đau ngực trước kỳ kinh nguyệt và sau khi mang thai? Thường thì bạn không thể phân biệt ra ngay được. Quầng vú sẫm màu. Không những ngực trở nên căng tức hơn, quầng vú của bạn có thể cũng sẫm màu hơn bình thường, điều thường không xảy ra trước kỳ kinh nguyệt. Thậm chí, kích thước
18 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI 1 1 khu vực này còn có thể đang dần tăng lên. Sự thay đổi màu ở khu vực này, cũng như các vùng da khác trên cơ thể, là do các hormone thai kỳ trong cơ thể đã bắt đầu được sản xuất (và sẽ tiếp tục tăng lên trong những tháng tới đây). Nốt sần trên quầng vú. Có lẽ bạn chẳng mấy khi để ý đến những nốt sần nhỏ trên quầng vú, nhưng khi số lượng và kích thước của chúng dần tăng lên (điều thường xảy ra khi mang thai), sẽ không dễ để bạn bỏ qua chúng. Những nốt này còn được gọi là tuyến Montgomery, là nơi tiết ra dầu để bôi trơn và bảo vệ đầu và quầng vú khi trẻ bắt đầu bú mẹ. Đây cũng là một trong những dấu hiệu đầu tiên về sự chuẩn bị – dù còn rất sớm – cơ thể mẹ thực hiện cho những chuyện sắp. Máu báo thai. Có đến 30% phụ nữ lần đầu mang thai sẽ có hiện tượng máu báo thai khi phôi làm tổ trên thành tử cung. Hiện tượng xuất huyết này thường đến sớm hơn kỳ kinh nguyệt bình thường (khoảng 6 đến 12 ngày sau khi thụ thai) và có màu hồng từ nhạt đến đậm (hiếm khi đỏ như trong kỳ kinh nguyệt). Mệt mỏi. Mệt mỏi, kiệt sức, thiếu năng lượng, trì trệ. Dù cảm giác của bạn là gì thì nó cũng rất tệ, và sẽ chẳng hề cải thiện trong những tháng tiếp theo. Xem Chương 5 để biết lý do tại sao. Tần suất đi tiểu. Gần đây nhà vệ sinh trở thành điểm đến thường xuyên của bạn? Ngay sau khi mang thai (thông thường khoảng hai đến ba tuần sau khi thụ thai), tần suất cần đi tiểu sẽ tăng một cách bất thường. Bạn có thể xem Chương 5 để biết rõ hơn về các nguyên nhân của hiện tượng này. Buồn nôn. Thêm một lý do khiến bạn phải bám trụ trong nhà vệ sinh, ít nhất là cho đến khi kết thúc ba tháng đầu của thai kỳ. Buồn nôn và nôn khi mang thai – hay còn được gọi là ốm nghén – có thể xuất hiện ở phụ nữ rất sớm sau khi trứng được thụ tinh, dù thường chúng sẽ xuất hiện bắt đầu từ tuần thứ sáu của thai kỳ. Xem Chương 5 để biết thêm về các nguyên nhân của triệu chứng này. Khứu giác nhạy cảm. Đây là một trong những thay đổi đầu tiên ở một số phụ nữ mới mang thai. Việc mang thai có thể khiến mũi của bạn trở nên nhạy cảm và dễ khó chịu hơn. Chướng bụng. Bạn có cảm thấy cơ thể mình căng lên như một chiếc phao? Cảm giác chướng bụng có thể xuất hiện (và mất đi) từ rất sớm trong thai kỳ, mặc dù có thể không dễ để phân biệt giữa tình trạng chướng bụng trước kỳ kinh và chướng bụng khi mang thai. Và cũng còn quá sớm để nói rằng tình trạng này là do sự phát triển của thai nhi, nhưng bạn có thể tin rằng đây vẫn là kết quả của sự thay đổi về hormone. Tăng thân nhiệt. Nếu thường xuyên theo dõi thân nhiệt khi mới thức dậy bằng nhiệt kế, bạn có thể thấy nhiệt độ cơ thể tăng khoảng 1o C sau khi thụ thai và trong suốt thai kỳ. Dù không phải một dấu hiệu chắc chắn (có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến việc tăng thân nhiệt), đây vẫn là một trong những thứ có thể mách bảo bạn về niềm vui to lớn – dẫu vẫn còn bé bỏng – sắp đến. Chậm kinh. Một dấu hiệu quá mức hiển nhiên – nếu kinh nguyệt của bạn đến chậm (nhất là với những người có chu kỳ đều đặn), bạn hoàn toàn có thể nghĩ đến việc bản thân đang mang thai ngay cả trước khi que thử thai xác nhận điều đó. Xác nhận việc mang thai “Làm thế nào để tôi biết chắc liệu mình có mang thai hay không?” Ngoài trực giác của phụ nữ – công cụ chẩn đoán tuyệt vời nhất thế giới này (một số
N hững điều đầu tiên 19 1 1 người có thể cảm nhận được bản thân có thai chỉ trong vòng vài ngày – thậm chí là vài giây – sau khi sự thụ tinh diễn ra), y học vẫn là nơi mang đến câu trả lời chính xác nhất cho câu hỏi liệu bạn có thai hay chưa. Và cũng thật may mắn khi có không ít phương pháp để phát hiện ra liệu bạn đang có em bé hay không: Thử thai tại nhà. Dễ dàng như việc đi vệ sinh, bạn hoàn toàn có thể thực hiện trong sự riêng tư và thoải mái của phòng tắm nhà bạn. Không chỉ cho kết quả nhanh chóng và tương đối chính xác, bạn có thể sử dụng các biện pháp này trước cả khi có dấu hiệu chậm kinh (dù độ chính xác sẽ tăng lên khi sử dụng gần ngày dự kiến có kinh). Tất cả các biện pháp thử thai tại nhà đều đo lượng HCG (human chorionic gonadotropin) trong nước tiểu, một loại hormone do nhau thai sản xuất. HCG sẽ đi vào máu và nước tiểu gần như ngay lập tức sau khi phôi bắt đầu làm tổ trong tử cung, khoảng từ sáu đến 12 ngày sau khi thụ tinh. Ngay khi HCG có thể được phát hiện trong nước tiểu, về mặt lý thuyết, bạn có thể nhận được kết quả dương tính. Tuy nhiên, các biện pháp thử thai tại nhà cũng có giới hạn nhất định về thời điểm sử dụng: Chúng rất nhạy, nhưng không phải có thể sử dụng bất cứ lúc nào. Một tuần sau khi thụ thai, HCG sẽ bắt đầu xuất hiện trong nước tiểu, nhưng vẫn chưa đủ để được ghi nhận bởi các biện pháp thử thai tại nhà, điều này có nghĩa là nếu thử thai vào thời điểm này, bạn vẫn có thể nhận kết quả âm tính giả ngay cả khi đã có thai. THỬ THAI THÔNG MINH Thử thai tại nhà có lẽ là xét nghiệm đơn giản nhất mà bạn từng làm. Bạn không cần phải nghiên cứu từng chữ trên bao bì, nhưng vẫn nên đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng (kể cả khi đã từng thử thai tại nhà trước đây, vì các thương hiệu khác nhau có thể có các hướng dẫn khác nhau). Một số việc bạn nên lưu ý: • Bạn không cần sử dụng nước tiểu khi mới ngủ dậy vào buổi sáng. Nước tiểu vào bất cứ lúc nào trong ngày cũng được. • Hầu hết các xét nghiệm khuyến khích bạn sử dụng nước tiểu giữa dòng. Và các bác sĩ cũng sẽ khuyên bạn điều tương tự khi lấy mẫu xét nghiệm nước tiểu hằng tháng, bạn có thể nên thành thạo kỹ thuật này ngay từ bây giờ nếu chưa từng thực hiện trước đó: Bắt đầu tiểu trong một hoặc hai giây, nhịn tiểu, sau đó đặt que thử hoặc cốc vào vị trí để hứng phần nước tiểu còn lại (hoặc nhiều nhất có thể). • Một kết quả dương tính, dù có mờ nhạt, cũng vẫn là một kết quả dương tính. Xin chúc mừng! Nhưng nếu kết quả là âm tính, và kỳ kinh nguyệt của bạn vẫn chưa đến, hãy cân nhắc chờ vài ngày rồi thử lại. Vẫn còn quá sớm để chắc chắn điều gì.
20 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI 1 1 Nếu quá háo hức mong chờ biết được kết quả, bạn có thể thử thai khoảng bốn đến năm ngày trước ngày kinh nguyệt dự kiến, độ chính xác có thể đạt 60% đến 75%. Còn nếu muốn sự chắc chắn, hãy cố đợi đến ngày kinh nguyệt dự kiến, độ chính xác của kết quả có thể lên tới 99% (tùy thuộc vào mỗi nhãn hiệu). Nhưng bất kể thời điểm thử thai của bạn là khi nào, tin tốt là khả năng cho kết quả dương tính giả thấp hơn nhiều so với âm tính giả – hay nói cách khác, nếu kết quả thử thai của bạn là dương tính, rất có khả năng đó là sự thật. (Trừ khi bạn đang điều trị hiếm muộn; xem thêm trang bên cạnh). THỬ THAI KHI KINH NGUYỆT KHÔNG ĐỀU Vậy nếu chu kỳ của bạn không đều thì sao? Điều này khiến cho việc tính toán thời điểm thử thai tại nhà khó khăn hơn rất nhiều. Dù sao thì, làm thế nào bạn có thể thử thai vào ngày dự kiến có kinh nguyệt khi còn không biết chắc chắn đó là ngày nào? Cách tốt nhất trong trường hợp này là chờ số ngày bằng với chu kỳ dài nhất của bạn trong sáu tháng qua rồi mới tiến hành thử thai. Nếu kết quả là âm tính mà bạn vẫn chưa có kinh, hãy thử lại sau một tuần (hoặc sau một vài ngày nếu bạn không thể chờ đợi). Một số biện pháp thử thai tại nhà không chỉ cho bạn biết bạn có đang mang thai hay không, mà cả tuổi thai tương đối: bên cạnh kết quả “mang thai” là số tuần ước tính kể từ khi thụ tinh – một đến hai tuần, hai đến ba tuần, hoặc trên ba tuần kể từ khi trứng được thụ tinh. Cần lưu ý rằng con số này chỉ là “ước tính”, vì vậy không nên sử dụng kết quả này để tính ngày dự sinh chính thức. Đừng vội vàng chạy theo những quảng cáo về que thử với ứng dụng trên điện thoại thông minh hay có khả năng tự phân hủy! Cho dù phương pháp thử thai tại nhà bạn sử dụng là loại nào (từ loại bình dân cho đến cao cấp), bạn sẽ có được chẩn đoán tương đối chính xác từ rất sớm về việc mình có mang thai hay không – điều đó cho phép bạn chuẩn bị từ rất sớm. Tuy vậy, bạn vẫn nên kiểm tra y tế sau khi có kết quả thử thai. Vì vậy, nếu nhận được kết quả dương tính, đã đến lúc gọi cho bác sĩ và đặt lịch hẹn khám. Xét nghiệm máu. Xác định mang thai bằng xét nghiệm máu nhạy hơn và có thể cho kết quả với độ chính xác gần như 100% trong vòng một tuần sau khi thụ thai. Phương pháp này cũng có thể giúp xác định ngày mang thai bằng cách đo chính xác lượng HCG trong máu, vì giá trị HCG thay đổi trong quá trình mang thai (xem Chương 5 để biết thêm về nồng độ HCG). Nhiều bác sĩ sẽ yêu cầu thực hiện cả xét nghiệm nước tiểu và xét nghiệm máu để tăng độ chắc chắn của kết quả chẩn đoán. Khám lâm sàng. Mặc dù các biện pháp kiểm tra lâm sàng như tìm kiếm các dấu hiệu của việc mang thai trên cơ thể như sự mở rộng của tử cung, thay đổi màu sắc trong âm đạo, cổ tử cung và kết cấu của cổ tử cung, có thể được thực hiện để chẩn đoán việc mang thai, ngày nay, các biện pháp thử thai tại nhà cũng như xét nghiệm máu với độ chính xác cao đã khiến cho chúng trở nên gần như không cần thiết. Tuy vậy, việc đi khám và kiểm tra định kỳ vẫn đóng vai trò quan trọng trong đánh giá sức khỏe thai nhi và bà mẹ (xem Chương 1).
N hững điều đầu tiên 21 1 1 THỬ THAI VÀ CÁC PHƯƠNG PHÁP HỖ TRỢ SINH SẢN Bất cứ người phụ nữ nào đang mong được làm mẹ cũng sẽ rất hồi hộp mong chờ được dùng các biện pháp thử thai để xác nhận tin vui. Nhưng nếu bạn mới thực hiện các phương pháp hỗ trợ sinh sản, việc chờ đợi kết quả có thể còn khó khăn hơn, đặc biệt là khi bạn được yêu cầu không thử thai tại nhà và chờ đến khi được thử máu (tùy thuộc vào nơi bạn điều trị, có thể khoảng một đến hai tuần sau khi thụ tinh hoặc chuyển phôi). Nhưng có một lý do vô cùng chính đáng tại sao hầu hết các chuyên gia sinh sản đều yêu cầu như vậy: Xét nghiệm thử thai tại nhà có thể cung cấp kết quả không chính xác cho bệnh nhân đang điều trị hiếm muộn. Đó là vì HCG, hormone mà các biện pháp thử thai tại nhà nhắm tới, thường được sử dụng trong hỗ trợ sinh sản để kích thích rụng trứng, có thể vẫn còn tồn tại trong cơ thể (và có mặt trong nước tiểu) ngay cả khi không mang thai. Thông thường, nếu xét nghiệm máu đầu tiên được bác sĩ hỗ trợ sinh sản chỉ định cho kết quả dương tính, nó sẽ được lặp lại sau hai đến ba ngày. Tại sao cần phải lặp lại xét nghiệm máu? Bác sĩ không chỉ mong muốn thấy có HCG trong cơ thể của bạn, mà còn đảm bảo nồng độ HCG tăng ít nhất hai phần ba nữa (dấu hiệu cho thấy rằng mọi chuyện vẫn đang ổn thỏa). Nếu nồng độ này đã tăng lên, một xét nghiệm máu nữa sẽ được thực hiện sau hai đến ba ngày, khi mức HCG cần tiếp tục tăng thêm hai phần ba hoặc cao hơn. Những xét nghiệm máu này cũng sẽ đo lượng hormone (như estrogen và progesterone) để đảm bảo chúng ở mức cần thiết để duy trì quá trình mang thai. Nếu cả ba xét nghiệm máu đều cho kết quả rằng bạn đang mang thai, bác sĩ sẽ lên lịch siêu âm vào khoảng tuần thai thứ năm đến thứ tám để kiểm tra tim thai và túi thai (xem Chương 6). Vạch mờ “Tôi đã dùng que thử thai tại nhà loại rẻ thay vì loại hiện đại đắt tiền, nhưng kết quả hiện lên một vạch nhạt màu. Liệu tôi có đang mang thai?” Cách duy nhất để que thử thai tại nhà cho kết quả dương tính là có đủ lượng HCG trong nước tiểu, và điều kiện để việc đó xảy ra (trừ khi bạn đã được điều trị hỗ trợ sinh sản) là bạn phải mang thai. Điều đó có nghĩa là nếu que thử lên vạch, cho dù có mờ đến đâu, thì bạn cũng vẫn có thể khẳng định rằng mình đang mang thai. Lý do kết quả cho vạch mờ chứ không rõ ràng có thể liên quan đến độ nhạy của que thử thai mà bạn đã sử dụng. Để kiểm tra mức độ nhạy của que thử thai bạn sử dụng, hãy tìm số mIU/L trên bao bì: Giá trị càng thấp càng tốt (20 mIU/L sẽ cho bạn biết bạn mang thai sớm hơn so với xét nghiệm có độ nhạy 50 mIU/L). Cũng không có gì bất ngờ khi các que thử đắt tiền thường có độ nhạy cao hơn. Cũng nên nhớ rằng thời gian mang thai càng lâu thì mức HCG càng cao. Nếu bạn thử thai sớm (trước thời gian kinh nguyệt dự kiến), lượng HCG trong cơ thể bạn có thể vẫn chưa đủ để tạo ra một vạch đậm. Hãy đợi một vài ngày rồi kiểm tra lại, rất có thể bạn sẽ nhận được vạch đậm hơn.
22 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI 1 1 Không còn dương tính “Lần thử xét nghiệm thử thai tại nhà đầu tiên của tôi là dương tính, nhưng vài ngày sau tôi thử lại và nhận kết quả âm tính. Sau đó tôi có kinh nguyệt. Vậy chuyện gì đã xảy ra?” Thật không may, có vẻ điều bạn vừa trải qua là hiện tượng còn được gọi là mang thai hóa học, xảy ra khi trứng được thụ tinh, nhưng vì một số lý do không thể làm tổ trên thành tử cung. Thay vì phát triển thành thai nhi, mọi chuyện kết thúc bằng kỳ kinh như bình thường. Mặc dù không hề hiếm gặp, đại đa số phụ nữ trải qua hiện tượng này thậm chí còn không nhận ra họ đã thụ thai (hiển nhiên khi còn chưa có các biện pháp thử thai tại nhà, phụ nữ sẽ chẳng thể biết được mình mang thai cho đến rất lâu sau). Thông thường, kết quả thử thai dương tính sớm và kỳ kinh đến muộn (từ vài ngày đến một tuần) là dấu hiệu duy nhất của mang thai hóa học, vì vậy, nếu việc thử thai sớm có nhược điểm, thì đó chính là điều này. THAY ĐỔI KẾT QUẢ Nếu lần này bạn chưa mang thai, và mong muốn sớm được làm mẹ, hãy bắt đầu tận dụng tối đa thời gian trước khi mang thai bằng cách tham khảo cuốn sách What to Expect Before You’re Expecting (tạm dịch: Hành trình nuôi con: Để thụ thai). Chuẩn bị thật tốt trước khi bắt đầu thả sẽ giúp đảm bảo kết quả tốt nhất có thể khi trứng và tinh trùng gặp nhau. Thêm vào đó, bạn sẽ tìm thấy vô số lời khuyên về cách tăng cơ hội thụ thai để sớm có em bé. Về mặt y học, mang thai hóa học giống một chu kỳ mà bạn thậm chí còn chưa mang thai, và vì thế khó có thể gọi là sảy. Nhưng về mặt cảm xúc, với những phụ nữ thử thai quá sớm và nhận được kết quả dương tính, đây có thể là một câu chuyện rất khác. Dù về lý thuyết đây không phải sự sảy thai, điều đó cũng không thể làm vơi đi nỗi mất mát và hụt hẫng của bạn cũng như bạn đời của mình. Nội dung về những việc nên làm khi sảy thai trong Chương 20 có thể giúp bạn vượt qua những cảm xúc đó. Và đừng quên rằng sự thụ thai đã xảy ra một lần đối với bạn, và rất có khả năng nó sẽ xảy ra lần nữa với kết quả tốt đẹp hơn: Một thai nhi khỏe mạnh. Kết quả âm tính “Tôi bị chậm kinh và cảm thấy như mình đang mang thai, nhưng tôi đã thử thai tại nhà ba lần và tất cả đều cho kết quả âm tính. Tôi nên làm gì?” Nếu bạn đang gặp phải các triệu chứng và cảm giác của thai kỳ sớm, dù không thử thai hoặc đã thử thai – thậm chí đến ba lần, hãy cứ sinh hoạt như đang thực sự mang thai (uống vitamin tiền sản, ăn uống tốt, giảm caffeine, không uống rượu hay hút thuốc…) cho đến khi chắc chắn là mình không mang thai. Ngay cả những que thử thai tốt nhất cũng có thể sai sót, tạo ra kết quả âm tính giả, đặc biệt là khi được sử dụng quá sớm. Bạn có thể biết rõ cơ thể của chính mình hơn một biện pháp thử thai tại nhà. Để kiểm tra xem linh cảm của bạn có chính xác hơn các xét nghiệm hay không, hãy đợi một tuần và thử lại, có thể thai nhi của bạn vẫn còn quá nhỏ để nhận biết. Hoặc đến gặp bác sĩ để làm xét nghiệm máu, thứ có độ nhạy cao hơn trong việc phát hiện HCG so với xét nghiệm nước tiểu.
N hững điều đầu tiên 23 1 1 Tất nhiên, bạn vẫn có thể trải nghiệm tất cả các dấu hiệu và triệu chứng sớm của thai kỳ dù không mang thai. Không dấu hiệu nào trong số chúng, đơn lẻ hay kể cả khi cùng xảy ra, là dấu hiệu tuyệt đối của việc mang thai. Nếu các lần thử tiếp tục âm tính nhưng bạn vẫn không có kinh nguyệt, hãy nhớ kiểm tra với bác sĩ để loại trừ các nguyên nhân sinh lý khác gây ra những triệu chứng đó (như mất cân bằng hormone). Nếu những điều đó cũng được loại trừ, thì có thể các triệu chứng của bạn có thể bắt nguồn từ cảm xúc. Đôi khi, tâm lý có thể có ảnh hưởng vô cùng mạnh mẽ đến cơ thể, thậm chí tạo ra các triệu chứng như khi mang thai dù không phải, xuất phát từ khao khát mạnh mẽ (hoặc nỗi sợ) đối với việc này. Đặt hẹn khám lần đầu với bác sĩ “Kết quả thử thai tại nhà của tôi cho kết quả dương tính. Khi nào tôi nên sắp xếp cuộc hẹn đầu tiên với bác sĩ?” Chăm sóc trước sinh là một trong những yếu tố quan trọng nhất để giúp cho thai nhi khỏe mạnh. Vì vậy, đừng chậm trễ. Ngay khi có kết quả thử thai dương tính, hãy gọi cho bác sĩ sản khoa để sắp xếp lịch hẹn, dù thời điểm bạn được khám còn phụ thuộc vào chính sách và danh sách chờ tại cơ sở bạn lựa chọn. Một số bác sĩ có thể rất nhanh sắp xếp được lịch, nhưng trong một số trường hợp bạn có thể phải chờ vài tuần hoặc thậm chí lâu hơn nếu muốn gặp các bác sĩ có quá nhiều bệnh nhân. Tại một số cơ sở y tế, một thai phụ cần phải đợi đến khi thai được sáu đến tám tuần mới được khám chính thức lần đầu tiên, dù một số nơi có cung cấp dịch vụ kiểm tra trước khi khám để xác nhận việc mang thai khi bạn nghi ngờ (hoặc đã có kết quả thử thai dương tính để chứng minh điều đó). Nhưng ngay cả khi buổi khám tiền sản chính thức của bạn phải hoãn lại đến giữa ba tháng đầu, điều đó không có nghĩa bạn nên bỏ qua việc tự chăm sóc bản thân và em bé. Bất kể đến lúc nào bạn mới được gặp bác sĩ, hãy coi mình là thai phụ ngay khi thấy thông báo dương tính trên que thử thai. Bạn có thể đã biết các kiến thức cơ bản, nhưng đừng ngần ngại gọi cho bác sĩ nếu có các câu hỏi cụ thể về những điều cần làm khi mang thai. Bạn thậm chí có thể đăng kí luôn một gói chăm sóc thai sản (nhiều nơi cung cấp dịch vụ này, cung cấp lời khuyên về mọi thứ từ chế độ ăn uống, các vitamin nên dùng trước khi sinh cho đến danh sách các loại thuốc bạn có thể sử dụng an toàn). Đương nhiên, bạn cũng sẽ tìm thấy rất nhiều lời khuyên khi mang thai trong cuốn sách này. Đối với thai kỳ có nguy cơ thấp, việc khám thai lần đầu thật sớm không thực sự cần thiết về mặt y tế, dù có thể bạn sẽ chẳng hề vui vẻ gì khi phải chờ đợi. Tuy nhiên, nếu bạn quá căng thẳng và lo lắng, hoặc cảm thấy mình có thể là một trường hợp nguy cơ cao (có thể do bệnh mạn tính hay tiền sử sảy thai), hãy trao đổi với cơ sở y tế để xem có thể sắp xếp lịch khám sớm hơn không. (Để biết thêm về những gì được mong đợi trong lần khám thai đầu tiên của bạn, xem Chương 5). Ngày dự sinh “Tôi vừa nhận được kết quả dương tính khi thử thai. Làm thế nào để tôi tính được ngày dự sinh của mình?” Khi dần chắc chắn hơn về việc mang thai, đã đến lúc đi tìm cuốn lịch và đánh dấu ngày trọng đại: ngày dự sinh của bạn. Nhưng từ từ đã – khi nào mới đến ngày dự sinh? Liệu đó có phải chín tháng kể từ hôm nay? Hay từ thời điểm đã thụ thai? Hay là 40 tuần? Và 40 tuần kể từ khi nào?
24 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI 1 1 Bạn vừa phát hiện ra mình mang thai, và bạn bối rối. Khi nào thì em bé sẽ chào đời? Hít một hơi thật sâu, và chúng ta sẽ bắt đầu với bài học đầu tiên về thai kỳ. Để cho thuận tiện (vì bạn cần mường tượng được khi nào em bé sẽ được sinh ra) và thống nhất (phục vụ cho việc kiểm tra mức độ phát triển cũng như kích thước của thai nhi), một thai kỳ bình thường được tính là 40 tuần, dù chỉ có khoảng 30% thai kỳ thực sự kéo dài đúng khoảng thời gian này. Thực tế, một thai kỳ đủ tháng có thể kéo dài từ 39 tuần đến 41 tuần (một em bé sinh ra ở tuần thứ 39 hay 41 cũng không bị coi là bất thường). Nhưng đây chính là lúc mà mọi thứ trở nên khó hiểu hơn. Con số 40 tuần này không được tính kể từ ngày em bé được thụ thai. Chúng được tính từ ngày đầu tiên của kỳ kinh nguyệt cuối. Tại sao lại bắt đầu tính thời gian mang thai trước khi tinh trùng gặp trứng (và thậm chí trước cả khi trứng rụng)? Đơn giản là vì ngày đầu tiên của kỳ kinh gần nhất là một mốc thời gian đáng tin cậy. Ngay cả khi bạn khá chắc chắn về ngày rụng trứng và ngày (hoặc những ngày) đã quan hệ tình dục, chưa chắc bạn có thể xác định được lúc trứng và tinh trùng gặp nhau (hay thời điểm thụ thai). Đó là vì tinh trùng có thể rong chơi trong âm đạo từ ba đến năm ngày để gặp được trứng, và trứng có thể được thụ tinh trong vòng 24 giờ sau khi rụng – tạo ra một khoảng thời gian quá dài để có thể xác định chính xác. Vì vậy, thay vì lấy mốc thời gian từ ngày thụ thai rất khó xác định, bạn cần sử dụng một thời điểm chắc chắn hơn: ngày đầu tiên của chu kỳ kinh nguyệt cuối cùng (với một chu kỳ điển hình) sẽ xảy ra khoảng hai tuần trước khi em bé được thụ thai. Điều đó có nghĩa thời điểm trứng và tinh trùng gặp nhau xảy ra tại tuần thứ hai trong 40 tuần của thai kỳ, và tuần thứ tư là lúc bạn phát hiện kinh nguyệt của mình đến muộn. Cũng vì thế, khi chạm đến mốc 40 tuần, em bé mới ở trong bụng bạn được 38 tuần. Bạn vẫn còn bối rối bởi cách tính này? Cũng chẳng có gì đáng ngạc nhiên, vì chúng thật sự không dễ hiểu. Điều tốt là bạn không nhất thiết phải hiểu mới có thể tính được. Để tìm ra ngày dự sinh (hay ngày dự kiến sinh, bởi tất cả chỉ dự kiến), bạn có thể làm phép tính đơn giản như sau: Lấy ngày đầu tiên của kỳ kinh nguyệt cuối trừ đi ba tháng, sau đó cộng thêm bảy ngày. Ví dụ: Giả sử kỳ kinh cuối của bạn bắt đầu vào ngày 12 tháng Tư. Đếm ngược ba tháng, đưa bạn đến ngày 12 tháng Một, rồi cộng thêm bảy ngày. Ngày dự sinh của bạn sẽ là ngày 19 tháng Một. Nếu bạn không muốn bận tâm tính toán, cũng không sao. Chỉ cần nhập ngày đầu tiên của chu kỳ kinh cuối của bạn vào ứng dụng của What To Expect, ngày dự sinh sẽ tự động được tính, bạn cũng sẽ biết hiện tại mình đang đến tuần thứ mấy của thai kỳ, và việc đếm ngược đến ngày dự sinh sẽ được bắt đầu. Cần lưu ý rằng nếu chu kỳ của bạn không đều, việc tính toán ngày dự sinh bằng phương pháp dùng ngày đầu tiên của chu kỳ kinh cuối có thể gặp đôi chút khó khăn. Và ngay cả khi chu kỳ của bạn đều, ngày dự sinh bác sĩ tính ra cũng có thể khác với thời gian mà bạn tự tính dựa trên ngày đầu tiên của chu kỳ kinh cuối hay sử dụng ứng dụng. Đó là bởi vì cách chính xác nhất để ước tính ngày dự sinh là thông qua siêu âm sớm, thường được thực hiện vào khoảng tuần thứ sáu đến chín của thai kỳ, cho phép tính toán tương đối chính xác kích thước của phôi hoặc thai nhi (các đo lường bằng siêu âm sau ba tháng đầu khó chính xác bằng). Mặc dù hầu hết các bác sĩ sẽ dựa vào siêu âm và ngày kinh cuối để tính toán thời gian mang thai của
N hững điều đầu tiên 25 1 1 bạn, vẫn còn những dấu hiệu thực thể khác có thể được dùng để hỗ trợ, bao gồm kích thước tử cung và bề cao tử cung (hay độ cao của đáy tử cung, sẽ được đo ở mỗi lần khám thai sau ba tháng đầu và chạm đến rốn vào khoảng tuần thứ 20). Thậm chí trong tương lai có thể có một xét nghiệm máu cho phép xác định chính xác tuổi thai của em bé. Nhưng liệu từng đó dấu hiệu có cho ra cùng một ngày hay không? Hãy nhớ rằng, ngày dự sinh dù có đáng tin cậy đến đâu thì vẫn chỉ là ước tính. Chỉ có em bé mới biết chắc chắn khi nào mình ra đời… và hẳn nhiên bé cũng chẳng nói cho bạn điều đó. Những điều bạn nên biết: Lưu ý khi lựa chọn và làm việc với bác sĩ Ai cũng biết để thụ thai cần đến hai người. Nhưng để trứng được thụ tinh đến ca sinh an toàn và thành công, ngoài cha và mẹ, còn cần cả sự hỗ trợ của nhân viên y tế. Nếu hai bạn đã hoàn thành việc thụ thai, công việc tiếp theo cần làm là lựa chọn thành viên còn lại trong chuyến hành trình này, và hãy chắc chắn rằng đây là người có thể đồng hành cùng bạn cho đến lúc sinh. Bác sĩ sản khoa, bác sĩ gia đình hay bà đỡ? Bạn nên bắt đầu tìm kiếm cán bộ y tế phù hợp nhất để giúp đỡ và hướng dẫn bạn trong suốt thai kỳ ở đâu? Đầu tiên, hãy suy nghĩ ai có thể đáp ứng tốt nhất nhu cầu của bạn. Bác sĩ sản khoa. Bạn muốn tìm một bác sĩ được đào tạo chuyên để xử lý mọi vấn đề có thể xảy ra trong suốt quá trình mang thai, chuyển dạ, sinh nở và giai đoạn sau sinh – từ những câu hỏi hiển nhiên cho đến những biến chứng khó hiểu nhất? Vậy hãy cân nhắc chọn một bác sĩ sản khoa. Họ không những có thể cung cấp dịch vụ chăm sóc sản khoa toàn diện, mà cả các nhu cầu không liên quan đến thai sản khác (sàng lọc ung thư cổ tử cung, ung thư vú, các biện pháp tránh thai…). Một số bác sĩ sản khoa cũng cung cấp dịch vụ chăm sóc y khoa thông thường, đóng vai trò là bác sĩ chăm sóc chính cho bạn. Nếu có một thai kỳ nguy cơ cao, bạn thậm chí có thể muốn tìm đến chuyên gia – một bác sĩ chuyên về thai sản nguy cơ cao và có chứng chỉ sảnnhi. Những bác sĩ này được đào tạo thêm ba năm về chăm sóc cho những phụ nữ mang thai có nguy cơ cao sau thời gian đào tạo nội trú như bình thường. Nếu mang thai nhờ sự can thiệp chuyên khoa hiếm muộn, việc chăm sóc trước sinh của bạn sẽ bắt đầu với bác sĩ thuộc chuyên khoa này, trước khi chuyển sang một bác sĩ sản khoa bình thường hoặc nữ hộ sinh (thường là vào cuối giai đoạn ba tháng đầu, dù có thể sớm hơn), hoặc một chuyên gia sản-nhi trong trường hợp thai nghén nguy cơ cao. Hơn 90% phụ nữ chọn bác sĩ sản khoa chăm sóc cho họ. Nếu bạn đã tìm thấy bác sĩ sản-phụ khoa mà bạn yêu quý, tôn trọng và cảm thấy thoải mái với việc chăm sóc phụ khoa cho bạn, chẳng có lý do gì để thay đổi khi bạn mang thai. Nếu bác sĩ phụ khoa của bạn không làm về sản khoa, hoặc bạn không muốn họ chăm sóc cho mình trong quá trình mang thai hay sinh em bé, đây là thời điểm thích hợp để tìm kiếm.
26 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI 1 1 Bác sĩ gia đình. Bác sĩ gia đình cung cấp các dịch vụ y tế cơ bản. Không giống như bác sĩ sản khoa – người được đào tạo chuyên sâu về sức khỏe sinh sản, y đa khoa và phẫu thuật cho phụ nữ, bác sĩ gia đình được đào tạo về chăm sóc sức khỏe ban đầu, sản khoa và nhi khoa cơ bản. Nếu bạn chọn bác sĩ gia đình, họ có thể đóng vai trò bác sĩ nội khoa, sản-phụ khoa, và khi đến lúc, cả bác sĩ nhi khoa. Một cách lý tưởng, bác sĩ gia đình sẽ hiểu rõ lối sống của gia đình bạn và có thể chăm sóc sức khỏe một cách toàn diện, chứ không chỉ gói gọn trong sản khoa. Trong trường hợp thai kỳ của bạn gặp vấn đề phức tạp, bác sĩ gia đình có thể chuyển bạn đến bác sĩ sản khoa để hội chẩn hoặc chăm sóc chuyên khoa, nhưng vẫn tham gia chăm sóc sức khỏe cho bạn. THAM KHẢO BÁC SĨ GOOGLE? Cứ thoải mái truy cập vào các trang web và ứng dụng về thai sản, nhưng hãy cẩn thận khi tìm kiếm (và nghiên cứu). Bạn không nên tin vào tất cả những điều đọc được, nhất là khi chúng đến từ các nguồn trực tuyến – đặc biệt là mạng xã hội. Trước khi định làm theo bất kỳ đơn thuốc hay hướng dẫn nào của Bác sĩ Google, luôn tham khảo ý kiến bác sĩ của bạn – thường là nguồn cung cấp thông tin tốt nhất về thai sản, đặc biệt là khi áp dụng cho chính thai kỳ của bạn. Điều dưỡng-hộ sinh. Nếu bạn đang tìm kiếm một nhân viên y tế lành nghề – người trao cho bạn sự quan tâm vượt ra ngoài cả chăm sóc sản khoa, dành nhiều thời gian hơn cho bạn mỗi lần tới khám, chú ý tới trạng thái cảm xúc của bạn không kém tình trạng thể chất, đưa ra lời khuyên dinh dưỡng toàn diện và hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ chi tiết, sẵn sàng trao đổi về các liệu pháp bổ sung, thay thế và các lựa chọn sinh nở hơn, đồng thời là người ủng hộ mạnh mẽ việc không dùng thuốc giảm đau khi sinh, có lẽ bạn – cùng với khoảng 9% các bà mẹ tương lai tại Mỹ – sẽ muốn lựa chọn điều dưỡnghộ sinh. Các điều dưỡng-hộ sinh được đào tạo để chăm sóc những phụ nữ mang thai có nguy cơ thấp (bao gồm chỉ định xét nghiệm và kê đơn thuốc) và ca sinh không biến chứng; họ được cấp phép hành nghề trên toàn bộ đất nước và các vùng lãnh thổ của Mỹ. Điều dưỡng-hộ sinh cũng có thể cung cấp dịch vụ thăm khám phụ khoa định kỳ và, đôi khi, cả chăm sóc trẻ sơ sinh. Phần lớn điều dưỡng-hộ sinh làm việc trong môi trường bệnh viện, một số làm việc tại các trung tâm sinh sản và/hoặc phục vụ sinh con tại nhà. Có đến 95% các ca sinh nở do điều dưỡng-hộ sinh phụ trách diễn ra tại bệnh viện hoặc trung tâm sinh sản. Mặc dù các điều dưỡnghộ sinh đều có quyền kê thuốc giảm đau cũng như thuốc kích thích chuyển dạ, các ca sinh do điều dưỡng-hộ sinh phụ trách thường không sử dụng bất kỳ can thiệp y tế nào. Thông thường, những ca do điều dưỡng-hộ sinh phụ trách có tỉ lệ sinh mổ thấp hơn nhiều (được thực hiện bởi bác sĩ sản khoa liên kết với họ) so với ca do bác sĩ phụ trách, cũng như có tỉ lệ sinh thường sau sinh mổ cao hơn, một phần vì họ hiếm khi phải thực hiện các can thiệp y tế không cần thiết, phần vì họ chỉ tiếp nhận những phụ nữ mang thai có nguy cơ thấp, ít có khả năng phải phẫu thuật vào phút chót. Các nghiên cứu cho thấy đối với các trường hợp mang thai có nguy cơ thấp, việc sinh nở với điều dưỡng-hộ sinh cũng an toàn không kém các bác sĩ. Một điểm khác cần ghi nhớ là, nếu bạn phải tự thanh toán một phần hoặc toàn bộ chi phí của mình: Chi phí chăm sóc trước sinh với điều dưỡng-hộ sinh thường thấp hơn so với bác sĩ sản khoa.
N hững điều đầu tiên 27 1 1 PHÂN CHIA CÔNG VIỆC Điều gì xảy ra nếu bác sĩ sản khoa của bạn vắng mặt vào ngày bạn sinh? Một số bác sĩ sản khoa và bệnh viện sẽ nhờ tới các bác sĩ trực sản – các bác sĩ sản khoa chỉ làm việc tại bệnh viện, và chỉ tham gia vào các ca sinh nở. Các bác sĩ trực sản này không tham gia vào việc thăm khám và theo dõi bệnh nhân mang thai, nhưng luôn có mặt sẵn sàng để giúp em bé của bạn chào đời nếu bác sĩ sản khoa của bạn (có thể đang trong kì nghỉ hoặc tham dự hội nghị) không có mặt kịp thời. Nếu bạn được thông báo rằng có khả năng bác sĩ trực sản sẽ là người giúp bạn sinh em bé, hãy hỏi bác sĩ của bạn xem đã từng làm việc chặt chẽ với bác sĩ đó trong quá khứ hay chưa. Bạn cũng nên hỏi xem các quan điểm và quy trình chăm sóc của họ có tương tự nhau không. Bạn cũng có thể gọi cho bệnh viện để hỏi xem bạn có thể gặp nhân viên hành chính trước khi chuyển dạ hay không, để đảm bảo rằng bác sĩ sẽ đỡ đẻ cho bạn không phải một người hoàn toàn xa lạ. Và hãy chắc chắn mang theo trong tay mong muốn của mình cho việc sinh nở (xem thêm Chương 7) khi đến bệnh viện, nhờ thế bất kể người tiếp nhận ca sinh của bạn là ai, họ cũng đều biết được các mong muốn của bạn ngay cả khi không hề quen biết từ trước. Nếu không thoải mái với điều này, bạn nên cân nhắc về việc thay đổi bác sĩ khi còn có thể. Dù vậy, nên nhớ rằng nếu bạn đang được chăm sóc bởi một bác sĩ có thể hành nghề đa chuyên khoa, rất có khả năng họ không thể có mặt đúng lúc vào ngày bạn chuyển dạ. Và cũng nên nhớ rằng, do các bác sĩ trực sản chỉ tập trung vào việc sinh nở, họ đã chuẩn bị trên cả kỹ càng để chăm sóc tốt nhất có thể cho bạn trong quá trình chuyển dạ. Và họ cũng được nghỉ ngơi nhiều hơn, vì họ làm việc theo ca thay vì cả ngày lẫn đêm. Một lựa chọn khác, cũng được Hiệp hội Điều dưỡng-Hộ sinh Hoa Kỳ chứng nhận, nhưng chỉ được cấp phép hành nghề tại một số tiểu bang, là bà đỡ có chứng chỉ. Họ phải học các lớp đào tạo lý thuyết y khoa tương đương trình độ cử nhân và thực tập như một nữ hộ sinh, nhưng không được công nhận là điều dưỡng chuyên khoa hay cử nhân điều dưỡng. Phần lớn các điều dưỡng-hộ sinh và bà đỡ có chứng chỉ đều nhờ bác sĩ hỗ trợ để đề phòng trường hợp biến chứng xảy ra, và nhiều người có thể kết hợp với một hoặc một nhóm bác sĩ. Để biết thêm thông tin về điều dưỡng-hộ sinh, hãy truy cập midwife.org. Bà đỡ. Những bà đỡ này được đào tạo mà không cần trải qua chương trình điều dưỡng hay có trình độ cử nhân. Bà đỡ được cấp phép thường thực hiện các ca sinh tại nhà, dù một số cũng làm việc trong các bệnh viện. Các bà đỡ do Cơ quan Kiểm soát Hộ sinh Miền Bắc Hoa Kỳ chứng nhận được gọi là bà đỡ chuyên nghiệp – còn lại đều không được công nhận. Một số tiểu bang cho phép các bà đỡ được phép hành nghề, dù ở một số bang khác, việc hành nghề của họ là bất hợp pháp. Điều quan trọng cần nhớ rằng chương trình đào tạo của các bà đỡ chuyên nghiệp không đáp ứng được phần lớn các tiêu chuẩn quốc tế, và nhiều
28 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI 1 1 người thậm chí có thể không đủ điều kiện để trở thành nữ hộ sinh ở các nước phát triển khác. Chưa đến 0,5 % số ca sinh ở Mỹ được thực hiện bởi các bà đỡ. Để biết thêm thông tin, tham khảo Hiệp hội Nữ hộ sinh Bắc Mỹ tại trang web mana.org. Các loại hình hành nghề Sau khi đã quyết định chọn bác sĩ sản khoa, bác sĩ gia đình hay nữ hộ sinh, tiếp theo, bạn cần lựa chọn loại hình hành nghề nào sẽ giúp bạn thấy thoải mái nhất. Dưới đây là các loại hình hành nghề phổ biến nhất và các ưu điểm cũng như nhược điểm có thể của chúng: Hành nghề độc lập. Bạn muốn tìm một bác sĩ đơn độc đúng nghĩa? Vậy hãy tìm những người hành nghề độc lập, trong đó bác sĩ bạn chọn làm việc một mình, và chỉ nhờ bác sĩ khác thay thế khi họ vắng mặt. Tại hầu hết các bang, bác sĩ sản khoa hoặc bác sĩ gia đình có thể hành nghề độc lập, trong khi nữ hộ sinh bắt buộc phải kết hợp với bác sĩ. Ưu điểm chính của việc hành nghề độc lập là bạn sẽ gặp cùng một bác sĩ mỗi lần thăm khám – sự quen thuộc có thể tạo ra cảm giác thoải mái, đặc biệt là khi chuyển dạ. Bạn cũng sẽ nhận được những lời khuyên nhất quán, thay vì phải bối rối trước những quan điểm khác nhau (và đôi khi mâu thuẫn) từ các bác sĩ khác nhau. Nhược điểm lớn nhất là nếu vị bác sĩ có một không hai của bạn đi vắng, bị ốm hoặc không có mặt vào ngày (hoặc đêm) em bé ra đời, người thay thế có thể là bác sĩ hỗ trợ mà bạn chưa bao giờ gặp (trong một số trường hợp, một bác sĩ trực sản; xem trang trước). Sắp xếp để gặp các bác sĩ hỗ trợ trước đó có thể giúp bạn cảm thấy thoải mái hơn với khả năng đó. Một bác sĩ hành nghề độc lập cũng có thể trở thành vấn đề nếu đến giữa chừng của thai kỳ, bạn thấy rằng bác sĩ đó thực sự không phải là người mà mình mong muốn. Nếu điều đó xảy ra và bạn quyết định chuyển bác sĩ, bạn sẽ phải bắt đầu lại từ đầu, tìm kiếm một người phù hợp với bạn. Hợp tác hay hành nghề theo nhóm. Với mô hình hành nghề này, hai hoặc nhiều bác sĩ có chung chuyên ngành cùng chăm sóc cho bệnh nhân, bạn thường gặp họ luân phiên (mặc dù bạn thường gắn bó hơn với bác sĩ mà mình yêu quý trong phần lớn thời gian mang thai, và chỉ bắt đầu gặp những người còn lại vào giai đoạn cuối thai kỳ, khi đến thăm khám thường xuyên hơn). Tương tự, các bác sĩ sản khoa và bác sĩ gia đình cũng có thể hành nghề theo cách này. Ưu điểm của việc hành nghề theo nhóm là do mỗi lần gặp một người khác nhau, bạn sẽ biết tất cả các bác sĩ. Điều đó có nghĩa là khi những cơn co thắt lúc sinh ập đến mạnh mẽ và gấp gáp, những người có mặt trong phòng đẻ với bạn chắc chắn sẽ là những gương mặt quen thuộc. Nhưng nhược điểm là bạn có thể không thích tất cả bọn họ như nhau, và thường bạn cũng không được chọn người sẽ phụ trách khi bạn sinh em bé. Ngoài ra, nghe được nhiều quan điểm khác nhau từ các bác sĩ có thể là điều tốt, hoặc không, tùy thuộc vào việc bạn thấy việc đó giúp mình thêm an tâm hay rối trí. Kết hợp hành nghề. Một nhóm hành nghề kết hợp bao gồm một hoặc nhiều bác sĩ sản khoa và một hoặc nhiều nữ hộ sinh. Kiểu hành nghề này có những ưu và nhược tương tự như các mô hình hành nghề theo nhóm khác. Ngoài ra, mô hình này còn một lợi thế là có thêm thời gian và sự tham gia của nữ hộ sinh trong một số lần thăm khám cùng với những kiến thức từ bác sĩ được đào tạo nâng cao và chuyên môn sâu rộng về các lĩnh vực khác. Bạn có thể lựa chọn nữ hộ sinh đỡ đẻ cho bạn, đồng thời yên tâm rằng nếu có vấn đề xảy ra, bác sĩ mà bạn biết luôn sẵn sàng có mặt.
N hững điều đầu tiên 29 1 1 Trung tâm sản phụ khoa hay Nhà hộ sinh. Tại các trung tâm này, phần lớn các dịch vụ chăm sóc do nữ hộ sinh cung cấp và các bác sĩ sản khoa sẽ trực có mặt khi cần thiết. Một số trung tâm sản phụ khoa đặt tại các bệnh viện có phòng sinh nở đặc biệt, số khác là các cơ sở độc lập. Tất cả các trung tâm sản phụ khoa chỉ chăm sóc cho bệnh nhân nguy cơ thấp. Mô hình hành nghề này rõ ràng phù hợp với những bà mẹ tương lai mong muốn được chăm sóc bởi nữ hộ sinh. Một lợi thế đáng kể khác, và có thể trở thành điểm quan trọng nhất: nữ hộ sinh và trung tâm sản phụ khoa hay nhà hộ sinh thường có chi phí thấp hơn so với bác sĩ sản khoa và bệnh viện. Đây có thể là một điểm quan trọng cần cân nhắc, vì dù bảo hiểm y tế của bạn thường chi trả cả chăm sóc thai sản và sinh nở, bạn có thể phải tự thanh toán một phần hóa đơn, tùy thuộc vào loại bảo hiểm bạn có, mức độ chi trả, và dịch vụ bạn dùng trong hay ngoài bảo hiểm. Một nhược điểm tiềm tàng khác của mô hình này là: Nếu biến chứng phát sinh trong thai kỳ, bạn có thể được chuyển sang cho một bác sĩ sản khoa chăm sóc và phải bắt đầu phát triển mối quan hệ từ đầu. Hoặc, nếu biến chứng xuất hiện trong quá trình chuyển dạ hoặc sinh nở, bạn có thể cần được hỗ trợ bởi một bác sĩ đang trực mà mình chưa từng gặp trước đây. Và cuối cùng, nếu sinh tại một trung tâm độc lập, khi phát sinh biến chứng, bạn có thể phải chuyển đến bệnh viện gần nhất để được cấp cứu. Điều dưỡng-hộ sinh hành nghề độc lập. Ở các tiểu bang cho phép hành nghề độc lập, điều dưỡng-hộ sinh mang đến cho phụ nữ mang thai rủi ro thấp lợi thế của việc chăm sóc cá nhân trong thai kỳ và sinh nở tự nhiên không cần hỗ trợ hiện đại (đôi khi ở nhà, nhưng thường là ở các trung tâm sản phụ khoa hoặc bệnh viện). NHÓM CÁC BÀ MẸ MANG THAI Tìm kiếm một mô hình chăm sóc tiền sản khác với kiểu truyền thống? Có lẽ Nhóm các bà mẹ mang thai là thứ dành cho bạn. Thay vì đặt lịch hẹn kiểm tra hằng tháng, bạn sẽ tham gia một nhóm gồm tám đến 12 bà mẹ tương lai khác (cùng với chồng của họ) có ngày dự sinh gần với bạn, thường là khoảng 10 buổi trong suốt thai kỳ và thời gian đầu sau sinh (với sự có mặt của cả em bé!). Bạn vẫn sẽ được cán bộ y tế kiểm tra hằng tháng như bình thường, nhưng cũng sẽ dành khoảng hai giờ mỗi buổi để được giải đáp các câu hỏi, chia sẻ kinh nghiệm với những phụ huynh khác và thảo luận về các chủ đề khác nhau từ dinh dưỡng khi mang thai đến phương án sinh nở. Nhóm các bà mẹ mang thai có phải là hình thức chăm sóc mà bạn đang tìm kiếm? Truy cập vào centrehealthcare.org để tìm hiểu thêm và xem có địa điểm nào ở gần bạn không. Một điều dưỡng-hộ sinh độc lập thường có một bác sĩ để tư vấn khi cần thiết và gọi điện trong trường hợp khẩn cấp khi hỗ trợ mang thai, sinh con và sau sinh. Dịch vụ cung cấp bởi điều dưỡnghộ sinh độc lập cũng được hỗ trợ bởi hầu hết các chương trình bảo hiểm, mặc dù chỉ một số công ty chi trả cho việc đỡ đẻ tại nhà hoặc cơ sở không phải bệnh viện của điều dưỡng-hộ sinh. Tìm kiếm Sau khi đã lựa chọn được nhân viên y tế và loại hình chăm sóc mà bạn mong muốn, tiếp theo
30 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI 1 1 bạn có thể tìm những ứng viên khả quan ở đâu? Sau đây là những nguồn tin cậy: • Bác sĩ phụ khoa hay bác sĩ gia đình (nếu họ không đỡ đẻ) hoặc bác sĩ nội khoa của bạn, nếu bạn thấy thoải mái với họ. Các bác sĩ có xu hướng giới thiệu những người có quan điểm tương đồng với họ. • Bạn bè, đồng nghiệp hoặc những người trong cộng đồng địa phương, mới sinh con gần đây và có tính cách và quan điểm về sinh nở tương tự như bạn. • Công ty bảo hiểm của bạn có thể cung cấp danh sách mạng lưới các bác sĩ có khả năng đỡ đẻ, cùng với thông tin quá trình đào tạo y khoa, chuyên khoa, mối quan tâm đặc biệt, loại hình hành nghề và các chứng chỉ liên quan. • Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ (ama-assn.org; nhấp chuột vào mục “Tìm Bác sĩ”) có thể giúp bạn tìm kiếm bác sĩ gần bạn. • Hội Sản Phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG) có tên của các bác sĩ sản khoa và chuyên gia về sản nhi. Truy cập acog.org và nhấn vào mục “Tìm bác sĩ sản-phụ khoa”. • Hội Y tá-Nữ hộ sinh Hoa Kỳ, nếu bạn đang tìm kiếm một nữ hộ sinh. Truy cập midwife. org (nhấp vào mục “Tìm Nữ hộ sinh”). • Hiệp hội La Leche tại địa phương, đặc biệt nếu hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ là một trong những mối quan tâm hàng đầu của bạn. • Bệnh viện gần nơi bạn sống với những cơ sở vật chất bạn thấy quan trọng như phòng đẻ với bồn tạo sóng, phòng cho cả em bé và bố, hoặc khoa chăm sóc tích cực cho trẻ sơ sinh – hay trung tâm thai sản hoặc nhà hộ sinh địa phương. Hãy hỏi tên của các bác sĩ và nữ hộ sinh. Đưa ra lựa chọn Một khi bạn đã có thông tin của người mình mong muốn, hãy gọi để đặt lịch hẹn khám. Chuẩn bị sẵn những câu hỏi để xem người đó có quan điểm và tính cách phù hợp với mong muốn của bạn hay không. (Và cũng đừng mong rằng cả hai có chung mọi quan điểm.) Hãy quan sát và cố gắng hiểu rõ ý nghĩa của những gì mình được đọc hay nghe trong buổi trao đổi: Bác sĩ hay hộ sinh đó có phải là người biết lắng nghe? Có sẵn sàng giải đáp các thắc mắc của bệnh nhân? Quan tâm các câu hỏi của cả bạn và chồng bạn như nhau? Người đó có khiếu hài hước không, nếu với bạn đó là điều bắt buộc? Họ có coi những vấn đề cảm xúc của bạn quan trọng như những vấn đề thể chất không? Đây là lúc để tìm hiểu quan điểm của người này đối với những vấn đề mà bạn cảm thấy quan trọng: không dùng thuốc giảm đau khi sinh so với việc dùng giảm đau khi cần hoặc khi muốn, nuôi con bằng sữa mẹ, kích thích chuyển dạ bằng thuốc, đặt máy theo dõi tim thai liên tục hay truyền dịch định kỳ, sinh thường sau khi sinh mổ, sinh dưới nước, hoặc bất cứ điều gì bạn thấy quan trọng. BẠN SẼ SINH Ở ĐÂU? Bạn nhất quyết sẽ sinh tại bệnh viện? Hay trung tâm sản phụ khoa mới là lựa chọn dành cho bạn? Hay thậm chí bạn hy vọng có thể sinh con tại nhà? Có rất nhiều lựa chọn cá nhân trong quá trình mang thai và sinh nở – bao gồm cả nơi bạn sẽ chào đón em bé ra đời: Bệnh viện. Trái với sự lạnh lẽo và xa cách bạn có thể tưởng tượng, các phòng sinh nở tại hầu hết các bệnh viện đều ấm cúng và thân thiện, với ánh sáng dịu nhẹ, những
N hững điều đầu tiên 31 1 1 chiếc ghế thoải mái, những bức tranh treo tường đầy thư giãn và những chiếc giường mang lại cảm giác của một món đồ nội thất cao cấp chứ không phải đồ dùng cho người bệnh. Dụng cụ y tế thường được cất trong những chiếc tủ giống như ở nhà. Phần đầu giường có thể được nâng lên để giúp người mẹ chuyển dạ trong tư thế thoải mái, chân giường được hạ xuống để lấy không gian cho nhân viên y tế. Sau khi sinh, khăn trải giường sẽ được thay, thêm một vài thao tác đơn giản và bàn đẻ trở lại thành giường như ban đầu. Nhiều bệnh viện cũng có cả vòi hoa sen và/hoặc bồn tạo sóng bên trong hoặc liền kề với các phòng sinh nở, cho phép áp dụng liệu pháp giảm đau bằng thủy liệu trong quá trình chuyển dạ. Một số bệnh viện cũng có bồn sinh dưới nước (xem Chương 11 để biết thêm về sinh dưới nước). Hầu hết các phòng sinh nở đều có ghế sofa giường cho người nhà đi theo chăm sóc cho bạn. Phần lớn các phòng sinh nở chỉ được dùng cho việc chuyển dạ và hồi sức, có nghĩa là bạn và em bé rất có khả năng sẽ được chuyển sang phòng hậu sản sau khoảng một giờ bên nhau. Trong trường hợp sinh mổ, bạn sẽ được chuyển đến phòng phẫu thuật rồi phòng hồi sức, và trở lại phòng lưu bệnh ngay khi việc sinh nở đã xong. Trung tâm sản phụ khoa. Trung tâm sản phụ khoa, thường là các cơ sở độc lập (và chỉ cách bệnh viện vài phút, hoặc có thể gắn liền – hoặc thậm chí nằm trong – bệnh viện), mang đến một không gian ấm cúng, không có quá nhiều thiết bị, dụng cụ y tế và mang tính riêng tư để sinh nở, với các phòng riêng được chiếu sáng nhẹ nhàng, có thể có vòi hoa sen hay bồn tạo sóng cho việc sinh dưới nước. Họ cũng có thể có khu bếp cho các thành viên gia đình sử dụng. Thông thường nhân viên ở các trung tâm sản phụ khoa là hộ sinh, nhưng nhiều nơi cũng có các bác sĩ sản khoa thường trực. Và dù các trung tâm này thường không sử dụng các biện pháp can thiệp như máy theo dõi tim thai, họ vẫn có các thiết bị y tế để chăm sóc khẩn cấp khi cần trong khi chờ chuyển đến bệnh viện gần nhất. Tuy nhiên, chỉ những phụ nữ có nguy cơ thấp mới nên lựa chọn sinh con tại các trung tâm sản phụ khoa. Một điều khác cần cân nhắc là: Các trung tâm sản phụ khoa ưu tiên việc sinh nở không giảm đau, và mặc dù có sẵn các loại thuốc giảm đau nhẹ, họ không có thuốc gây tê ngoài màng cứng. Nếu muốn gây tê ngoài màng cứng, bạn sẽ phải đến bệnh viện. Tại nhà. Chỉ có khoảng 1% số ca sinh nở tại Mỹ là sinh tại nhà. Dù khi sinh tại nhà, em bé sẽ chào đời giữa gia đình và người thân, trong một không gian thoải mái và riêng tư quen thuộc trong chính căn nhà của mình, nơi không có các quy trình và nhân viên y tế. Nhược điểm rõ ràng là nếu có sự cố bất ngờ xảy ra, các điều kiện để sinh mổ khẩn cấp hoặc hồi sức sơ sinh sẽ không sẵn có. Thống kê cho thấy, kể cả khi cùng được đỡ đẻ bởi bà đỡ, những em bé sinh tại nhà vẫn có nguy cơ cao hơn so đối những bé sinh tại bệnh viện. Theo Hiệp hội Nữ hộ sinh Hoa Kỳ, nếu muốn sinh tại nhà, bạn phải nằm trong nhóm có nguy cơ thấp, có sự tham gia của điều dưỡng-hộ sinh và bác sĩ thường trực, có phương tiện di chuyển sẵn sàng và không sống quá xa bệnh viện.
32 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI 1 Hiểu được quan điểm của nhân viên y tế bạn chọn sẽ giúp đảm bảo không có bất ngờ không vui nào xảy ra sau này. Cũng quan trọng không kém những điều cuộc nói chuyện tiết lộ về bác sĩ tiềm năng là những gì bạn tiết lộ về bản thân mình. Hãy chia sẻ và thể hiện rõ tính cách thực sự của mình. Bạn có thể đánh giá từ phản ứng của bác sĩ, liệu họ có cảm thấy thoải mái và sẵn sàng trả lời những câu hỏi của bạn – người bệnh nhân hay không. Bạn cũng nên kiểm tra xem liệu bệnh viện hay trung tâm sinh sản mà bác sĩ đó liên kết có những cơ sở vật chất hay dịch vụ mà bạn thấy quan trọng hay không. Mặc dù các mong muốn đối với việc sinh nở không nên trở thành tiêu chí duy nhất khi chọn bác sĩ, nhưng chắc chắn chúng nên được cân nhắc. Hỏi về bất kỳ công năng và lựa chọn nào sau đây mà bạn thấy quan trọng (cũng nên lưu ý rằng chẳng có quyết định chắc chắn nào về việc sinh nở có thể được đưa ra cho đến cuối thai kỳ, hoặc thậm chí là lúc sinh): Bệnh viện hay trung tâm sinh sản có bồn để phục vụ việc sinh dưới nước không, có thanh bám hỗ trợ tư thế ngồi xổm để rặn, nơi thoải mái để người bố có thể ở lại, có không gian để gia đình và bạn bè đến thăm, có đơn nguyên chăm sóc sơ sinh đặc biệt không? Có linh động về các quy tắc hay thủ tục liên quan đến bạn (ví dụ ăn hoặc uống trong khi chuyển dạ hoặc truyền tĩnh mạch thường quy) không? Có bác sĩ trực gây mê để kịp thời gây tê ngoài màng cứng nếu bạn cần? Có khuyến khích sinh thường sau khi sinh mổ nếu bạn đủ điều kiện? Có dịch vụ sinh mổ “không đau” hay không (xem Chương 12)? Anh chị em ruột có được phép có mặt trong quá trình sinh nở không? Bệnh viện có áp dụng chính sách khuyến khích nuôi con bằng sữa mẹ hay không (chẳng hạn như ưu tiên tiếp xúc da kề da ngay sau khi sinh)? Có chuyên gia tư vấn hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ không (hoặc được hỗ trợ nếu không thể cho con bú)? Xem Chương 11 để biết thêm về các lựa chọn và tùy chọn khi sinh. Trước khi đưa ra quyết định cuối cùng, hãy suy nghĩ xem liệu bác sĩ tiềm năng có tạo cho bạn cảm giác tin tưởng hay không. Mang thai là một trong những hành trình quan trọng nhất mà bạn sẽ trải qua, vì vậy hãy chọn người đồng hành mà bạn có thể tin tưởng.
CHƯƠNG 2 Hồ sơ sinh nở Kết quả thử thai dương tính và bạn đã chắc chắn là mình có thai. Sự phấn khích trong bạn tăng dần, cũng như những câu hỏi đang chất đống trong đầu bạn vậy. Chắc chắn, rất nhiều trong số đó liên quan đến những triệu chứng bất thường mà bạn đang gặp phải. Nhưng cũng có rất nhiều câu liên quan đến hồ sơ sinh nở của chính bạn. Hồ sơ đó bao gồm những gì? Hiển nhiên không phải những thứ bạn thường đăng trên mạng xã hội (hay những bức ảnh tự sướng với chiếc bụng bầu mà bạn định chụp mỗi tuần). Hồ sơ sinh nở là bản tổng hợp tiền sử y khoa, phụ khoa và sản khoa của bạn (nếu đây không phải lần đầu bạn mang thai). Hay nói cách khác, câu chuyện của chính bạn – thứ có thể ảnh hưởng rất lớn đến quá trình mang thai sắp tới. Hãy nhớ rằng không phải toàn bộ nội dung chương này có thể áp dụng cho bạn, vì thai kỳ (cũng như em bé trong bụng) của bạn là duy nhất. Hãy đọc những gì phù hợp với bạn và bỏ qua những điều không liên quan. Tiền sử phụ khoa Sử dụng các biện pháp tránh thai khi đang mang thai “Tôi thụ thai trong khi sử dụng viên uống tránh thai. Tôi tiếp tục dùng chúng hơn một tháng vì không biết mình có thai. Điều này có ảnh hưởng đến con tôi không?” Trong điều kiện lý tưởng, sau khi ngừng sử dụng viên uống tránh thai, bạn sẽ có ít nhất một chu kỳ kinh nguyệt bình thường (là chu kỳ được kích hoạt bởi hormone của chính bạn) trước khi mang thai. Nhưng việc thụ thai không phải lúc nào cũng diễn ra trong điều kiện lý tưởng, và dù việc mang thai khi sử dụng viên uống tránh thai khá hiếm (chỉ khoảng chưa đến 1% khi sử dụng thuốc liên tục theo đúng hướng dẫn), chuyện đó vẫn có thể xảy ra. Mặc cho những cảnh báo bạn có thể thấy trên tờ hướng dẫn sử dụng, không có lý do gì để phải quá lo lắng cả. Không có bằng chứng thực sự nào về việc tăng nguy cơ cho con khi mẹ thụ thai trong khi đang sử dụng thuốc tránh thai đường uống. Bạn có thể trao đổi với bác sĩ để yên tâm hơn. Bạn cũng sẽ nhận được những lời trấn an tương tự từ bác sĩ nếu thụ thai khi đang sử dụng các phương pháp tránh thai khác như vòng tránh thai, miếng dán, thuốc tiêm hoặc que cấy tránh thai. Các phương pháp tránh thai này cũng sử dụng các hormone tương tự trong viên uống tránh thai, có nghĩa cũng không có bằng chứng nào về gia tăng nguy cơ khi sử dụng các phương pháp tránh thai bằng nội tiết tố khác. 2
34 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI 2 2 CUỐN SÁCH CHO MỌI GIA ĐÌNH Gia đình vẫn là gia đình, bất kể có thế nào thì tình yêu vẫn là điều quan trọng nhất. Nhưng khi đọc Hành trình nuôi con: Mang thai, bạn sẽ thấy rằng cuốn sách thường dẫn chứng bằng những mối quan hệ gia đình truyền thống. Việc này chắc chắn không có nghĩa cuốn sách không dành cho những bà mẹ tương lai (và gia đình của họ) không thuộc về kiểu truyền thống – những người độc thân do lựa chọn hay hoàn cảnh, những người có bạn tình đồng giới, hoặc những người chọn không kết hôn với người sống chung với họ. Thay vào đó, việc sử dụng các thuật ngữ như “bạn đời” hay “bạn tình” đơn thuần là cách viết ngắn gọn, tương tự như việc dùng từ “bố” thay vì “bố hay mẹ” khi đề cập đến người không mang thai trong một cặp đôi. Xin tùy ý thay thế chúng bằng cụm từ phù hợp hơn với bạn và gia đình thân yêu của bạn. Việc nhờ người mang thai hộ cũng không khiến bạn trở thành người ngoài cuộc, và đây vẫn là cuốn sách dành cho bạn. Hãy tận dụng nó để theo dõi tiến độ của quá trình mang thai và sự phát triển của con bạn. “Tôi thụ thai sau khi sử dụng bao cao su có chất diệt tinh trùng và tiếp tục sử dụng chất diệt tinh trùng trước khi biết mình mang thai. Tôi có nên lo lắng không?” Không có gì phải lo lắng nếu bạn mang thai trong khi sử dụng bao cao su (hay màng ngăn, nắp âm đạo) có sẵn (hoặc dùng thêm) chất diệt tinh trùng, hoặc đơn giản chỉ riêng chất diệt tinh trùng. Tin vui là hoàn toàn chưa có bằng chứng nào về mối liên hệ giữa việc sử dụng chất diệt tinh trùng và các dị tật bẩm sinh. Vì vậy, hãy thư giãn và tận hưởng thai kỳ của bạn, kể cả khi nó đến hơi bất ngờ. “Tôi đã đặt vòng tránh thai và mới phát hiện mình có thai. Liệu thai kỳ của tôi có vấn đề gì không?” Mang thai trong khi đang sử dụng biện pháp phòng tránh luôn mang theo những sự bất ngờ (hiển nhiên khi bạn vẫn đang sử dụng biện pháp tránh thai), nhưng điều đó đôi khi vẫn xảy ra. Tỉ lệ mang thai khi đang đặt vòng là khá thấp, khoảng 1/1.000. Việc thụ thai dù đang đặt vòng sẽ đưa đến hai lựa chọn mà bạn nên trao đổi với bác sĩ càng sớm càng tốt: để nguyên hoặc tháo vòng. Điều này phụ thuộc rất nhiều vào việc bác sĩ có nhìn thấy phần dây của vòng tránh thai nhô ra khỏi cổ tử cung hay không. Nếu bác sĩ không thể nhìn thấy phần dây này, thai kỳ vẫn có khả năng cao diễn ra bình thường mà không cần tháo vòng – kể cả khi đây là loại sử dụng hormone. Vòng tránh thai đơn giản sẽ bị đẩy sát vào thành tử cung khi túi ối nở rộng và thường thoát ra cùng với rau thai khi sinh. Tuy nhiên, nếu phần dây của vòng tránh thai vẫn có thể được nhìn thấy ở đầu thai kỳ, nguy cơ nhiễm trùng sẽ tăng lên. Trong trường hợp đó, bạn nên tháo vòng để làm tăng độ an toàn và khả năng thành công của thai kỳ. Nguy cơ sảy thai nếu không tháo vòng rất cao, dù có thể giảm xuống chỉ còn 20% khi vòng tránh thai được tháo bỏ. Nếu điều đó cũng không khiến bạn yên tâm hơn, hãy nhớ rằng tỉ lệ sảy thai thông thường được ước tính vào khoảng 15-20%.
N hững điều đầu tiên 35 2 2 Hãy đặc biệt cảnh giác với các hiện tượng chảy máu, chuột rút hoặc sốt trong ba tháng đầu nếu không tháo vòng tránh thai, vì việc đó sẽ khiến bạn có nguy cơ cao bị biến chứng thai kỳ sớm. Hãy thông báo cho bác sĩ về các triệu chứng này ngay lập tức. Bạn cũng có nguy cơ sinh non cao hơn nếu thụ thai khi đang sử dụng vòng tránh thai (kể cả khi đã được tháo bỏ), do đó hãy cảnh giác với các dấu hiệu sinh non. U xơ “Tôi đã bị u xơ tử cung vài năm và chưa gặp phải vấn đề gì. Vậy khi tôi mang thai, chúng có ảnh hưởng gì hay không?” Uxơ tử cung có thể không ảnh hưởng hay gây biến chứng gì đến thai kỳ của bạn. Trên thực tế, hầu hết những khối nhỏ lành tính trên thành tử cung đều không ảnh hưởng gì đến việc mang thai. Đôi khi, phụ nữ có u xơ khi mang thai hay cảm thấy tức hoặc đau bụng, nhưng thường không có gì phải lo lắng. Tuy vậy, hãy kể với bác sĩ của bạn những dấu hiệu này. Giảm hoạt động hoặc nằm nghỉ trong khoảng bốn đến năm ngày, kết hợp sử dụng một số loại thuốc giảm đau an toàn, thường sẽ giúp bạn dễ chịu hơn. Trong một số trường hợp hiếm hoi, u xơ tử cung có thể làm tăng nguy cơ biến chứng rau bong non, sinh non và sinh ngược. Vì mỗi trường hợp u xơ đều khác nhau, hãy trao đổi với bác sĩ để hiểu thêm về tình trạng này cũng như các rủi ro có thể xảy ra. Nếu nghi ngờ u xơ có thể ảnh hưởng đến việc sinh thường, bác sĩ có thể chỉ định mổ. Tuy nhiên, trong hầu hết các trường hợp, một khối u xơ dù lớn cũng sẽ không cản trở đường ra của thai nhi, do tử cung nở rộng dần trong thai kỳ. “Tôi từng mổ cắt bỏ u xơ cách đây vài năm. Chuyện đó có ảnh hưởng đến việc tôi mang thai hay không?” Trong hầu hết các trường hợp, phẫu thuật cắt bỏ các khối u xơ tử cung nhỏ (đặc biệt là nếu phẫu thuật được thực hiện bằng nội soi) không ảnh hưởng đến lần mang thai tiếp theo. Tuy nhiên, mổ mở để xử lý khối u xơ lớn có thể làm tử cung suy yếu đến mức không đủ khả năng để sinh thường. Nếu bác sĩ cho rằng việc này có thể xảy ra, họ sẽ chỉ định sinh mổ. Hãy tìm hiểu các dấu hiệu chuyển dạ sớm để nhận biết những cơn co xuất hiện trước thời gian phẫu thuật dự kiến và có phương án để nhanh chóng đến bệnh viện ngay khi việc đó xảy ra. Lạc nội mạc tử cung “Sau nhiều năm bị lạc nội mạc tử cung, cuối cùng tôi đã mang thai. Liệu thai kỳ của tôi có vấn đề gì không?” Lạc nội mạc tử cung thường đi liền với hai vấn đề: khả năng mang thai và tình trạng đau đớn. Mang thai có nghĩa là bạn đã vượt qua vấn đề đầu tiên (Xin chúc mừng!). Và còn nhiều tin tốt hơn nữa. Mang thai còn có thể giúp bạn vượt qua vấn đề thứ hai. Lạc nội mạc tử cung thường gây đau ở vùng chậu vì mô từ niêm mạc tử cung (hay còn gọi là nội mạc tử cung) phát triển bên ngoài tử cung và phản ứng với sự thay đổi hormone của chu kỳ kinh nguyệt bằng cách dày lên, rồi bong đi và gây chảy máu (như nội mạc tử cung bình thường). Khi mang thai, sự rụng trứng và chu kỳ kinh nguyệt bị gián đoạn, progesterone tăng lên, khiến phần nội mạc tử cung “đi lạc” này trở nên nhỏ và ít nhạy cảm hơn, làm giảm các cơn đau do hội chứng này gây ra. Trên thực tế, nhiều phụ nữ khi mang thai
36 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI 2 2 không còn hoặc gần như không có bất kỳ triệu chứng nào trong toàn bộ thai kỳ, mặc dù một số người có thể cảm thấy khó chịu khi em bé lớn dần và bắt đầu đạp mạnh hơn, đặc biệt là nếu những cú đạp đó chạm đến những vùng nhạy cảm. Tin ít vui hơn là việc mang thai chỉ làm các triệu chứng tạm thời biến mất chứ không loại bỏ chúng hoàn toàn. Các triệu chứng thường trở lại sau thời gian mang thai và cho con bú (đôi khi còn sớm hơn). Một tin kém vui khác là phụ nữ bị lạc nội mạc tử cung phải đối mặt với nguy cơ cao chửa ngoài dạ con (vì vậy hãy chắc chắn bạn luôn cảnh giác với các dấu hiệu liên quan – xem Chương 20), cũng như sinh non. Chính vì lẽ đó, bác sĩ có thể sẽ theo dõi thai kỳ của bạn sát sao hơn (đồng thời siêu âm thường xuyên hơn). Cuối cùng, trong trường hợp hiếm hoi bạn đã phẫu thuật để điều trị tình trạng này, bác sĩ có thể sẽ ưu tiên phương án sinh mổ. Soi cổ tử cung “Một năm trước khi tôi có thai, tôi đã sinh thiết cổ tử cung và khoét chóp cổ tử cung bằng dao điện (LEEP) để loại bỏ một số tế bào bất thường. Điều này có ảnh hưởng gì đến việc mang thai của tôi không?” May mắn thay, câu trả lời thường là không. Sinh thiết cổ tử cung chắc chắn không để lại vấn đề gì, vì mẫu tế bào được lấy rất nhỏ. Khoét chóp cổ tử cung bằng dao điện (quy trình cắt bỏ bằng dao điện, tức là cắt bỏ phần mô cổ tử cung bất thường bằng dòng điện) cũng rất khó có thể để lại bất kỳ ảnh hưởng nào đến thai kỳ trong tương lai – trên thực tế, đa số phụ nữ đã thực hiện thủ thuật LEEP có thể có một thai kỳ hoàn toàn bình thường. Những phụ nữ có tế bào cổ tử cung bất thường được điều trị bằng phẫu thuật áp lạnh THAI NGHÉN VÀ CÁC BỆNH LÂY TRUYỀN QUA ĐƯỜNG TÌNH DỤC Chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi hầu hết các bệnh lây truyền qua đường tình dục đều có thể ảnh hưởng đến việc mang thai. May mắn thay, đa phần chúng đều có thể được điều trị dễ dàng và an toàn, ngay cả trong thời gian mang thai. Nhưng vì phụ nữ thường không biết mình bị nhiễm bệnh, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) khuyến nghị tất cả các bà mẹ tương lai đều nên xét nghiệm sớm để xác định các bệnh các bệnh lây truyền qua đường tình dục có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đối với mẹ và bé. Chúng bao gồm: Lậu. Bệnh lậu từ lâu đã được biết đến là nguyên nhân gây viêm kết mạc, mù lòa và nhiễm trùng nghiêm trọng ở trẻ sinh thường có người mẹ mắc bệnh. Những phụ nữ mang thai khi xét nghiệm dương tính với bệnh lậu sẽ được điều trị ngay bằng kháng sinh. Sau khi kết thúc điều trị, thai phụ sẽ được xét nghiệm một lần nữa để chắc chắn không còn nhiễm bệnh. Trẻ sơ sinh cũng sẽ được tra một loại thuốc mỡ kháng sinh vào mắt để tăng khả năng phòng bệnh. Giang mai. Giang mai có thể gây ra một loạt các dị tật bẩm sinh cũng như dẫn đến tình trạng thai chết lưu, do đó, xét nghiệm tầm soát căn bệnh này thường được thực hiện ngay từ lần khám thai đầu tiên. Điều trị bằng kháng sinh trong ba tháng đầu của thai kỳ – trước khi
N hững điều đầu tiên 37 2 2 vi khuẩn có thể vượt qua hàng rào máu-nhau thai, thường ngăn ngừa được hoàn toàn các tác hại cho thai nhi. Tin tốt là việc lây truyền giang mai từ mẹ sang con rất hiếm khi xảy ra. Chlamydia. Phổ biến hơn giang mai cũng như lậu, thường xuất hiện ở phụ nữ dưới 26 tuổi có quan hệ tình dục (đặc biệt là những người có nhiều bạn tình), chlamydia là bệnh nhiễm trùng lây truyền từ mẹ sang con phổ biến nhất và được coi là nguy cơ tiềm ẩn cho cả hai mẹ con. Do một nửa số phụ nữ bị nhiễm chlamydia thường không có triệu chứng gì (đồng nghĩ với việc họ có thể đã nhiễm bệnh lúc nào đó mà không biết), việc sàng lọc định kỳ là rất quan trọng. Thời gian tốt nhất để điều trị chlamydia là trước khi mang thai. Nhưng điều trị kịp thời bằng kháng sinh (thường là azithromycin) trong khi mang thai có thể ngăn ngừa lây truyền bệnh sang con (ở dạng viêm phổi – may mắn là thường nhẹ, và ở dạng nhiễm trùng mắt – đôi khi nghiêm trọng) khi sinh. Thuốc mỡ kháng sinh thường được sử dụng khi sinh nở để bảo vệ trẻ khỏi bị nhiễm trùng mắt do chlamydia và lậu. Trichomonas. Các triệu chứng của nhiễm trichomonas là dịch tiết âm đạo màu hơi xanh, có mùi tanh khó chịu và thường ngứa. Khoảng một nửa trong số những người bị nhiễm bệnh không có triệu chứng gì. Mặc dù việc nhiễm kí sinh trùng này thường không gây ra các bệnh hay vấn đề thai sản nghiêm trọng (hoặc ảnh hưởng đến em bé có mẹ bị nhiễm bệnh), nhưng các triệu chứng vẫn có thể gây khó chịu. Thông thường, các bà mẹ tương lai có triệu chứng nhiễm trichomonas sẽ được xét nghiệm và điều trị bằng kháng sinh an toàn nếu có kết quả dương tính. HIV. Hiệp hội Sản phụ khoa Hoa Kỳ khuyến nghị tất cả phụ nữ mang thai nên được tư vấn và sàng lọc HIV càng sớm càng tốt mỗi lần mang thai, trừ khi từ chối xét nghiệm. Đó là vì nhiễm virus HIV khi mang thai là mối đe dọa không chỉ đối với người mẹ mà còn cả em bé. Khoảng 25% số trẻ được các bà mẹ không được điều trị sinh ra sẽ nhiễm bệnh (xét nghiệm trong sáu tháng đầu đời có thể xác nhận điều này). May mắn thay, các phương pháp điều trị hiện tại có thể mang lại nhiều hy vọng cho những bà mẹ bị bệnh và con của họ. Điều trị bằng AZT (còn được gọi là ZDV hoặc Retrovir) hay các loại thuốc kháng virus khác có thể làm giảm đáng kể nguy cơ mẹ nhiễm HIV truyền bệnh cho con mà không để lại bất kỳ tác dụng phụ có hại nào. Đối với phụ nữ có tải lượng HIV cao, sinh mổ (trước khi có các cơn co và vỡ ối) có thể làm giảm bớt nguy cơ lây nhiễm. Nếu bạn không chắc mình đã được xét nghiệm sàng lọc các bệnh lây truyền qua đường tình dục hay chưa, hãy trao đổi lại với bác sĩ. Tầm soát là một biện pháp dự phòng quan trọng khi mang thai, ngay cả khi bạn cực kỳ chắc chắn rằng mình không thể bị nhiễm các bệnh lây truyền qua đường tình dục. Nếu xét nghiệm cho kết quả dương tính, việc điều trị (cho cả bạn và bạn tình, nếu cần thiết) sẽ bảo vệ không chỉ sức khỏe của bạn mà còn cho cả con bạn.
38 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI 2 2 (các tế bào bất thường bị đóng băng) cũng vậy. Tuy nhiên, một số phụ nữ, tùy thuộc vào lượng mô bị loại bỏ trong quá trình điều trị, có thể tăng nguy cơ gặp phải một số biến chứng nhất định, như suy cổ tử cung và sinh non. Hãy chắc chắn rằng bác sĩ trước sinh biết về tiền sử bệnh cổ tử cung của bạn để theo dõi thai kỳ chặt chẽ hơn. Nếu phát hiện các tế bào bất thường khi làm xét nghiệm phiến đồ cổ tử cung (xét nghiệm PAP) thông thường trong lần khám thai đầu tiên, bác sĩ có thể lựa chọn thực hiện soi cổ tử cung để xem xét kỹ hơn, nhưng sinh thiết hoặc các thủ thuật tiếp theo thường được hoãn lại cho đến sau khi em bé chào đời. Tiền sử phá thai “Tôi từng phá thai hai lần. Điều đó có ảnh hưởng gì đến lần mang thai này không?” Phá thai trong ba tháng đầu thường ít có khả năng ảnh hưởng đến việc mang thai sau này. Vì vậy, nếu việc phá thai được thực hiện trước tuần thứ 14, thường không có lý do gì để lo lắng. Tuy nhiên, việc phá thai nhiều lần vào khoảng thời gian ba tháng giữa thai kỳ (tức là từ tuần 14 đến tuần 27), có thể làm tăng phần nào nguy cơ sinh non. Trong cả hai trường hợp, hãy chắc chắn rằng bác sĩ biết về việc bạn đã từng phá thai. Càng biết rõ về tiền sử sinh sản của bạn, họ càng có thể chăm sóc bạn và em bé trong bụng tốt hơn. HPV (Virus Papilloma ở người) “Việc nhiễm HPV sinh dục có ảnh hưởng gì đến việc tôi mang thai hay không?” HPV sinh dục là loại virus lây truyền qua đường tình dục phổ biến nhất ở Mỹ, mặc dù nhờ vắc-xin HPV, số lượng những người bị ảnh hưởng đang giảm dần. Hầu hết mọi người thường không biết mình nhiễm HPV do không có các triệu chứng rõ ràng và thường tự khỏi trong vòng sáu đến mười tháng. Tuy nhiên, trong một vài trường hợp, HPV có thể biểu hiện các triệu chứng. Một số gây ra sự bất thường ở tế bào cổ tử cung (được phát hiện khi tiến hành xét nghiệm phiến đồ tử cung – Pap), các chủng khác có thể gây ra mụn cóc sinh dục (có thể dưới dạng một tổn thương khó quan sát, vết sưng mềm, sẫm màu hoặc sùi như mào gà; màu nhợt nhạt hay hồng đậm) bên trong và trên âm đạo, âm hộ và hậu môn. Mặc dù thường không đau, mụn cóc sinh dục đôi khi có thể gây bỏng rát, ngứa hoặc thậm chí chảy máu. Trong hầu hết các trường hợp, mụn cóc sẽ biến mất sau vài tháng mà không cần điều trị gì. Nhiễm HPV sinh dục có ảnh hưởng gì đến việc mang thai hay không? May mắn là thường không có ảnh hưởng gì. Tuy nhiên, đôi khi, sự thay đổi hormone khi mang thai có thể khiến mụn cóc nhân lên hoặc lớn hơn. Nếu điều đó xảy ra và mụn cóc không có vẻ tự khỏi được, bác sĩ có thể đề nghị điều trị kể cả khia bạn đang mang thai, đặc biệt là nếu mụn cóc to đến mức làm tắc nghẽn đường sinh nở của bạn. Các mụn cóc có thể được loại bỏ một cách an toàn bằng liệu pháp áp lạnh, đốt điện hoặc điều trị bằng laser. Nếu chúng không ảnh hưởng đến thai kỳ của bạn, việc điều trị này có thể trì hoãn đến sau khi sinh. Nếu bạn nhiễm HPV, bác sĩ cũng sẽ kiểm tra cả cổ tử cung để đảm bảo không có bất thường nào. Nhưng ngay cả khi phát hiện thấy bất thường, tất cả các sinh thiết cổ tử cung cần thiết để loại bỏ các tế bào bất thường cũng có thể bị hoãn lại cho đến khi em bé được sinh ra.
N hững điều đầu tiên 39 2 2 Bạn lo lắng về việc liệu thai nhi có bị nhiễm virus HPV từ bạn hay không? Câu trả lời là không cần lo lắng gì cả. Sự lây truyền virus sang trẻ sơ sinh rất thấp – thậm chí trong trường hợp hiếm hoi là trẻ bị lây nhiễm virus HPV, bệnh thường tự khỏi mà không cần điều trị. Có thể phòng ngừa HPV bằng cách tiêm vắcxin cho tất cả các bé gái và bé trai bắt đầu từ 11-12 tuổi, nhưng cũng có thể tiêm khi qua tuổi 45 nếu trước đó chưa tiêm. Vắc-xin được tiêm thành ba lần, nếu bạn bắt đầu tiêm và sau đó có thai trước khi tiêm đủ số mũi, bạn sẽ phải hoãn các liều còn lại cho đến sau khi em bé chào đời. Herpes “Tôi bị herpes sinh dục. Con tôi có thể bị lây từ tôi không?” Nhiều khả năng là con của bạn sẽ được sinh ra bình yên, khỏe mạnh và hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi herpes, đặc biệt là nếu bạn và bác sĩ thực hiện đầy đủ các bước dự phòng trong khi mang thai và sinh nở. Đây là những gì bạn cần biết. Trước hết, lây nhiễm ở trẻ sơ sinh rất hiếm. Một em bé có chưa đến 1% cơ hội mắc phải bệnh này nếu người mẹ (từng bị herpes trước đây) tái phát trong khi mang thai. Thứ hai, mặc dù nhiễm trùng tiên phát (xuất hiện lần đầu tiên) trong thai kỳ làm tăng nguy cơ sảy thai và sinh non, nhưng loại này không phổ biến, vì phụ nữ mang thai và bạn tình của họ ít khả năng tham gia vào các hành vi nguy cơ (chẳng hạn như quan hệ tình dục không an toàn với bạn tình mới). Ngay cả đối với những em bé có nguy cơ cao nhất – có mẹ mắc herpes lần đầu vào thời điểm sắp sinh (một kịch bản vô cùng khó xảy ra) – có đến 50% khả năng các bé sẽ không nhiễm bệnh khi sinh ra. Nếu bạn chưa từng bị herpes sinh dục và hiện có bất kỳ dấu hiệu nhiễm trùng nguyên phát nào (như sốt, nhức đầu, mệt mỏi và đau nhức từ hai ngày trở lên, kèm theo đau, ngứa vùng sinh dục, đau khi đi tiểu, tiết dịch âm đạo và niệu đạo, nhạy cảm ở vùng háng, cùng các tổn thương phồng rộp và đóng vảy ở phía trên), hãy gọi ngay cho bác sĩ. Nếu bạn bị nhiễm herpes trước khi mang thai, nguy cơ cho em bé là rất thấp. Để hạ thấp nguy cơ hơn nữa, bác sĩ có thể sẽ cho bạn thuốc kháng virus từ tuần thứ 36 của thai kỳ ngay cả khi bạn hiện không có tổn thương nào. Nếu có các tổn thương cấp tính khi bắt đầu chuyển dạ, bạn có thể được mổ để tránh cho con bị lây nhiễm khi sinh thường. Trường hợp hiếm hoi nếu trẻ vẫn nhiễm bệnh, bé sẽ được điều trị bằng thuốc kháng virus. Sau khi sinh, các biện pháp phòng ngừa đúng cách có thể cho phép bạn chăm sóc và cho con bú sữa mẹ mà không lây truyền virus, ngay cả trong giai đoạn đang nhiễm herpes. Tiền sử sản khoa của bạn Thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) “Tôi thụ thai bằng phương pháp IVF. Việc mang thai của tôi sẽ khác với bình thường như thế nào?” Xin gửi tới bạn lời chúc mừng chân thành nhất! Sau tất cả những gì đã trải qua để thụ thai, bạn đã có được một khởi đầu tương đối suôn sẻ – và tuyệt vời hơn, thành công đang ở gần hơn bạn
40 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI 2 2 nghĩ. Dù thực tế việc thụ thai diễn ra trong phòng thí nghiệm thay vì ống dẫn trứng, điều đó cũng không ảnh hưởng nhiều đến việc bạn mang thai, ít nhất cho đến sau ba tháng đầu tiên. Điều này cũng tương tự đối với những em bé được thụ thai nhờ các phương pháp hỗ trợ sinh sản khác (như tiêm tinh trùng vào bào tương trứng hoặc chuyên giao tử vào ống dẫn trứng). Tuy nhiên, vẫn có một số khác biệt ở giai đoạn đầu của thai kỳ cũng như cách chăm sóc thai phụ. Kết quả dương tính trên que thử cũng không đảm bảo là bạn đã mang thai (đặc biệt là khi mang thai bằng IVF thường được phát hiện bằng xét nghiệm máu từ rất sớm), do đó việc thử thai liên tục sẽ chỉ khiến cảm xúc và túi tiền của bạn hao mòn, và cũng vì không thể biết được ngay bao nhiêu phôi cấy có thể phát triển thành thai nhi, giai đoạn sáu tuần đầu tiên hoặc hơn khi mang thai bằng IVF thường khiến bạn căng thẳng nhất. Hãy chuẩn bị dành nhiều thời gian hơn tại phòng khám của bác sĩ hỗ trợ sinh sản để làm lại các xét nghiệm máu và siêu âm. Bạn có thể cần hạn chế các hoạt động thể chất và quan hệ tình dục, thậm chí bắt buộc nằm nghỉ (mặc dù các nghiên cứu cho thấy việc này không có vẻ giúp tăng tỉ lệ thành công của IVF). Ngoài ra, progesterone (và có thể cả aspirin liều nhẹ) sẽ được kê để hỗ trợ cho bạn trong hai đến ba tháng đầu của thai kỳ. Nhưng khi giai đoạn cần đặc biệt cẩn trọng này qua đi (và bạn được chuyển giao cho bác sĩ phụ sản, thường khoảng tuần thứ tám đến mười hai), bạn có thể chắc rằng thai kỳ của mình sẽ giống như tất cả mọi người – trừ khi bạn đang cùng lúc mang nhiều em bé, như hơn 40% các bà mẹ mang thai nhờ IVF khác. Nếu đó là trường hợp của bạn, hãy xem Chương 15. ĐỪNG CHE GIẤU Bất kể trong quá khứ đã xảy ra chuyện gì, thì đây không phải lúc để cố gắng giấu nó đi. Trên thực tế, tiền sử tình dục, thai sản và y tế của bạn có thể quan trọng hơn (và liên quan hơn) bạn nghĩ. Việc từng mang thai (với bất kỳ biến chứng nào nếu có), sảy thai, phá thai, phẫu thuật, các bệnh lây truyền qua đường tình dục hoặc các nhiễm trùng khác có thể có hoặc không có tác động đến thai kỳ này, nhưng hãy chia sẻ tất cả những thông tin – hay bất cứ tình trạng nào trong tiền sử của bạn – với bác sĩ (tất cả đều sẽ được giữ bí mật). Chia sẻ tất cả tiền sử trầm cảm, các bệnh tâm thần, cũng như rối loạn ăn uống nếu có. Càng biết nhiều về bạn, bác sĩ càng có thể chăm sóc cho bạn và em bé tốt hơn. Mang thai lần thứ hai “Đây là lần thứ hai tôi mang thai. Nó sẽ khác với lần đầu tiên như thế nào?” Hai lần mang thai không thể giống nhau hoàn toàn, vậy nên cũng chẳng thể đoán trước sẽ có sự khác biệt (hay tương tự) nào giữa chúng. Dù vậy, một số điều vẫn sẽ đúng, ít nhất là vài lần, cho lần mang thai thứ hai và những lần sau đó (bởi chẳng có gì là tuyệt đối chắc chắn đúng không): Bạn có thể “cảm nhận” được việc mình mang thai sớm hơn. Giống như hầu hết những bà mẹ lần thứ hai mang thai, bạn có thể sẽ làm quen nhanh hơn với các triệu chứng ban đầu của thai kỳ, cũng như nhận ra chúng nhanh hơn.
N hững điều đầu tiên 41 2 2 Bạn có thể sẽ gặp lại những triệu chứng mang thai lần trước. Nói chung, lần mang thai đầu tiên là trải nghiệm mà bạn hoàn toàn có thể dùng để tham chiếu, dù mỗi thai kỳ, giống như mỗi em bé, đều khác nhau và có thể có những triệu chứng khác nhau. Một số triệu chứng có thể ít đáng chú ý hơn vì bạn quá bận rộn (hoặc quá mệt mỏi, không ai đoán trước được) để nhận ra chúng. Một số triệu chứng có thể xuất hiện sớm hơn (như tần suất đi tiểu), một số muộn hơn hoặc hoàn toàn không xuất hiện. Một số triệu chứng giống như thèm hay khó chịu với một số thực phẩm, ngực nở to hơn và nhạy cảm hơn – thường (nhưng không phải luôn luôn) ít rõ ràng hơn trong lần mang thai thứ hai, bởi cơ thể đã trải qua các hiện tượng này rồi. CƠ HỘI ĐỂ CẢI THIỆN Bạn có đủ mọi triệu chứng có thể ngay từ lần mang thai đầu tiên? Hoặc thậm chí đôi ba biến chứng? Điều đó không có nghĩa là bạn sẽ không may mắn (và thuận buồm xuôi gió) hơn trong lần mang thai này. Trên thực tế, nếu có thể cải thiện so với lần mang thai đầu tiên, thì đây chính là cơ hội để bạn thực hiện những điều chỉnh để hành trình đến với em bé thứ hai suôn sẻ hơn, như: Tăng cân ổn định theo mức được các hướng dẫn được đề xuất (xem Chương 6), ăn uống đủ chất (xem Chương 4 để tìm hiểu phương pháp), tập thể dục đủ và đúng cách (xem Chương 8) và tìm cách thư giãn nếu bạn là người dễ căng thẳng. Việc vẫn phải chăm sóc những bé lớn có thể làm trầm trọng thêm những triệu chứng khi mang thai; xem ô ở trang kế để biết thêm các mẹo giúp giảm thiểu các triệu chứng mang thai khi phải cùng lúc đóng vai trò của cả bà mẹ và bà bầu. Bạn cũng có thể bớt lo lắng hơn, đặc biệt khi đã lo lắng quá nhiều trong lần mang thai đầu tiên. Bạn có thể “nhìn như mang bầu” sớm hơn. Do cơ bụng và tử cung đã giãn hơn rất nhiều (một sự thật đau lòng), bạn có khả năng sẽ “vỡ chum” sớm hơn nhiều so với lần đầu tiên. Bạn cũng có thể nhận thấy rằng bụng mình khi mang thai bé thứ hai trông khác với khi mang thai bé trước. Bé thứ hai (hay thứ ba, thứ tư) cũng có khả năng lớn hơn so với bé đầu tiên, vì vậy bụng của bạn sẽ nặng hơn khá nhiều. Một vấn đề khác có thể xảy ra do sự giãn cơ bụng là: Cơn đau lưng và hông có thể nặng hơn và xuất hiện sớm hơn. Bạn có thể cảm thấy những chuyển động trong bụng sớm hơn. Một trong những lợi ích ít ỏi của sự giãn cơ là bạn có cơ hội cảm thấy em bé đạp sớm hơn nhiều trong lần mang thai này, có thể ngay từ tuần 16 (hoặc sớm hơn, nhưng cũng có thể muộn hơn). Bạn cũng sẽ dễ dàng nhận ra cảm giác đó sớm hơn, bởi đã từng trải nghiệm nó rồi. Tất nhiên, vị trí bánh rau có thể ảnh hưởng tới thời điểm bạn cảm thấy những cú đạp đầu tiên, bất kể lần thứ hai hay những lần sau đó. Có thể bạn sẽ không cảm thấy quá phấn khích. Điều đó không có nghĩa là bạn không vui khi mang thai lần nữa, nhưng cảm xúc trong bạn sẽ không còn vỡ òa như trước. Đó là chuyện hoàn toàn bình thường (bởi bạn đã từng trải qua chuyện này rồi) và hoàn toàn không nói lên điều gì về tình yêu bạn dành cho em bé sắp chào đời. Và cũng đừng quên, bạn đang bù đầu (cả thể chất và tinh thần) với em bé trước rồi. Bạn có thể sẽ có một cuộc chuyển dạ và sinh nở dễ dàng và nhanh chóng hơn. Đây cũng là điểm tuyệt vời nhất của những cơ bắp “lỏng lẻo” đó. Tất cả sự giãn nở đó (đặc biệt ở những bộ phận liên quan
42 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI 2 2 đến việc sinh nở), cùng với với kinh nghiệm trước đó của cơ thể, có thể giúp bạn sinh em bé thứ hai nhanh hơn. Mặc dù không có gì chắc chắn trong phòng đẻ, giai đoạn chuyển dạ thường ngắn hơn và không cần quá gắng sức – khoảng thời gian để em bé thứ hai được sinh ra thường chỉ tính bằng phút. Chăm sóc con trong thời gian mang thai Đối với một số bà mẹ mang thai lần thứ hai, việc chăm sóc cho con nhỏ khiến họ bận rộn đến mức hầu như không có thời gian để bận tâm về những vấn đề khi mang thai, dù lớn hay nhỏ. Đối với những người còn lại, việc chạy theo chăm sóc cho con có xu hướng làm các triệu chứng nặng thêm. Ví dụ, ốm nghén và ợ nóng có thể tăng lên khi căng thẳng (chẳng hạn vội cho con đi học hay chuẩn bị bữa tối). Mệt mỏi (vấn đề hiển nhiên) có thể còn nặng nề hơn khi các bà mẹ gần như không có thời gian để nghỉ ngơi. Cơn đau lưng sẽ càng tệ hơn nếu phải làm quá nhiều việc. Bạn thậm chí còn có khả năng cao bị táo bón vì không thể đi vệ sinh khi cơn đau ập tới, cũng như lây cảm lạnh và các bệnh khác từ con đầu của bạn. Thật quá khó để dành ưu tiên cho bản thân với một em bé luôn cần được quan tâm chăm sóc bên cạnh (những ngày mang thai được nuông chiều gần như chắc chắn đã kết thúc sau lần sinh nở đầu tiên). Nhưng hãy dành nhiều thời gian hơn để chăm sóc bản thân – duỗi mình thư giãn khi đọc truyện cho con, chợp mắt (thay vì dọn dẹp nhà cửa) trong khi em bé còn đang tập đi của bạn ngủ, tập thói quen ăn vặt lành mạnh ngay cả khi không có thời gian để ăn uống và tận dụng sự giúp đỡ của mọi người bất cứ lúc nào – có thể giúp bạn giảm bớt mệt mỏi và nhọc nhằn khi mang thai. “Tôi từng có một số biến chứng trong lần mang thai đầu tiên. Liệu lần này tôi có gặp phải những biến chứng tương tự nữa không?” Từng gặp biến chứng khi mang thai không có nghĩa việc đó sẽ xảy ra lần nữa. Mặc dù một số vấn đề có thể lặp lại, nhưng chuyện đó không xảy ra thường xuyên – một số rất hiếm khi xảy hai lần (ví dụ, biến chứng xảy ra do những sự kiện nhất thời, như nhiễm trùng). Bạn cũng ít có khả năng gặp lại các biến chứng do thói quen sinh hoạt đã được cải thiện (ví dụ, ăn uống không lành mạnh hoặc không tập thể dục). Nếu nguyên nhân là một vấn đề sức khỏe mạn tính, chẳng hạn như bệnh tiểu đường, việc kiểm soát tình trạng này trước khi mang thai có thể làm giảm đáng kể nguy cơ biến chứng quay lại. SẢY THAI NHIỀU LẦN Khi bị sảy thai tái phát (được định nghĩa là hai hay ba lần sảy thai liên tiếp), sẽ thật khó để bạn tin rằng mình có thể mang thai yên bình và có một em bé khỏe mạnh trong tương lai. Nhưng điều đó hoàn toàn có khả năng – đặc biệt là với sự chăm sóc và theo dõi phù hợp. Đôi khi không thể xác định nguyên nhân của việc sảy thai sớm liên tiếp, nhưng có những xét nghiệm có thể làm sáng tỏ lý do tại sao việc sảy thai lại diễn ra – ngay cả khi mỗi lần lại có nguyên nhân khác nhau. Cố gắng tìm kiếm nguyên nhân của một lần mất thai có lẽ chẳng
N hững điều đầu tiên 43 2 2 mang lại điều gì, nhưng khi chuyện đó xảy ra từ hai lần trở lên, bạn nên đượcc kiểm tra và xét nghiệm y tế. Sảy thai tái phát từng là bí ẩn khó kiếm được lời giải, tuy vậy, người ta đã đạt được nhiều thành tựu trong việc tìm hiểu nguyên nhân của nó. Nhiều xét nghiệm hiện nay có thể tìm ra các yếu tố nguy cơ gây mất thai, và cũng có nhiều chiến lược hiệu quả hơn để ngăn ngừa việc đó xảy ra tronng tương lai. Vì vậy, hãy thảo luận với bác sĩ về các lựa chọn trong trường hợp của bạn, có thể bao gồm việc gặp một chuyên gia sản nhi. Một số xét nghiệm bạn có thể nên làm sau khi sảy thai liên tiếp bao gồm: • Xét nghiệm máu phân tích bộ nhiễm sắc thể cho cả bạn và bạn đời để xem liệu một trong hai người có mang chuyển đoạn cân bằng – một thay đổi trong sắp xếp nhiễm sắc thể – hay không, vì đó có thể là nguyên nhân gây sảy thai. • Xét nghiệm máu tìm kháng thể antiphospholipid (kháng thể tấn công mô của phụ nữ, tạo ra các cục máu đông có thể gây tắc nghẽn mạch máu nuôi dưỡng nhau thai của mẹ) • Siêu âm bơm nước buồng tử cung để kiểm tra các vấn đề về giải phẫu. • Phân tích cấu trúc nhiễm sắc thể của phôi hoặc thai nhi đã sảy có thể giúp xác định nguyên nhân gây sảy thai. • Xét nghiệm thiếu hụt vitamin. • Kiểm tra nồng độ hormone. Khi đã tìm được nguyên nhân, bạn có thể trao đổi với bác sĩ về phương pháp điều trị tốt nhất để bảo vệ lần mang thai tiếp theo của bạn. Trong một số trường hợp, liệu pháp hormone có thể phù hợp với các bệnh nhân có tiền sử sảy thai sớm hoặc muộn: progesterone cho những phụ nữ có quá ít hormone quan trọng với thai kỳ này, hoặc thuốc để giảm nồng độ hormone prolactin trong máu của mẹ nếu xét nghiệm cho thấy nguyên nhân là do dư thừa prolactin. Kể cả khi phát hiện vấn đề về tuyến giáp, nó cũng có thể được điều trị dễ dàng. Ngay cả khi không thể xác định được nguyên nhân hay điều trị, bạn vẫn hoàn toàn có cơ hội mang thai bình thường, dù có lẽ bạn sẽ khó lòng tin tưởng hay thậm chí hy vọng vào điều đó. Điều quan trọng cần làm là kiểm soát nỗi sợ hãi vô cùng dễ hiểu rằng mang thai lần nữa có nghĩa là bạn sẽ lại sảy thai lần nữa. Yoga, thiền, hình dung hóa và các bài tập hít thở sâu có thể giúp giảm bớt lo lắng, và bạn có thể nhận được sự sẻ chia từ những phụ nữ khác cũng từng chịu mất mát tương tự (bạn sẽ tìm thấy rất nhiều chia sẻ trong diễn đàn Grief and Loss (Sẻ chia mất mát) của WhatToExpect. com). Chia sẻ cảm xúc một cách cởi mở với bạn đời cũng có thể giúp bạn cảm thấy tốt hơn. Hãy nhớ rằng, đây là chuyện của cả hai người. Để biết thêm về sảy thai, xem Chương 20. Để biết thêm thông tin chi tiết về việc ngăn ngừa sảy thai tái diễn, hãy xem What to Expect Before You’re Expecting (tạm dịch: Hành trình nuôi con: Để thụ thai).
44 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI 2 2 Ngoài ra, hãy ghi nhớ điều này: Ngay cả khi các biến chứng bạn từng gặp phải có thể xảy ra lần nữa, bất kể bạn có thực hiện đầy đủ các bước dự phòng ngừa đầy đủ đến đâu, thì việc phát hiện và điều trị sớm hơn (vì bạn và bác sĩ sẽ cảnh giác với khả năng lặp lại biến chứng) có thể tạo ra khác biệt rất lớn. Thảo luận với bác sĩ của bạn về các biến chứng bạn từng gặp phải và những gì có thể được thực hiện để ngăn chúng tái phát. Bất kể vấn đề hay nguyên nhân của chúng là gì (kể cả khi không xác định được nguyên nhân), các mẹo trong khung trang bên có thể giúp việc mang thai thoải mái và an toàn hơn cho cả bạn và em bé. Mang thai liên tiếp “Tôi tiếp tục mang thai chỉ sau 10 tuần kể từ khi sinh con đầu lòng và dù chúng tôi rất vui mừng, phải nói thật là chúng tôi chưa chuẩn bị cho điều này. Có thai lại quá sớm có gây thêm bất kỳ rủi ro cho tôi hay con tôi hay không?” Mang thai tiếp sớm hơn đôi chút so với dự tính? Bắt đầu một thai kỳ mới trước khi hoàn toàn hồi phục từ lần mang thai trước cũng đã đủ khó khăn rồi, vì thế hãy cố gắng thư giãn và đừng căng thẳng. Dù việc mang thai với khoảng cách gần nhau có thể ảnh hưởng đến thể chất của những thai phụ mới sinh nở, có rất nhiều điều bạn có thể làm để giúp cơ thể xử lý tốt hơn những thách thức của việc mang thai liên tiếp, bao gồm: Chăm sóc trước sinh tốt nhất, bắt đầu ngay khi bạn nghĩ mình đang mang bầu. Các lần mang thai quá gần nhau (nếu khoảng cách là dưới 12 tháng) có thể làm tăng nguy cơ sinh non, dù vậy, chăm sóc trước sinh tốt ngay từ đầu có thể giúp giảm nguy cơ đó. Ăn uống tốt nhất có thể (xem Chương 4). Cơ thể của bạn có lẽ chưa có cơ hội để bù lại lượng vitamin và dinh dưỡng đã được tận dụng triệt để trong lần sinh con trước, và điều đó có thể khiến bạn gặp vấn đề dinh dưỡng, đặc biệt là nếu vẫn còn đang cho con bú. Bạn có thể cần phải tăng lượng dinh dưỡng bù vào để đảm bảo cả bạn và em bé trong bụng không bị thiếu chất. Tất nhiên, hãy tiếp tục dùng vitamin trước khi sinh, (hoặc bắt đầu dùng lại nếu đã bỏ một thời gian), nhưng đừng dừng ở đó. Cố gắng đừng để việc thiếu thời gian hay năng lượng (điều chắc chắn sẽ xảy ra) khiến bạn không ăn đủ lượng hoặc đủ chất. Nông sản sạch có thể giúp bạn đáp ứng nhu cầu các chất dinh dưỡng thiết yếu này bất kể lịch trình bận rộn thế nào, vì vậy hãy tích trữ những món ăn tiện lợi và đầy chất dinh dưỡng như phô mai que, hạnh nhân, trái cây sấy và cà rốt bao tử để nhúng vào sốt hummus1 chế biến sẵn. Giữ mức tăng cân phù hợp. Em bé mới chẳng quan tâm liệu bạn có thời gian để trút bỏ lượng cân thừa mà anh chị của bé để lại hay không, điều đó có nghĩa là bạn có thể sẽ phải tạm gác mọi kế hoạch giảm cân cho đến khi sinh xong. Trao đổi với bác sĩ về mức tăng cân phù hợp (có thể giống, thấp hơn hoặc cao hơn so với lần trước). Tập trung vào chất lượng thực phẩm bạn ăn (điều luôn luôn quan trọng trong khi mang thai, nhưng đặc biệt quan trọng khi bạn mang thai liên tiếp), nhưng cũng không quên để mắt đến khối lượng của chúng. Cho bú vừa đủ. Nếu đang cho con bú, bạn có thể tiếp tục miễn là bạn muốn và cảm thấy có khả năng làm như vậy (xem Chương 3). 1. Một món ăn Trung Đông và Ả Rập làm từ đậu gà nấu chín nghiền nhuyễn trộn với xốt tahini, dầu ô liu, nước cốt chanh muối và tỏi. (BT)
N hững điều đầu tiên 45 2 2 NUÔI CON BẰNG SỮA MẸ TRONG THỜI GIAN MANG THAI Phát hiện ra một em bé nữa đang dần phát triển trong bụng khi vẫn đang nuôi con bằng sữa mẹ? Mang thai và cho con bú thường chẳng có gì xung đột với nhau, nghĩa là gần như chẳng có lý do gì để bạn phải dừng cho con bú trong chín tháng tới nếu không muốn. Hay bạn lo ngại rằng oxytocin được tiết ra khi cho con bú có thể gây ra các cơn co và dẫn đến sảy thai hay chuyển dạ sớm? Vậy thì đừng lo. Trong một thai kỳ nguy cơ thấp, không có vấn đề gì với các cơn co thắt nhẹ do cho con bú. Trên thực tế, cho đến khi tử cung của bạn sẵn sàng cho việc sinh nở (thường sau khoảng 38 tuần), oxytocin không ảnh hưởng gì nhiều với tử cung. Không thể giữ được gì trong bụng, dù đã cố ăn đủ để nuôi dưỡng em bé trong bụng và có đủ sữa (một thực đơn đòi hỏi thêm hơn 800 calo mỗi ngày)? Ốm nghén thực sự có thể làm bạn kiệt quệ – rút cạn các chất dinh dưỡng và dịch cần thiết để nuôi dưỡng cả em bé đã được sinh ra và em bé còn trong bụng mẹ. Nếu vấn đề nôn nao và ói mửa đặc biệt nghiêm trọng, và bạn bị sụt cân từ giai đoạn đầu, hãy trao đổi ngay với bác sĩ. Kết quả thảo luận có thể đưa đến quyết định rằng lựa chọn tốt nhất cho cả ba người (mẹ, em bé đã chào đời và em bé sắp được sinh ra) là cai sữa cho con đầu lòng của bạn. Nhưng nếu tình trạng ốm nghén có thể kiểm soát được và bạn không giảm cân, cùng với sự hỗ trợ của bác sĩ, bạn có thể vượt qua được ba tháng đầu tiên và dùng sáu tháng tiếp theo để tăng cân và bồi bổ lại nguồn dinh dưỡng đã mất. Bằng cách đó, bạn có thể chắc chắn rằng bạn, em bé đã sinh ra cũng như em bé còn trong bụng sẽ nhận được đầy đủ lượng calo và chất dinh dưỡng cần thiết. Bạn lo lắng rằng các hormone thai kỳ lưu thông trong cơ thể có thể đi vào trong sữa? Thật may mắn là nguồn sữa của bạn vẫn an toàn khi mang thai, và các chuyên gia nói rằng hormone thai kỳ không dễ dàng đi vào sữa mẹ. Bạn tự hỏi liệu nguồn sữa của mình có ít dần khi nhu cầu của thai nhi bắt đầu tăng lên không? Có thể sẽ như vậy, nhưng nó thường chưa bắt đầu cho đến giữa thai kỳ. Em bé đang bú sữa mẹ có thể hoặc không nhận ra bất kỳ sự giảm sút nào trong việc tiết sữa. Một điều nữa mà em bé đang bú mẹ có thể hoặc không thể nhận thấy: những thay đổi về độ loãng hay mùi vị của sữa mẹ khi sữa non bắt đầu được tạo ra (thường vào khoảng giữa thai kỳ). Một số bé sẽ tự cai sữa khi đến thời điểm nào đó trong thời gian mẹ mang thai (do nguồn sữa giảm đi hoặc mùi vị thay đổi), trong khi những bé khác chẳng bỏ qua cữ bú nào, ngay cả sau khi em mình ra đời. Trên thực tế, nếu bạn vẫn còn đủ sức khỏe và nguồn sữa sau khi sinh, bạn có thể cho cả hai bé cùng bú mẹ (cho bú song song). Nếu em bé của bạn muốn cai sữa, hoặc chỉ là bạn không có khả năng cho con bú trong thời gian mang thai (hoặc quá ốm hoặc mệt mỏi để tiếp tục cho con bú), đừng cảm thấy có lỗi khi cho con cai sữa. Bạn đã cho con rất nhiều lợi ích của sữa mẹ, và những cái ôm và hôn thường xuyên sẽ giúp mối liên kết giữa hai mẹ con chặt chẽ hơn bao giờ hết. Một lựa chọn khác nếu bạn không đủ khả năng nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn, nhưng cũng chưa sẵn sàng cho con cai sữa hoàn toàn, là kết hợp cả hai (bổ sung sữa công thức khi cần hoặc muốn).
46 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI 2 2 Nghỉ ngơi. Bạn cần nghỉ ngơi nhiều hơn mức một người bình thường (và một người mẹ mới sinh) cần. Đạt được mức nghỉ ngơi đó không chỉ đòi hỏi quyết tâm của bạn mà còn cả sự giúp đỡ từ cả bạn đời của bạn và những người khác. Việc đặt các ưu tiên cũng vậy: Hãy tạm dừng những việc ít quan trọng và buộc bản thân chợp mắt (hoặc ít nhất là thư giãn) khi em bé còn đang ngủ. Nếu con bạn không bú sữa mẹ, chồng bạn có thể phụ trách việc cho con ăn ban đêm. Nhưng nếu bạn phải cho con bú, anh ấy có thể bế con đến cho bạn lúc hai giờ sáng. Tập thể dục. Trải qua một ngày (và một đêm) với một em bé sơ sinh cũng mệt mỏi chẳng kém gì tập luyện – nhất là khi giờ đây bạn nhận thêm những đòi hỏi cả ngày lẫn đêm của em bé đang phát triển trong bụng. Dẫu vậy, lượng vừa đủ các bài tập phù hợp có thể giúp bạn khỏe khoắn hơn khi cần, cũng như tăng khả năng có một thai kỳ khỏe mạnh và thoải mái. Nếu bạn không có thời gian để tập các bài thể dục khi mang thai, hãy tranh thủ các hoạt động thể chất nhẹ nhàng với con trong ngày – 15 phút đi bộ cũng có thể mang lại hiệu quả ngoài mức mong đợi. Hay đăng ký vào một lớp tập thể dục hoặc bơi cho người mang thai tại câu lạc bộ hoặc trung tâm cộng đồng có dịch vụ giữ trẻ. Có một gia đình lớn “Tôi đang mang thai đứa con thứ sáu. Điều này có khiến tôi hay em bé gặp thêm rủi ro gì không?” Gia đình bạn theo quan điểm càng đông càng vui? Vậy đây là một lý do nữa để ăn mừng: Lần thứ sáu (hoặc hơn) gia đình bạn có thêm thành viên không đi kèm với rủi ro gì. Trên thực tế, ngoài việc tăng đôi chút khả năng mang đa thai (sinh đôi, sinh ba… – có nghĩa là đàn con của bạn thậm chí còn có thể đông hơn), khả năng mang thai không biến chứng của một bà mẹ nhiều con cũng giống bà mẹ có một hoặc hai con. Chỉ cần đảm bảo rằng việc chăm sóc cho em bé này (cũng như bản thân bạn) không bị xếp khi phải chăm sóc cho tất cả những em bé bạn đã có trước đó. Xem Chương 2 để biết thêm một số mẹo. Sinh non “Tôi đã sinh non trong lần mang thai đầu tiên. Tôi đã làm mọi thứ có thể để giảm thiểu rủi ro có thể xảy ra, nhưng tôi vẫn lo chuyện đó có thể lặp lại.” Xin gửi lời khen ngợi đến bạn vì đã làm mọi thứ để đảm bảo những điều tốt nhất cho lần mang thai này – và cũng cho em bé cơ hội tốt nhất để cùng bạn đi hết hành trình này. Đó là một bước khởi đầu tuyệt vời. Cùng với bác sĩ, bạn có thể còn phải thực hiện nhiều bước nữa để giảm thiểu tối đa nguy cơ sinh non liên tiếp. Nếu bạn đã từng sinh non trước đây, hãy hỏi bác sĩ xem mình có cần tiêm progesterone hay không. Nghiên cứu cho thấy, việc bổ sung hormone progesterone bằng cách tiêm hằng tuần bắt đầu từ tuần 16 liên tục đến tuần 36 sẽ giảm nguy cơ sinh non ở những phụ nữ từng sinh non và hiện chỉ mang thai một em bé. Bác sĩ cũng có thể chỉ định cho bạn làm xét nghiệm Fibronectin của thai nhi (fFN), để tìm kiếm dấu hiệu sinh non ở những phụ nữ có yếu tố nguy cơ (chẳng hạn như đã từng sinh non trước đó). Fibronectin thai nhi là chất “keo” mà cơ thể tiết ra để giữ em bé trong tử cung. Nếu xét nghiệm cho kết quả âm tính (có nghĩa là fFN chưa bị phá vỡ và do đó không thể phát hiện được), đồng nghĩa
N hững điều đầu tiên 47 2 2 với khả năng chuyển dạ trong vòng hai tuần tiếp theo là chưa đến 1% (và bạn có thể thở phào nhẹ nhõm). Nhưng nếu kết quả dương tính, nguy cơ sinh non của bạn sẽ cao hơn đáng kể và bác sĩ có thể cần có một số biện pháp để kéo dài thai kỳ và giúp phổi của bé chuẩn bị cho việc sinh ra sớm. Một xét nghiệm sàng lọc sinh non khác cho những phụ nữ đã từng sinh non trước đây là đo chiều dài cổ tử cung. Chiều dài cổ tử cung được đo bằng siêu âm, và nếu có bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy cổ tử cung bị ngắn, bác sĩ của bạn có thể kê gel progesterone bôi hằng ngày – một dụng cụ có hình dạng giống băng vệ sinh dạng ống (tampon) để đặt vào âm đạo – bắt đầu từ tuần thai thứ 20 và tiếp tục cho đến tuần 37. Nếu bạn đã được chỉ định tiêm progesterone do sinh non trước đó, và khi siêu âm cho thấy cổ tử cung đã ngắn đi khi mang thai, bác sĩ có thể khuyến nghị thực hiện thủ thuật khâu vòng cổ tử cung. Xem câu hỏi tiếp theo để tìm hiểu thêm. Ngoài ra bạn có thể hỏi về các xét nghiệm máu để định lượng protein, ARN, chỉ dấu sinh học gây viêm hoặc các yếu tố khác có thể giúp dự đoán nguy cơ sinh non. TIỀN SỬ MANG THAI VÀ SINH NON CỦA BẠN Chỉ có khoảng 10% các ca sinh nở được coi là sinh sớm, hay sinh non, xảy ra trước khi kết thúc tuần thứ 37. Và khoảng một nửa trong số đó xảy ra ở những phụ nữ có nguy cơ sinh non cao, bao gồm tỉ lệ ngày càng tăng lên những bà mẹ mang đa thai. Nếu có tiền sử mang thai nguy cơ cao, bạn có thể làm gì để phòng ngừa sinh non không? Đôi khi câu trả lời là không: Các yếu tố nguy cơ, ngay cả khi đã được xác định, cũng rất khó quản lý. Nhưng thông thường, vẫn có thể kiểm soát, hoặc ít nhất là giảm thiểu, các yếu tố nguy cơ dẫn đến sinh non. Loại bỏ bất kỳ yếu tố nguy cơ nào liên quan, và bạn có thể tăng khả năng giữ em bé đến đúng kỳ sinh nở. Sau đây là một số yếu tố nguy cơ gây chuyển dạ sớm có thể kiểm soát được: Tăng cân quá ít hoặc quá nhiều. Tăng cân quá ít có thể làm tăng nguy cơ em bé phải chào đời sớm, nhưng tăng cân quá nhiều cũng vậy. Mang thai với trọng lượng cơ thể lý tưởng và tăng số cân phù hợp cho thai kỳ có thể cung cấp cho em bé môi trường tử cung khỏe mạnh hơn, được nuôi dưỡng tốt hơn, và lý tưởng hơn là, cơ hội tốt hơn để em bé được giữ đến đúng thời hạn sinh nở. Vì vậy, hãy cùng bác sĩ đặt mục tiêu tăng cân phù hợp và cố gắng hết sức để đạt được nó. Không đủ chất dinh dưỡng. Giúp em bé có được khởi đầu khỏe mạnh nhất không đơn thuần là tăng đúng số cân nặng – quan trọng là sử dụng đúng loại thực phẩm cần thiết. Một chế độ ăn thiếu các dưỡng chất cần thiết (đặc biệt là folate và có thể cả selen nữa) làm tăng nguy cơ sinh non, trong khi chế độ dinh dưỡng đầy đủ làm giảm nguy cơ đó. Đứng quá nhiều hoặc lao động nặng. Chắc chắn bạn không cần chỉ ngồi một chỗ khi mang thai, bác sĩ (hoặc nữ hộ sinh) thường yêu cầu hầu hết phụ nữ có thai duy trì hoạt
48 HÀNH TRÌNH NUÔI CON: MANG THAI 2 2 động. Và đứng – như khi bạn đi mua sắm tại trung tâm thương mại hoặc xếp hàng tại các rạp chiếu phim – là một việc bình thường trong thai kỳ. Nhưng nếu công việc của bạn đòi hỏi phải đứng nhiều giờ trong ngày, đặc biệt là nếu công việc có tính chất lao động nặng hay cần nâng vác nặng nhọc – hãy trao đổi với bác sĩ để xem bạn có nên giảm bớt hoặc điều chỉnh công việc hay không, đặc biệt là vào cuối thai kỳ. Căng thẳng cảm xúc cực độ. Một số nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ giữa căng thẳng cực độ (không phải những căng thẳng hằng ngày vì cuộc sống hối hả, hay việc nhiều không hết) và sinh non. Vậy điểm khác biệt giữa căng thẳng bình thường và căng thẳng cực độ là gì? Căng thẳng bình thường có thể khiến bạn phải lo lắng, nhưng có thể kiểm soát được và giúp bạn phát triển. Trái lại, căng thẳng cực độ không lành mạnh: Nó làm bạn cạn kiệt năng lượng và suy nhược, khiến bạn ăn không ngon, ngủ không yên, và khiến cho bạn không thể tận hưởng cuộc sống. Đôi khi, nguyên nhân của sự căng thẳng quá mức đó có thể được loại bỏ hoặc giảm thiểu (bằng cách nghỉ hoặc giảm bớt một công việc áp lực và không lành mạnh), nhưng đôi khi không thể tránh khỏi (như việc thất nghiệp để lại một đống hóa đơn chưa thanh toán, hoặc có người bị ốm hoặc qua đời trong gia đình bạn). Tuy nhiên, nhiều loại căng thẳng có thể được giảm bớt bằng các kỹ thuật thư giãn, chế độ ăn uống lành mạnh, tập thể dục và nghỉ ngơi hợp lý, và bằng cách nói chuyện về những vấn đề khiến bạn mệt mỏi với bạn đời hoặc bạn bè, bác sĩ hoặc chuyên gia trị liệu. Sử dụng rượu và ma túy. Sử dụng rượu và các chất gây nghiện có thể làm tăng nguy cơ sinh non. Hút thuốc. Hút thuốc trong khi mang thai có thể có liên hệ đến việc tăng nguy cơ sinh non. Tốt nhất hãy bỏ thuốc trước khi thụ thai hoặc càng sớm càng tốt, kể cả khi bạn đã mang thai, vẫn tốt hơn là không bỏ. Nhiễm trùng lợi. Một số nghiên cứu cho thấy bệnh răng miệng có liên quan đến sinh non. Các nhà nghiên cứu nghi ngờ rằng vi khuẩn gây viêm lợi có thể xâm nhập vào máu, đến thai nhi và gây sinh non. Một khả năng khác được đưa ra là: Các vi khuẩn gây viêm lợi cũng có thể kích hoạt hệ thống miễn dịch gây viêm ở cổ tử cung và tử cung, kích thích chuyển dạ sớm. Thường xuyên đánh răng, dùng chỉ nha khoa và duy trì việc làm sạch răng miệng và chăm sóc nha khoa có thể ngăn ngừa các nhiễm trùng. Điều trị các bệnh nhiễm trùng tồn tại trước khi mang thai cũng có thể giúp giảm nguy cơ mắc các biến chứng, bao gồm cả sinh non. Suy cổ tử cung. Sinh non có thể là kết quả của việc cổ tử cung không đủ khả năng mang thai, trong đó việc cổ tử cung yếu gây mở sớm có thể được cải thiện bằng cách khâu vòng cổ tử cung và/hoặc theo dõi chặt chẽ chiều dài của cổ tử cung qua siêu âm (xem Chương 2 để tìm hiểu thêm). Tiền sử sinh non. Nguy cơ sinh non của bạn sẽ cao hơn nếu từng sinh non trước đây. Bác sĩ của bạn có thể kê progesterone đường tiêm hoặc gel bôi trong lần mang thai này để tránh việc sinh non lặp lại.
N hững điều đầu tiên 49 2 2 Suy cổ tử cung “Tôi đã bị sảy thai vào tháng thứ năm của lần mang thai đầu tiên do suy cổ tử cung. Tôi vừa có kết quả thử thai dương tính, và lo rằng mình sẽ lại gặp vấn đề tương tự.” Tin tốt là nó sẽ không xảy ra nữa. Hiện tại, khi việc suy cổ tử cung đã được chẩn đoán là nguyên nhân gây ra sảy thai trong quá khứ, bác sĩ sẽ có các biện pháp để ngăn vấn đề này gây ra sảy thai lần nữa. Với việc điều trị đúng cách và theo dõi cẩn thận, tỉ lệ bạn có một thai kỳ khỏe Các yếu tố nguy cơ sau đây thường không thể kiểm soát được, nhưng trong một số trường hợp, vẫn có thể được điều chỉnh đôi chút. Trong những trường hợp khác, việc biết về sự tồn tại của chúng có thể giúp bạn và bác sĩ quản lý tốt hơn các nguy cơ, cũng như cải thiện đáng kể kết quả nếu không thể tránh khỏi việc sinh non: Đa thai. Thời gian tối ưu để sinh đôi là 38 tuần. Nhưng nhiều bà mẹ sinh đôi (và sinh nhiều hơn nữa) thường sinh sớm hơn. Chăm sóc trước sinh tốt, dinh dưỡng tối ưu và loại bỏ các yếu tố nguy cơ khác, cùng với việc hạn chế hoạt động và dành nhiều thời gian nghỉ ngơi trong ba tháng cuối, có thể giúp ngăn ngừa việc sinh quá sớm. Xem Chương 15. Cổ tử cung ngắn lại sớm. Ở một số phụ nữ có thai, vì những lý do chưa được tìm ra và dường như không liên quan đến chứng suy cổ tử cung, cổ tử cung bắt đầu co ngắn trong ba tháng giữa thai kỳ, khiến họ có nguy cơ sinh non. Siêu âm cổ tử cung định kỳ ở ba tháng giữa thai kỳ có thể phát hiện nguy cơ này. Điều trị bằng progesterone dạng gel hoặc dạng tiêm có thể được chỉ định trong một số trường hợp để cố gắng kéo dài thai kỳ. Các biến chứng thai kỳ. Bệnh tiểu đường thai kỳ, tiền sản giật và nước ối quá nhiều, cũng như các vấn đề với nhau thai, chẳng hạn như rau tiền đạo hoặc bong non, có thể khiến việc sinh non dễ xảy ra hơn. Quản lý các biến chứng này có thể giúp kéo dài thai kỳ đúng kỳ hạn. Các bệnh mạn tính của mẹ. Các bệnh mạn tính, tim, gan hoặc thận, có thể làm tăng nguy cơ sinh non, nhưng chăm sóc tốt có thể giúp ngăn ngừa các biến chứng. Nhiễm trùng nói chung. Một số bệnh nhiễm trùng (bệnh lây qua đường tình dục, nhiễm trùng tiết niệu, cổ tử cung, âm đạo và thận) có thể làm tăng nguy cơ sinh non. Khi nhiễm trùng là một nguyên nhân có thể gây hại cho thai nhi, chuyển dạ sớm có thể là cách cơ thể cố gắng giải cứu em bé khỏi một môi trường không lành mạnh. Ngăn ngừa nhiễm trùng hoặc điều trị kịp thời có thể giúp phòng ngừa sinh quá sớm. Các yếu tố di truyền. Các nhà nghiên cứu đã xác định được sáu đột biến gen làm tăng nguy cơ sinh non. Phát hiện này có thể định hướng cho các nhà nghiên cứu khi tìm hiểu về cách phòng ngừa sinh non. Tuổi tác. Các bà mẹ tuổi vị thành niên thường có nguy cơ sinh non cao hơn, tương tự các bà mẹ lớn tuổi (trên 35 tuổi). Dinh dưỡng và chăm sóc trước sinh tốt có thể giúp giảm nguy cơ này.