ผ้าซิ่นตีนจกไท-ยวนอุตรดิตถ์

คำนำ

การได้มีโอกาสจัดเก็บมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมผ้าซ่ินตีนจกไท-ยวนอุตรดิตถ์ใน
คร้ังนี้ ถือเป็นโอกาสอันดียิ่ง ด้วยมรดกชิ้นน้ีเป็นมรดกอันเป็นเอกลักษณ์ชัดเจนในการแสดงความ
เป็นชาวไท-ยวนด้ังเดิม ท่ีผสมผสานถักทอจนกลายมาเป็นเอกลักษณ์ของไท-ยวนอุตรดิตถ์ อัน
ปรากฏพ้ืนท่ีท่ีสายสัมพันธ์ ๔ พื้นท่ีหลักได้แก่ พ้ืนท่ีอ้าเภอลับแล อ้าเภอตรอน บ้านน้าอ่าง
อ้าเภอเมือง บ้านน้าริด และอ้าเภอท่าปลาบางส่วน แต่เน่ืองจากในเขตอ้าเภอเมืองและอ้าเภอท่า
ปลานั้น ยังไม่ได้มีการจัดเก็บข้อมูลเป็นเอกสารรายละเอียดชัดเจน จึงได้น้าเสนอผ้าซิ่นตีนจกไท-
ยวน เฉพาะอ้าเภอลับแลและอ้าเภอตรอนไว้ ณ ที่น้ี ซ่ึงจะเป็นการดีหากมีการจัดท้างานวิจัยแล้ว
นา้ มารวบรวมไว้เสยี ในฐานข้อมูลเดยี วกนั

การรวบรวมข้อมูลในคร้ังน้ี ได้รับความร่วมมือเป็นอย่างดียิ่งจากปราชญ์ชุมชนทั้ง ๒
พนื้ ท่ี ได้แก่ คุณปา้ สีนวล หมวกทอง คุณลุงสมชาย ปงศรีชัย ที่ได้สละแรงกายแรงใจในการให้และ
ตรวจทานข้อมูลอย่างละเอียดทุกข้ันตอน รวมไปถึง....คุณจีรนันต์ ท่ีให้ความร่วมมือในการติดต่อ
ประสานงานด้วยความเต็มใจ จึงท้าให้การรวบรวมและเรียบเรียงข้อมูลในคร้ังน้ีเป็นไปด้วยความ
สะดวกเรียบร้อยสวยงามได้อย่างท่ีต้ังใจของทุกฝ่าย และขอขอบคุณภาพวาดหน้าปกโดย
อาจารย์พงษพ์ รรณ เรือนนันชัย

สุดท้ายขอขอบพระคุณจังหวัดอุตรดิตถ์ท่ีได้กรุณาเลือกมรดกอันล้าค่าชิ้นนี้ในการ
จดั เกบ็ อันเปน็ การสร้างขวญั กา้ ลังใจอย่างยงิ่ ให้แกช่ มุ ชนและชาวอตุ รดิตถ์ ในการที่จะสืบสานและ
ส่งต่อสิ่งดงี ามทางวฒั นธรรม ไมใ่ ห้สญู สลายไป

สารบัญ หนา้

ส่วนท่ี ก
ข
คำนำ................................................................................................................................. ค
สำรบัญ……………………………………………………………………………………………………….……... ๑
สำรบญั ภำพ..…………………………………………………….……………………………..………….……... ๓
๑ ลักษณะของมรดกภูมิปญั ญำทำงวัฒนธรรม………………………………………………………. ๓
๒ คุณคำ่ และบทบำทของวถิ ชี มุ ชนท่ีมตี อ่ มรดกภมู ปิ ญั ญำวฒั นธรรม……..……..…………. ๗
๓ มำตรกำรในกำรส่งเสรมิ และรักษำมรดกภมู ปิ ญั ญำทำงวฒั นธรรม……………………….. ๘
๔ สถำนภำพปจั จบุ นั ...................................................................................................... ๑๒
๒๗
กำรยอ้ มสธี รรมชำติ ไท – ยวน อุตรดิตถ.์ ........................................................... ๒๙
เครื่องมือและอุปกรณ์ที่ใช้ในกำรทอผำ้ ............................................................... ๓๐
กำรทอผ้ำซิ่น จกลำยดอกเคี๊ยะ จกเต็มผืน.......................................................... ๓๑
กำรทอผำ้ ซนิ่ ตีนจกลำยดอกเคย๊ ะ จกตลอดทงั้ ผืน............................................... ๓๒
กำรทอผำ้ ซนิ่ จกไท – ยวน บำ้ นนำ้ อำ่ ง อำเภอตรอน.......................................... ๓๓
กำรจกตีนซน่ิ ....................................................................................................... ๔๕
กำรทอตัวซน่ิ สำหรบั ตอ่ ตนี จก............................................................................. ๕๑
วิธกี ำรเย็บตอ่ ผ้ำซ่ินตีนจกแบบโบรำณ……………………..………………………………… ๖๘
ลวดลำยของผำ้ ซน่ิ ตนี จกไท – ยวน อุตรดติ ถ์………..…………………………..………..
ลวดลำยของผ้ำซ่ินตีนจกไท – ยวน อำเภอลบั แล……………………………………...... ๗๗
ลวดลำยของของผำ้ ซ่นิ ตนี จกไท – ยวน บ้ำนน้ำอำ่ ง อำเภอตรอน...................... ๗๗
๗๘
๕ กำรยนิ ยอมของชมุ ชนในกำรจัดทำรำยกำรเบ้ืองตน้ มรดกภูมิปัญญำทำงวฒั นธรรม..
๖ ภำคผนวก ก...............................................................................................................

ภำคผนวก ข...............................................................................................................

สารบญั ภาพ

ภาพท่ี หนา้

๑ ตน้ มะกาย…………………………………………………………………………………………………………. ๙
๒ ลูกมะกายทีน่ ามาร่อนเพื่อเอาผงหรอื ละออง………………………………………………………….. ๙
๓ ผงหรือละอองท่ีรอ่ นผ่านตะแกรงจะมสี ีสม้ สด................................................................ ๙
๔ นาผงมะกายมาผสมกบั นา้ เปลา่ และนา้ ด่าง(ข้ีเถ้าถ่าน) กรองดว้ ยผา้ ขาวบาง ก็จะไดน้ า้
๑๐
สีเหลือง.......................................................................................................................... ๑๐
๕ ตวั อยา่ งการย้อมสีร้อนสเี หลืองจากผงมะกายลงบนเส้นไหม.......................................... ๑๑
๖ เสน้ ไหมที่ฟอกแล้วถกู ต้มลงในหม้อตม้ ........................................................................... ๑๑
๗ หลังจากผ่านการต้มจะเปลีย่ นเป็นสีเหลืองสด................................................................ ๑๑
๘ ทาการบิดน้าสเี หลืองออกจากเส้นไหม........................................................................... ๑๒
๙ ภาพแสดงส่วนประกอบก่ีทอผ้าแบบโบราณ.................................................................. ๑๔
๑๐ เผียขอ............................................................................................................................ ๑๔
๑๑ หวี – หวหี กู ................................................................................................................... ๑๕
๑๒ ขนเมน่ ........................................................................................................................... ๑๕
๑๓ ไมห้ ลาบ......................................................................................................................... ๑๕
๑๔ กระสวย......................................................................................................................... ๑๖
๑๕ ไมแ้ กห้ ัวหกู .................................................................................................................... ๑๖
๑๖ สะป้าน........................................................................................................................... ๑๗
๑๗ ภาพแสดงอุปกรณ์กวกั ฝ้าย............................................................................................. ๑๗
๑๘ หลอดไม.้ ......................................................................................................................... ๑๘
๑๙ ล้อหวั หกู .......................................................................................................................... ๑๘
๒๐ ขอบฟีม........................................................................................................................... ๑๙
๒๑ ไมผ้ งั ................................................................................................................................ ๑๙
๒๒ อดี หรือหีบ....................................................................................................................... ๒๐
๒๓ ก๋งดีดฝ้าย (กงดดี ฝา้ ย)..................................................................................................... ๒๐
๒๔ อ่ีโลน, โจ้โล้..................................................................................................................... ๒๑
๒๕ แผน่ ก๊กิ สาลี..................................................................................................................... ๒๑
๒๖ สาลที ม่ี ้วนเปน็ ส่า (ลูกหล)ี ............................................................................................... ๒๑
๒๗ เหลก็ ใน........................................................................................................................... ๒๒
๒๘ ไมเ้ ปย๋ี .............................................................................................................................. ๒๒
๒๙ การอีดฝ้าย...................................................................................................................... ๓๐
๓๐ การยงิ ฝา้ ย....................................................................................................................... ๓๑
๓๑ การกิ๊กฝ้าย......................................................................................................................

สารบญั ภาพ (ต่อ)

ภาพท่ี หนา้

๓๒ การป่นั ฝา้ ย………………………………………………………………………………………………………… ๒๔
๓๓ ขน้ั ตอนการเปี๋ยฝ้าย……………………………………………………………………………………………. ๒๔
๓๔ การกวักฝา้ ย................................................................................................................... ๒๕
๓๕ การโวน้ หกู ………………………………………………………………………………………………………… ๒๕
๓๖ ขั้นตอนการผดั หลอด………………………………………………………………………………………….. ๒๖
๓๗ วธิ กี ารทอ........................................................................................................................ ๒๖
๓๘ การทอผ้าซ่ินจกลายดอกเคยี๊ ะ จกเตม็ ............................................................................. ๒๗
๓๙ การจกตัวซิน่ ลายดอกเคี๊ยะ………………………………………………………………………………….. ๒๘
๔๐ ภาพการทอผา้ ซิน่ ลายดอกเค๊ียะสาเรจ็ แล้ว..................................................................... ๒๘
๔๑ การจกตวั ซนิ่ ดอกเคี๊ยะ.................................................................................................... ๒๙
๔๒ การจกตนี ซน่ิ ดอกลายหงส์ใหญ่....................................................................................... ๒๙
๔๓ วิธีการจกของไท – ยวน บา้ นน้า อาเภอตรอน................................................................ ๓๐
๔๔ การจกตีนซ่นิ ................................................................................................................... ๓๑
๔๕ การตอ่ ตวั ซ่ินและตีนซ่ิน................................................................................................... ๓๒
๔๖ แสดงภาพวิธีเย็บเกย้ี ว..................................................................................................... ๓๓
๔๗ แสดงภาพการเย็บจ่องเอวกบ.......................................................................................... ๓๓
๔๘ แสดงภาพการเย็บดูกผ้า.................................................................................................. ๓๔
๔๙ แสดงภาพการเย็บสนหางแลน (แลน หมายถึงตะกวด)................................................... ๓๔
๕๐ แสดงภาพซิ่นดอกเคี๊ยะ................................................................................................... ๓๕
๕๑ แสดงภาพซิน่ กาฝากแดง................................................................................................. ๓๕
๕๒ แสดงภาพซ่ินกาฝากเขยี ว................................................................................................ ๓๖
๕๓ แสดงภาพผ้าซิ่นยุคทีส่ อง................................................................................................. ๓๖
๕๔ แสดงภาพผา้ ซ่ินยุคทีส่ าม................................................................................................ ๓๗
๕๕ แสดงโครงสร้างของผา้ ซน่ิ ............................................................................................... ๓๘
๕๖ การตอ่ เอวซ่ิน.................................................................................................................. ๓๘
๕๗ แสดงภาพตนี ซิน่ .............................................................................................................. ๔๓
๕๘ หมายซ่นิ คอื ลายก้ัน...................................................................................................... ๔๔

แบบจดั ทำรำยกำรเบ้ืองตน้ มรดกภมู ปิ ญั ญำทำงวฒั นธรรม

ส่วนท่ี ๑ ลักษณะของมรดกภมู ิปญั ญำทำงวัฒนธรรม
๑. ช่ือรำยกำร ผ้าซ่นิ ตีนจกไท-ยวน อตุ รดติ ถ์
ช่ือเรยี กในท้องถน่ิ ซ่ินตีนจก
๒. ลักษณะของมรดกภมู ิปัญญำทำงวัฒนธรรม
 ความรูแ้ ละการปฏิบัตเิ กี่ยวกบั ธรรมชาติและจักรวาล
 งานชา่ งฝีมือดัง้ เดิม
๓. พ้นื ที่ปฏบิ ตั ิ
อาเภอลบั แล และอาเภอตรอน จงั หวดั อุตรดิตถ์
๔. สำระสำคัญของมรดกภมู ิปญั ญำทำงวฒั นธรรมโดยสังเขป
ลวดลายต่างๆ บนผืนผ้าน้ันเกิดจากเร่ืองราวในวิถีชีวิตและธรรมชาติรอบตัว ลวดลาย

ของผ้าซิ่นตีนจกและผ้าอื่นๆ ของจังหวัดอุตรดิตถ์มีหลายลาย เช่น ลายหงส์ใหญ่ ลายขอกระเบื้อง
ลายดาวดึงส์ ลายขอ ลามก้าน ลายดอกเค๊ียะ ลายดอกแปดขอ ลายงูเหลือม ลายดอกเก็ดถวา ลาย
ผักแว่น ลายนาค ลายสิงห์แหงแหว ลายก้ามปู ลายผีเสอื้ เป็นต้น (พิพิธภัณฑ์ผ้ามหาวิทยาลัยนเรศวร.
๒๕๕๓) ตอ้ งอาศยั การสัง่ สมภมู ิปัญญา ทมี่ าจากความคิด จินตนาการในการสร้างสรรค์ลวดลายผนวก
กับความเช่อื ในดา้ นตา่ งๆ

๕. ประวัติควำมเปน็ มำ
ในอดตี กาล เมอื งลบั แลมชี อื่ ในประวตั ิศาสตร์ว่า “พนมมาศทุ่งยั้ง” นักประวัติศาสตร์ว่า

เป็นเมอื งเดยี วกบั เมืองทุ่งย้ัง จากศลิ าจารึกหลกั ที่ ๓๑๙ เรอ่ื ง เจดีย์พหิ าร กล่าวว่า เจดีย์ท่ีวัดเจดีย์คีรี
วิหารสรา้ งเมือ่ พระยาลไิ ทครองกรุงสุโขทัยได้เจ็ดปี เรามาดูประวัติศาสตร์สุโขทัยเมื่อพระเจ้าง่ัวนัมถม
สวรรคต บ้านเมืองในสุโขทัยก็เกิดการวุ่นวาย พระยาลิไทครองเมืองลูกหลวงอยู่ที่ศรีสัชนาลัย ได้ไป
ปราบดาภิเษกครองเมอื งสุโขทัยในปี ๑๘๙๐ ดังน้ัน เจดีย์ที่วัดเจดีย์จึงสร้างในปี ๑๘๙๗ จะเห็นได้ว่า
ดั้งเดมิ ของลบั แลเปน็ เมอื งในสมยั สุโขทยั ไมไ่ ดเ้ ปน็ บ้านเมืองในสมัยเชียงแสน

หลักฐานต่างๆท่ีพบ เช่น ไหปากแตรสมัยสุโขทัย พระพุทธรูปเก่าก็จะเป็นพระสุโขทัย
ไม่มพี ระเชยี งแสนสักองค์ แม้แตห่ ลวงพ่อเพชรทว่ี ัดท่าถนน กพ็ บในเขตเมืองทุ่งยั้ง เป็นพระสุโขทัยยุค
แรกซึ่งได้รบั อทิ ธิพลจากพุกาม แม้แต่เจดียบ์ างองคท์ ี่วัดเจดยี เ์ จด็ แถวท่ศี รสี ชั นาลยั ก็ได้รับอิทธิพลจาก
พุกาม พระสุโขทัยยุคแรกน้ียังมีอยู่ที่วัดคู้ยางจังหวัดกาแพงเพชร วัดบรมธาตุชัยนาทจังหวัดชัยนาท
ในสมัยอยุธยาตอนต้นเมืองพนมมาศทุ่งย้ัง โดยเฉพาะเมืองพนมมาศถูกกวาดต้อนไปไว้ท่ีอยุธยาและ
เมืองทุ่งย้ังบางส่วน ท่ีมีวัดร้างแถวไผ่ล้อม บ้านตาล วัดทองล้น วัดทองเหลือและแถวหมู่บ้านห้องสูง
ตัวเมืองทุ่งย้ังก็หมดความสาคัญไม่มีช่ือในประวัติศาสตร์อยุธยาเลย จนมาถึงสมัยพระเจ้าอยู่หัวบรม
โกศ ท่านได้โปรดเกล้าให้มาซ่อมแซมวัดเก่าคือวัดพระฝาง และวัดในเขตเมืองพนมมาศทุ่งยั้ง คือ

๒

วัดพระบรมธาตุทุ่งย้ัง วัดพระแท่นศิลาอาสน์ วัดดอนสัก จึงมีช่ือเมืองพนมมาศทุ่งยั้งอีกครั้งหนึ่ง
ในสมัยอยุธยาตอนปลายชาวไท - ยวน ได้อพยพหนีพม่าซ่ึงปกครองเมืองเชียงแสนอยู่ มีสองกลุ่ม
ด้วยกัน กลุ่มแรก มาต้ังหลักแหล่งครั้งแรกที่หมู่บ้านเชียงแสน จากคาบอกเล่าของผู้เฒ่าผู้แก่ใน
ปี ๒๕๐๖ – ๒๕๐๙ ซง่ึ ผู้เฒ่าผูแ้ ก่ในสมัยนัน้ อายุ ๘๐ – ๙๐ ปี เล่าว่าปู่ย่าตายายบอกเล่าว่า ก่อนออก
จากเชียงแสนได้เตรียมตัวตากข้าวเหนียวแห้งใส่ไถ้มัดติดกับตัว ห่อเม็ดเต้าเม็ดแตงมาคนละเล็กละ
น้อยไปอยู่ทีไ่ หนจะได้ปลกู การเอาข้าวเหนียวแห้งผูกติดตัว เม่ือพม่ามาตีกลางทางวิ่งเข้าป่าเข้าดงจะ
ได้มขี ้าวกิน

การที่มาอยู่ท่ีลับแลครั้งแรกซึ่งเป็นเมืองร้าง อยู่หลายร้อยปี เพ่ือราลึกถึงบ้านเก่า จึงต้ัง
หมู่บ้าน “เชียงแสน” ข้ึนเป็นคร้ังแรก และอยู่ด้วยความระมัดระวังเพราะอยู่ใกล้เมืองทุ่งย้ังกลัวถูก
รงั แกเพราะไมไ่ ดข้ นึ้ กับเมอื งท่งุ ยั้งแตจ่ ะข้ึนตรงต่อเมืองพชิ ยั คนทีร่ บั รวบรวมส่วยสาอากรส่งเมืองพิชัย
คนสดุ ทา้ ย คอื “จนี ออ่ น” การอพยพมาจากเชยี งแสนกม็ ีววั ควาย ช้าง มาด้วย เวลากลางคืนก็จะเอา
วัวควายมารวมกัน แล้วปลูกห้างล้อมรอบเฝ้าวัวควาย ที่ตรงน้ันเดี๋ยวนี้เรียกว่า “บ้ำนคอกควำย”
ส่วนช้างก็นามาผูกรวมกันในตอนกลางคืนแล้วปลูกห้างล้อมรอบบริเวณไว้ ปัจจุบันท่ีตรงน้ันเรียกว่า
“บำ้ นคอกชำ้ ง” แล้วไปตงั้ ศาลท่ีเนินเขาเตี้ยๆให้เปน็ ทอี่ ยู่ของเจา้ ฟา้ ฮา่ ม ซง่ึ นับถือกันมาตั้งแต่อยู่เชียง
แสนและเรียกท่ีตรงนน้ั ว่า “ม่อนอำฮกั ” หลกั เมอื ง(อารักษ์หลักเมอื ง) หรอื “พระเสื้อเมือง” อันเป็น
สิ่งศักด์ิสิทธ์ิประจาเมือง ตามหมู่บ้านก็จะมีศาล “ปู่พญำแก้ว หรือ เส้ือบ้ำน” ไว้คุ้มครองหมู่บ้าน
การอพยพมาของคนลับแลตอนแรก ต้นไม้สูงใหญ่พอบ่ายหน่อยแดดก็ลับจึงเรียกว่า “เมืองลับแลง”
ในสมัยสุโขทัยได้นาคาเขมรมาใช้ เช่น พนม หมายถึง ภูเขา เช่น วัดเขาพนมเพลิง หรือ พนมหมาก
พนมเบ้ีย ยวนไมม่ คี าว่า “พนม” ใช้ มาเหน็ เจดยี อ์ ยู่บนเนินเขาเต้ยี ๆ ซึ่งยวนจะเรียกว่า “ม่อน” เจดีย์
ใหญ่ เรียกวา่ “ธำตุ” ดงั น้นั พนมมาศอนั เป็นชื่อเมืองในสมัยสุโขทัยก็กลายเป็น “ม่อนธำตุ” ช่ือเมือง
เก่ากเ็ ปน็ ชือ่ ตาบลและนามของหลวงศรีพนมมาศเป็นนายอาเภอคนแรกของอาเภอลับแล (ได้เป็นพระ
ศรพี นมมาศในเวลาตอ่ มา ) ซง่ึ เปน็ ตาบลศรีพนมมาศในปจั จบุ นั

การอพยพมาอยู่เมืองพนมมาศหรือเมืองลับแลก็ได้นาเอาศิลปะ ประเพณี วัฒนธรรมดั้งเดิม
มาปฏิบัติสืบเนื่องมาจากเชียงแสนและส่ิงหนึ่งท่ีจะกล่าวถึงก็คือ “ผ้ำตีนจก” จะเห็นว่ายวนอยู่ท่ีไหน
จะมีผ้าตีนจกอยู่ท่ีนั่น ถ้าคนรุ่นใหม่ไม่สืบทอดก็จะมีผ้าเก่าที่แสดงให้เห็นว่าเคยมีผ้าซ่ินตีนจกมาก่อน
ส่วนพวกยวนอีกกลุ่มหนึ่งท่ีจะไม่กล่าวถึงไม่ได้คือกลุ่มท่ีอยู่น้าอ่าง อาเภอตรอน ผู้เฒ่าผู้แก่เมื่อ
พ.ศ. ๒๕๐๖ – ๒๕๐๙ ต่างพูดถึงกันว่าอพยพมาพร้อมกัน ตากข้าวเหนียวใส่ไถ้ผูกติดเอว ห่อเม็ดเต้า
เม็ดแตงมาอย่างละเลก็ ละน้อยเหมือนกนั ทั้งสองกลมุ่ แตก่ ลุ่มน้าอ่างเขาว่าบรรพบุรุษเขาอพยพมาจาก
หนองอา่ ง หนองแส เด๋ียวนีอ้ ยู่ในประเทศจนี แล้วมาอยู่ทเี่ ชยี งแสนและอพยพอีกครัง้ หน่ึงจากเชียงแสน
สนู่ ้าอ่างเพือ่ ราลกึ ถึงบ้านเก่า ทน่ี ้าอ่างไม่มหี นองน้ามแี ตแ่ ม่น้าก็เลยตั้งชื่อวา่ “น้ำอำ่ ง”

๓

สว่ นที่อืน่ เช่น อาเภอเมืองท่หี ม่บู า้ นน้ารดิ คือ คนลับแลอพยพไปจับไร่จับนาแล้วอยู่ท่ีไร่ที่นา
นานเขา้ ก็กลายเป็นหมู่บ้านและรักษาวัฒนธรรมผ้าตีนจกของลับแลอยู่ ที่อาเภอศรีสัชนาลัยท่ีบ้านตึก
ทุ่งพล้อ บ้านภูนก ก็คนลับแลไปจับไร่จับนาและอยู่ที่น่ันจนเป็นหมู่บ้านจึงมีผ้าตีนจกแบบลับแลอยู่ที่
น่นั อาเภอท่าปลาเป็นยวนท่ี รชั กาลท่ี ๑ เผาเมอื งเชียงแสน เจ้าเมอื งนา่ นไปช่วยรบ จงึ ไดร้ บั ส่วนแบ่ง
ครัวเรือนมาไวท้ ท่ี ่าปลาเกา่ พอมาถึงสมัยรชั กาลที่ ๕ จากท่าปลาไปเมืองน่านใช้เวลา ๗ วัน ๗ คืน ถ้า
มาอุตรดิตถ์ใช้เวลา ๓ วัน ๓ คืน รัชกาลท่ี ๕ จึงให้ท่าปลาข้ึนกับอุตรดิตถ์ ผ้าตีนจกเป็นมรดกของ
ไท – ยวน อยู่ที่ไหนจะต้องมีผ้าตีนจกที่น่ัน แม้แบบแผนลวดลายจะต่างกันบ้าง แต่ลายหลักจะ
เหมอื นกัน (ขอ้ มูลโดย คณุ สมชาย ปงศรีชัย)

การทอผ้าซิ่นตีนจกในจังหวัดอุตรดิตถ์ได้มีการทอทั้งอาเภอลับแล อาเภอตรอน อาเภอเมือง
อาเภอท่าปลา แต่ในเอกสารฉบับนี้จะขอเสนอผ้าซ่ินตีนจกแค่ ๒ อาเภอ ได้แก่ อาเภอลับแล และ
อาเภอตรอน เน่ืองจากมีการจัดเก็บขอ้ มูลเรียบเรียงไวเ้ ปน็ หลักฐานเรยี บรอ้ ยแล้ว

๖. ลกั ษณะเฉพำะทีแ่ สดงถงึ อตั ลักษณ์ของมรดกภูมิปัญญำทำงวัฒนธรรม โดยใหม้ ี
รำยละเอยี ดคลอบคลุมสำระ ดงั ต่อไปน้ี

๖.๑ ความร้แู ละการปฏิบัตเิ กี่ยวกับธรรมชาตแิ ละจักรวาล
๖.๒ งานช่างฝมี อื ด้งั เดิม

สว่ นท่ี ๒ คุณค่ำและบทบำทของวถิ ีชุมชนทม่ี ตี ่อมรดกภมู ิปญั ญำวฒั นธรรม
๑. คณุ คำ่ ของมรดกภูมิปัญญำวฒั นธรรมที่สำคัญ
คุณค่าทางความเชื่อ วิถีชีวิต และภูมิปัญญาท่ีเป็นอัตลักษณ์เฉพาะของผ้าจกไทยวนลับ

แล ที่อาจปรับเปล่ียนไปตามลักษณะสภาพการณ์ของพ้ืนท่ีของอาเภอลับแล ตลอดประวัติศาสตร์
วัฒนธรรมบนผนื ผา้

๒. บทบำทของชุมชนที่มีผลตอ่ ภมู ิปญั ญำวัฒนธรรม
วิถีชวี ิตของชาวลบั แลในปจั จบุ นั ยงั มกี ารดาเนินชีวิตท่ีมีความเป็นเอกลักษณ์เดิมอยู่มาก

จึงทาให้ยังมีการสีบทอดการทอผ้าตีนจกลายโบราณได้เป็นอย่างดี แต่ก็เฉพาะในกลุ่มแม่บ้านที่อายุ
ต้ังแต่ ๔๐ เป็นต้นไป จึงอาจทาให้การสืบทอดหยุดชะงักหากคนรุ่นน้ีอายุมากข้ึนและสภาพร่างกาย
ถดถอยลง

สว่ นที่ ๓ มำตรกำรในกำรส่งเสรมิ และรักษำมรดกภมู ิปํญญำทำงวัฒนธรรม
๑. โครงกำร กิจกรรมทมี่ กี ำรดำเนนิ งำนของรำยกำรมรดกภมู ปิ ญั ญำทำงวัฒนธรรม
 การศึกษา วจิ ยั (ระบวุ ธิ ดี าเนนิ การ พน้ื ท่ี ชมุ ชน ระยะเวลา)
การศึกษาวิจัยในคร้ังนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพโดยชุมชนขอความร่วมมือให้คณะวิจัยเป็นผู้

เก็บข้อมูลคณะวิจัยจึงสามารถขอความร่วมมือในการดาเนินการวิจัยได้โดยสะดวก คณะวิจัยเข้าไป

๔

ศึกษาด้วยตนเองโดยใช้กระบวนการวิจัยเชิงคุณภาพและเก็บรวบรวมข้อมูลโดย การวิจัยครั้งน้ี

คณะผู้วิจัยใช้วิธีการเก็บรวบรวมข้อมูลด้วยวิธีการต่าง ๆ ได้แก่ วิธีการศึกษาจากเอกสาร

(Documentary Research) และการเกบ็ ขอ้ มลู ภาคสนาม (Field Research) ซึ่งมีรายละเอยี ด ดังนี้

๑.๑ วิธีการศึกษาจากเอกสาร (Documentary Research) ซ่ึงผู้วิจัยได้เก็บ
รวบรวมข้อมูลจากแหล่งข้อมูลข้อมูลทุติยภูมิ (Secondary Research) ซึ่งการศึกษาข้อมูลทาง
เอกสารท่ีได้รวบรวมไว้แล้วก่อนท่ีจะเข้าไปเก็บข้อมูลภาคสนาม รวมท้ังค้นคว้าเพ่ิมเติมในขณะท่ีเก็บ
ข้อมูลภาคสนามและหลังเสร็จส้ินการศึกษาภาคสนาม โดยศึกษาค้นคว้าข้อมูลจากเอกสารสื่อ
สารสนเทศ (IT) หนงั สอื และงานวจิ ัยตา่ ง ๆ ท่ีเกี่ยวขอ้ ง

๑.๒. การเก็บข้อมูลภาคสนาม (Field Research) ในการศึกษาภาคสนามครั้งน้ี
เป็นการเก็บข้อมูลแบบปฐมภูมิ (Primary Source) คณะผู้วิจัยได้สารวจพ้ืนที่ภาคสนามเบื้องต้นก่อน
ลงมือปฏิบัตจิ ริง โดยศกึ ษาสภาพท่ัวไป ประวตั ศิ าสตร์ วิถีชีวิต การประกอบอาชีพ ภูมิปัญญาท้องถิ่น
และวัฒนธรรมหมู่บ้าน ซ่ึงเป็นข้อมูลท่ีได้จากการสังเกตแบบไม่มีส่วนร่วม (Non-Participatory
Observation) การสัมภาษณ์อย่างไม่เป็นทางการ ซ่ึงเป็นการเก็บรวบรวมข้อมูลทางการวิจัยเชิง
คุณภาพเพ่ือให้ได้ข้อมูลเชิงลึก สาหรับการสังเกตแบบมีส่วนร่วม (Participatory Observation)
คณะผู้วจิ ัยจะไดร้ ว่ มทากิจกรรมกับกลุม่ ตัวอย่างเพ่ือประกอบข้อมลู การวิจยั

การเกบ็ ข้อมูลทั้ง ๒ ลกั ษณะ สรุปใหส้ อดคล้องกับวัตถปุ ระสงคก์ ารวิจัย ดังตารางต่อไปน้ี

วตั ถุประสงค์การวจิ ัย ผใู้ หข้ อ้ มลู สาคัญ วธิ กี ารเกบ็ รวบรวมขอ้ มลู

1. ประวัตศิ าสตรจ์ ากผ้าทอ ผนู้ าทางศาสนา ผู้นาทาง ๑. การสมั ภาษณแ์ บบเจาะลึก
๒. การสังเกตแบบมสี ่วนร่วม
โบราณจากกลมุ่ วสิ าหกจิ ชุมชน วฒั นธรรมและพธิ ีกรรม และไมม่ สี ่วนรว่ ม
๓. การศกึ ษาเอกสาร
กล่มุ แม่บา้ นเกษตรกรนา้ ใสใต้ ปราชญ์/ผูร้ ู้ ผู้นาและสมาชกิ
๑. การสมั ภาษณ์แบบเจาะลกึ
อาเภอลบั แล จังหวัดอุตรดติ ถ์ กลุม่ วิสาหกจิ ฯ ๒. การสังเกตแบบมสี ว่ นร่วม
และไมม่ สี ่วนร่วม
2. วถิ ชี ีวติ ในผา้ ทอโบราณจาก ผูน้ าทางศาสนา ผ้นู าทาง ๓. การศึกษาเอกสาร

กลมุ่ วสิ าหกจิ ชุมชนกลุ่มแม่บ้าน วฒั นธรรมและพธิ กี รรม
ปราชญ์/ผู้รู้ ผนู้ าและสมาชิก
เกษตรกรน้าใสใต้ อาเภอลบั แล กลมุ่ วิสาหกจิ ฯ
จงั หวดั อุตรดติ ถ์

กลุ่มตวั อย่าง/ผูใ้ ห้ขอ้ มลู หลัก(ระบวุ ธิ ีการคัดเลอื กแตล่ ะสมาชกิ ของกลมุ่ ตัวอย่าง)
กลมุ่ ตัวอยา่ งท่ีคณะวจิ ยั เลือกศกึ ษาคือ กลมุ่ วสิ าหกจิ ชุมชนกลุ่มแมบ่ ้านเกษตรกรนา้ ใสใต้ อาเภอ

ลับแล จงั หวดั อุตรดติ ถ์ โดยมีคุณสมบัติขอ้ หนึ่งข้อใดต่อไปนี้
๑. เปน็ ผู้นาของกลุ่มวิสาหกิจชุมชนกล่มุ แม่บา้ นเกษตรกรน้าใสใต้ อาเภอลับแล จงั หวัด

อุตรดิตถ์

๒. เป็นผู้องคค์ วามรู้เกี่ยวกบั วฒั นธรรม ประเพณี และพธิ ีกรรมของชาวลบั แลโบราณ

๓. เปน็ ผมู้ อี งคค์ วามรเู้ กี่ยวกับภูมปิ ัญญาผา้ ทอลับแลโบราณ

๕

แผนกำรถำ่ ยทอดเทคโนโลยีหรือผลกำรวจิ ยั สกู่ ลุ่มเป้ำหมำย

กจิ กรรม ระยะ วธิ ีกำรดำเนินงำน ผลที่ได้รบั ผ้รู บั ผดิ ชอบ
สถำนที่

เวลำ

๑. ประชุมช้แี จง ก.ค. ห้องประชุม - นาเสนอโครงการวจิ ัย - ทราบแนวทางการ หวั หนา้ โครงการ

นักวจิ ยั หัวหน้า เพ่ือ ๖๐ คณะ ถอดรปู แบบการศึกษาวจิ ัย ดาเนนิ งานวิจยั

วางแนวทางการ มนุษยศาสตร์ - วางแผนและกาหนด - ทราบแผนและ
ดาเนินงานวิจยั ให้ และ ระยะเวลาดาเนินงาน และ ระยะเวลาการ
เปน็ ไปตาม สงั คมศาสตร์ กาหนดรายงาน ดาเนนิ งาน
วัตถุประสงคข์ อง ความกา้ วหนา้ ของแต่ละงาน
โครงการวิจยั - มีกาหนด

ระยะเวลารายงาน

ความก้าวหนา้ ท่ี

ชัดเจน

๒. จัดประชุมชแ้ี จง ก.ค. กลมุ่ วสิ ากจิ จัดเวทีเสวนา - ทราบบริบททาง หัวหน้าโครงการ
ประวัตศิ าสตร์ และ และผรู้ ว่ มวิจัย
แนวทางดาเนินงาน ๖๐ ชุมชนกลุม่ วิถีชวี ติ ข้อมูลของ
เป้าหมาย พื้นทีใ่ น
และระดมความ แม่บ้าน การวจิ ยั

คดิ เหน็ ร่วมกบั กลุม่ เกษตรกรนา้

วิสากิจชมุ ชนกลุ่ม ใสใต้ อาเภอ

แม่บ้านเกษตรกรนา้ ลบั แล จังหวัด - ทราบขอ้ มลู
พื้นฐานของผา้ ทอ
ใสใต้ อาเภอลบั แล อุตรดิตถ์ ลบั แลโบราณ

จังหวัดอุตรดติ ถ์

๓. รวบรวมเอกสาร ส.ค. - ท้องถ่นิ -การสืบคน้ ขอ้ มลู ในเอกสาร - องคค์ วามรู้ หัวหน้าโครงการ
และเก็บข้อมลู ที่
เก่ียวข้องกับจงั หวดั ๖๐ เป้าหมายใน ตารา งานวจิ ัยที่เกี่ยวขอ้ ง เกีย่ วกับ และผรู้ ว่ มวจิ ยั
อุตรดิตถ์ และ การศึกษาวิจยั และแหล่งคน้ คว้าขอ้ มลู ประวตั ิศาสตร์
อาเภอลับแล
- สานักวิทย ทอ้ งถน่ิ โดยเฉพาะ

บรกิ ารฯ มรอ. พน้ื ทลี่ ับแล รวมถงึ

- ห้องสมดุ วิถชี วี ติ ความเป็นอยู่

ประชาชน ความเชื่อ ฯลฯ

๖

กจิ กรรม ระยะ สถำนท่ี วิธีกำรดำเนนิ งำน ผลทไ่ี ดร้ บั ผรู้ บั ผิดชอบ

เวลำ

๔. จดั ประชมุ ชี้แจง ส.ค. กลมุ่ วสิ าหกิจ จัดเวทีเสวนา - ทราบ หวั หนา้ โครงการ
แนวทางดาเนินงาน ๖๐ ชุมชนกลมุ่ ประวัตศิ าสตร์ และผรู้ ่วมวิจยั
และระดมความ และวถิ ีชีวติ จาก
คิดเห็น ร่วมกบั ผู้ท่ี แมบ่ ้าน ผ้าทอลับแล
ให้ขอ้ มูลท้งั หมด เกษตรกรนา้ โบราณของ
เพ่อื สรุปผลให้ ใสใต้ อาเภอ เปา้ หมาย พ้นื ท่ใี น
ตรงกนั และ ลบั แล จงั หวดั การวจิ ัย
อภปิ รายเพื่อช้ีแนะ อตุ รดิตถ์
แนวทางการขยาย - ทราบข้อมลู เชิง
ผลด้วยขอ้ มูล ลกึ ของผ้าทอลับ
ดังกลา่ ว แลโบราณ

๕. วิเคราะหข์ ้อมลู ส.ค. คณะ ขอ้ มลู ทง้ั หมด และ - ผลการวิจยั ท่ีตรง หัวหนา้ โครงการ
และสรปุ ผล ตามวัตถุประสงค์ และผรู้ ว่ มวจิ ยั
๖๐ มนษุ ยศาสตร์ คอมพวิ เตอร์

และ

สงั คมศาสตร์

มหาวิทยาลยั

ราชภฏั

อตุ รดิตถ์

๖. จัดทารปู เลม่ ก.ย. รา้ นถ่าย จา้ งเหมา รปู เลม่ งานวิจัย ผ้รู บั จา้ งเหมา
๖๐ เอกสาร

๒. มำตรกำรสง่ เสรมิ และรักษำมรดกภมู ปิ ัญญำทำงวัฒนธรรมอ่ืนๆทีค่ ำดวำ่ จะ
ดำเนินกำรในอนำคต

 การสืบสานและถา่ ยทอด
๓. กำรส่งเสรมิ สนับสนนุ จำกหน่วยงำนภำครัฐ หรือภำคเอกชน หรือภำคประชำสังคม

ไมม่ ี

๗

ส่วนที่ ๔ สถำนภำพปัจจุบัน
๑. สถำนะกำรคงอยู่ของมรดกภมู ิปญั ญำทำงวัฒนธรรม
 เส่ยี งต่อการสญู หายต้องไดร้ ับการส่งเสรมิ และรกั ษาอยา่ งเร่งดว่ น
๒. สถำนภำพปัจจบุ ันของกำรถำ่ ยทอดควำมรแู้ ละปจั จัยคุกคำม
ยงั มีการถ่ายทอดความรู้ในกลมุ่ แมบ่ า้ น แตม่ ขี ้อจากัดทางดา้ นความสนใจจากคนรนุ่

ใหม่
๓. รำยช่ือผ้สู ืบทอดหลัก
กล่มุ แมบ่ า้ นเกษตรกรบา้ นนา้ ใสใต้ อายุระหวา่ ง ๔๐-๖๕ ปี สบื ทอดองค์ความร้กู ารทอ

ผา้ ซิ่น ตีนจกไทยวนลบั แล เริ่มตั้งกลุ่มมาประมาณ ๑๐ ปี เบอร์โทรศัพท์ ๐๘๑ –๓๗๙๓๒๔๗

๘

กำรย้อมสธี รรมชำติ ไท-ยวน อุตรดติ ถ์

ประวตั คิ วำมเปน็ มำของบรรพบุรษุ กำรยอ้ มสธี รรมชำติ

คนลบั แลเป็นชาวไท-ยวน อพยพมาจากเมืองเชียงแสน มาตัง้ หมบู่ า้ นครงั้ แรกท่เี มืองเชียงแสน
ตาบลฝายหลวง อาเภอลับแล จังหวัดอุตรดิตถ์ ในสมัยอยุธยาตอนปลาย จากภูมิปัญญาท่ีสืบทอดกัน
มาในการใขส้ ยี ้อมผา้ ย้อมไหม สีดาไดจ้ ากมะเกลือ สีเหลืองได้จากมะกาย สีแดงได้จากคร่ัง สีน้าเงินได้
จากคราม สเี ขยี วได้จากใบสมอ และการลงสี ๒ ชนดิ เช่น เขยี ว ได้จากมะกายแล้วนาไปลงคราม หรือ
มว่ งได้จากลงครามแลว้ ไปลงครัง่ เปน็ ต้น

การที่นาสีธรรมชาติมาย้อมไหมย้อมฝ้ายมาทาเป็นเคร่ืองนุ่งห่ม ยังมีประโยชน์เพราะเป็นพืช
สมนุ ไพร รกั ษาผิวไมใ่ หเ้ ป็นผดผืน่ คนั เช่น คราม เอาไปทายารักษาแผลชา้ งได้ มะกาย ทาเป็นยาสมาน
แผล โดยต้งั น้ามันหมเู จียวหอมให้สกุ แลว้ เอาผงมะกายโรยลงไปคนให้เขา้ กันเปน็ น้ามนั ใส่แผลได้อย่าง
ดี หรอื สีแดงจากครง่ั ใช้เปน็ สีใสข่ นมใหด้ สู วยงามนา่ รบั ประทานไม่เป็นอนั ตรายตอ่ สุขภาพ

ในสมัยโบราณนิยมย้อมผา้ ด้วยสีจากเปลือกไม้ ใบไม้ เช่น สนี า้ ตาลได้จากจัน่ มะพรา้ ว
ต่อมาสีเคมเี ริม่ เข้ามามบี ทบาทต่อการยอ้ มไหมและฝ้าย ซ่ึงได้สีสดใสกว่า กรรมวิธีก็ไม่ยุ่งยาก
จึงทาให้การย้อมสีธรรมชาติหายไป แต่ยังดีท่ีมีบางคนได้อนุรักษ์การย้อมสีธรรมชาติอยู่บ้างจึง
หลงเหลือรอ่ งรอยใหส้ ืบสานการยอ้ มสีธรรมชาติจนถงึ ปจั จุบนั
ผู้หญิงลบั แลโบราณนยิ มนาสาลชี ุบสีแดงตากให้แห้ง แลว้ นามาใส่แทนตุ้มหใู นวนั สงกรานต์ถือ
วา่ เป็นสริ ิมงคล
ในปัจจุบันด้ายขาวด้ายแดงก็ยังนิยมผูกบันได ประตูบ้าน หม้อข้าว หม้อแกง โอ่งน้าในวัน
สงกรานต์ เป็นการทาขวัญสิ่งของเครื่องใช้ แม้กระทั่งยกเสาแรก เสาขวัญ ก็ยังนิยมใช้ผ้าขาวผ้าแดง
หรอื ด้ายขาวด้ายแดงผกู หวั เสาเพือ่ เปน็ สริ ิมงคลอกี ดว้ ย

ข้อมูลโดย คุณสีนวล หมวกทอง

๙

ตวั อย่ำงกำรย้อมสเี หลอื งจำกผงมะกำย

ภำพที่ ๒ ลกู มะกำยทน่ี ำมำร่อนเพ่อื เอำผงหรือ
ละออง

ภำพท่ี ๓ ผงหรือละอองทีร่ ่อนผ่ำนตะแกรงจะมสี สี ้มสด

ภำพท่ี ๑ ตน้ มะกำย

๑๐

กระบวนกำรสกัดสเี หลืองจำกผงมะกำย

ภำพที่ ๔ นำผงมะกำยมำผสมกับน้ำเปลำ่ และนำ้ ด่ำง(ขเ้ี ถำ้ ถ่ำน)
กรองดว้ ยผ้ำขำวบำง ก็จะได้น้ำสีเหลอื ง

ภำพที่ ๕ ตวั อยำ่ งกำรย้อมสีร้อนสเี หลืองจำกผงมะกำยลงบนเส้นไหม

๑๑
ภำพที่ ๖ เสน้ ไหมท่ีฟอกแลว้ ถกู ต้มลงในหม้อต้ม

ภำพที่ ๘ ทำกำรบิดน้ำสีเหลืองออกจำกเสน้ ไหม

ภำพที่ ๗ หลังจำกผำ่ นกำรต้มจะเปล่ียนเปน็ สีเหลอื งสด

ผยู้ ้อม คณุ สีนวล หมวกทอง

๑๒

เคร่ืองมอื และอุปกรณท์ ี่ใช้ในกำรทอผำ้

ในอดีตการทอผ้าของชาวลับแลจะใช้เครื่องมือและอุปกรณ์ที่ทาจากไม้เป็นส่วนใหญ่
เน่ืองจากหมู่บ้านต่าง ๆ ต้ังอยู่ใกล้กับบริเวณป่าซึ่งมีต้นไม้นานาชนิดท่ีสามารถนามาประกอบและ
ประดิษฐ์ทาเป็นเครื่องมือและอุปกรณ์ต่าง ๆ ได้ แต่เครื่องมือบางชนิดก็จัดซื้อหามามิได้ทาเอง
เน่ืองจากขาดความชานาญและทกั ษะในเรื่องเครื่องมอื และอุปกรณน์ น้ั ๆ

แหล่งและตลาดซื้อขายเคร่ืองมือและอุปกรณ์ทอผ้าในอดีต คืองานวัดพระแท่นศิลาอาสน์
โดยเฉพาะฟืมทอผ้าขนาดต่าง ๆ กวัก ไม้กระสวย ล้อ เผ่ีอน ขนเม่น ท้ังหมดท่ีกล่าวมาล้วน มีมา
วางขายกันแทบท้ังส้ิน ถ้าผู้ใดมีเงินและไม่ทาเองก็สามารถซื้อหามาใช้ได้ แต่บางคนก็ประหยัดให้พ่อ
และญาติพี่น้องที่เป็นผู้ชาย ทาให้โดยไม่ต้องซ้ือหาให้ส้ินเปลืองเงินทอง อีกกรณีคือถ้าชายใดต้องการ
จะจีบสาวทอผา้ คนไหนก็จะจดั ทาเครอ่ื งมือทอผ้าให้เพ่ือแสดงสัมพันธไมตรีตอ่ หญิงผ้นู ้นั

เครื่องมือทอผ้ำในอดีต แบง่ ไดด้ งั น้ี
๑. ก่ีทอผ้ำแบบโบรำณ เป็นก่ีทอผ้าด้ังเดิมที่ใช้ทอผ้ากันมาจากบรรพบุรุษ ซ่ึงปัจจุบันที่ลับ
แลยังคงมีให้เหน็ อยู่ ซึ่งมีส่วนประกอบของก่ที อผ้าดังนี้

ฟมื ลอ้ หวั หกู ไม้หาม

ตะกรอ
ขอบฟนื

ไมม้ ะสี เสากี่
แมก่ ่ี ม้านั่ง

ไม้กานตูม ไมม้ ้า เสาสะปา้ น สะปา้ น

ภำพที่ ๙ ภำพแสดงส่วนประกอบก่ีทอผำ้ แบบโบรำณ

๑๓

๑.๑ เสากี่ ทาจากไม้เนื้อแข็ง ใช้ทาเป็นเสา ๔ เสา เป็นโครงสร้างของก่ีให้ทรงตัวต้ังอยู่
ได้

๑.๒ แม่กี่ เป็นไมท้ ตี่ ีเป็นกรอบเสาก่ีทง้ั ส่ดี ้าน จะเปน็ สเ่ี หลย่ี ม ชว่ ยยึดเสากี่
๑.๓ เสาสะปา้ น ทาหน้าท่เี ป็นเสาหลกั สาหรบั ยึดตวั สะพานใหแ้ น่น
๑.๔ สะป้าน คือไม้ที่ใช้ยึดผ้าเม่ือทางหูกทอผ้าหรือด้ายยืน แต่ภาษาพูดของคนลับแล
จะเรียกด้ายยนื วา่ เครอื
๑.๕ ไม้มะสี เป็นไม้ที่ตีบังคับให้ขาเสาก่ีทรงตัวและเป็นไม้ท่ีช่วยยึดตรึงปลายเส้นด้าย
เครือ
๑.๖ ไม้กานตูม เป็นไม้ท่ีอยู่ระหว่างเสากี่ส่วนท้ายเครือ ทาหน้าท่ีช่วยยึดโครงกี่ให้
ม่นั คง และเป็นทพ่ี าดของเส้นเครือ เพอ่ื ช่วยใหเ้ ส้นเครอื ตึง
๑.๗ ม้านั่ง เป็นไม้พาด ตอ่ จากเสาสะปา้ น ไว้สาหรับนงั่ ทอผา้
๑.๘ ขอบฟมื เป็นไมเ้ นื้อแข็ง ทาเป็นกรอบสี่เหลี่ยมผืนผ้า มีร่องตรงกลางสาหรับใส่พัน
หวหี รอื ฟมื และไว้สาหรับจับฟมื กระทบผา้
๑.๙ ฟมื (หรือพนั หวี) เปน็ ไม้ผิวมันเรยี บเส้นเลก็ กลบใชใ้ ส่ตามร่องของขอบฟืม จัดเรียง
เว้นช่องเล็ก ๆ เสมอกนั เพื่อสอดเส้นด้ายของดา้ ยเครือ
๑.๑๐ ตะกรอ มีลักษณะเป็นไม้กลมประกบคู่บน ๑ คู่ และคู่ล่าง ๑ คู่ เพื่อให้เส้นด้าย
สาหรับทาตะกรอผู้คล้องเป็นตะกรอ และทาหน้าท่ีดึงหรือยกเส้นด้ายยืน (ด้ายเครือ) ขึ้นลงสลับกัน
เมื่อเปรียบไม้บ้า
๑.๑๑ ไม้หาม เปน็ ไม้ทีพ่ าดระหวา่ งแมก่ ต่ี ัวบน ใชส้ าหรบั แขวนไมข้ อบฟมื ตะกรอ
๑.๑๒ ล้อหวั หกู ภาษาพ้นื บ้านเรียก มะลอ่ เป็นไม้ทที่ าหน้าท่แี ขวนตะกรอโดยใช้เชือก
เป็นตัวเช่อื มระหวา่ งตะกรอกับล้อ เพอ่ื ช่วยดงึ ตะกรอใหเ้ ลือ่ นข้ึนลงได้
๑.๑๓ ไมม้ ้า เป็นไมท้ ท่ี าจากไมไ้ ผ่ ยาวประมาณ ๑ เมตร สอดในห่วงเชื่อท่ีต่อลงมาจาก
ตะกรอใชเ้ หยยี บขน้ึ ลง ดงึ ตะกรอเพื่อแยกเส้นด้ายยืนให้สับหวา่ งกันระหว่างทอผา้
๒. ก่ีทอผ้ำแบบเขำ เป็นกี่ทอผ้าที่เข้ามาภายหลังก่ีทอผ้าแบบโบราณ จากการศึกษา
ขอ้ มลู ในพืน้ ทไี่ ด้พบผ้าซิ่นตีนจกโบราณอายุประมาณ ๑๒๐ ปี ตัวซ่ินเป็นผ้ามุก แสดงว่าเทคนิควิธีการ
ทอแบบยกมุกมีมานาน ซึ่งส่วนประกอบของก่ีทอผ้าแบบยกเขามีลักษณะคล้ายกี่แบบโบราณ แต่
ต่างกนั ในสว่ นของอุปกรณ์ทเี่ พม่ิ ขึน้ ดังนี้
๒.๑ ตะกรอ สว่ นของตะกรอจะเพมิ่ ขึ้นอกี ๓ ตะกรอ ซึง่ ตะกรอน้ีจะมีคุณสมบัติช่วยยก
เส้นด้ายยืนพิเศษ เมอื่ เวลาทอผา้ ทาใหเ้ กดิ ลวดลายขึ้น

๑๔

๒.๒ ไมม้ ้า เป็นสว่ นทีผ่ ูกตดิ กับตะกรอที่เพ่ิมข้ึนอีก ๓ อัน จะทาหน้าที่ช่วยดึงตะกรอให้
ยกขน้ึ เพื่อให้กระสวยพ่งุ ผา่ นเส้นด้ายยนื พิเศษได้

เผยี ขอ เนื่องจากมีลักษณะคลา้ ยคราดท่ใี ช้คราดนา เป็นไม้เนื้อแข็งมีลักษณะเป็นแท่งไม้ยาว
ประมาณ ๑ ชว่ งแขน และประกอบด้วย ซ่ีไม้กลมเรียงเป็นแถวประมาณ ๘ - ๑๐ อัน และมีขาตั้งยก
สงู ขึน้ จากพืน้ ประมาณ ๑ ฝ่ามือ แผงไม้เปยี กขอจะมี ๒ อัน ประกบกัน สามารถขยับได้ โดยมีแกนไม้
เป็นแผ่นยาวขนาด ๒ เซนติเมตร ฝังตึงอยู่กับไม้แผนด้านใดด้านหนึ่ง แต่ให้อีกด้านหน่ึงสามารถขยับ
เลอ่ื นได้ เพ่อื ใชใ้ นการโวน้ เสน้ ด้ายหรือไหม ทาเป็นเส้นยืนหรอื ทาเครือหูก

ภำพท่ี ๑๐ เผยี ขอ
หวี-หวีหูก ทาจากขนหมูป่านามามดั รวมกนั เพ่ือใชห้ วเี ส้นฝ้ายหรือไหมไม่ให้พนั กนั ขวด
นา้ มันทาหกู (หม้อออมนา้ มัน) เพือ่ ให้เสน้ ฝา้ ยไม่ติดกนั สะดวกในการทอ

ภำพที่ ๑๑ หวี-หวีหูก

๑๕
ขนเม่น ได้จากขนของตัวเมน่ มลี กั ษณะแหลมเรียวยาว ใช้เกบ็ หรอื จากลว้ งเส้นฝา้ ยหรอื ไหม
ในการทอจกของตีนผ้าซิ่น

ภำพที่ ๑๒ ขนเมน่
ไม้หลำบ ทาจากไมเ้ น้อื แข็ง มคี วามกว้างประมาณ ๑ ฝ่ามือ ยาวประมาณ ๓ คืบ หรือข้ึนอยู่
กับความกว้างของหน้าผ้า ใช้สาหรับวิธีการทอแบบยกเขา ช่วยทาให้เส้นด้ายยืนแยกออกจากกันเพื่อ
พุง่ จม๋ิ กม่ี ีเส้นฝา้ ยหรือไหมพันเกบ็ ไว้ ลอดผ่านด้ายยืน

ภำพท่ี ๑๓ ไม้หลำบ
กระสวย ทาจากไมเ้ น้อื แข็งมลี กั ษณะคล้ายเรือ มีชอ่ งสีเ่ หล่ียมตรงกลางและเจาะรู ใช้สาหรับ
ใสห่ ลอดฝ้ายหรอื ไหมทอผา้

ภำพที่ ๑๔ กระสวย

๑๖

ไม้แก้หัวหูก ทาจากไม้ไผ่กลมขนาดเล็กและส้ันกว่าไม้ม้า ใช้สาหรับใส่ปลายเครือ เพื่อยึด
เสน้ ด้ายเครอื ให้ตึงและเม่ือเหลอื เสน้ ด้ายเครอื มีความยาวไม่มากนักจะใช้เพื่อมดั ยดึ ติดกับแม่กี่ด้านบน

ภำพที่ ๑๕ ไม้แก้หวั หูก

สะป้ำน คือไม้ที่ใช้ยึดผ้าเม่ือทางหูกทอผ้าหรือด้ายยืน แต่ภาษาพูดของบ้านลับแลจะเรียก
ด้ายยนื ว่าเครอื

ภำพที่ ๑๖ สะปำ้ น
กวัก ทาจากผวิ ไมไ้ ผ่สาน เป็นลายคล้ายตะกร้อ แต่มีลักษณะยาวคล้ายกระบอก ความกว้าง
ของปากประมาณ ๕ – ๖ นิว้ ประโยชน์คอื ทาฝา้ ยหม่ไี หมมาพักเกบ็ ไว้เพอ่ื นาไปโวลหรือป่นั หลอด
เสำหละกว้ำง เปน็ ไมเ้ นื้อแข็งสี่เหล่ยี มจัตรุ ัส สูงประมาณ ๑ ชว่ งแขน มีขาตัง้ เจาะรูไว้ให้
หละกวา้ งสอดใสไ่ ด้
ก้ำนกวำ้ ง ทาจากไมไ้ ผเ่ หลาใหเ้ ป็นแผ่นยาวขนาดประมาณ ๒ เซนติเมตร วางทับกันเป็นรูป
กากบาท แล้วเจาะรูนาไม้เน้ือแข็งเจาะเป็นแกนกลางแล้วใช้เชือกเส้นเล็กผูกโยงปลายไม้ไผ่ทั้ง ๔ เส้น
เข้าหากันทั้ง ๒ ทาง จะมีลักษณะเป็นลูกวงล้อ เวลาหมุนต้องนาก้านกว้างใส่ในรูของเสาก้านกว้าง
เป็นเครือ่ งสาหรับใส่เขด็ ดา้ ยมิให้พนั กนั เวลาปน่ั ด้ายหรอื ป่นั หลอด
กุม่ กวำ้ ง มลี ักษณะเปน็ ไม้เนอ้ื แข็ง มีฐานเป็นไม้ส่ีเหลี่ยม มีเสาต้ังอยู่ทั้ง ๒ ข้าง มีแกนไม้อยู่
ระหว่างกลางเสา ๒ อัน ไม้แกนอันล่างจะมีล้อไม้กลมสวมอยู่ ในส่วนของล้อไม้จะมีล่องสาหรับใส่
สายพานและมีท่ีจับอยู่ตรงกลางล้อไม้ด้านนอก กุ่มกว้างเป็นเคร่ืองมือไว้สาหรับกวักเส้นฝ้ายหรือไหม
จากก้านกวา้ งมาใสล่ งในกวัก

๑๗

ก้านกวา้ ง
เสาก้านกว้าง

กวกั
ก้มุ กว้าง

ภำพที่ ๑๗ ภำพแสดงอุปกรณก์ วกั ฝ้ำย
หลอดไม้ ทาจากกง่ิ ไผ่ (ไม้ไผ่) ไวส้ าหรบั ม้วนเกบ็ เสน้ ฝ้ายหรือไหม ใส่ในตะกร้า เรยี กว่า
ซา้ หลอด

ภำพท่ี ๑๘ หลอดไม้

๑๘
ล้อหัวหูก ภาษาพ้ืนบ้านเรียก มะล่อ เป็นไม้ที่ทาหน้าท่ีแขวนตะกรอโดยใช้เชือกเป็น
ตัวเชอ่ื มระหวา่ งตะกรอกับล้อ เพ่อื ช่วยดึงตะกรอให้เลื่อนขึ้นลงได้

ภำพท่ี ๑๙ ล้อหัวหกู
ขอบฟืม เปน็ ไมเ้ นื้อแขง็ ทาเปน็ กรอบส่เี หลีย่ มผืนผ้า มรี อ่ งตรงกลางสาหรับใส่พันหวีหรือฟืม
และไว้สาหรับจับฟมื กระทบผา้

ภำพท่ี ๒๐ ขอบฟืม

๑๙

ไม้ผัง ทาจากผิวของไม้ไผ่ มีความกว้างประมาณ ๑ เซนติเมตร ความยาวเท่ากับหน้ากว้าง
ของผา้ ท่ีทอ ใช้เกย่ี วขอบของผา้ ท้ังสองข้างขณะทอ ใหต้ รึงข้างผ้าจะไดส้ วย ไมส่ อบเข้า หรือกลางออก

ไม้ผงั

ภำพท่ี ๒๑ ไม้ผัง

๒. อปุ กรณ์ที่ใชใ้ นกำรเตรียมเสน้ ด้ำย

อีดหรือหีบ เป็นเคร่ืองมือใช้รีดหรือแยกเอาเมล็ดฝ้ายออกจากใยฝ้าย อีดทาด้วยไม้ มีขาต้ัง
สองข้างและมีไม้สองดันคล้ายสว่านอยู่ตรงกลางระหว่างขาตั้ง มีด้ามจับหมุนเพ่ือให้ไม้ที่อยู่คู่กันตรง
กลางหมุนได้ เมื่อนาฝ้ายมาจ่อเข้าท่ีไม้สว่านไม้น้ันจะดึงเอาใยฝ้ายออกไปอยู่ฝ่ังตรงข้าม คงเหลือแต่
เมลด็ ฝา้ ยแยกไวต้ า่ งหาก

ภำพท่ี ๒๒ อดี หรอื หีบ

๒๐
ก๋งดีดฝ้ำย (กงดีดฝ้ำย) ทาจากไม้ไผ่ท่ีเหลาให้เป็นแผ่นบาง ตรงปลายไม้ยาวประมาณ 1
ช่วงแขน แลว้ ใชเ้ สน้ ดา้ ยมัดปลายไม้ทั้งสองขา้ งคลา้ ยธนู เพ่ือนาไปดีดฝ้ายให้สุก ภาษาพื้นบ้านเรียกว่า
ดดี ฝ้ายให้เป็น (หมายความว่า ปยุ ฝ้ายฟไู ด้ทแ่ี ลว้ )

ภำพท่ี ๒๓ กง๋ ดดี ฝ้ำย (กงดดี ฝ้ำย)
อโ่ี ลน, โจโ้ ล้ ไว้สาหรับยิงฝ้ายและกนั ลมพดั สาลปี ลวิ

ภำพที่ ๒๔ อ่ีโลน, โจโ้ ล้

๒๑

แผ่นกิ๊กสำลี เป็นแผ่นไม้ส่ีเหล่ียมผืนผ้ามีขนาดพอประมาณ ใช้สาหรับวางปุยฝ้ายแล้วม้วน
ฝ้ายดว้ ยไมแ้ ลว้ ดึงสาลอี อก เรยี กว่า ส่า (ลูกหลี)

ภำพท่ี ๒๖ สำลีท่มี ้วนเปน็ ส่ำ (ลกู หลี)

ภำพท่ี ๒๕ แผ่นกิก๊ สำลี

เผี่ยน (ไนปนั่ ด้ำย) ทาจากไม้ มีลักษณะคล้ายวงกลม เป็นอุปกรณ์ท่ีใช้ในการป่ันฝ้ายให้เป็น
เสน้ ด้าย

เหล็กไน มีลักษณะเป็นเหล็กปลายแหลม ติดตั้งอยู่บนฐานเครือกับเผ่ียน เวลาหมุนเผี่อน
สายพานจากเผี่อนจะชว่ ยหมนุ เหล็กไนให้หมุนไปด้วยกัน ใช้สาหรับป่ันด้ายหรือผดั หลอด (กรอดา้ ย)

เหล็กไน ภำพท่ี ๒๗ เหล็กไน

๒๒
ไมเ้ ป๋ยี ทาจากไม้เน้ือแข็งกลม มีความยาวประมาณ ๑ ศอก มีไม้เน้ือแข็งทาบปิดหัวท้าย ใช้
สาหรับเป๋ียฝ้ายออกจากเหล็กไน เพ่ือทาเป็นไจ

ภำพท่ี ๒๘ ไมเ้ ป๋ีย
๒.๑ กระบวนกำรเตรียมเส้นด้ำย

๒.๑.๑ การอดี ฝา้ ย (หีบฝา้ ย)

ภำพที่ ๒๙ กำรอดี ฝำ้ ย

๒๓

๒.๑.๒ การยงิ ฝา้ ย เพือ่ ดดี ฝา้ ยให้ฟู

ภำพท่ี ๓๐ กำรยิงฝ้ำย

๒.๑.๓ การก๊ิกฝา้ ย

ภำพท่ี ๓๑ กำรก๊กิ ฝำ้ ย

๒๔

๒.๑.๔ การปน่ั ฝ้าย

ภำพที่ ๓๒ กำรปั่นฝ้ำย
๒.๑.๕ การเปย๋ี ฝ้ายให้ไดเ้ ยอะพอสมควร แลว้ ดงึ ออกจากเป๋ยี จะไดเ้ ปน็ ไจ

ภำพท่ี ๓๓ ขน้ั ตอนกำรเปย๋ี ฝ้ำย

๒๕
๒.๑.๖ การกวักฝ้าย (กรอด้าย) ไหมมาพักเก็บไวเ้ พื่อนาไปโว้นหกู

ภำพที่ ๓๔ กำรกวักฝำ้ ย
๒.๑.๗ การโวน้ หูก คอื วิธีการนาเส้นด้ายท่กี วักไว้ แล้วนามาพันคานวณเส้นด้ายเพ่ือ
ทาเป็นดา้ ยยนื (ด้ายเครอื ) ให้มีจานวนเท่ากับจานวนของตะกอและฟืม ว่าจะใช้ทออะไรใช้ฟืมขนาดก่ี
หลบ แลว้ ต้องนับจานวนเส้นด้ายใหค้ รบตามจานวนของฟืม จากนั้นก็จะดึงเส้นด้ายไปตามเครื่องมือท่ี
ใช้ในการโว้น เรียกว่า “เผียขอ” เท่ากับจานวนความกว้างและความยาวของผ้า สรุปได้ว่าข้ันตอนนี้
คือ การเตรียมจานวนเส้นด้ายให้ได้ขนาดตามความกว้างของหน้าผ้าและวัดความยาวของผืนผ้าตาม
จานวนทต่ี อ้ งการ

ภำพที่ ๓๕ กำรโวน้ หูก

๒๖

๒.๑.๘ การผดั หลอด ใช้สาหรบั การทอเปน็ เสน้ พุ่ง

ภำพที่ ๓๖ ขนั้ ตอนกำรผัดหลอด

๒.๑.๙ วิธีการทอ

ภำพที่ ๓๗ วธิ ีกำรทอ

๒๗

กำรทอผ้ำซ่ิน จกลำยดอกเคีย๊ ะ จกเตม็ ผนื

เอกลักษณ์ผ้าจกไท - ยวน เมอื งลบั แล จกลายดา้ นดอี ยู่ขา้ งบน
กำรทอผ้ำซ่นิ จกลำยดอกเคี๊ยะ จกเต็มผนื

ภำพที่ ๓๘ กำรทอผำ้ ซ่ินจกลำยดอกเค๊ยี ะ จกเตม็
ผนื

๒๘
ภำพที่ ๓๙ กำรจกตัวซนิ่ ลำยดอกเคยี๊ ะ

ภำพที่ ๔๐ ภำพกำรทอผำ้ ซ่ินลำยดอกเค๊ียะสำเรจ็ แล้ว

๒๙

กำรทอผ้ำซ่ินตีนจกลำยดอกเคยี๊ ะ จกตลอดทัง้ ผนื

กำรทอผำ้ ซน่ิ ตนี จกลำยดอกเคย๊ี ะ
ภำพท่ี ๔๑ กำรจกตวั ซ่ินดอกเค๊ยี ะ

ภำพที่ ๔๒ กำรจกตีนซน่ิ ดอกลำยหงสใ์ หญ่

๓๐

กำรทอผ้ำซนิ่ ตนี จกไท – ยวน บำ้ นน้ำอำ่ ง อำเภอตรอน

วิธกี ารจกของไท-ยวน บ้านน้าอา่ ง อาเภอตรอน ลายจกด้านดีจะอยู่ข้างลา่ ง

ภำพท่ี ๔๓ วธิ กี ำรจกของไท-ยวน บ้ำนน้ำอำ่ ง อำเภอตรอน

๓๑

กำรจกตีนซิ่น

ภำพที่ ๔๔ กำรจกตีนซน่ิ

๓๒

กำรทอตวั ซ่นิ สำหรบั ตอ่ ตนี จก

การตอ่ ตัวซ่นิ และตนี ซ่นิ ลายทเ่ี ยบ็ เรยี กวา่ ลายเม็ดแตง

ภำพที่ ๔๕ กำรต่อตวั ซิน่ และตนี ซิ่น

๓๓

วิธีกำรเยบ็ ต่อผ้ำซิ่นตนี จกแบบโบรำณ

วิธกี ารเย็บต่อผ้าซ่ินตนี จกแบบโบราณ ถือเปน็ ศลิ ปะการเยบ็ ผา้ อีกวิธหี นึง่ ในอดีตไม่มีการเย็บ
ผ้าด้วยจักร แต่ต้องใช้เข็มเย็บผ้าด้วยมือ เพื่อนาผ้ามาใช้นุ่งห่ม การเย็บผ้าจึงเป็นการแสดงฝีมือของ
ผู้หญิงในอดีต ซึ่งนอกจากจะใช้ประโยชน์ได้ยังสามารถแสดงความสวยงามและความเรียบร้อย
ประณีตอีกด้วย ถือได้ว่าเป็นองค์ความรู้อีกอย่างหนึ่งท่ีบรรพบุรุษได้คิดและประดิษฐ์ข้ึนเพื่อใช้กับ
เครอ่ื งนุง่ หม่ จากการศึกษาในพื้นที่ยังคงพบผู้มีศิลปะการเย็บผ้าซิ่นตีนจกแบบโบราณ ถือว่าเป็นองค์
ความรู้เฉพาะท้องถิน่ วิธกี ารเยบ็ จะตอ้ งมีการประกอบซิ่น 3 ส่วนคอื หวั ซ่นิ ซ่ึงเป็นผ้าขาวและผ้าแดง
ตัวซิ่น ตลอดจนการเย็บต่อด้านข้างซ่ินเพ่ือให้เป็นวงกลม การเย็บต่อส่วนต่าง ๆ จะมีช่ือเรียกท่ีไม่
เหมอื นกนั คอื

ภำพที่ ๔๖ แสดงภำพวธิ ีเยบ็ เกยี้ ว
- เยบ็ เอวซ่ิน คอื เยบ็ เอวขาวเอวแดง ใช้วธิ ีเยบ็ เกย้ี ว

ภำพท่ี ๔๗ แสดงภำพกำรเยบ็ จอ่ งเอวกบ
- เยบ็ ตวั ซนิ่ กบั เอวแดง ใช้วธิ เี ยบ็ แบบคา้ งศรทั ธา จ่องเอวกบ

๓๔

ภำพท่ี ๔๘ แสดงภำพกำรเย็บดกู ผำ้

- เยบ็ ตวั ซน่ิ ด้านขา้ งหรือการตีตะเข็บ เรียกวา่ ดกู ผา้

สนหางแลน (ตะกวด)

ภำพที่ ๔๙ แสดงภำพกำรเย็บสนหำงแลน (แลน หมำยถึงตะกวด)

- เย็บตวั ซ่นิ ด้านลา่ งกับตีนซน่ิ เรยี กวา่ สนหางแลน

พอสรุปได้ว่า วิธีการทอผ้าจากอดีตมาจนถึงปัจจุบันของชาวลับแล ยังคงใช้วิธีการทอแบบ
ดั้งเดิมอยู่ อาจจะมีสาเหตุมาจากค่านิยมของผู้ทอผ้า ยังคงมีความ เคยชินต่อเทคนิค วิธีการทอแบบ
เกา่ มากกวา่ เพราะการสง่ ผ่านสืบทอดวิธีการทอจากแม่สู่ลูกก็ยังคงเป็นแบบเดิมจนทาให้เกิดความเคย
ชิน ประกอบกับ ค่านิยมของผู้ใช้ผ้าซิ่นตีนจกท่ียังมองเห็นความงามของผ้าซิ่นตีนจกด้วยวิธีการทอ
แบบเดิม คือการทอแบบจก เพราะมีความละเอียด ประณีต เป็นงานฝีมือ และสามารถทอใส่เหยาะสี
ไดต้ ามต้องการ ดังน้นั วธิ ีการทอผา้ ซิน่ ตนี จกชาวลบั แลก็ยังคงมีขน้ั ตอนและวธิ ีการทอผ้าแบบด้ังเดมิ อยู่

๓๕

รูปแบบของผ้ำซ่นิ ตีนจก

รูปแบบของผ้าซ่ินตีนจก ผ้าซิ่นตีนจกของชาวลับแลมีลักษณะท่ีแตกต่างกันหลายรูปแบบ
ซง่ึ แตล่ ะรปู แบบจะตา่ งกนั ตามยุคสมยั ความนยิ ม จงึ ทาใหผ้ า้ ซน่ิ ตนี จกชาวลับแลมีความหลากหลายท้ัง
สว่ นประกอบ สีสัน เทคนคิ วิธีการทอ ด้วยสาเหตุนี้จึงได้ทาการศึกษาเกี่ยวกับรูปแบบของผ้าซ่ินตีนจก
ในอดตี และปจั จบุ ัน

๑. รปู แบบของผำ้ ซน่ิ ตีนจกในอดีต ผา้ ซ่ินตีนจกชาวลับแลในอดีตมี ๓ ยคุ คือ
ผำ้ ซิน่ ยคุ ท่ี ๑
๑. ซนิ่ ดอกเคยี๊ ะ คือผา้ ซิน่ ตนี จกทีม่ ีตวั ซิน่ เป็นลายหนามเตย เปน็ เสน้ ตามขวางและมี

ตีนจก

ภำพท่ี ๕๐ แสดงภำพซิ่นดอกเคยี๊ ะ
๒. ซนิ่ กาฝากแดง คือตัวซนิ่ มพี ืน้ สีแดง ทอเปน็ เสน้ ตามขวางของตวั ซ่นิ แลว้ ตอ่ ตีนจก

ภำพท่ี ๕๑ แสดงภำพซ่นิ กำฝำกแดง

๓๖

๓. ซนิ่ กาฝากเขียว คอื ตวั ซนิ่ มพี ืน้ สเี ขียว ทอเปน็ เส้นลายตามขวางของตัวซน่ิ แล้วตอ่
ตนี จก

.

ภำพที่ ๕๒ แสดงภำพซน่ิ กำฝำกเขียว

ผำ้ ซิ่นยุคที่สอง นิยมเหยาะสี คือในตนี จกจะมีหลายสีอยู่ในส่วนของตีนจก อาจจะมี ๕
– ๖ สี แต่ลวดลายคงเดิม ผ้าซ่ินยุคท่ีสอง ตัวซ่ินจะเปลี่ยนเป็นตัวมุก ตัวไก ตัวส้ิว แต่ยังเก็บเค๊ียะ
หวั เคี๊ยะท้าย แม้จะเปน็ ลายอย่างอืน่ ที่ไมใ่ ช่ลายหนามเตย เช่นขามดแดง กเ็ รียกเคย๊ี ะเหมอื นกนั หมด

หวั ลายเคย๊ี ะ หวั ลายเคี๊ยะ

ท้ายลายเคีย๊ ะ ท้ายลายเค๊ยี ะ

ภำพที่ ๕๓ แสดงภำพผ้ำซิ่นยคุ ท่สี อง

๓๗
ผ้ำซ่ินยุคที่สำม คือยุคท่ีนิยมทอผ้าซิ่นตีนจกท่ีใช้สีเขียวกับสีเหลือง สีเหลืองจะเป็นสีท่ีจงใจ
ทอให้สีโดดเด่นมากท่สี ุด แต่ลวดลายคงเดิม ผ้าซิ่นยุคท่ีสาม ตัวซิ่นจะเปลี่ยนเป็นตัวมุก ตัวไก ตัวส้ิว
แต่จะเก็บเครือวัลย์เล็กๆตรงหัวตรงท้ายของตัวซ่ิน ส่วนตีนซิ่นจะเก็บด้วยไหมแค่สองสี คือ เขียวกับ
เหลอื ง แตบ่ างผนื อาจจะมสี ดี าบ้างเลก็ น้อย

หวั ลายเครอื วลั ย์

ทา้ ยลายเครือวัลย์

ภำพท่ี ๕๔ แสดงภำพผ้ำซน่ิ ยคุ ทสี่ ำม

๓๘

โครงสรำ้ งของผำ้ ซนิ่ ผ้าซ่ินของอาเภอลับแลและของบ้านนา้ อ่าง อาเภอตรอน มีโครงสรา้ ง
ประกอบดว้ ยผ้า ๓ ส่วน แตล่ ะส่วนเปน็ ผา้ คนละชิน้ คอื

๑. เอวซน่ิ
๒. ตวั ซน่ิ
๓. ตีนซน่ิ

เอวขาว เอวซิ่น
เอวแดง

ผ้าเช่ือมตอ่ ระหว่างลาย ตวั ซ่นิ
ตนี ซ่ินกันคุณไสยเรยี กวา่ ตนี ซน่ิ
หมายซน่ิ

ภำพที่ ๕๕ แสดงโครงสรำ้ งของผำ้ ซ่ิน

๑. เอวซิ่น ผ้าขาวผ้าแดง ถือเป็นสีมงคลเม่ือมาอยู่กับตัวคนก็จะเป็นสิริมงคลแก่ผู้สวมใส่
ผ้าซน่ิ ทกุ ประเภทต้องมีหัวซิ่น ซ่งึ ประกอบดว้ ย ผ้าด้ายดิบสีขาว เย็บต่อกับผ้าสีแดง ส่วนท่ีเป็นแถบผ้า
สขี าวอยู่สว่ นบนของหัวซ่นิ และแถบสีแดงอยตู่ ิดกับตัวซ่ิน ผ้าแถบสีขาวและแถบสีแดง ต้องเป็นผ้าคน
ละผืนนามาเย็บตดิ กัน

ภำพที่ ๕๖ กำรต่อเอวซ่ิน

๓๙

การต่อเอวซ่ิน ในสมัยโบราณมีความเชื่อกันว่า เป็นการต่ออายุของผู้สวมใส่ผ้าสีขาวและสี
แดงจะเป็นสิริมงคลแก่ผู้สวมใส่ จะได้รับแต่ส่ิงท่ีดีงาม และริมผ้าขาวจะปล่อยทิ้งไว้ให้ด้ายฟู เพราะมี
ความเชอื่ ว่าเวลาทามาหากนิ หรือค้าขายอะไรจะไดเ้ ฟ่อื งฟเู หมอื นชายผ้าขาว และยังเชื่อกันว่านาผ้าถุง
มานุ่งใหต้ น้ ไม้ จะทาใหต้ ้นไมม้ ีผลดก ผา้ ซิน่ ตนี จกลับแลจงึ เป็นหัตถกรรมอย่างมากมาย ทาให้ผู้สวมใส่
ใช้อย่างมคี ุณคา่ และมีความหมายเป็นมรดกทางวฒั นธรรมสงู ค่าย่งิ (สัมภาษณ์ สมชาย ปงศรชี ยั )

๒. ตวั ซนิ่ ผ้าตัวซ่นิ จะอยู่ตรงกลางระหวา่ งเอวซิน่ กบั ตีนซ่ิน ตวั ซ่ินนนั้ จะเลือกเอาลายแบบ
ใดของผา้ ซิ่นมาเปน็ ตวั ซน่ิ กไ็ ด้ เชน่ ผา้ ซ่นิ ไกหรือซน่ิ สวิ้ ซ่นิ มุกเลอื กเอาอยา่ งใดอย่างหน่ึงมาเป็นตวั ซ่นิ
แลว้ ประกอบต่อด้วยตนี ซน่ิ

ตัวซ่นิ สำหรับต่อตีนจกของอำเภอลับแล
ตัวซ่ินสาหรบั ตอ่ ตนี จกของอาเภอลับแล มจี านวน ๑๐ ลาย ดังนี้
๑. ลายดอกมุก

๒. ลายดอกมุกขา

๓. ลายป่ันไก

๔๐

๔. ลายซิ่นสิ้ว
๕. ลายซน่ิ กาฝากแดง
๖. ลายซิ่นกาฝากเขียว

๗. ลายดอกเคย๊ี ะหรือลายหนามเตย

๔๑

๘. ลายมกุ ดอกมะจ้า
๙. ลายมุกควา่ มกุ หงาย

๑๐. ลายมุกดอกผกั แวน่

ตวั ซิ่นสำหรบั ต่อตีนจกของบ้ำนน้ำอำ่ ง อำเภอตรอน
ตัวซ่ินสาหรับตอ่ ตีนจกของบ้านน้าอ่าง อาเภอตรอน มีจานวน ๘ ลาย ดงั นี้
๑. ลำยกูดแขว่ง

๒. ลำยนำคไป่เครือ

๔๒

๓. ลำยเกล็ดเต่ำ
๔. ลำยมุกห้ำ
๕. ลำยดอกจันทร์
๖. ลำยโปย๊ เซียน

๔๓

๗. ลำยดอกผักแวน่

๘. ลำยแคลว้ บ่จอด

๓. ตนี ซนิ่ ผา้ ตนี ซ่ินจะเปน็ การทอแบบตนี จก ใชส้ าหรับนุ่งไปงานพิธีการหรืองานบญุ ใหญ่
ซนิ่ ตีนจกซึง่ เป็นท่ีนิยมกนั มาก เพราะเป็นการแสดงศลิ ปะและเอกลกั ษณข์ องไท-ยวนชาวลับแล

ภาพที่ ๕๗ แสดงภาพตนี ซ่ิน

๔๔
หมายซนิ่ คอื ลายกน้ั อยรู่ ะหว่างลายตีนซิ่น ๒ ข้างไม่ให้ชนกัน เพื่อกันคุณไสยเสน่ห์ยาแฝด
แกผ่ ูส้ วมใส่ซง่ึ เปน็ ความเชอ่ื ของไท-ยวน ชาวลบั แล

ลำยก้นั
ภำพท่ี ๕๘ หมำยซนิ่ คอื ลำยก้นั

๔๕

ลวดลำยของผำ้ ซ่ินตีนจกไท-ยวน อุตรดติ ถ์

ลวดลายของผ้าทอตีนจกไท – ยวน อตุ รดิตถ์ แบ่งออกเปน็ ๒ ลักษณะ
๑. กลุ่มลำยหลัก ลักษณะของลวดลายหลัก คือ ลวดลายหลักจะมีขนาดใหญ่กว่าลายอื่นๆ
อยู่บริเวณก่ึงกลางผ้าตีนจก หรือที่ชาวบ้านตาบลน้าอ่างเรียกว่า ตีนซ่ิน มีลักษณะของลวดลายเป็น
ดอก สลับกบั ลายกาบข้างดอกสลักกันไปตามแนวความยาวของผืนผ้าตนี จก
๒. กลุ่มลำยประกอบ คือ ลวดลายที่ทอเพ่ิม เสริม หรือประกอบลายหลัก ท้ังด้านบนและ
ด้านลา่ งใหม้ คี วามงดงามเพมิ่ ข้ึน
ต่อไปนี้จะแสดงลวดลายผ้าซ่ินตีนจกไท - ยวน อาเภอลับแลที่นับว่าเป็นลวดลายเดียวกับ
อาเภอตรอน แต่อาจเรยี กช่ือเหมอื นหรือต่างกัน ไดแ้ ก่

๑.๑ กลุ่มลายหลกั ที่มลี วดลายเดียวกันปรากฏจานวน ๔ ลาย ดังนี้
๑.๑.๑ ลายหงส์ใหญ่ (หงสข์ นาดใหญ่) ของอาเภอลับแล กบั ลายหงสใ์ หญ่ (หงส์

เชียงแสน) ของบ้านนา้ อ่าง อาเภอตรอน
ลายหงสใ์ หญ่ (หงส์ขนาดใหญ่) ของอาเภอลับแล

ลายหงสใ์ หญ่ (หงสเ์ ชียงแสน) ของบา้ นนา้ อา่ ง อาเภอตรอน