นิราศหนองคาย

ิ
นราศหนองคาย



ื
เนอหา
้

่
[ซอน]

ื
ู
• 1 ข้อมลเบ้องต้น
• 2 บทประพันธ์
o 2.1
o 2.2

o 2.3
o 2.4
o 2.5

o 2.6
o 2.7

o 2.8
o 2.9
o 2.10

o 2.11
o 2.12
ิ
• 3 เชงอรรถ
ี่
• 4 ทมา



้
ื
้
้
ขอมูลเบองตน
่
้
ผูแตง: หลวงพัฒนพงศ์ภักด (ทม สขยางค์)
ิ
ี
ุ
บทประพันธ
์
๏ จะเร่มเรองเมองหนองคายจดหมาย
ื
ิ
ื
่
ุ
เหตุ ในแดนเขตเขื่อนคุ้งกรงสยาม
่
บังเกดพวกอ้ายฮอมาก่อความ ท าสงครามกับลาวพวกชาวเวียง
ิ
ื่
ี
ื
ซงเจ้าเมองเขตขัณฑ์ตะวันออก ก็แต่งบอกเขียนหนังสอลงชอเสยง
ื
ึ
่
ื
ี
ื
ในเขตแดนหนองคายเมองรายเรยง เมองใกล้เคียงบอกบั่นกระชั้นมา
ว่าล้วนพวกอ้ายฮอทรลักษณ ์ ประมาณสกสามพันล้วนกลั่นกล้า
่
ั

ั
ิ
เที่ยวรบปล้นขนทรพย์จับประชา ลาวระอามได้อาจขยาดกลัว ฯ
๏ สมเด็จพระปรมนทรบดินทรเดช ซงปกเกศรมเกล้าเจ้าอยู่หัว
ิ
่
์
ึ
่
์
ื่
์
ื
ึ
สดับเรองเมองบนกระมลมัว ศกพันพัวราษฎรประเทศในเขตคัน
ด้วยไพรบ้านพลเมองจะเคืองขุ่น ทรงการญราษฎรคิดผ่อนผัน
่
ื
ุ
ึ
้
ิ
ุ
เชญสมเด็จเจ้าพระยาปรกษาพลัน พรอมด้วยพันธพงศ์พระวงศ์วาน
่
่
ิ
ิ
เห็นแต่เจ้าพระยามหนทรเคาซลลอ เปนเน้อหนอพงศ์เผ่าเหลาทหาร
็
์
ื
ี่
ื
่
็
พอจะเปนแม่ทัพรับราชการ ทร าคาญขุนข้องเมองหนองคาย
แล้วจัดพระยา, พระ, หลวงทั้งปวงอก ให้เปนปกซ้ายขวาทัพหน้าหลาย
ี
ี
็
ทั้งเกณฑ์เลขสมฉกรรจ์พันทนาย ทั้งเลขจ่ายตามกรมระดมกัน
ู
่
่
ี
ุ
เกณฑ์เลขทาสทั้งทมค่าตัว ดนงนัวนายหมวดเรงกวดขัน
ี
ผู้ทเปนมุลนายวุ่นวายครัน บ้างใช้ปญญาหลอกบอกอุบาย
ั
็
ี่
ี
่
ี
่
วาตัวทาสหลบล้หนไมอยู ่ ข้างเจ้าหมู่เกาะตัวจ าน าใจหาย
ิ
ี
ิ
ิ
ี
ี
ทตัวทาสหนจรงว่งตะกาย ท าวุ่นวายยับเยินเสยเงนทอง
่
เกณฑ์ขุนหมนขึ้นใหมในเบ้ยหวัด ขุนหมื่นตัดเกณฑ์ตามเอาสามสอง
ี
่
ื
่
ั
ิ
ี
ท่านนายเวรเกณฑ์กวดเต็มหมวดกอง เอาข้าวของเงนตราปญญาด
่
เหล่าพวกขุนหมื่นไพรต้องไปทัพ ทมทรพย์พอจะจ่ายไม่หนายหน
ี
ี
่
ั
ี่
ิ
ส้จ้างคนแทนตัวกลัวไพร ี ทเงนมีเขาไม่อยากจะจากจร ฯ
ี่
ุ
้
้
ิ
๏ ฉันจ ารางหางมตรขนษฐ์นาฏ หวานสวาทด้วยจะรางหางสมร
่
ิ
่
ิ
แสนถวิลจนดาด้วยอาวรณ ์ สะท้อนถอนฤทัยอาลัยครวญ
์
ั
กางกรประคองกอดแม่ยอดรก พิศพักตรสาวน้อยละห้อยหวน
ื
ี
่
ึ
นกก็นาใจหายเสยดายนวล ด้วยจ าด่วนจากนางไปหางเรอน
่
ึ
ู
ี
แสนสงสารแต่พธจะอยู่เดยว นกเฉลยวอาลัยใครจะเหมอน
ี
ื
่
ื
ี่
พึงอยู่กนด้วยพี่สักสเดอน จะจากเพื่อนพิศวาสแทบขาดใจ
ิ
็
ื
คร้นเหนน้องนองเนตรสงเวชจต นกหวนคิดว่าจะเบอนเชอนไถล
ื
ั
ึ
ิ
ั
่
็
จะบอกปวยเสยให้มากไม่อยากไป กลัวจะไม่เปนธรรม์กตัญญ ู
ี
ี
ู
นายมกจควรคิดเอาตัวรอด คนจะย้อนค่อนขอดได้อดส
ิ
ุ
ุ
ิ
ต้องจ าใจจ ารางหางพธ ู จงเชญอยู่ให้เปนสขสนกด ี
็
้
่
อย่ารองไห้จะเปนลางจงสรางโศก อย่าวิโยคนักน้องจะหมองศร
็
่
ี
้
แม้นตั้งใจไว้ท่าไมราคี นั่นแลมความชอบฉันขอบใจ ฯ
่
ี
ิ
ึ
็
ื
่
๏ ถงวันพุธเดอนสบแรมแปดค า เปนวันอ ามฤตโชคโฉลกใหญ่
ุ
ี
ณ ปกุนสัปตกศกจะยกไป จ าครรไลโลมลาสดาดวง

ู
ี
น ้าตาไหลพรากพรากออกจากห้อง เหลยวดน้องใจหายไม่วายหวง
่
ื
์
ี่
ค่อยแข็งขืนฝนอารมณทตรมทรวง แล้วเลยล่วงอ าลาแม่อาพลัน
็
ุ
ี
ท่านก็ร าอวยชัยให้เปนสข อย่ามทุกข์อันตรายทางผายผัน
่
ี
็
ี
ื
่
สวัสดมชยพ้นภัยยัน เมอกลับนั้นจงเปนสขส้นทุกข์รอน
ี
ิ
ุ
้
ื
ื
ลงจากเรอนเบือนดแม่คู่ชน ถอนสะอ้นโหยไห้ฤทัยถอน
ู
ื่
ั
สละรกหักใจอาลัยวรณ ์ ฝนใจจรรบเดนเมินไม่มอง
ื
ี
ิ
มาครหนงถงสถานบ้านเจ้าคุณ ก าลังวุ่นผู้คนเขาขนของ
ึ
ู่
ึ
่
์
ื
ฉันฝนพักตรเข้าฝาน ้าตานอง ใจสยองย่งสลดระทดระทม
ิ
ึ
แสนคะนงภงมิตรพิศวาส ใจจะขาดลงด้วยรางหางคู่สม
่
้
ึ
ค่อยแข็งขืนกลนน ้าตาหักอารมณ ์ คร้นวายตรมแล้วมานั่งคอยฟงการ
ั
ื
ั
่
ั
่
้
คนพรอมพร่งนั่งรอหน้าหอใหญ ่ ทั้งพวกไพรเหลาพหลพลทหาร
ู
ื
ื
บ้างขนเสบยงลงเรอเกลอน ้าตาล ทั้งข้าวสารข้าวตากและหมากพล
ี
่
ื
้
ื
่
ู
ของเจ้าคุณขนเนองทั้งเครองใช้ คนขนไม่หยุดหย่อนรองอ่อนห
ื
ื่
ิ
ั
เกนจะพรรณนาเหลอตาด ู เครองควาหวานมอยู่ก็มากครน
ี
่
เครองอาวธสารพัดท่านจัดซ้อ ล้วนเครองมอรบทัพดขับขัน
ื
ื่
ู
ื
ุ
ื
ซ้อเส้อหมวกแจกจ่ายเปนหลายพัน ล้วนแพรพรรณสักหลาดสะอาดตา
็
ื
็
้
ิ
ี
ื
ลงทุนซ้อของมบัญชเสรจ สกรอยเจ็ดสบชั่งกยังกวา
่
ั
ี
็
่
ื
็
่
ื
ี
้
เครองหน้าไม้เครองมอซ้อเอามา ทั้งมดพราจอบเสยบกเตรยมการ
ื
ี
ี
ื
และท่านท าแวนเพชรสบเอ็ดวง หวังใจจงแจกจ่ายนายทหาร
ิ
็
ึ
ทไม่คิดย่อหย่อนเข้ารอนราญ ใครท าการศกส าเรจบ าเหน็จมอ
ี่
ื
๋
ิ
ทั้งเส้อผ้าสารพัดท่านจัดครบ ถ้าใครรบจรงจรงไมว่งตอ
่
ื
ิ
ื
ิ
ื่
ึ
ื
เข้าตีข้าศกแยกให้แตกฮอ จดเอาชอแล้วจะได้ให้รางวัล ฯ
๏ คร้นบ่ายสามโมงถ้วนจวนจะฤกษ์ เอิกเกรกไพรนายเตรยมผายผัน
ั
ี
่
ิ
ั
พอสมเด็จเจ้าพระยาท่านมาพลัน เจ้าคุณนั้นออกมารบค านับกาย
นั่งเกลอนกลาดเคียงขนานประมาณ
่
ื
พรอมสมณพราหมณาโหราศาสตร ์ หลาย
้
พนักงานตั้งเตยงไว้เรยงราย ทอาบสายชลธารเบญจางาม
ี่
ี
์
ี
็
เจ้าคุณแม่ทัพค านับน้อมสมเด็จ แล้วก็เสรจสเบญจาหน้าสนาม
ู
่
ี
สรงพุทธมนต์ชลอาบปราบสงคราม ขึ้นเหยยบไม้ข่มนามศัตรพาล
ู
ี
ี
พระสงฆ์องค์สมมุตวงศ์พุทโธ ชยันโตส าเนยงเสยงประสาน
ี
เสยงฆ้องชัยลั่นต้องก้องกังวาน โหราจารย์พรามหมณเคาะบัณเฑาะว์
์

ดัง

พระครโหรอวยชัยให้เดชะ พระหมณะผู้เฒ่าก็เปาสังข์
ู
่
พรอมด้วยเหล่าเจ้าพระยาดาประดัง ขุนนางนั่งสลอนอวยพรชัย ฯ
้
่
็
ั
่
๏ ฝายเจ้าคุณแมทัพคร้นสรรพเสรจ น้อมสมเด็จเจ้าพระยาอัชฌาสัย
่
์
ออกมานั่งคอยฤก์เบกบานใจ ผินพักตรไปฝายบุรพาทางนาคิน
ิ
ิ
ู
ท่านสมเด็จเจ้าพระยาคอยหาฤกษ์ พอเมฆเลกดอุดมสมถวิล
ุ
ิ
สรยงทรงรถหมดมลทน ทางกสณบรบูรณเพ่มพนด
ิ
ิ
ู
์
ิ
ิ
ี
สมเด็จท่านขานไขบอกได้ฤกษ์ แล้วให้เบิกฆ้องชัยได้ดถ ี
ิ
้
ก็โหรองเอาชัยปราบไพร ี ท่านแม่ทัพจรลลงเรอพลัน
ี
ื
่
ื่
็
ื
่
้
ฝพายพลโหรองก้องสะเทอน เสรจคลาเคลอนกองทัพดูคับขัน
ี
ื
็
ี
เรอกระบวนสวนแซงพายแย่งกัน เสยงสนั่นเปนระลอกกระฉอกชล
ื
ู
ทั้งสองฟากเรอตลอดจอดเปนหม ู ่ ล้วนคนดกองทัพเรอสับสน
ื
็
่
ิ
ู
ิ
กลามตลอดจอดแพออกแจจน กญงชายบนตล่งดอยูส าราญ
ดเรอแพแออัดสงัดหาย ไม่อาจพายออกมาตัดหน้าฉาน
ู
ื
่
ี
ี
กลัวจะกดกันขวางทางชลธาร หลบหนซานเข้าจอดตลอดมา ฯ
ู
ึ
๏ คร้นถงต าหนักแพแลไสว พวกข้างในนั่งอยูดหนักหนา
่
ั
ปางพระจอมจักรพรรดกษัตรา เสด็จมาคอยรับกองทัพเอง
ิ
์
ิ
๋
่
่
ี
ิ
่
เหลาขุนนางแวดล้อมอยูพรอมพร่ง ลงทนั่งปกนกกั้นบดเกง
้
ั
ื
็
่
ี
ั
ทอดพระเนตรเรอแพทรงแลเล็ง เสยงแซเซงแตรฝร่งก้องกังวาน
ื
ี
เรอเจ้าคุณจอดเลยบประเทียบล า ถวายค านับน้อมจอมสถาน
แล้วถวายบังคมราบลงกราบกราน ตามบูราณประเพณทมมา
ี
ี
ี่
ิ
ุ
กรงกษัตรย์จ้มเจมเฉลมพักตร ์ ทรงสังข์ทักษิณาวัฏต่อหัตถา
ิ
ิ
ิ
่
ิ
็
็
ี
เปนสังข์เวียนซ้ายเรยกทักษิณา เปนภาษาไพรคิดโดยจตเดา
ั
่
ด้วยฉันมาหน้าแครท่านแม่ทัพ คร้นได้รบน ้าสงข์ไมนั่งเหงา
ั
่
ั
็
์
่
ั
เปนเหตุให้ทุกข์สรางลงบางเบา แต่ยังเมาโศกรกหนักอาวรณ
ิ
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพค านับน้อม ฝายพระจอมบพิตรอดศร
่
ิ
ิ
ิ
เสด็จทรงสังข์สรรเสรญเจรญพร แล้วกรายกรหยิบนาฬกามาประทาน
้
ิ
ทองค าท าตลับระยับย้อย ทั้งสายสรอยสามกษัตรย์จัดประสาน
ี
พระจอมนาถมพระราชโองการ ว่าของนานท าไว้จะให้เธอ
ื่
ฉันลงชอเขียนไว้ในตลับ เจ้าคุณรับได้ของประคองเสนอ
ื
ถวายค านับซ ้าท าบ าเรอ เสด็จเผยอเรอออกบอกฝพาย
ี

ั
ื
คร้นเรอออกประตูฝานาวาคล้อย พระสงฆ์คอยประน ้ามนต์พลทั้งหลาย
่
คนในเรอรับพลางต่างวางพาย น้อมถวายบังคมประนมกร ฯ
ื
่
ั
็
๏ คร้นลวงพ้นโขลนทวารกขานโห ่ เสยงก้องโกลาหลพลสลอน
ี
ิ
่
่
เอิกเกรกเรงมาในสาคร เรอกระฉอนน ้ากระฉอกละลอกโครม
ื
ื
เหลาคนดเรอจอดตลอดทั่ว ล้วนแต่งตัวอ่าอวดประกวดโฉม
ู
่
่
ี่
่
ทสาวแท้แลแต่ไกลนาใครโลม ฉันหนงโน้มหักใจอาลัยวอน
่
ึ
ู
ี
ี่
พวกคนดถงว่าทมสกุล เห็นเจ้าคุณไหว้ค านับสลับสลอน
่
บางคนไหว้แล้วชวยอ านวยพร ประนมกรหยุดจอดตลอดมา ฯ
ี
ึ
๏ ถงต าหนักแพวังหน้านาวาตรง มพระสงฆ์ประน ้ามนต์บ่นคาถา
่
ี
ชยันโตอวยชัยในนาวา จอดอยู่หน้าต าหนักแพแซส าเนยง
ี
่
็
ั
็
พระวังหน้านั้นกเสรจเสด็จรบ สงกองทัพยืนราหน้าเฉลยง
่
ี
พน้อมเสนาขวาซ้ายยืนรายเรยง บ้างอยู่เคียงพระองค์ผู้ทรงนาม
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพค านับน้อม รองพระจอมจุลจักรหลักสยาม
ู
ุ
พระกายไทยใจทหารชาญสงคราม พระพักตรงามสง่าชสรพงศ์
์
ื
่
็
พอกระบวนด่วนล่วงมาเลยลับ เรอกองทัพเซงแซแลระหง
ิ
ิ
ิ
ั
ิ
สังเกตลมพระพายพัดชายธง นมตมงคลดเลศประเสรฐครน
ี
ื
ื
เรอเขย้อนเตอนฝพายทั้งซ้ายขวา พระสรยาเบี่ยงบ่ายลงผายผัน
ิ
ี
ื
ุ
ื
ื
ุ
พอเรอไฟพระสนทราแล่นมาทัน เห็นตัวท่านยืนโยกแล้วโบกมอ
ี่
นกสงสัยจะเปนใครทไหนหนอ แต่งตัวปอโบกมอผับบอกนับถอ
ื
ึ
๋
็
ื
ี
ุ
ื
ี
่
่
ี
ี
ั
สงเกตได้แต่ทมสน้วมอ น้คงคือเจ้าคุณพระสนทรา
ิ
ี
ิ
ิ
ื
เพราะน้วมอท่านมสน้วถ้วน น้วช้ด้วนเด็ดชัดข้างหัตถ์ขวา
ิ
่
ี
ี
ื
ี
ื
ื
คุมเรอไฟไล่แล่นตามเข้ามา ฝพายคว้าเชอกผูกเรอแล่นเหลอใจ
ื
ื
ิ
ุ
โยงเรอแม่ทัพกับเรอบุตร เรอไฟฉดแลนล่วใจหววไหว
ื
ื
ิ
่
ื
เรอนายทัพนายกองเนองนองไป เรอกลไฟจูงมาในสาคร ฯ
ื
ื
ิ
ึ
๏ คร้นถงวัดเขมาภรตาราม ประทับตามฤกษ์ก าหนดให้งดก่อน
ั
ด้วยกลางคืนโหรมิให้ครรไลจร ก็พอผ่อนแรมกระบวนอยู่ถ้วนกัน
ื
้
พอสมเด็จเจ้าฟาจาตุรนต์ ลงเรอกลไฟเล็กเล็กทั้งนั้น
ึ
ขนมาสงกองทัพด้วยฉับพลัน มาถงทันรอจักรหยุดพักคอย
่
เสด็จลงสยังทนั่งเกง ฝพายเรงตงข้อไม่ท้อถอย
ู
่
่
่
๋
ี
ี
ึ
ื
พอจวนถงรอรานาวาคอย เรอบ่ายคล้อยหันเรยงให้เอียงล า
ี
ึ
ั
เจ้าคุณน้อมบังคมก้มค านับ สมเด็จรบย้มนยมดูคมข า
ิ
ิ

่
ุ
ี
พระทัยดมพระกรณประจ า หยิบเปลปานซองทองค ามาประทาน
ี
ั
ิ
้
เจ้าคุณน้อมค านับรบส่งของ สมเด็จพรองอวยชัยทรงไขขาน
ื
็
ั
็
แล้วเอ้อนอรรถตรสเสรจส าเรจการ ไม่ช้านานกลับหลังคืนวังพลัน ฯ
ี
่
ั
่
๏ ฝายข้างพวกกองทัพนั้นสบสน บ้างขึ้นบนบกกรายเทยวผายผัน
บ้างหงข้าวเผาปลาทูกินอยู่กัน บางคนหันเข้าใต้รมไม้นอน
ุ
่
เจ้าคุณท่านอาศัยในศาลา ฉันรกษาอยู่ในเรออิงเหนอหมอน
ั
ื
ื
ิ
ั
้
ค านงถงขนษฐาให้อาวรณ ์ อุระรอนรญจวนหวนคะนง
ึ
ึ
ึ
ี
ึ
ปานฉะน้แก้วพจะโหยหวน จะรญจวนหรอว่าไม่อาลัยถง
ื
ี
่
่
ั
ึ
่
แต่อกพอาวรณดั่งศรตรง นอนร าพึงถงแม่ดวงพวงพะยอม
์
ี
ึ
๋
ี
ิ
ิ
แสนเสยดายสายสวาทอนาถจต โอ้ามเอยเคยชดอนบถนอม
ึ
่
ิ
คร้นย่งคิดจตตรมอารมณตรอม ประหนงจอมเขาทับลงกับกาย
์
ิ
ั
ึ
่
่
ซงพี่มาจากนางแต่รางเปล่า หัวใจเฝาเคียงประโลมแม่โฉมฉาย
้
่
่
ื่
คิดหนังหนวงหวงสวาทไม่คลาดคลาย โศกไม่วายเสอมเศราอกเราอา
้
ื่
์
แสนอาวรณนอนเผลอละเมอม่อย พอเดอนคล้อยดาวเคลอนเลอนเวหา
ื
ื่
ิ
ุ
ี
จวนแจ้งแสงศรสรยา ตนนทราโหยไห้ฤทัยตรม
ิ
ื่
่
็
เสรจเสพโภชนากระยาหาร ทั้งคาวหวานกล ้ากลนรสขืนขม
ื
ิ
กนน ้าใสกเหมอนกนน ้าดนตม ด้วยอารมณหวังรกหนักอุรง ฯ
ิ
ั
ื
ิ
็
ั
์
่
ิ
็
ึ
ิ
ิ
็
์
ั
ึ
๏ คร้นเช้าสองโมงครงกงนมต ส าเรจกจเสรจสมอารมณหวัง
่
ี
ฝพายเตรยมนาวาประดาดัง จอดคอยฟงลั่นฆ้องตามองเมยง
ี
ั
ี
ื
ี
คร้นเจ้าคุณลงเรอนั่งเหนอเบาะ ฝพายเกาะโหขานประสานเสยง
ี
่
ื
ั
ื
ี
้
เรอพรอมเพรยงออกตามหลั่นหลาม
่
่
ตฆ้องหยหงพลันลั่นส าเนยง มา
ุ
ึ
ี
ี
ึ
็
ั
ุ
ี
คระโครมครกกกก้องท้องสมุทร พายรบรดเรวนักดั่งปกษา
ึ
ั
ู
คว้างคว้างมาในกลางชลธาร ์ ดนาวาเรวรดเทยมทัดลม
็
ี

ี
คร้นจะราระยะทางชมบางบ้าน กขี้ครานหลกจัดตัดประสม
็
้
ั
่
ี
ิ
ด้วยนราศอื่นมดอุดม ล้วนคารมวิเวกหวานเคยอ่านฟง
ี
ั
ี
่
คร้นเรอมาฉวฉวแลล่วลับ ฝพายขับขบเขี้ยวไมเหลยวหลัง
ี
ิ
ื
ิ
ิ
ั
ั
ชลกระฉอกละลอกเสยงเพียงจะพัง กระทบฝ่งกระจายท าลายลง ฯ
ี
็
ี
ี
๏ ถงเมองประทุมธานบุรรัตน์ วายุพัดน ้ากระเด็นขึ้นเปนผง
ึ
ื
ี
พระอาทตย์เล้ยวลัดอัสดง เรอตัดตรงข้ามฟากพายบากมา
ิ
ื
็
ี
ิ
ิ
ั
รบรดมาจอดวัดประทุมทอง พินจมองเหนพระสงฆ์ทรงสกขา

ิ
ล้วนรามัญชยันโตโพธยา ตามภาษาพระมอญอวยพรชัย
้
ิ
ี
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพค านับน้อม มจตพรอมศรัทธาอัชฌาสัย
กขึ้นจากเรอเดนด าเนนไป ตรงเข้าในศาลาหาสมภาร
็
ิ
ิ
ื
ั
ถวายเงนแก่พระสงฆ์องค์ละบาท ทั้งอาวาสด้วยศรทธาท่านกล้าหาญ
ิ
น้อมจตคิดตั้งปณธาน เจ้าอธการค ารพจบสัพพ
ิ
ิ
ี
ิ
็
ี
กแรมทัพอยูทนั่นพรอมกันหมด พระสรยงเย้องรถอับฉวี
้
่
ุ
ื
ิ
่
ุ
ี
่
ี
ิ
ทั้งนายไพรสขเกษมจตเปรมปรด ์ ิ เหล่าโยธกองทัพบ้างหลับนอน
ี
ี
ด้วยวัดน้ไมมทอาศัย เดนไปไหนน ้าท่าเปกผ้าผ่อน
ิ
่
ี
ี
่
ี่
ี
วัดประทุมลุ่มเต็มทไร้ทดอน คนต้องซ้อนแซกเสยดยัดเยียดกัน
ี
ี
ี
ี่
ื
เหมอนตะรางสัสดทแคบคับ นอนไม่หลับเจียนชวาแทบอาสัญ
ตาบุนปราบแกขนาบเอาโซพัน เรงรางวัลข้าทุเลาเอาเงินมา
่
่
ี
ี
ิ
โอ้พุ่มพวงดวงจตชวิตพี่ ปานฉะน้สาวน้อยจะคอยหา
่
ั
ิ
้
จะโศกเศราว้าเหว่อยู่เอกา อนจจาแสนสงเวชน ้าเนตรพราว
้
ิ
โอ้อาลัยใจหายไม่วายโศก บังเกดโรครางงามเมอยามหนาว
ื่
โอ้ยามรกหนักจตเหมอนตดกาว ไม่มคราวลมมตรยลตดตา
ื
ื
ิ
ิ
ิ
ั
ี
ิ
ุ
่
ุ
ย่งหวนหวนหวงไห้ฤทัยโหย อระโรยรวงหรบดั่งบุปผา
ิ
่
เมอต้องแสงสรยงสองลงมา เกสรสาโรชรวงเหมอนทรวงเรา
ื
ื่
ุ
่
ิ
่
ิ
หวนคะนงถงมตรพิศวาส ใจจะขาดเสยเพราะทรวงงงง่วงเหงา
ึ
ึ
ี
ี
ิ
็
ิ
ก าเรบโรคโศกรางไม่บางเบา ยุพเยาว์จะมได้เหใจเรยม
้
ี
์
ึ
ื
ึ
ิ
ค่อยแข็งขืนฝนอารมณทตรมตรก คร้นนกนกแล้วค่อยวายจตอายเหนยม
ี่
ึ
ั
คงได้กลับยลโฉมประโลมเลยม ไม่ทันเตรยมอย่าเพ่อตรอมจะผอมตาย
ี
ี
ื
่
่
ื้
่
พอหลับผอยมอยฟนตนสวาง ลุกลูบล้างหน้าพลันไม่ทันสาย
็
็
ี
้
ิ
ี
่
พออ่มหน าส าเรจเสรจสบาย เหลาฝพายเตรยมตัวพรอมทั่วกัน
พอได้ฤกษ์แล้วก็บอกออกนาวา เสยงเฮฮาปรดเปรมเกษมสันต์
์
ี
ี
ิ
ึ
่
ไม่เห็นใครมีทุกข์สนกครัน จ้วงกระชั้นตงข้อไมรอรา
ุ
ี
ิ
่
ื
่
เรอละล่วปลวเฉอยมาเรอยร ่ ี ชมวิถชลมารคข้างฟากขวา
ิ
ื
ื
ั
่
แล้วผันชมฟากซ้ายวายน ้าตา คร้นนาวาแลนลวงครรไลเลย ฯ
่

ิ
้
๏ มาถงเกาะบางปะอินทนกร ก าลังรอนแสงแดดนั้นแผดเผย
ึ
่
เหนร้ววังข้างขวาสง่าเงย นาชมเชยตกตั้งเปนวังเวยง
็
ึ
ี
ั
็
่
ี
ั
ท่านเจ้าคุณแมทัพบังคับส่ง จอดหน้าวังขึ้นบูชาหน้าเฉลยง

ี
ู
ี
ท่าจุดธปเทียนถวายอยู่รายเรยง นั่งประเนยงน้อมประนมบังคมคัล
แล้วก็ออกนาวาจากหน้าวัง ดคับคั่งด้วยพหลพลขันธ ์
ู
่
ุ
ึ
ไมเล้ยวลัดถงวัดชมพลพลัน ก็เหหันเรอประทับกับตะพาน
ื
ี
ี
ู
เจ้าคุณก็จ าเนยรธปเทียนจุด บูชาพุทธรปใหญ่ในวิหาร
ู
ุ
ี
ุ
ี
ี
ด้วยวัดชมพลน้มมานาน แต่ก่อนกาลกรงเก่ามเค้าความ
ี
ด้วยเจ้าพระยากลาโหมเล้าโลมไพร ่ ชมนมไว้วัดน้ทสนาม
ุ
่
ี
ุ
ู
แล้วยกพลเกรยวกรเข้าวู่วาม ท าสงครามกับกษัตรย์ขัตตยา
ี
ิ
ิ
ิ
ั
จับเจ้าแผ่นดนได้ให้ประหาร คร้นสมการมุ่งมาดปรารถนา
่
ึ
่
ึ
ิ
ิ
็
ก็ได้ซงสมบัตกษัตรา จงราชาภเษกเปนเอกองค์
ั
ทรงนามท้าวพระเจ้าปราสาททอง ได้ครอบครองร้ววังดั่งประสงค์
มพระราชศรทธาปญญายง เสด็จทรงสรางวิหารรมชานชล
ี
้
ั
ิ
ั
เสรจพระราชศรัทธาเปนอาราม ประทานนามโดยวิเศษตามเหตุผล
็
็
ี่
ุ
ุ
ิ
ื่
ิ
เดมที่นได้ประชมชมนมคน ชอชมพลนกายาราม
ุ
ุ
่
คร้นกรงเก่าย่อยยับอัปรา ซงวัดวาพังลงเปนดงหนาม
ึ
็
ั
ุ
ุ
โบสถ์พังโครมโทรมทรดช ารดตาม ไดแจ้งความเร่มรแต่บูราณ
ิ
ู
้
ุ
ิ
่
ั
ั
คร้นแผ่นดนพระจอมเกล้าเจ้าอยูหัว มาสรางร้ววังนวาสราชฐาน
ิ
้
ี
แล้วเลยทรงสถาปนาการ พระวิหารให้คงด ารงด
ุ
ื
ู
ี
ู
แล้วป้ ันรปจอมปราชญ์ปราสาททอง ดเรองรองงามงดสกสดศร
ี
ยืนอยู่หน้าอุโบสถปรากฏม ี ทุกวันน้คนผู้ยังบูชา
ิ
็
็
คร้นส าเรจเสรจนบเคารพพระ ก็เลยละผายผันจตหรรษา
ั
้
ี
ี
่
เจ้าคุณให้รองบออกออกนาวา โหสามลาบอกยาวเสยงกราวเกรยว
่
ี
ิ
เหล่าฝูงชนชาวบ้านละลานหน ี บ้างหลบล้ว่งแต้ไมแลเหลยว
ี
ี
ี
เรอไม่พายคลายคล าสักล าเดยว ปะกเล้ยวจอดซบหลบแต่ไกล
็
ื่
่
ี
ึ
ึ
ฝพายไม่รอรามาตะบง บรรลุถงหน้าวัดโปรดสัตว์ใหญ่
แวะเรอเรยงเคียงจอดตลอดไป เจ้าคุณให้จอดประทับกับตะพาน
ื
ี
่
ท่านจุดธปเทยนชขึ้นบูชา น้อมศราหนวงมนัสหัตถ์ประสาน
ิ
ี
ู
ู
ี่
ี
ื่
ิ
ื่
่
ิ
พวกไพรพลเรงรนชนส าราญ ใจเบกบานยินดทสบาย
ิ
ิ
ี
่
วักน ้ามนต์ใสบนศรษะทั่ว บ้างลบตัวอาบกนส้นทั้งหลาย
ู
ี
ี
ี่
ทโกงเขาย ่าแย่แต่ปกลาย ให้ความหายลับล้อย่าฎกา
ี
รบรดมาถงวักพะแนงเชง พอราเรงคึกคักเปนหนักหนา
ี
ั
ิ
่
ิ
ึ
็
ิ
เจ้าคุณขึ้นบกพลันไปวันทา พระปฏมาองค์ใหญ่ด้วยใจจง

ู
จุดธปเทียนบุปผาบูชาพระ คารวะขอความตามประสงค์
ิ
์
ิ
ิ
์
ั
ิ
ิ
ิ
ขออารกษ์ศักดสทธสถตทรง สงในองค์พระปฏมากร
่
จงพิทักษ์รกษาโยธาทัพ ทคั่งคับพรอมหน้ามาสลอน
ั
ี
้
่
ึ
ิ
์
ซงโพยภัยขออย่าเพียรมาเบียนบอน จงถาวรสวัสดทั่วทุกตัวคน
็
ี
เจ้าคุณเสรจบูชาลลากลับ ผู้คนคับสองข้างหว่างถนน
ท่านเจ้าคุณเมตตาประชาชน ทยากจนผู้ใหญ่เด็กเจ๊กคนโซ
ี่
ื้
่
ื
ิ
ี่
แจกเงนให้คนละเฟองนั่งเนองนับ คนทรับไทยทานประมาณโข
บางคนออกวาจาวราโร รตพิโชชนะหมู่ศัตรพาล
ั
ู
ื
เจ้าคุณลงนาวาเสรจคลาเคลอน เรอเขย้อนเปนละลอกกระฉอกฉาน
ื
็
ื่
็
ละล่วมาในวนชลธาร บ่ายประมาณห้าโมงเศษสังเกตจ า ฯ
ิ
ึ
๏ ถงวังจันทรเกษมจตเปรมปรา แวะนาวาพักผ่อนจอดช้อนส า
ิ
ื
เรอเจ้าคุณจอดเลยบประเทียบล า เวลาค าแรมทัพต่างหลับนอน ฯ
ี
่
ิ
ุ
๏ คร้นรงแสงสรยาเวลาสาย เหลาตัวนายคั่งคับสลับสลอน
ุ
่
ั
่
ิ
ื่
ล้วนแต่งตัวเต็มยศบทจร หมู่นกรเกลอนกล่นต่างคนมา
ุ
ชมนมทศาลาใหญ่หน้าวัง มาพรอมพร่งนั่งรายทั้งซ้ายขวา
้
ี่
ั
ุ
ี
คอยเจ้าคุณแม่ทัพรับบัญชา ทบรรดาตัวนายนั่งรายเรยง
ี
่
เจ้าพระยาแม่ทัพประดับกาย เสรจผันผายขึ้นมานั่งยังเฉลยง
็
ี
ื่
้
ั
ี
ี
ู
ลูกทัพค านับน้อมอยู่พรอมเพรยง คอยฟงเสยงท่านอยู่ดชนบาน
ิ
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพขยับโอษฐ์ ภปรายโปรดทักทายนายทหาร
ื
ิ
แล้วชักชวนไปวัดมนัสการ พระวหารเสนาสน์เย้องยาตรา
เข้าในวังขึ้นยังพระมนเทยร แล้วน้อมเศยรอภวันท์ด้วยหรรษา
ี
ิ
ี
จุดธปเทยนทั้งคูขึ้นบูชา พระมหาทนั่งในวังจันทร
์
ู
ี
่
ี
่
ิ
ิ
ออกจากวังไปยังพระอาวาส นามเสนาสน์งามเลศดูเฉดฉัน
ิ
ท่านเจ้าคุณค านับอภวันท์ ธปเทยนนั้นจุดถวายธบายความ
ี
ู
ิ
วาวัดน้ของพระยาทปราสาททอง เปนเจ้าของสรางไว้ในสยาม
้
่
ี
็
ุ
ื
คร้งแผ่นดนกรงเก่าเปนเค้าความ แจ้งเหตุตามโดยเรองคร้งเมองกรง
ื
็
ุ
่
ั
ั
ิ
่
เมอเมองเสยแก่พมาพากันขุด เอาไฟจุดลอกทองแล้วถลุง
ื
ี
ื
่
วัดสลักหักพังออกนังนง แต่คร้งกรงรางรามาช้านาน
ั
ุ
้
ุ
ิ
ั
ิ
่
ั
คร้นแผ่นดนจอมเกล้าเจ้าอยูหัว ศรทธาทั่วบพตรประดษฐาน
ิ
ุ
เสด็จมาบ ารงผดงการ พระวิหารเสนาสน์สะอาดงาม
ุ
เจ้าคุณเสรจบูชาลลากลับ ขึ้นประทับบนศาลาหน้าสนาม
็
ี

ู
ั
ี่
ลกทัพนายกองนั่งคอยฟงความ อยู่ออกหลามศาลาทหน้าวัง
้
ิ
่
บ้างรองทุกข์ขอข้าวต่อเจ้าคุณ วาส้นทุนจวนจะอดข้าวหมดถัง
ั
ิ
ขอเบกข้าวสารพอต่อก าลัง เจ้าคุณฟงข้อค าคิดร าคาญ
ื
่
ี
ึ
ิ
ึ
ื่
จงผินผันหันหน้าปรกษาเรอง ด้วยวาเมองน้ต้องเลกเบกข้าวสาร
ิ
ี
เพราะได้แจ้งกิจจาเวลาวาน กรมการเขาว่าตราไม่ม
ท่านเจ้าคุณชักทุนซ้อข้าวสาร แจกทหารกล้วยไข่ให้อีกหว
ี
ื
็
ื
ั
ทั้งของคาวเน้อเค็มกเต็มด ี แจกโยธกองทัพรบทุกคน ฯ
ี
ุ
๏ คร้นวาบ่ายชายแสงพระสรเยศ สักโมงเศษเอะอะเตรยมพหล
ิ
่
ี
ั
ื
ี
ั
ต่างลงเรอทุกล าประจ าพล บ้างเตรยมตนคอยฟงระวังตัว
้
ี
ี่
เจ้าคุณลงนาวาทหน้าวัง พรอมสะพร่งฝพายซ้ายขวาทั่ว
ั
ู
นายน้อยจับตระบองลั่นฆ้องรว ให้รทั่วนัดบอกกันออกเรอ
้
ั
ื
ี
ื
่
่
้
ฆ้องลั่นเสยงแซซรองก้องกังวาน โหประสานสามลาสง่าเหลอ
ั
่
ลกทัพนายกองนั้นไมฟ่นเฟอ ล้วนสวมเส้อเต็มยศหมดทุกนาย ฯ
ื
ู
ื
ี
ี
ี
๋
๏ มาประเดยวเล้ยวประทะศรษะรอ ดปราดปรอน ้าไหลเชยวใจหาย
ู
๋
ี
่
ื
ี
ฝพายขึงตงข้อไม่รอพาย บ้างเสยท้ายเรอปะประทะแพ
ี
ึ
ื
บางฉลาดเล้ยวพันกระชั้นแหลม เรอไม่แพลมแพรงพรายกระสายแส
่
ี
ื
ี่
ี
ทตรงศรษะรอเสยงจอแจ ชวยกันแก้หัวเรอน ้าเหลอทน
ี
ื
่
ื
่
ื
ิ
ื
็
่
ิ
เรอกแลนเฉอยฉวมาล่วลับ แดดพยับมดกลุ้มชอุ่มฝน
เหล่าไพรพลค่อยสบายรบพายพลัน
ี
่
้
ไม่แรงรอนอ่อนสสรยน ฯ
ิ
ี
ุ
ึ
ี
๏ พอถงวัดทองใหญ่อยู่ในย่าน มนามบ้านพระนอนพักผ่อนผัน
่
ื
เรอกองทัพคับคั่งประดังกัน แรมอยูนั้นอกคืนต่างรนเรง
ี
ิ
ื
่
ในวัดทองซองซวมน ้าท่วมหมด น ้าไมลดก าลังล้นขึ้นจนเหลง
ิ
่
่
่
่
ุ
ี
ไมมทหงข้าวก่อเตาเพลง อาศัยเพิงโบสถ์ใหญ่พอได้การ
ิ
่
ี
ื
พลนกรต้องนอนอยู่ในเรอ คนที่เหลออาศัยในวิหาร
ิ
ื
่
อีกศาลาใหญ่กว้างข้างตะพาน เหลาทหารซ้อนซับขึ้นหลับนอน
ื
แต่ตัวฉันอยู่ในเรอเหลอเทวศ นองน ้าเนตรโหยไห้ฤทัยถอน
ื
็
ิ
ิ
เปนทุกข์ถงขนษฐาย่งอาวรณ ์ เพราะพี่จรจากเจ้าจะเนานาน
ึ
ี
ื
ไม่รปเดอนใดจะได้กลับ ด้วยไปทัพจับศึกทฮกหาญ
ี่
้
ึ
ู
กวาจะส้นสรรพเสรจส าเรจการ สดประมาณเหลอเล่ห์คะเนวัน
ุ
่
ื
็
ิ
็
ื
ุ
ื
ครวญครวญหวนละห้อยพอผอยหลับ ชักหงับหงับกลับตนสดกลนกลั้น
่

ี่
ก าสรดแสนแหนหวงแม่ดวงจันทร ์ โอ้กวันจะได้พบประสบนวล ฯ

ั
่
่
่
๏ คร้นรงแจ้งแสงทองสองสวาง ค่อยลูบล้างพักตราวิญญาหวน
ุ
ุ่
้
ั
เจ้าคุณส่งให้บอกออกกระบวน เวลาจวนจะรงฟุงอัมพร
ื
ิ
่
ิ
ิ
ื
พอนาวาคลาเคลอนเขย้อนโยก ธงกโบกร้วร้วปลวสลอน
็
็
ี
้
นาวาเรอยเฉอยมาในสาคร ก็รบรอนเรวมาไม่ราแรม
ื่
ื่
ถงน ้าวนวนปะประทะคุ้ง เรอหันพุ่งข้ามบากไปฟากแหลม
ึ
ื
้
ไมพรอมแพรมพรอมพร่งพายตั้งใจ
่
ั
ฝพายจ ้าน ้าเปนฟองทั้งสองแคม ฯ
็
ี
ี
ื
ี่
ี
ึ
๏ ถงเมองสระบุรเรอรเรยบ เห็นท าเนยบรายเรยงเคียงไสว
ื
ี
ี
ี
ี
เขาปลกตั้งหลังเด่นเหนแต่ไกล พลไพรยินดด้วยปรดา
็
ู
่
ึ
ี่
่
ต่างมุ่งมาดพอถงหาดพระยาทศ บ่ายก าหนดสโมงโปรงเวหา
ุ
ิ
ี
ี
พระสรยงจวนจะลับพรรพตา แลนาวาจอดเรยบประเทียบเรยง
ทศาลาท่าน ้าล ากระแส เรอนเปนแพจอดชมนมบ้างทุ่มเถียง
ื
ี
่
ุ
ุ
็
ี
ชวนกันชงเรอนทมระเบยง ขอนของเรยงเข้าไปวางต่างประจ า
ี
ี่
ี
ิ
ื
ื
ี่
ต่างคนต่างก็ก็จองปองทอยู่ ถงก่อนดเลอกได้เมอใกล้ค า
ึ
่
ื
่
ู
พอพักพิงอิงกายวายระก า ไม่ต้องท าเรอนรานปวยการคน
้
ื
่
ื
ี่
ี่
ทลางนายผายผันไม่ทันเพื่อน ไม่มเรอนทพ านักพักพหล
ี
็
้
หาไม้ไล่ท าหลังคาประสาจน พอบังฝนบังฟาเปนท่าลม
่
ื
ี
ี
ท่านเจ้าคุณใจดอารเหลอ คิดแผ่เผื่อไพรแท้แต่ประถม
์
ี
ิ
ู
ิ
ี
ท าเนยบปลูกไว้มไม่นยม ด้วยอารมณเอ็นดหมู่นกร
ี
ี
ท าเนยบปลูกไว้ท่าสห้าหลัง พรอมหอนั่งหอเคียงเรยงสลอน
ี่
้
ส้อยู่เรอบดเลยตามเคยนอน ด้วยอาวรณเมตตาประชาชน
์
ู
ื
ถ้าแม้นขึ้นสอยูท าเนยบ ตรองการเรยบเรยงเหนไม่เปนผล
็
ู
ี
่
่
็
ี
ี
ื
ื
ี
ี่
่
จะไม่มทอาศัยแก้ไพรพล ท่านส้ทนอยู่ในเรอใจเหลอด
ี
ู
ั
่
่
ี
คร้นพลบค าย าฆ้องพวกกองทัพ บ้างนอนหลับกรนอยู่เสยงฝูฝ
ี่
่
แต่ตัวฉันตรกตรมระทมทว ี โศกโศกแสนสวาทไม่ขาดวาย
ี
ึ
็
แสนคะนงถึงนวลหวนเทวศ จนดวงเนตรบวมแดงเปนแสงสาย
ึ
อยู่ในเรอกัญญาใหญ่ไม่สบาย คิดใจหายใจหางในทรวงครวญ
ื
่
ิ
ื
่
เมอยามนอนแนบถนอมกล่น
โอ้เจ้าดวงพวงพุ่มอุทุมพร หอมหวน
เวลาตรมชมชเรณนวล ยามรญจวนก็วายหายกังวล
ู
ั
ู

ึ
ึ
ิ
่
ย่งนกย่งตรกตรมระทมทุกข์ จะต้องบุกเดินปาไปหน้าฝน
ิ
จะข้ามดงพงชัฎระมัดตน เหล่าฝูงชนคิดกลัวหนังหัวพอง
ู
ิ
้
ิ
ฤดฝนความไข้มได้หยอก ผู้ใหญ่บอกเศราจตคิดสยอง
ึ
ี
่
ทในดงลกล ้าล้วนน ้านอง จะยกกองทัพไปกลัวไข้ดง
ั
ั
ุ
ซงปูย่าตาลงคร้งกรงเก่า ฟงเขาเล่าจ าไว้ไม่ใหลหลง
่
่
ุ
ึ
ู
ฤดฝนเปนไม่ไปณรงค์ ท าการสงครามแต่ก่อนบ่หอนเปน
็
็
่
แต่เมอใดฝนแล้งแห้งสนท จงจะคิดยกทัพไปดับเข็ญ
ื่
ึ
ิ
คิดขึ้นมาน ้าตาตกกระเด็น ไม่วางเว้นกลัวตายเสยดายตน
ี
ิ
ู
ู
ี
โอ้กรรมเราเกดมาเวลาน้ ี พอไพรมาสฤดฝน
่
ั
่
ี
นกแค้นอ้ายพวกฮอทรชน จะฆ่าคนเสยด้วยไข้ใช้ปญญา ฯ
ึ
ึ
ุ
ิ
ึ
๏ ฉันตรองตรกนกพลางพอจ่างแจ้ง สว่างแสงสรเยเยี่ยมเวหา
ิ
ื
ั
เปนวันถอน ้าพพัฒน์สตยา เจ้าพระยาแม่ทัพประดับกาย
็
้
ก็พรอมด้วยนายทัพกับนายกอง ลงเรอลองน ้ามาเวลาสาย
ื
่
ล้วนแต่งตัวเต็มยศหมดทุกนาย ต่างผันผายล้นหลามตามเจ้าคุณ
้
ั
ี
รบรดมาถงวัดสมุหะ พรอมด้วยพระหลวงยืนแลหมื่นขุน
ึ
ั
ทั้งหัวเมองเปนการว่งซานซน คอยค านับรบเจ้าคุณอยู่เรยงราย
ื
ุ
ี
็
ิ
ั
ื
้
ื
เรอเจ้าคุณแม่ทัพจอดกับท่า เย้องยาตราพรอมพร่งคนทั้งหลาย
ั
ื
ล้วนสวมเส้อก าซาบดาบสะพาย ทตัวนายคอยสดับรบบัญชา
ี่
ั
ต่างคนเข้าไปในวิหาร ฟงโองการพรอมกันด้วยหรรษา
้
ิ
ั
แล้วรบน ้าพระพพัฒน์สตยา ตามต าราบุราณสาบานตัว
ั
ท่านเจ้าพระยาแม่ทัพกลับท าเนยบ เรอประเทียบแก้ท้ายแล้วบ่ายหัว
ี
ื
่
จอดประทับกับท่าเวลามัว แดดสลัวจวนค าอยู่ร าไร
ี
ุ
่
ั
่
่
ี
เวลาค าย าฆ้องคร้นสองทุม แตรก็รมเปาเสยงส าเนยงใส
่
็
ี
่
ื
พวกทหารนั่งยามต้องตามไฟ เอาฟนใสเรยงรายเปนหลายกอง
ื
่
ท่านเจ้าคุณแมทัพก าชับส่ง ให้ประจุปนประนังนั่งจดจ้อง
ั
ื
เหล่าทหารหอกหลาวแลง้าวพลอง พวกกองตรวจถอฆ้องกระแตต
ี
็
ิ
็
็
ด้วยเรายกโยธามาจากถ่น ประมาทหม่นแล้วกเหนจะเปนผี
ิ
ี
่
เผื่อพวกฮอต่อเข้ามาสระบุร ี จะเสยทย่อยยับทั้งทัพชัย ฯ
ี
่
ี
ี
ี
๏ คร้นจวนแจ้งแสงสตสบเอ็ด ออกอึงเอ็ดเปาแตรเสยงแซใส
ั
่
ิ
่
ั
ั
ทหารเปาขลุ่ยนัวรวกลองชัย ฟงเสยงไพเราะวังเวงด้วยเพลงแตร
ี
ุ
่
คร้นรงแสงสรยาท้องฟาฟน เจ้าคุณขึ้นท าเนยบหน้าท่ากระแส
ั
ื้
ี
้
ุ
ิ

ิ
่
ั
ส าหรบขุนนางใช้ต่างแพ อยูรมแมน ้าวนชลธาร
่
ั
พวกนายกองนายทัพค านับน้อม มาพร่งพรอมนั่งเรยงเคียงขนาน
ี
้
ั
ั
ั
ี
คอยสดับตรบฟงจะส่งงาน จะมการเหตุผลด้วยกลใด
เจ้าพระยาแม่ทัพขยับโอษฐ์ ภปรายโปรดไต่ถามความสงสัย
ิ
้
ื
ั
่
พวกเรามาพรอมพร่งหรออย่างไร ใครปวยไข้ที่บรรดามาด้วยกัน
ี
ิ
ิ
พวกนายทัพนายกองสนองเรยน น้อมจ าเนยรแจ้งจรงทุกส่งสรรพ์
ี
ิ
คนกองทัพวบัตอัศจรรย์ เกดปจจุบันโรครายเปนหลายคน
ิ
ั
้
็
ิ
ท่านเจ้าคุณแจ้งความตามระบอบ จงประกอบยาละลายกระสายฝน
ึ
้
ุ
ู
ตามต าราหมอด้วงแก่แก้อับจน ท่านสทนนั่งปรงบ ารงยา
ุ
ุ
ี
แล้วกให้อนญาตประกาศส่ง ว่าทหลังใครปวยไข้ให้มาหา
่
็
ั
ุ
่
เพราะใจท่านอารมเมตตา ตั้งรกษาเปนธระไมละเลย
ั
ี
็
ี
ี่
ิ
ถงเทยงนางกลางคืนคนตื่นหลับ คนกองทัพปวยไข้มได้เฉย
ึ
่
ส่งให้ปลกทุกคร้งเหมอนดังเคย ไม่เสบยบอกเราเอาอาการ
ื
ั
ั
ุ
ั
่
ด้วยลงทุนส ารองยากวาสองชั่ง ยาฝร่งมากมายหลายขนาน
ี
ด้วยจงหวังตั้งใจจะให้ทาน คิดเตรยมการถ้าใครปวยได้อวยเออ
่
ุ
แล้วส่งการขุนช านาญภักดพก เที่ยวตรวจทุกเวลาอย่าได้เผลอ
ี
ั
ุ
์
ุ
ื
็
ใครเปนโรครอนหนาวหรอหาวเรอ ให้ดอกเตอรพุกปรงบ ารงยา
ื
้
ตั้งแต่นั้นท่านกนั่งคอยฟงทั่ว ใครยังชั่วใครจะหนักทรกษา
็
่
ั
ั
ี
นายพุกเทยวทุกหมวดคอยตรวจตรา ตามบัญชามได้เว้นเช้าเย็นด
ู
ิ
ี่
คนมากหายตายน้อยนับตัวถ้วน นายพุกสวนสอบตรวจทุกหมวดหมู่
ู
้
ื
ื้
่
พวกกองทัพหายฟนต่างชนช ู ล้วนแต่รจักบุญคุณทุกคน
ู
ื่
เมอหยุดพักอยู่ที่ท่าพระยาทศ ต้องรองดช้าอยู่ฤดฝน
ี
คร้นจะยกทัพไปกลัวไพรพล จะปปนเสยเพราะไข้ทในดง
ั
่
ี
่
่
ี้
เจ้าคุณสบสวนกะระยะทาง พระยากลางพระยาไฟไพรระหง
ื
ให้รทส าคัญโดยมั่นคง ด้วยจตจงอยากยกขึ้นบกไป
ู
ิ
ี
่
้
ั
ให้พระรตนกาศประภาษถาม กแจ้งความมั่นคงไมสงสย
่
็
ั
เขาว่ามรคาพระยาไฟ จะคลาไคลเหลอล ้าด้วยน ้านอง
ื
ี
่
็
ทั้งเปนโคลนเปนหลมตมตลอด จะมุดลอดหลกลัดก็ขัดข้อง
็
็
่
ึ
ิ
ต้องเดนข้ามแมน ้าล าธารคลอง ข้ามเปนสองสามหนล้วนชลลก
ึ
ท่านเจ้าคุณแจ้งเหตุสังเวชไพร ่ ด้วยจะไปรบรากับข้าศก
จะมาตายเสยในดงที่พงพฤกษ์ อนาถนกเศราใจด้วยไพรพล
ี
ึ
้
่

ุ
์
ิ
ึ
็
ี
จงแต่งบอกกราบทูลตามมูลเหตุ เปนไปรเวทเรยงความตามนสนธ
ี
ขอรอร้งตั้งพักพ านักพล แต่พอฝนฟาแล้งทางแห้งด
้
ั
่
หนังสอเสรจแล้วก็สงลงบางกอก ผู้ถอบอกหมายมุ่งไปกรงศร
ื
ี
็
ุ
ื
ี่
ั
้
ข้างกองทัพยับยั้งฟงคด ี พรอมอยู่ทพระยาทศหมดด้วยกัน
เจ้าพระยาแม่ทัพบังคับการ ซ้อมทหารกระบวนรบให้ขบขัน
ิ
ุ
ึ
ได้ฝกสอนเช้าเย็นไม่เว้นวัน ตั้งแต่นั้นเปนคนสขสนกจรง
ุ
็
ุ่
็
ู
ี่
ี
ิ
ี
ุ่
พวงหนมหนมกลุ้มเกรยวไปเทยวเล่น ล้วนแต่เปนเจ้าช้เก้ยวผู้หญง
ิ
ี่
บ้างโกรธขึ้งหงหวงเทยวชวงชง แล้วค้อนตงพูดกระแทกทแดกดัน
่
่
ึ
ี
ิ
ุ
ู
่
ด้วยลกสาวลาวชมหนมหนมเก้ยว บ้างก็เที่ยวหาอวดประกวดประขัน
่
ุ
ุ
ี
บ้างสขอเปนเมยได้เสยกัน แต่ตัวฉันไมอยากเทยวไปเก้ยวใคร
ี
่
ี
ี
ี
่
ู
็
่
่
ึ
้
ี
่
ด้วยคิดถงเน้อคูอยูทบ้าน จงขี้ครานยาตรย่างไปข้างไหน
่
ึ
ื
ื
ถงเหนสาวสวยสดส้อดใจ เพื่อนเขาไปตัวเราอยู่เฝาเรอ
ู
้
็
ึ
่
้
วันหนงนางแม่ค้าเรอมาขาย เฝามาดหมายรกฉันจตฟ่นเฝอ
ึ
ิ
ื
ั
ั
ื
อตสาห์หาเปร้ยวหวานมาจานเจอ ประหลาดเหลอแล้วเราเขาเอาจรง
ิ
ื
ื
่
ุ
ี
ิ
ื
่
่
่
ฉันขี้ครานผูกรกคิดจักเบอน เหลาพวกเพอนเย้ยยั่ววากลัวหญง
ื
้
ั
่
ควรจะหาทพักส านักพิง คิดแอบองแต่พออนถนขี้ยา ฯ
ุ
ิ
ี่
ุ

ั
ื
่
ิ
็
๏ คร้นเดอนสบเอ็ดเสรจความขึ้นสามค า ได้จดจ าจงหวังไม่กังขา
บ่ายสามโมงสังเกตเศษเวลา เรอไฟมาเปดหลอดเสยงหวอดดัง
ิ
ื
ี
เห็นเจ้าพระยาสรวงศ์ไวยวัฒน์ จ าถนัดเรอหางอยูข้างฝ่ง
่
ั
่
ื
ุ
่
ี
ี
ึ
ลงเรอแหวดแจวราเข้ามายัง ถงกระทั่งท่าท าเนยบจอดเทยบพลัน
ื
์
ั
ั
ี
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพออกรบรอง ต่างย้มย่องปรดเปรมเกษมสนต์
ิ
ิ
ขึ้นบนท าเนยบท่าพดจากัน แต่โดยฉันราชการในสารตรา
ู
ี
ท่านเจ้าพระยาสรวงศ์ไวยวัฒน์ ก็หยิบลายราชหัตถเลขา
ุ
ี
ิ
ิ
ั
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพก็รบมา จตปรดาเบกบานส าราญใจ
ี่
ท่านเจ้าคุณรบรองของประทาน ทเจ้าคุณทหารน ามาให้
ั
่
ั
ั
่
ดาบฝร่งสองรอยเลมทเต็มใน หบใหญใหญรบขนขึ้นบนเรอ
ื
ี
่
่
ี
้
ิ
ี
ื
อกกับน ้ามันหอมพระจอมเกล้า ทรงเสกเปาไว้เลศประเสรฐเหลอ
ิ
่
ื
่
ดอกไม้รอยแปดอย่างไม่จางเจือ กลั่นเอาเหงอท าน ้ามันด้วยบรรจง
้
ื
ไว้บ าเรอลูกเธอเสด็จทัพ เปนทนับถอความตามประสงค์
็
ี่
้
ี่
ี
ได้ปองกันสรรพภัยทในดง ออกณรงค์ไม่ต้องคิดมจิตกลัว

ี
ื่
ี
็
่
ื
ด้วยเจ้าคุณมชอลอทุกเวียง เปนบุตรเล้ยงพระจอมเกล้าเจ้าอยูหัว
ั
จงประทานน ้ามันมากันตัว คร้นอานทั่วราชหัตถ์จัดจ าเนยร ฯ
ี
่
ึ
ิ
่
ุ
ิ
ื
๏ ลวันเดอนสบเอ็ดขึ้นแปดค า ได้จดจ าแนจิตประดษฐ์เขียน
่
ี
่
ื
ี
ื
ิ
์
ึ
เรบยเรยงเรองเบ้องต้นไมวนเวยน พระยาเกยรตนั้นจงมาถงพลัน
ึ
่
ี
ี
่
ิ
ึ
เชญท้องตราขึ้นมาหนงฉบับ เจ้าคุณรับตามควรไม่ผวนผัน
พระยาเกยรตก็กลับไปฉับพลัน ยังหาทันทจะถามเน้อความใด
ื
่
ิ
์
ี
ี
ั
จงประชมลูกทัพกับหลานกอง ฟงอ่านท้องตราแจ้งแถลงไข
ึ
ุ
ี
ี่
มบังคับรบให้ยกขึ้นบกไป แจ้งอยู่ในสารตราทมาวาง
ี
ถ้าให้ไปตรวจเสบยงให้เพียงพอ กับอีกข้อหนงให้ปรงปลูกยุ้งฉาง
่
ึ
ุ
ี
ให้ถ้วนทุกจังหวะระยะทาง กับเรงสวยด้วยทค้างอยู่นมนาน
่
่
ี่
ี
่
ี
ี
ิ
ี
แม้นเงนไม่มส ารองให้กองทัพ ทจะจับจ่ายเสบยงเล้ยงทหาร
เรงสวยเสยทท้าวเพ้ยกรมการ มาเจือจานส าหรับกองทัพชัย
ี
ี
่
ี
่
่
ั
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพสดับตรา บังคับมามั่นคงไมสงสย
่
็
่
่
ั
่
ึ
จงโต้ตอบท้องตราปญญาไว ซงจะไปเรงสวยเหนปวนการ
ึ
่
ี
ื
ี
แล้วจะให้ปลูกปรงซงยุ้งไว้ กับจัดให้ซ้อเสบยงเล้ยงทหาร
ึ
่
ุ
็
ด้วยจะยกนกรไปรอนราญ จะละลานหน้าหลังเปนกังวล
ิ
ซงจะให้ยกทัพไปสรรพเสรจ แต่ในเดอนสบเอ็ดฤดูฝน
ึ
่
ิ
ื
็
็
่
่
ี
เปนทล าบากใจแก่ไพรพล น ้ายังล้นลงไมลดของดท
ี
่
่
คร้นเสรจสรรพพับผนกจารกหลัง สงไปยังบางกอกบอกวิถ
ี
ึ
็
ึ
ั
แรมทัพคอยท้องตราหลายราตร ี บ่หอนมเภทภัยส่งใดพาล
ี
่
ิ
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพพูดปรบทุกข์ ซงจะบุกไปในปานาสงสาร
่
่
่
ึ
ั
กลัวผู้คนทั้งหลายจะวายปราณ จงคิดอ่านหาชองสท้องตรา
่
ู
่
ึ
ู
ั
้
ี
ึ
ี
ิ
ถงจะมโทษรายกฎหมายทัพ จะส้รบเอาผู้เดยวจรงเจยวหนา
ี
ึ
ทข้อขัดบังคับรบอาญา ถงจะฆ่าถอมั่นกตัญญ
ู
ี่
ั
ื
่
่
ขออย่าให้ไพรพลไปปนป ี้ เวลาน้ขืนจรต้องออนห
ี
่
ู
ั
่
จะรบบาปคนทั้งเพเหมอนเยซ ู มให้หมู่ไข้ปามันฆ่าคน
ื
ิ
มใชจะครานคลาดราชการ เพราะสงสารโยธาด้วยหน้าฝน
ิ
่
้
ี
ื
ี
จะพากันไปตายท าลายชนม์ แล้วเมองบนก็ไม่มไพรรอน
ิ
ึ
ี
แม้นข้าศกนับแสนตแดนรวม ถงน ้าท่วมให้ตลอดยอดสงขร
่
ึ
ู
จะส้ยกพหลพลนกร ถงไฟรอนต้านหน้าจะกล้าไป ฯ
ึ
้
ิ
ื
๏ เดอนสบเอ็ดขึ้นสามค าตามเหตุ บ่ายสักสามโมงเศษไม่สงสัย
่
ิ

ื
ึ
พอสมเด็จเจ้าพระยาท่านมาใน เรอกลไฟถงท่าพระยาทศ
่
บังเอิญเทวดาวลาหก ก็เรงตกลงมาให้ปรากฏ
ื
่
ู่
ื
ฝนก็ไม่หายเหอดไม่เงอดงด ไม่หยาดหยดซซาลงมาพอ
ท่านเจ้าคุณไปค านับรับสมเด็จ ฝนสาดไม่ขาดเม็ดลงสอสอ
่
ี
ิ
ื
ต้องกางกั้นรมไปมได้รอ ลงนั่งย่อเรอพายม้ารบคลาไคล
ั
คร้นถงเรอสมเด็จจอดเสรจสรรพ น้อมค านับกราบก้มประนมไหว้
็
ึ
ื
่
ี
ื่
แล้วเรยนเรองทางบกจะยกไป ในดงใหญน ้ามากล าบากคน
่
ั
ั
ึ
ขอร้งรอพอให้แห้งแล้งสกหนอย จงจะค่อยยกไปในไพรสณฑ์
ี
ถ้าขืนยกเวลาน้เหนร้พล จะปปนตายลงในดงดาน
่
ี
็
ี้
่
็
ท่านเจ้าคุณจ าเนยนกราบเรยนเสรจ ฝายสมเด็จเจ้าพระยาฟงว่าขาน
ั
ี
ี
่
ี
ึ
ี
จงมพระประศาสน์ประกาศการ ให้คิดอานรบยกขึ้นบกไป
ั
เจ้าคุณรบโอวาทประศาสน์ส่ง โดยข้อบังคับแจ้งแถลงไข
ั
จะให้ยกโยธารบคลาไคล รอพอได้ท าบุญเสรจสักเจ็ดวัน
ี
็
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพกลับท าเนยบ ฝนไม่เรยบตกตวดเปนกวดขัน
ี
็
ี
ั
ี
ิ
ึ
ุ
พอพลบค าย ่าแสงพระสรยัน มก าป่นไฟถงอกหนงล า
่
่
ึ
ี
ิ
ด้วยท่านหลวงยุทธยานาธกร ท่านด่วนจรก็เห็นสมดคมข า
ู
ิ
ี
เชญท้องตรามาก าลังฝนตกพร า ขึ้นบนท าเนยบท่าชลาธาร
ิ
สงท้องตราให้แก่ท่านแมทัพ อกทั้งกับเงนจ าแนกแจกทหาร
่
ี
่
ั
ิ
็
ิ
ั
ิ
ทั้งเงนห้าสบชั่งส่งประทาน เปนเงนงานเตรยมทัพส าหรบไป
ี
ั
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพก็รบรอง แล้วอ่านท้องตราแจ้งแถลงไข
มบังคับจะยกขึ้นบกไป แต่โดยในเดอนสบเอ็ดจงเสรจพลัน
ิ
็
ี
ื
เจ้าพระยาแม่ทัพสดับแจ้ง ตอบแถลงตามกระบนไม่ผวนผัน
ิ
ิ
่
ื
ด้วยโคต่างช้างมามาไม่ทัน การตดตันเหลอเขย้อนเคลนนกาย
ื
ื
่
้
ึ
แม้โคต่างช้างมาพรอมมาถง เปนแนหนงวันนั้นได้ผันผาย
่
ึ
็
่
่
พอได้พาหนะทั่วเหลาตัวนาย จะถวายบังคมลาฝาละออง
ึ
ั
็
ึ
คร้ยเสรจสรรพพับผนกจารกบอก สงบางกอกแจ้งความตามสนอง
่
ื
หลวงยุทธยาค านับแล้วรับรอง หนังสอสองสามฉบับแล้วกลับลา ฯ
ิ
่
ั
๏ คร้นขึ้นสบสค าเดอนสบเอ็ด ได้จ าเสรจโดยหวังไม่กังขา
ี
ิ
็
่
ื
ึ
น ้าท่วมถงกระทั่งเลยหลังคา นกก็นาอัศจรรย์ขันกระไร
ึ
่
เรอต้องขึ้นจอดบกเจยวอกเอย มได้เคยพบเห็นเปนไฉน
ิ
๋
ี
็
ื
น้ขึ้นถงขนาดประหลาดใจ แม้นผู้ใดบอกคงจะสงกา
ึ
ึ

็
์
ี
่
นได้เหนต่อพักตรแก่จักขุ เจอแลจุปากทักน ้าหนักหนา
ี
็
่
่
่
ี
่
ขึ้นคืนเดยวเจยวรวมท่วมหลังคา เปนน ้าปาเชนผู้เฒ่าเขาเลากัน ฯ
็
่
ิ
ื
๏ เดอนสบเอ็ดเสรจวัสสาสบห้าค า เจ้าคุณท าบุญใหญ่ใจกระสัน
ิ
ิ
สนองคุณบพิตรนจนรนดร ์ ด้วยเปนวันพระจอมเกล้าฯเข้านพพาน
็
ิ
ั
ิ
ิ
้
ี
ุ
็
ุ
นมนต์สงฆ์พรอมเพรยงประเดยงฉัน ในวันนั้นล้วนเปนสขสนกสนาน
ี
ิ
ี
ี
มมหาชาตใหญ่แล้วให้ทาน มโหฬารสรวลเสเสยงเฮฮา
่
่
่
ั
ิ
ุ
คร้นพลบค าย าแสงสรย์ใส จุดดอกไม้สองสว่างกลางเวหา
็
แสงดอกไม้กระจ่างส าอางตา จับนวลหน้านางลาวขาวเปนใย
ั
ิ
คร้นเทศน์ครบจบตามสบสามกัณฑ์ ตั้งแต่นั้นน ้าลดค่อยงดหาย
็
ุ
ุ
ซงกองทัพเปปนสขสนกสบาย พอหาดทรายผุดพ้นชลธาร
่
ึ
็
ึ
ท่านเจ้าคุณแมทัพหยุดยับยั้ง ท่านกตั้งซ้อมศกฝกทหาร
ึ
่
ล้วนเข้าใจไวว่องคล่องช านาญ ท่านเหนการน ้าลดเงอดงดลง
็
ื
ึ
่
ี
จงแต่งจัดขุนสัจจวาท ี สบวิถแนก าหนดลงจดหมาย
ื
ี
เสรจสรรพกลับสนองทั้งสองนาย กราบเรยนรายระยะทางในกลางดง
็
่
ื
่
ี
ู
ก็พอจะไปได้ไม่ส้ยาก ทล าบากน ้าเผือยังเหลอหลง
ึ
็
็
็
่
เปนหล่มลกตลอดไปในไพรพง กน้อยลงกวาแต่ก่อนเปนดอนไป
เจ้าพระยาแม่ทัพสดับแจ้ง ว่าทางแห้งไม่ส้ยากล าบากไพร
่
ู
ี
คิดจะยกซงพหลพลไกร แต่ยังไม่มช้างโคต่างจร
ึ
่
ี
้
้
ุ
เจ้าพระยาแม่ทัพเฝาปรับทุกข์ ไม่มสขเศราในฤทัยถอน
เที่ยวหาจ้างช้างอ ามาตย์ราษฎร ก็บ่หอนสมคิดจิตร าพึง
่
ึ
ื
พอวันหนงมผู้ถอหนังสอกระดาษ ของพระยาราชเสนาลงมาถง
ื
่
ึ
ี
ึ
ยังเจ้าคุณแม่ทัพค านับค านง เจ้าคุณจงอ่านได้มใจความ
ี
ึ
ื
ใบบอกว่าพระยามหาอ ามาตย์ กับเจ้าเมองโคราชเรองสนาม
ื
่
่
เข้ารบอ้ายฮอนั้นวัดจันงาม พอสงครามฮอแหกแตกกระจาย
ี
ี
่
กองทัพไทยได้ทีตกระทบ พวกฮอรบแหกหันหนผันผาย
่
่
ี
ี
พวกกองทัพจับได้ทั้งไพรนาย ทเหลอตายหลบหลกตั้งปกกา
ื
ี
ื
่
ฮอยกพลขึ้นบนหลังคาโบสถ์ ปนลูกโดดยิงไทยด้วยใจกล้า
ื
่
พวกอ้ายฮอดนักแผลงศักดา บนหลังคาโบสถ์ยืนยิงปนกัน
ี
ุ
็
ิ
ิ
พระสรยนสนธยาวลาหก เพอญตกย่งยวดเปนกวดขัน
ิ
็
่
่
ี
พวกอ้ายฮอกกระโดดจากโบสถ์พลัน เข้าฝาฟนหนไปได้ทั้งมวล
ั
แต่พระยามหาอ ามาตย์นั้น ได้จัดสรรคนลอบไปสอบสวน

่
่
ี
สกัดจับทัพฮอทก่อกวน หลายกระบวนตามกระชั้นไปพันพัว
เสมยนอ่านบอกเสรจส าเรจจบ เจ้าคุณตบมอสรวลส ารวลหัว
็
ี
ื
็
ี
่
พวกอ้ายฮอเสยกระบวนมันจวนตัว ด้วยความกลัวหนโดดจากโบสถ์ไป
ี
ี
ิ
่
คนล้อมถงสามพันกระชั้นชด อ้ายฮอมันมฤทธจงหนได้
์
ิ
ึ
ึ
ี
ิ
็
็
พวกเราไมต้องยกขึ้นบกไป ด้วยส้นไสศกเสรจส าเรจการ
่
้
ึ
ั
ึ
ี
ิ
์
ซงตัวฉันได้ฟงแล้วนั่งย้ม ใจเอบอ่มปรดเปรมเกษมศานต์
ิ
ิ
ิ
่
้
็
็
ึ
ึ
นกเดาเอาว่าส าเรจศกเสรจการ ได้กลับบ้านแล้วพวกเราอย่าเศราใจ
ึ
่
คอยฟงกล่าวซงท้องตราให้หากลับ ก็ลกลับเหลอล้นพ้นวิสัย
ื
ึ
ั
ิ
ย่งนับวันกย่งหายกลับกลายไป ประหลาดใจเหลอล ้านั่งค านง
ิ
ื
็
ึ
ื่
ึ
่
ิ
ื่
ื
อนงชั่วตัวฉันลมวันคืน เมอจมนทพเสนาลงมาถง
ึ
ี
ี
ี่
ึ
ิ
่
่
่
็
คุมฮอมาทท าเนยบไม่เงยบอึง คนทะลงอยากเหนฮอว่งสอมา
ฮอสองคนใหญ่เล็กเจ๊กแท้แท้ ชางเรยกแห้ฮอฟงนากังขา
่
่
ั
่
ี
่
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพรับบัญชา เสมยนมาถามฮอเขียนข้อค า
่
ี
ู
่
จนคนเล็กคนใหญ่มันให้การ ดเพนพานฟ่นเฟอนเลอนถล า
ื
่
่
ั
ื
ี
เห็นผันแปรแชเชอนเปนเงอนง า มได้จ าจดไว้ไม่เปนการ
ื่
็
ื
ิ
็
ี
ทพเสนาก็พาจนฮอกลับ เจ้าคุณแม่ทัพเกษมศานต์
่
ิ
แรมทัพอยู่ทท่าเปนช้านาน ท าบุญทานด้วยมนัสมศรัทธา
ี
็
ี่
ได้ซอมแซมกุฏพระวิหาร ท าไม้กรานค ้าโพธโตสาขา
ิ
์
่
ิ
่
ิ
เอาเงนแจกคนชแรแก่ชรา ทอดผ้าปาโดยนยมพอสมควร
ิ
พอโคต่างช้างมาลงมาถง เจ้าคุณจงให้คนลอบไปสอบสวน
ึ
ึ
ให้ได้เหนจงร้ดจ านวน จงถถ้วนช้างตั้งเปนพังพลาย
่
็
ี
ู
็
ู
ึ
้
้
็
ช้างเบ็ดเสรจรอยเจ็ดสบช้างกว่า โคต่างห้ารอยถ้วนจ านวนหมาย
ิ
พรอมทั้งนายทัพนายกองปรองดอง
้
ี่
็
ท่านเจ้าคุณยินดีเปนทสบาย กัน
่
ิ
์
ี
ก าหนดทจะยกขึ้นบกเดน บอกแต่เน่นเตรยมพหลพลขันธ
ี
ิ
ื
็
่
ิ
เดอนสบสองขึ้นสองค าเปนส าคัญ จะผายผันไปต าแหนงท่าแก่งคอย
่
ู
้
พลกองทัพรทั่วเตรยมตัวท่า บ้างท าม้าสานตะกรอไม่ท้อถอย
้
ี
ตระเตรยมเปนธระไม่ตะบอย ไม่อ้อยสรอยสานกระทอพอตะพาย
็
ี
ุ
้
ู
้
พวกลาวชาวบ้านพระยาทศ รก าหนดว่าจะไปแล้วใจหาย
ี่
ท่านผู้เฒ่าเฝาละเหยแสนเสยดาย กองทัพอยู่ค่อยคลายพวกคนพาล
้
ี
่
่
่
็
ุ
ไมอยากให้กองทัพไปลับล้ ี ตั้งอยูทแสนเปนสขสนกสนาน
ุ
ี

่
ทั้งข้าวของไมหายวายราคาญ พวกชาวบ้านหมนหมองนองน ้าตา
่
็
ี
ี
ิ
ิ
่
ั
ั
ั
กองทัพมาคร้งน้เปนทย่ง ดจรงจรงปกปกคุ้มรกษา
ี
ิ
่
ค่อยว่างเข็ญเย็นเกล้าเหล่าประชา บ้างโศกาไห้ร าโศกร าพึง ฯ
ื
ี
ึ
ื่
๏ ณ วันคืนปเดอนจ าเคลอนคลาด เจ้าคุณราชวราขึ้นมาถง
ี
ขึ้นท าเนยบท่าน ้าดั่งค านง แล้วเชญซงท้องตราขึ้นมาพลัน
่
ึ
ิ
ึ
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพรับหนังสอ มาจากมอเจ้าคุณราชแล้วผาดผัน
ื
ื
ุ
้
ุ
มายังทชมนมประชมพลัน พรอมพรกกันทั้งลกทัพคอยรบรอง
ี่
ั
ั
ุ
ู
ึ
ิ
ื
ื่
แล้วจงอ่านสารตรามาบังคับ ให้กองทัพยกเคลอนเดอนสบสอง
่
ื
ื
จะตอบโต้เบอนบดผิดท านอง จงเคลอนกองทัพยกขึ้นบกไป
ิ
ึ
ท่านเจ้าคุณแจ้งความตามบังคับ จงพูดกับเจ้าคุณราชไม่หวาดไหว
่
ี
ี
โคต่างช้างมมาจะว่าไร อยากจะใครกรพลพหลจร
ี
บัดน้ช้างโคต่างมาถงหมด ได้ก าหนดไว้แล้วแต่ก่อน
ึ
จะยกซงพหลพลนกร ใชจะนอนเน่นใจเมอไรม
่
ี
่
ื
ิ
่
ึ
ิ
็
ื่
แล้วแต่งตอบข้อความตามทกล่าว เปนเรองราวน้อมประณตบทศร
ี
ี่
ี
ุ
ขอถวายบังคมลาฝาชล ี ส้นวาทหอพับประทับตรา
่
่
ิ
ี่
แล้วสงลงบางกอกบอกนสนธ ์ ิ ตามเหตุผลข้อศกทปรกษา
ึ
ุ
ึ
่
คร้นรงแจ้งแสงศรสรยา เหนก าป่นไปมาถงท่าพลัน
ี
ึ
ั
่
ุ
็
ั
ิ
ุ
ั
ื
่
็
ื
เหนฝร่งนั่งรามาหน้าเรอ ประหลาดเหลอมาไยผิดใจฉัน
็
ิ
็
พอเห็นหมวกกะระเซนเปนส าคัญ ชาวอเมรกันเขาขึ้นมา
้
ถงเจ้าคุณแม่ทัพค านับน้อม กับของพรอมสารพัดเขาจัดหา
ึ
ิ
ิ
เล่าแถลงแจ้งจตตามกจจา ตามบรรดาคนนอกเขาออกทุน
่
ี
้
ฝร่งพรอมกันเสยเงนเรยไร ทั้งคนใหญคนน้อยพลอยอดหนน
ุ
ั
ุ
ิ
่
ี
ี
ุ
ทั้งนายห้างกัปตันท่านกงซล เขาท าบุญส้เสยเงนเรยไร
ี่
ิ
ู
ั
ื
ี
ได้จัดซ้อผ้าหมขนมปง กับอกทั้งหยูกยารกษาไข้
ั
่
ี
ี
ยาโกรกกรากใบตองส ารองไป ทั้งขีดไฟชาหบรบเอามา
ั
ิ
จะมอบของส่งน้ให้ใครบ าเรอ มอบดอกเตอรดพิทักษ์ได้รกษา
ี
ู
์
คนกองทัพจับไข้ได้พยา- บาลบรรดาคนไข้ของให้ทาน
พวกดอกเตอรเขาก็พากันมารบ ของส าหรบทจ าแนกแจกทหาร
ั
ี่
์
ั
ชวยกันขนล้นหลามถ้วยชามจาน ทั้งน าตาลทรายกระสอบรบมอบมา
่
ั
ื
่
ั
คร้นจวนวันจวนเดอนจะเคลอนคลาด ไปจากหาดพระยาทศก าสรดหา
ื
ิ
่
ี
ึ
ั
ิ
่
ซงตัวฉันน้ไมวายฟายน ้าตา จะจากท่าหาดเหนเดนอรญ

่
ี
ั
ิ
ี
็
ี
ิ
้
คร้นนาฬกาได้ทตสบเอ็ด คนพรอมเสรจเตรยมกายจะผายผัน
ขนของลงนาวาไม่ช้าพลัน บ้างชวนกันกนข้าวเช้าจะไป
ิ
ื่
้
เหล่าลูกทัพหลานกองพรอมนองเนอง ล้วนแต่งเครองเต็มยศแสนสดใส
ื
่
ดงดงามตามต าแหนงแกรงเกรยงไกร ต่างคนไปจอดลอยคอยเจ้าคุณ
ู
ี
่
้
ฉันนั่งทหน้าแครเหมอนแต่ก่อน อุระรอนราวจะโลดกระโดดหมุน
่
ี
่
ื
ื่
ุ่
้
พอรงแจ้งแจ่มฟาเรออรณ ได้สกุณฤกษ์เบิกกระบวน
ุ
ิ
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพขยับย่าง งามส าอางเฉดฉนดังอินศวร
ิ
ื
็
เสรจลงนาวาเวลาควร เรอก็หวนเหหางออกกลางชล
่
ั
ี
ี
ี
ฆ้องชัยลั่นส าเนยงเสยงประสาน ฝพายขานยาวรบอยู่สับสน
พระสงฆ์เปนธระประน ้ามนต์ แล้วร าบ่นชยันโตโมทนา
่
ุ
็
ิ
เหล่าพวกสาวชาวบ้านละลานจต บ้างที่คิดถงบุญคุณนักหนา
ึ
ิ
่
เดนตามสงกองทัพจนลับตา บ้างโศกาโหยไห้อาลัยแล
ื
ี
ฝพายขึงตงไหล่ใสสวบสวบ เรอยวบยวบมาในวนชลกระแส
่
ึ
ตัวฉันเฝาเพ่มพนอาดรแด ทรวงตั้งแต่โศกข้อนอาวรณมา
ู
ิ
ู
้
์
ี
ิ
ุ
่
ี
่
เรอรเรอยเฉอยฉวละล่วฉย ฝพายพ้ยจ ้าหนวงจ้างถลา
ุ
่
ื
ิ
่
ื
ื
ู
ถงทแก่งน ้านนไหลพนมา ดังฉาฉาฉานฉานเสยงชาญชล
่
ึ
ี
่
ู
ี
่
น ้าพงไหลโพนชางโชนเชยว ฝพายเหนยวหันรบอยู่สับสน
ั
ุ
่
ี
่
ี่
่
ี
้
ต้องขึ้นแก่งแรงรายหลายต าบล ประจวบจนแก่งคอยบ่ายคล้อยโมง
่
่
ื
ื
ื
่
ิ
ิ
น ้าเฉอยฉวล่วเหลอพอเรอลอย ไพรพลคอยถอค ้าหักต ้าโผง
ี่
ี
่
ฝพายผ่อนอ่อนใจต้องใช้โยง ค่อยชะโลงหนวงเหนยวเต็มเรยวแรง
ี่
่
ื
ั
่
ุ
ชวยกันร้งชวยกันลากกระชากฉด พอเรอหลดลวงพ้นต าบลแก่ง
่
ุ
ึ
ถงท าเนยบที่สรางไว้กลางแปลง เขาตกแต่งคอยรบกองทัพชัย
ั
ี
้
เรอเจ้าคุณจอดประทับกับตะพาน พอทหารยืนเรยงเคียงไสว
ื
ี
พอเจ้าคุณย่างยกขึ้นบกไป กัปตันใหญ่บอกเปนปรเซนต์น า
ี
็
ื
ทหารแถวยกปนขึ้นค านับ ไม่สับปลับดังว่าเลขาข า
ึ
แล้วบอกให้ยกปนยืนประจ า เขาชางท าเจนจัดหัดช านาญ
ื
่
็
่
ั
่
ี
่
กแรมทัพยับยั้งอยูทนั่น คร้น ณ วันแรมสามค าได้ท าศาล
ิ
บวงสรวงเทวดาเจ้าท่าธาร ให้ภบาลกองทัพจงรับรอง
ั
่
ู
แล้วเจ้าพระยาแมทัพบังคับส่ง จัดแต่งตั้งลกทัพบังคับต้อง
ั
ตามกระบวนทัพชัยในท านอง ปนหมวดกองด้วยจะยกขึ้นบกเดน
ิ
่
ิ
ึ
พระอภัยสงครามใจหามฮก เคยท าศกรบรกถงฉกเฉน
ุ
ุ
ึ
ึ

็
ั
ให้เปนนายทัพหน้าปญญาเดิน คงไม่เยินย่อยยับอัปรา
์
่
ั
ิ
็
ึ
ั
ซงพระไตรภพรณฤทธความคิดหลาย เปนปกซ้ายส าหรบกองทัพหน้า
ี
ื
่
พระอภัยพลรบจบศักดา เปนปกขวาเมอจะยกขึ้นบกไป
็
ี
็
พระมนตรบวรซ้อนประดัง เปนกองหลังทัพหน้าอัชฌาสัย
รวมจ านวนบาญชทมไป ล้วนคนในเกณฑ์ตั้งวังบวร
ี
ี่
ี
ิ
พระยาชตณรงค์เคยสงคราม ไมคร่นครามห้าวหาญชาญสมร
่
้
ั
์
เปนทัพขันธเย้องซ้ายนายนกร ไม่ย่อหย่อนไพรมศักดา
ี
ี
ิ
็
ื
ื
์
ิ
ั
็
ิ
่
่
พระยาพชัยชาญฤทธไมคิดพร่น เปนทัพขันธหนนเนองข้างเบ้องขวา
ุ
ื
์
ื่
ื
พลรบถอครบเครองศัสตรา ประจ าหน้าทไม่ถอยคอยต่อกร
ี่
ี
เจ้าคุณก ากับพลคนทั้งปวง เปนทัพหลวงร้พลคนสลอน
็
ตั้งนายกองนายทัพเปนตับตอน แม้นราญรอนท่วงทจะมชัย
ี
ี
็
ี่
ึ
่
็
ซงท่านหลวงทวยหาญเชยวชาญชัด กับขุนจัดกระบวนพลเปนคนใหญ่
ั
ิ
ิ
คุมทหารส าหรบแม่ทัพไป ระวังภัยมได้หม่นอรนพาล
ิ
พระพบูลไอศวรรย์ตัวกลั่นกล้า เปนปกขวาทัพใหญ่ใจทหาร
ิ
ี
็
ู
้
ท่วงทกลศกฝกช านาญ ย่อมรการแม่นย าท าอุบาย
ึ
ึ
ี
์
ั
่
ุ
ิ
ซงพระชาตสเรนทรนั้นเจนทัพ การรบรบแล้วไม่หย่อนถอนขยาย
ึ
ี
ื่
ี
็
ี
คุมขุนหมนไพรฉกรรจ์พันทนาย เปนปกซ้ายท่วงทดกว่าคน
่
ึ
ซงพระยามหานภาพนั้น ก็แข็งขันการศกได้ฝกฝน
ึ
ึ
ุ
่
ี่
ให้ว่าทปลัดทัพก ากับพล เพื่อประจญประจัญบานรบด้านกัน
ั
็
หลวงภักดจุมพลรณดลก เปนทยกกระบัตรทัพเหนขับขัน
ี่
ี
ิ
็
ี
ู
้
ั
ท่วงทมอ านาจฉลาดครน รสันทัดแท้ไม่แปรปรวน
ี
ซงขุนสกลสารบาลใจหาญฮก ในการศกแล้วไมพร่นใจผันผวน
ึ
ั
่
ึ
่
ึ
ิ
ี่
เปนทจเรทัพจับกระบวน เจ้าจ านวนร้วทัพก ากับการ
็
ซงท่านขุนอินทรวิเชยรชาต ิ ขุนพรหมราชปญญาล้วนกล้าหาญ
ั
ึ
ี
่
์
ุ
ั
ขุนนราชมพลคนช านาญ ขันสจวาทการทั้งสนาย
่
ิ
ี
เปนกองแซงด้านในล้วนใจกาจ ด้วยองอาจมได้พร่นจตมั่นหมาย
ั
ิ
ิ
็
อยากรบศกฝกตัวไม่กลัวตาย คุมนกายพลรบครบทุกคน
ึ
ึ
ิ
ุ
ุ
ิ
ุ
ิ
หลวงกจจานกจประกาศนั้น ก็เข้มขันชมนมคุมพหล
ั
ื่
้
หลวงอาสาส าแดงรแต่งพล เมอประจญประจัญรบกับอรน
ิ
ู
ึ
หลวงจัตุรงคโยธาปญญาลก การรบศึกแล้วไม่หันพักตรผันผิน
์
ั
ิ
ิ
ิ
ขุนนราฤทธไกนใจทมฬ ขุนพิชัยชาญยุทธศลปรวมห้านาย
์

็
่
่
ื
ล้วนคุมไพรไวว่องเปนกองหลัง ถอโลห์ดั้งและดาบก าซาบสาย
่
ื
ี
ื
ทั้งปนใหญปนน้อยปลอยลกปราย ดาบตะพายง้าวทวนกระบวนเรยง
ู
่
ื
่
่
ี
๋
๊
ั
ท่านหลวงทรงศักดาปญญายง ดั่งเลาฮองตงเรองสามกกตลกเอยง
่
ี
ี
ี
ท่านขุนอินทรภักดฤทธเพียง เสมอเกยงอุยอาจฉลาดการ
ี
็
ั
ิ
่
ื
ื
ท่านขุนรกพลพยุห์ใจดเหลอ ย่งกวาเสอฤทธากกล้าหาญ
ุ
ั
ท่านขุนราชเมธาปญญาชาญ ล้วนกองด้านแซงนอกพลหอกแดง ฯ

ึ
้
ั
๏ เจ้าคุณคัดจัดกระบวนคร้นถ้วนพรอม ต่างฝกซ้อมเหล่าทหารชาญก าแหง
ุ
่
ั
คร้นรงขึ้นอกเวลาพอฟาแดง ต่างจัดแจงเบกช้างโคต่างกัน
ี
ิ
้
ท่านยกกระบัตรทัพก็จับจ่าย ทั้งช้างพลายพังทั่วล้วนตัวกลั่น
ี่
พวกนายทัพนายกองเทยวมองพลัน แล้วเลอกสรรช้างขี่ดทุกคน ฯ
ื
ี
็
ิ
ื
่
ั
๏ คร้นรงขึ้นเดอนสบสองแรมห้าค า เปนวันก าหนดเคลอนเลอนพหล
ื่
ุ
ื่
่
ุ่
ิ
ุ
ย ่ารงแจ้งแสงศรสรยน พวกไพรพลเตรยมพรอมไม่พลอมแพลม
่
้
ี
ี
ด้วยว่ายกกระบัตรจัดกระบวน งามธงทวนพหอกดั่งดอกแขม
ู
่
ี่
ทในท้องทุ่งนาไม่ราแรม สขาวแซมแดงเขียวงามเทยวทวน
ี
ี
เจ้าคุณนั่งคอยฤกษ์คอยเบกเนตร นั่งสงเกตฤกษ์นั้นไมผันผวน
ั
่
ิ
ั
พอได้สกุณฤกษ์เบิกกระบวน ลั่นฆ้องถวนสามคร้งขึ้นยังเกย
ขึ้นสช้างกระโจมแดงแสงระยับ รดมานเยยรบับนั้นเปดเผย
ี
่
ู
่
ิ
ู
็
ู
ี
ดงามงดรจนาสง่าเงย ช้างตัวเคยเปนประเทยบหลังเรยบด
ี
ี
่
ื
่
เดนไมกระเพอมเพ้อมกระเทอน ค่อยคลาเคลอนมาในทางหว่างวิถ ี
ิ
ื่
ื
ื
ี
็
เสยงเท้าคนเดนดงเปนผงคล ี ดั่งธรณเพยงจะแยกแตกเปนคลอง ฯ
ี
ิ
้
ี
ิ
่
ั
่
ี
ั
ึ
๏ คร้นถงประตูปาทอารกษ์ คนหยุดพักบูชังส้นทั้งผอง
ี
เจ้าคุณก็จ าเนยรจุดเทยนทอง แล้วจงรองเรยกคนให้ไปบูชา
ี
ึ
ี
้
่
็
็
ื
เสรจคลาเคลอนกองทัพไมยับยั้ง ถงกระทั่งห้วยกระบอกเปนซอกผา
่
ึ
ี
่
ี
กลยช้างข้ามล าแมน ้ามา ดงพระยาเย็นเชยบเงยบเหงาใจ
็
ุ
ล้วนปาทบดงชัฏสงัดแท้ มองเห็นแต่ยางยูงสงไสว
ู
ึ
่
โศกสักกรกกรางมะทรางไทร แสลงใจจ่งจ้อคล้อตะคล้อง
ั
่
ิ
มะตูมตาดเต็งแต้วแก้วมะกา คางมะค่าประค ารอยและข่อยหยอง
้
กระท้อนกระทุ่มอุทุมพรและค้อนกลอง มะพลับพลองพลวงกะเพราสะเดาดง
ต้นตะโกสะแกแสมสาร ต้นก ายานพระยายาและกาหลง
้
อัมพามะพูดชลูดโรกโลดทะนง ทั้งเปรงปรงโปรงฟาและขานาง
่

ื
่
ต้นก้านเหลองมะเฟองมะฝอไฟ สลัดไดนางรองและทองหลาง
ื
้
ี
่
ู
ู
ั
ี
มะกอกดอกประด่ต้นหกวาง มะสงทรางสมเส้ยวเล็บเหยยวยล
ิ
ี
ี
ุ
เกดก่มพมเรยงและเหยงหาด มะตูมตาดตดดอกบ้างออกผล
ุ
ี
ตะเคียนเคียงเรยงระดะดปะปน มทั้งคณฑาไทยล าไยดง
ู
ี
ื
ั
ตะแบกกระเบากรนเกราไกร ทั้งเน้อไม้กฤษณามหาหงส ์
ต้นกระทงกระท่อมพะยอมประยงค์ ทั้งคนทรงแสม้าพระยารง
้
ั
ิ
ื
ื
ี
ต้นดหมีตาเสอมะเกลอมะกล า เหลอจะร าพันไม้เหมือนใจหวัง
่
ื
ื
ด้วยอกฉันแทบพองเปนหนองพัง เหลอประทังที่จะทนหมองหม่นมัว
็
คิดเกรงด้วยความไข้อกใจฝอ ฤทัยท้อแดดแฝงแสงสลัว
่
ั
่
เข้าใต้พงดงรงระวังตัว เพราะใจกลัวไข้ปาจะฆ่าตาย
ั
ึ
ิ
ี่
ู
ไหนจะคิดถึงคู่ทชจต คร้นหวนคิดถงไข้แล้วใจหาย
ิ
ไหนจะคิดถึงญาตไม่ขาดวาย ทั้งพชายน้องสาวและอาวอา ฯ
่
ี
ิ
๏ คร้นมาถงล าโศกวโยคเศรา โอ้โศกเราเหลอลกพ้องพฤกษา
้
ื
ึ
ั
ึ
มล าธารน ้าเฉอยไหลเรอยมา เหมอนน ้าตาฉันไหลใจรญจวน
ี
่
ื
ื
ื
ั
่
่
ื
ึ
ต้นโศกเคียงเรยงรายอยู่ชายทาง แลสล้างเหมอนหนงว่าพฤกษาสวน
ี
่
ั
เหมอนโศกฉันรายทางไม่หางครวญ ไห้โหยหวนมาในทางกลางอรญ
ื
่
ซงหนทางเดนยากล าบากเหลอ แม้นมาเมอหน้าน ้าจะท าขัน
ิ
่
ื
ื
ึ
่
้
ี
เหล่าไพรพลคงตายวายชวัน ตั้งนับพันนับรอยไมน้อยตน
่
ื
ด้วยหนทางพอช้างจุตัวย่อง เหมอนล าคลองแม่หมูฤดูฝน
ิ
ี
น ้าคงท่วมเลยประศรษะคน จะยกพลขึ้นบนบกกรกเกน
็
ื
ด้วยไม้ใหญเรยงชดตดเปนพ้น ตลอดยืนถงล าเนาภูเขาเขิน
ึ
ิ
ี
็
่
ิ
ถงจะให้คนถางหนทางเดน ตลอดเนนแล้วคงตายลงหลายพัน
ึ
ิ
ิ
ื
ิ
้
ั
ิ
จะท าแพต่อเรอก็เหลอคิด ไปสกเสนเหนจะตดศลากั้น
ื
็
่
ุ
็
็
ั
จะหามเรอไปก็ยากล าบากครน ด้วยเปนหลั่นเปนตอนลมดอนไป
ื
จะหาทต่อเรอเหลอล าบาก จะโค่นถากถางดงที่ตรงไหน
ี่
ื
ื
ิ
นอนค้างดงหลายวันคงบรรลัย ด้วยความไข้มใชชั่วกลัวระวัง
่
ี
่
ื
ู
ฤดน้เรามาเหมอนหน้าแล้ง ยังไมแห้งน ้าเฉอะล้วนเลอะขัง
็
ั
ถ้าแม้นมาหน้าฝนพ้นก าลัง เปนต้องฝงกันในดงลงสักพัน
มใชเขาตัวเราเปนหนงแน ่ ไม่เที่ยงแท้โดยค าธรรมขันธ์
็
่
ิ
่
ึ
ี่
้
ู
ี่
ิ
ี่
อนจจาว่าไม่เบยงไม่เทยงธรรม์ ไม่รวันทจะตายท าลายตน
ไม่รตัวว่าจะตายท าลายแท้ เว้นเสยแต่ผู้วิเศษแจ้งเหตุผล
ี
ู
้

ู
ึ
่
จงรตัวว่าจะตายวายกังวล ปุถุชนหาได้น้อยไม่ค่อยม ี
้
ิ
ื
ี
ฉันคิดถงความตายใจหายวาบ เหมอนเกดลาภตามทางกลางวิถ
ึ
่
ี
หากว่าบุญเราหลายได้นายด ี ไม่อินทรย์ของเราเนาอยู่ไพร
หากว่าเดชะบุญเจ้าคุณโข ส้ตอบโต้ท้องตราหามาไม
่
ู
ื
่
ี่
ถ้าเหมอนเขาเมายศไม่อดใจ คงพาไพรมาล้างเรยทางเดน
ิ
คนอื่นก็พูดกันเชนฉันว่า เหล่าโยธาชวนกันสรรเสรญ
ิ
่
บ้างนบนอบขอบบุญเจ้าคุณเกน บ้างอวยชัยให้เจรญย่งภญโญ
ิ
ิ
ิ
ิ
ึ
ี
ตัวฉันนั่งแล้วลองคิดตรองตรก ถ้าปะศกท่วงทจะดโข
ึ
ี
ู
้
ด้วยฝูงไพรพรอมพร่งตั้งมโน แผลงเดโชเอาชนะกะศัตร
่
ั
ุ
ี่
ของสนองพระเดชคุณอุดหนนแท้ เจ้าคุณแม่ทัพนอารอยู่
ี
ี
่
ู
ื่
ื
ค่อยเคลอนคลายหายเข็ญท่านเอ็นด ู ชวยชนชชวังเรายั่งยน
ื
่
ื
่
เหล่าพวกไพรพูดจาว่ากันวุ่น ขอแทนคุณท่านเมตตาจะฝาฝน
่
็
ื
ี
ี
ั
ู
จะเอากายเปนค่ายตับรบลูกปน พดกันดนเจยวอย่างน้เหนมชม
็
ุ
ื
่
ี
ุ
้
ค่อยเดินช้างมาในกลางพนมวัน หัวอกฉันรอนใจดั่งไฟสม
แสนกระสันเศราโศกเหมอนโรครม ให้กลัดกลุ้มตรมใจไม่เสบย ฯ
ุ
ื
้
ิ
ึ
ื
๏ มาถงห้วยหนลับดลับล้ ี เหมอนกับพี่ลับมานจจาเอย
๋
ิ
ู
ู
ทั้งลับตาลับหลับคูเชย เมอไรเลยจะหายลับกลับได้ยล
่
ื่
้
ึ
ื
ื
่
ิ
ตั้งแต่มาหาได้ลมแมปล้มจต เฝาแต่คิดถงวันหลายพันหน
ิ
ึ
ถงยามกนยามนอนให้รอนรน เปนกังวลคะนงคิดถงนาง
ึ
ึ
็
้
ี
ึ
ทั้งคิดถงมารดาและอาพ ี ่ ปานฉะน้จรดลจตหมนหมาง
่
ิ
คงคิดถงลูกหลานข้ามด่านทาง มาในกลางดงปาพระยาไฟ
่
ึ
ชาวบางกอกออกชอพระยาเย็น แล้วกเปนส่นหัวกลัวความไข้
ั
็
็
ื่
ื
่
ี
ซงเรามาน้จะรอดตลอดไป หรอจะไม่พ้นดงจะปลงชนม์ ฯ
ึ
ู
ั
๏ คร้นมาถงคันยาวขึ้นเขาโขด สงเด่นโดดแลเยี่ยมเทยมเวหน
ี
ึ
ี
ุ
ช้างปนขึ้นตัวตั้งระวังตน ขึ้นสดบนยอดเขาล าเนาเนน
ิ
ู
็
ข้างทางแลเปนเปลวล้วนเหวผา หนทางมาสงโดดบนโขดเขิน
็
ิ
ิ
เปนคันน้อยรมทางพอช้างเดิน สะทกสะเท้นกลัวจะตกหกคะม า
ภเขาเลากชันเปนหลั่นลด ช้างค่อยจดเดนเรยงกลัวเพลยงพล ้า
ี
่
่
ิ
ี
็
ู
็
็
่
ค่อยค่อยคุกขาหน้าอุตสาห์คล า แม้นถล าแล้วเปนเหลวด้วยเหวลึก
่
ั
่
ึ
่
ื
ซงคนอยูบนสปคับนั้น มอถอมั่นตัวโยกอยูโงกหงก
ึ
ื
ึ
็
ึ
ึ
ดเหวเหนใจเต้นอยู่ทกทก ช้างพลาดกกคนงูบจับกูบงัน
ู

่
ื
ิ
คนเดนเท้าเล่าก็ล้าท าหน้าจด คันยาวยืดใชง่ายเดินผายผัน
ซงหนทางนั้นเลาภเขาชัน ช้างยังดันเต็มแย่อ้อแอ้ไป
ู
่
่
ึ
็
ิ
ิ
ฉันขี่ท้ายช้างเจ้าคุณเปนบุญเกน แม้นต้องเดนเคี่ยวเข็ญเปนไม่ไหว
็
ี่
นไม่ต้องล้าเลอยเหน็ดเหนอยใจ เพราะว่าได้ขี่ช้างทางกันดาร ฯ
ื่
ื่
็
ั
่
๏ คร้นถงทับมะค่าเหนนาหยุด พี่แสนสดเปนสขสนกสนาน
ุ
ุ
็
ึ
ุ
่
ี่
แลตลอดโล่งเตยนเลยนเปนลาน แลเชงชานภูผาเหนนาชม
็
็
ี
ิ
ี
ิ
ิ
์
ั
ิ
ิ
ทนั่นมอารกษ์อันศักดสทธ ์ ิ สงสถตมาแท้แต่ประถม
ี
่
ั
ั
้
่
ี
่
คนกองทัพพร่งพรอมน้อมประนม ทใต้รมไม้รงตั้งบูชา
ื
แล้วคลาเคลอนกองทัพไมยับยั้ง ดคับคั่งพลนกายทั้งซ้ายขวา
่
ิ
่
ู
็
บ้างเปนหลุมเปนบ่อมรคา บ้างตั้งท่าชันตรงลดลงดน
็
ิ
ี
ทางขึ้นขึ้นลงลงในดงชัฏ บ้างเดินลัดหลกออกทางซอกหน
ิ
ี
ิ
็
บ้างสงเยี่ยมเทยมฟาเมฆาฆน บางแหงเหนเหม็นกล่นมาไมด ี
้
ิ
่
ู
่
์
ั
ในดงชัฏฝูงสัตว์ไปไหนหมด ไม่ปรากฏเจอพักตรฝูงปกษี
ึ
ไม่ยินเสยงลงค่างบ่างชะน ี ไม่เห็นมนกประหลาดอนาถใจ ฯ
ี
ี
ิ
ั
็
ี
่
ี
ึ
่
๏ คร้นมาถงมวกเหล็กเปนทเลยน สะอาดเตยนที่ทางชางกว้างใหญ่
่
ี
ก็หยุดซงพหลพลไกร เอาผ้าใบดาดหลังคามฝาบัง
ึ
่
ี
็
ท าเปนทส าหรับประทับผ่อน คนลวงหน้ามาก่อนปลกสองหลัง
่
ี่
ู
ี
ั
ุ
ู
ดกว่าคาแฝกมุงไม่รงรง ยกกบตั้งในส าหรบแมทัพนอน
่
ั
่
่
ื
ั
ี
คร้นเวลาค ารบเมอพลบค า คนประจ าหน้าทมสลอน
ี่
คอยนั่งยามตามไฟทในดอน บางคนผ่อนพักหลับระงับกาย
ี
่
ี
ั
่
ี
่
ฟงเสยงฆ้องกระแตแซเสนาะ ทั้งเสยงเกราะหวั่นไหวนาใจหาย
่
ซงละอองน ้าค้างลงพรางพราย รวงโปรยปรายต้องทั่วทุกตัวคน
่
ึ
่
ตัวฉันนอนในแต๊นท์แสนสบาย พอค่อยวายตากน ้าค้างอย่างเม็ดฝน
ื
ุ
็
ก็พอค่อยเปนสขไม่ทุกข์ทน นอนเหนอบนพรมลาดสะอาดกาย
ึ
ี่
แสนคะนงถึงคู่ทช้ชน ในกลางคืนนอนไม่หลับกระสับกระสาย
่
ู
ื่
ึ
ิ
ี
โศกถงมตรคิดถงเมยย่งเสยดาย เฝานอนฟายชลนาไห้จาบัลย์
ิ
ี
ึ
้
ื่
โอ้พวงพะยอมหอมไม่หายวายระเหย เมอไรเลยจะได้กลับไปรับขวัญ
ี
พจากเจ้าล้ลับมานับวัน จะไกลกันไปทุกทตั้งปเดอน
ี
ี
่
ื
ี
ิ
ิ
็
แสนเปนหวงดวงจตขนษฐ์นาฏ เปนหวงญาตน้อยใหญ่ใครจะเหมือน
็
่
่
ิ
่
ิ
่
่
ื
็
หวงสมบัตพัสถานหวงบ้านเรอน เปนหวงเพื่อนพิสมัยอาลัยลาญ
ั
ิ
เวลาตสบทุมย่งกล้มจต ขุนพินจรวฆ้องเพรยกเรยกทหาร
ี
ุ
ิ
ี
ิ
ิ
ี
่

ั
้
ี
ให้ผูกช้างผูกม้าไม่ช้านาน มาเตรยมการพรอมพร่งช้างพังพลาย
แล้วบอกให้ช้างคุกบรรทุกของ ทุกหมวดกองเตรยมกันจะผันผาย
ี
เจ้าพระยาแม่ทัพประดับกาย ขึ้นช้างพลายสดอลออตา
ี
ื
็
ิ
่
็
ี
ตสบเอ็ดเสรจเขย้อนคลาเคลอนทัพ พรอมเสรจสรรพไพรนายทั้งซ้ายขวา
่
ื
้
่
กระบวนทัพขับขันอรญวา ล้วนแต่ปาดงชัฏสงัดใจ
ั
ู
์
แสงพระจันทรสว่างกระจ่างแสง แต่บังแฝงยงยูงสงไสว
สองสว่างอยู่บนกลางนภาลัย แต่ว่าในดงคลุ้มเปนพุ่มพฤกษ์
็
่
ื
ิ
ื
่
ึ
คนเดนเท้าแสนขยาดอนาถเหลอ คิดกลัวเสอสัตว์ปาเวลาดก
้
ึ
ี
ทลางคนครามขลาดอนาถนก ต่างโหฮกเสยงกันอันตราย
ี่
ึ
่
ุ
ื
็
่
หนทางกเหลอเลอะน ้าเฉอะชม ล้านแต่หลุมหล่มเลอะเปรอะใจหาย
คร้นจวนแจ้งแสงเมฆาเวลางาย ฉันไม่วายคิดถงน้องจตหมองมล ฯ
ิ
ึ
ั
ึ
๏ คร้นถงทุงใช้วานฉันวานหนอย ไปบอกสรอยเสาวเรศแจ้งเหตุผล
่
้
ั
่
ุ
ี
้
ว่าฉันไม่มสขเฝาทุกข์ทน แลไม่ยลผู้ใดจะใช้วาน
ย่งโหยหวนครวญหานจจาเอย ผู้ใดเลยจะชวยกล่าวน าข่าวสาร
ิ
่
๋
ิ
ิ
์
ไปถงมตรขนษฐายุพาพาล แจ้งเหตุการณว่าพี่ดสบาย
ึ
ี
ิ
ุ
่
็
ึ
ไมเจ็บปวดปวยช ้ามความสข เปนแต่ทุกข์เศราโทรมถงโฉมฉาย
่
้
ี
ุ
ึ
ุ
เปนสดงดที่จะคลาดสวาทคลาย คิดถงสายสดทรกที่จากทรวง ฯ
ั
ี่
็
่
็
๏ ถงสระคุดเหนสระมีประจักษ์ ประหลาดนัดสระอะไรชางใหญ่หลวง
ึ
ึ
ฝูงคนมาวิดวักอาบตักตวง น ้าในห้วงถงวาแล้งไมแห้งใน
่
่
่
ึ
เวลาเช้าฟาโล่งสโมงครง เจ้าคุณจงหยุดพหลพลไพร
่
ี่
้
่
ึ
เสพโภชนาหารส าราญใจ แล้วยกไปเข้าพงดงวนา
ิ
ทผืนแผ่นดนบางแหงบ้างแดงล ้า บ้างก็ด าเหมอนแสรงแกล้งมุสา
่
้
ื
่
ี
้
่
ื
่
บางแหงเหลองสล ้าดอกจ าปา พ้นสธาบางแหงขาวไมราวราน
ื
ี
่
ุ
้
ี่
ึ
ทในดงพงพฤกษ์นกประหลาด ด้วยอากาศดงรายหลายสถาน
่
็
บางแหงรอนบางแหงเย็นเปนวิการ บ้างสะท้านจับเท้าหนาวขึ้นมา
่
้
ื
้
ั
้
บ้างคร่นเน้อตัวราวชักหาวนอน บ้างก็รอนวิบัติขัดนาสา
่
บางแหงวิงเวียนหัวมดมัวตา บ้างจับนาสกให้ชักไอจาม
ื
ิ
ิ
่
บ้างกเหม็นขืนเขียวเหม็นเปร้ยวบูด ไมอาจสดด้วยวาจตนั้นคิดขาม
็
่
ี
ู
่
ด้วยอายแรแต่ดนมักกนลาม ตลอดตามสองข้างหนทางจร
ิ
่
ิ
่
ี
ิ
อีกอายว่านอายยาในปาชด ล้วนมพษขึ้นอยูดสลอน
ู
ิ
่
ิ
้
ิ
ิ
ิ
ุ
์
คร้งต้องแสงสรยาทพากร ก าเรบรอนด้วยพิษฤทธวิกล
ั

ิ
ื
ื่
อายพ้นดนน าพาให้อาพาธ วิปลาสแรงกล้าเมอหน้าฝน
ื่
็
ึ
ื
ตกแล้งหมาดขาดเหงอยังเหลอทน จงพาคนให้เปนไข้ได้ร าคาญ
่
ิ
ิ
คนเดนเท้าก้าวหล่มบ้างล้มลุก ช้างเดนบุกหล่มล้านาสงสาร
ิ
เหล่าโคต่างล้าล้มอยู่ซมซาน บ้างวายปราณกล้งตายเปนหลายโค
็
่
ช้างบุกหล่มบ้างล้มด้วยเต็มล้า ดก็นาสมเพชสังเวชโข
ู
ี
้
่
ุ
่
ื
เจ้าของช้างเสยใจรองไห้โฮ วาพทโธซ้อมาราคาแพง
ี่
ิ
ิ
ู
ทช้างใหญ่ไม่ส้ล้ามาตดตด พระอาทตย์คล้ายบ่ายลงชายแสง
ิ
ิ
คนเดนเท้าอ่อนล้าระอาแรง บ้างย่องแย่งเท้าพุปะทุพอง ฯ
่
ั
ี
ี
๏ คร้นออกจากปาดงพ้นพงชัฏ โสมนัสยินดไม่มสอง
กหยุดยั้งฝ่งน ้าล าตะคลอง ต่างขนของปลงช้างกูบวางราย
ั
็
็
็
็
คนปลูกแต๊นท์ส าเรจโดยเสรจสรรพ เจ้าพระยาแม่ทัพเสรจผันผาย
่
ิ
เข้าพักในรมแต๊นท์แสนสบาย พลนกายล้อมรอบขอบมณฑล
ุ
่
ึ
่
ิ
ุ
คร้นรงแสงสรยาภานมาศ จงประกาศแก่เหลาชาวพหล
ั
ุ
่
ี
ี
จะต้องพักอยูนคอยร้พล ทเหลอล้นล้าหลังยังไม่มา
ื
่
ี่
่
ซงชาวบ้านอยู่ยังแขวงจังหวัด ในดงชัฏล้วนลาวคนชาวปา
่
ึ
่
เขาก็ชักชวนกันมาวันทา เจ้าพระยาแม่ทัพออกรบรอง
ั
ี
บ้างเอาส้มหนวยและกล้วยหวี ใจอารมาค านับรบสนอง
ั
่
ั
็
บ้างก็หาพรกผักและฟกทอง ท าเปนของก านัลจัดสรรมา
ิ
ิ
้
ท่านเจ้าคุณแม่ทัพก็รบรอง กลาวค าพรองถามดั่งจตกังขา
ั
่
ั
อยู่ในพนมวันอรญวา เจ้าคิดหากนนั้นด้วยอันใด
ิ
่
ซงคนเปนผู้ดอย่างมทรพย์ คะเนนับของเจ้าสักเท่าไหร
่
ี
ี
็
ึ
ั
ึ
พวกลาวเรยนแอ่ออพูดจ้อไป บ้างวาได้ปหนงต าลงเดยว
ี
ี
่
ึ
ี
ี
ึ
บ้างว่ามพอหยิบสบสลง บ้างว่ามบาทหนงขอดจนเขียว
ึ
ี
่
ิ
ทเศรษฐอย่างย่งมจรงเจยว ตระหนเหนยวห้าต าลงนั้นพงม
ี
ี
ึ
ี
่
ี
่
ิ
ึ
ี
่
ี
ี
ิ
ิ
ี
ั
ท่านเจ้าคุณได้ฟงคิดสังเวช คร้นแจ้งเหตุพวกลาวชาววถ
ั
ี
คิดสมเพชเวทนานกปราน ี ใจอารแก่คนทจนจรง
ึ
ิ
ี
่
ท่านแจกเงนคนละบาทไม่ขาดหน้า ลาวทมานั่งรายทั้งชายหญง
ิ
ี
ิ
่
่
บางคนกลัวจะไม่ได้ใจประวิง ไมนั่งน่งลกขยับมาฉับพลัน
ิ
ุ
ล้วนได้เงนคนละบาทสมมาดหมาย ทั้งหญงชายปรดเปรมเกษมสนต์
ิ
์
ิ
ิ
ั
ี
้
บ้างไหว้แล้วไหว้เล่าเฝาร าพัน อวยพรท่านเจ้าคุณให้บุญม ฯ
ี
ุ่
ู
ิ
ิ
๏ พอรงเช้าเจ้าคุณท่านท าศาลเจ้า ปลกไว้เคียงศาลเก่ารมวถ
ี

ี
ู
ั
ื
ิ
้
ิ
ิ
่
พรอมหลังคาปกปดมดชดด ี ดท่วงทเรอนฝร่งด้วยชางท า
ิ
ู
วิไลเลศเฉดฉายถวายเจ้า อีกรปเสาวลงค์ดูขึงข า
ิ
ึ
ใหญ่โตคะเนตาสักห้าก า สง่าง ้าอยูในศาลสะอ้านตา
่
่
็
ื่
ั
เครองบางสรวงเปดปูหัวหมูเหล้า ถวายเจ้าให้พิทักษ์ชวยรกษา
ึ
่
่
ื
ู
พวกนายทัพนายกองเนองนองมา ซงบรรดาพลไพรได้เอ็นด
ึ
ซงโรคภัยอันตรายอย่ากรายกล ้า เจ้าจงบ าบัดภัยอย่าให้ส
้
ู
่
ขอจงชวยบ ารงผดงช ู ทุกหมวดหมู่กองทัพจนกลับมา
ุ
่
ุ
ื่
ื่
่
ื่
ี่
ด้างอยูนั้นสองวันกับสามคืน พอคนชนหายเหนอยทเมอยขา
ื
่
ี
่
ึ
่
็
กยกซงพยุหบาตรเย้องยาตรา ข้ามช้างม้าทแมน ้าล าตะคลอง
แล้วเดนตามวนาปาละเมาะ ชมว่านเปราะพอพ้นหายหม่นหมอง
่
ิ
ทั้งว่านแรดว่านช้างว่านยางทอง ทั้งวานปล้องวานปลามหากาฬ
่
่
มทั้งวานเสนห์จันทน์วานฟนม้า ว่านพระยาสามรากว่านสากสาร
่
ั
่
ี
่
่
ี
ุ
ว่านนลเพทเจ็ดศรษะหนมาน มทั้งวานตะง้าววานสาวพง
่
ิ
ี
ึ
อีกว่านตูมว่านเต่าว่านเฒ่าหง่อม และว่านหอมว่านเห็ดว่านเพ็ชหง
ึ
ึ
่
วานก าแพงเพชรเจ็ดชั้นสามพันตง อีกว่านอึงว่าคางคกว่านนกยาง
่
ว่านเพ็ดน้อยเพ็ดม้าว่านสาโรช ว่านก าโหมดว่านมัวว่านหัวสาง
ว่านแพทว่านรภมอยู่รมทาง ว่านกระดางนางกวักว่านจักบัว
ิ
ิ
ิ
็
ี
่
ว่านเพชสงฆาว่านอาสพ วานบุตรลบมเปนจุกส้นทุกหัว
่
่
ี
่
อีกว่านอุกว่านอาบว่านคราบวัว อกวานพลั่ววานพลวกวานหมวกคน
ิ
ิ
ู
ว่านอีด าอีแดงแสงอาทตย์ และวานพษขึ้นหมฤดฝน
่
ู
่
่
อีกว่านเจ็ดช้างสารว่านก าพล ทั้งวานต้นหลายหลากมมากนัก
ี
ิ
ู
ี
ี
ี
ิ
ว่านดดมถมนาชมชด อยู่ตดตดแลดล้วนร้จัก
่
ู
ิ
ึ
ั
ั
จะวานเพื่อนก็ไม่พบประสบพักตร ์ นกแสนรกแลดหมู่อรญ
ู
ิ
ุ
คิดคิดจะลงช้างว่งวางหา เกรงอาญาเจ้าคุณจะหนหัน
ึ
ถ้ามาตรแม้นท่านโกรธท าโทษทัณฑ์ นกหาอันจะร าคาญด้วยว่านยา ฯ

ึ
ุ
ิ
ั
๏ คร้นถงพนกยูงมงเขม้น มได้เห็นนกยูงฝูงปกษา
ั
่
ุ
นกยูงไปไหนนะไม่ปะตา ขอเชญมาตรงน้ขอพชม
่
ี
ี
ิ
่
ื
ื
ห้อนหางให้พี่วายหายก าสรวล ชวยชักชวนพอให้ปล้มลมประถม
ี
คิดถงน้องหมองในฤทัยตรม อกระทมอยู่เจยวฉันแต่วันมา
ึ
ุ
ิ
ั
่
ื
คร้นกองทัพลับพนกยูงแล้ว ไมผ่องแผ้วเหอดส่นถวลหา
ิ

ิ
ุ
ช้างก็เดนโดยทางกลางวนา พระสรยาบ่ายน้อยคล้อยอ าพน ฯ
ิ
ึ
ื
ึ
๏ ถงนครจันทกนกสงสัย เมองอะไรกลางปานาฉงน
่
ึ
่
ื
ื
่
่
ี่
ไม่เห็นมีทอยู่เหล่าผู้คน หรอวาต้นไมบังเมองตั้งไกล
่
ั
ี
ั
็
คร้นพ้นท้องทุงกว้างมทางตรง แลเหนธงปกแพ้วอยู่แหววไหว
ี
ื
ิ
เขาบอกว่าเสอกนคนฉงนใจ เสออะไรมอยู่มากฉันอยากยล
ื
่
ถามนายแขวงนายก านันนั้นเขาวา กองทัพมาเมอหมู่ฤดูฝน
ื่
ั
่
มาเจ็บนอนอยู่ในปารกษาตน เพื่อนสองคนอยู่รกษาพยาบาล
ั
ั
่
คร้นวาฝนตกหนักเพอนผลักหน ี เจ้าคนเจ็บเต็มทีนาสงสาร
่
่
ื
ั
ก็นอนอยู่เอกราตรกาล เสอก็คลานเข้าฟดขบกัดกน
ิ
ี
ื
ี
ิ
ื
ื
ิ
่
แล้วคนเขาเดนพบอศภเหลอ เปนรอยเสอกัดไว้ยังไมส้น
็
่
ิ
ี
ท าธงปกให้คนเขายลยิน วาตรงถ่นทนมรงควาน
่
ั
ี
ั
ี
่
ซงตัวฉันได้ฟงคิดสังเวช นกสมเพชมได้วายหายสงสาร
่
ึ
ึ
ิ
ั
็
ื
ื
ถ้าแม้นเราเจ็บลงอยู่ดงดาล เปนอาหารเสอเหมอนเขาอกเราอา
็
ิ
่
่
้
็
ถงเราเจ็บเจ้าคุณเหนเปนไมท้ง เปนความจรงใชแสรงแกล้งมุสา
็
ิ
ึ
คงไม่ต้องว้าเหว่อยู่เอกา ด้วยเรามารมเท้าแหงเจ้านาย
ิ
่
็
ั
แต่คนอื่นเปนไข้อยู่ในทาง ยังให้ช้างขี่มารกษาหาย
แล้วเจ้าคุณส่งทั่วทุกตัวนาย พลนกายเจ็บจรงอย่าท้งกัน ฯ
ิ
ิ
ิ
ั
ั
ึ
๏ คร้นถงกดผักหนามเหมอนหนาม
ุ
ื
ยอก ไม่หลุดออกจากอกวิตกฉัน
ื
โศกกระสนน้เหมอนหนามยอกตาม
ั
ี
ี
้
่
่
เฝาแปลบปลาบอยูเชนน้ทุกววัน ทรวง
ี
่
ึ
่
่
ุ
ซงหนามผักหนามพงพอบ่งได้ หนามในใจสดจักคิดหนักหนวง
แม้นได้ยลพักตราสดาดวง หนามคงรวงหลุดตกจากอกพลัน
่
ุ
่
ท่านเจ้าคุณแมทัพบังคับส่ง ให้ยับยั้งซงพหลพลขันธ ์
ั
ึ
่
่
ื
พลไพรตั้งล้อมอยูพรอมกัน พักอยูนั่นนอนคืนเช้าตนไป
่
่
่
้
ื
กคลาเคลอนเขย้อนยาตรคลาด
็
่
ื
กระบวน ดธงทวนแลเปนทวปลวไสว
็
ู
ิ
ิ
่
ึ
ก็รบเรงพหลพลไกร ถงเขาใหญเขือนลั่นกั้นหนทาง
่
่
ี
ิ
ิ
เดนตามตรอกซอกผาศลาลน ไสช้างขึ้นล าเนาภเขาขวาง
ื่
ู
ดสงเยี่ยมเทยมเวหานภาพางค์ เจ้าแม่นางงามสถอตศักดสทธครัน
ิ
ิ
์
ิ
์
ู
ี
ู
ื
ี่
ิ
พวกกองทัพนับถอบูชาเจ้า ทเชงเขาน้อมถวายแล้วผายผัน

่
ุ
ู
ขึ้นหนทางดช้างขึ้นตัวชัน อตสาห์ดันขึ้นเขาค่อยเทาเดน
ิ
ื
ื่
็
ื่
ชมพูผาแลเลอมเปนเหลอมย่อ ตะแง้ตะงอเง้อมชะงักตะพักเผิน
บ้างเว้งว้งรงตะเพงดั่งเชงเทน บ้างเปนเนนลาดเตยนเลยนเปนลาน
ี่
ุ
ุ
็
้
ิ
็
ิ
ิ
ิ
ี
ิ
ิ
ิ
เดนช้างข้ามตลอดพ้นยอดเขา ช้างก็เหย่าเดนใหญ่ในไพรสาณฑ์
่
ข้ามดงออกปามาไม่นาน ข้ามท้องธารออกทุ่งฝุนฟุงทาง ฯ
้
่
ั
ึ
ั
ี่
๏ คร้นถงลาดบัวขาวเช้าสงเกต สโมงเศษหยุดส านักพักตามอย่าง
ี่
่
ุ
เสพโภชนาหารส าราญพลาง อยู่ทหว่างรมรกขะเรยงราย
ี
ี
่
เหนหนองน ้าใหญโตมโกมท บ้างพ้นผุดจากวนชลสาย
ุ
็
น ้าใสสะอาดเย็นมองเหนกาย มัจฉาว่ายอยู่ในวนชลธาร
็
ี
่
็
ซงพักอยูทนั่นไมทันช้า เสรจคลาดคลาเคลอนพหลพลทหาร
่
่
ื่
่
ึ
ิ
เดนดงออกแดนแสนส าราญ แล้วลงธารเลยท่าเดนผ่าพง ฯ
ิ
ี
ื
ั
่
ึ
๏ ถงสคิ้วเหมอนน้องรกของพ ี ่ หลอนเคยสผึ้งวาดพาดขนง
ี
ั
ิ
ประจงจัดดัดง้อมน้อมเปนวง ดั่งศรองค์หรรกษ์พระจักร
ี
็
ี
ิ
ี
็
ื
เหนเรอนลาวชาวย่านบ้านสคิ้ว เปนแถวทวตลอดทางหว่างวิถ
็
็
เห็นคอกโคเขื่อนรอบเปนขอบด ี กว้างสักสห้าเส้นเหนวิไล
ี่
็
ี
ั
มทั้งอาวาสสะอาดเอยม ปกไม้เสยมเขื่อนเคียงเรยงไสว
ี
ี
ี
่
ี่
้
นใครหนอสามารถประหลาดใจ มาสรางไว้กลางดอนแต่ก่อนกาล
ี่
ู
็
แลเหนทท าเนยบประเทยบพัก ดคึกคักใหญ่โตรโหฐาน
ี
ี
ื
เมองโคราชเกณฑ์ระดมกรมการ ในแขวงบ้านท าสัหรับกองทัพชัย
ิ
้
ั
พวกกรมการพรอมพร่งคอยนั่งรบ เชญเจ้าคุณแม่ทัพพักอาศัย
ั
ั
ั
ั
็
ท่านเจ้าคุณฟงแถลงคร้นแจ้งใจ กส่งให้หยุดพักส านักพลัน
ี
ิ
์
ั
ิ
พวกทหารอยู่รอบรมขอบค่าย พลทั้งหลายปรดเปรมเกษมสนต์
่
่
ุ
ิ
ั
คร้นพลบค าย าสงพระสรยัน ต่างชวนกันหลับนอนผ่อนสบาย
ู
ยกกระบัตรท่านจัดให้คนอยู่ ทุกหมวดหมพรอมพร่งส้นทั้งหลาย
ั
้
่
ิ
ตามด้านนอกด้านในทั้งไพรนาย อยู่เรยงรายตามรอบโดยขอบควร
ี
่
ี่
ั
เวลาค าย ่ายามตามต าหรบ ผู้ตรวจทัพเดนรอบเทยวสอบสวน
ิ
่
ู
ื
โดยพิชัยสงครามตามกระบวน ดถถ้วนฟนไฟระไวระวัง
ี่
ื
ฝายขันโลกนัยนาโหราเฒ่า แกนั่งเฝาดฟาเหมอนบ้าหลัง
่
ู
้
้
ฉันรองถามด้วยเสยงส าเนยงดัง วาท่านนั่งดอะไรไมได้การ
้
ี
ู
่
่
ี
้
แกรองบอกว่าเปล่าดดาวเล่น ด้วยเหนเปนนมตผิดสัณฐาน
ู
็
ิ
็
ิ
์
ี
ดาวพระเสารกับดาวพระอังคาร เห็นพบพานเข้าเคียงอยู่เรยงกัน

ื่
ู
เหล่าคนอื่นตนตรกันดูหมด เห็นปรากฏตาคนบนสวรรค์
ู
ื่
ู
้
่
ิ
คนตนดมใชน้อยสักรอยพัน เจ้าคุณท่านก็ออกข้างนอกด
็
แล้วถามว่าตาโหรเปนอย่างไร ขุนโลกนัยนาก้มหน้าอยู่
้
ี
ี
ู
ี่
แล้วเรยนตามศกษาต าราคร ู ทได้รเรยนมาก็ว่าด
ึ
ี
ิ
ต่างคนก็กลับไปหลับนอน คร้นทนกรสวางกระจ่างศร
่
ั
ี
ี
ิ
มได้ยกพหลโยธ ี เจ้าคุณมใจสังเวชสมเพชพล
ื่
เพราะด้วยว่าล้าเลอยยังเมอยนัก จะต้องพักผ่อนแรงแหงพหล
ื่
่
แรมอยู่นเสยอีกคืนพอชนตน ด้วยผู้คนใช้เขาต้องเอาแรง ฯ
ื่
ี่
ี
่
ี
้
ุ
้
่
๏ ยังมผู้มารองฟองเจ้าคุณ วากรมการท าวนขึ้นในแขวง
ื
ื
ด้วยข้าวสารซ้อหาราคาแพง ใจโกงแกล้งเก็บข้าวสารทุกบ้านเรอน
ว่าจะไปจ าแนกแจกกองทัพ ท าสับปลับโกงใหญ่ใครจะเหมอน
ื
ื
คิดเบยดเบียนผันแปรให้แชเชอน อ้างปายเปอนกองทัพอัประมาณ
้
ี
ื้
ั
่
ื่
เจ้าพระยาแม่ทัพสดับเรอง บัญชาเย้องถามไถปราศรยสาร
ื
ส่งขุนศรกระดาลพลคนช านาญ เปนตระลาการช าระความถามซัก
ั
็
ี
ี
ท่านขุนศรค านับรับบัญชา แล้วออกมาถามไถ่ให้ประจักษ์
่
ื
กรมการรตัวคิดกลัวนัก ไมเย้องยักสารภาพลงกราบลน
้
ู
่
ั
ึ
ี
ี
ท่านขุนศรเรยกเอาซงข้าวสาร คืนชาวบ้านก็มารบอยู่สับสน
ื
ล้วนยกมอไหว้ทั่วทุกตัวคน ต่างก็ขนข้าวสารไปบ้านเรอน ฯ
ื
ื่
้
่
ี
้
ู
ุ
ั
ี
๏ คร้นรงขึ้นอกวันพรอมกันหมด รก าหนดจะคลาลลาเคลอน
ื
ั
เหล่าผู้คนพรอมพรกบ้างตักเตอน ชักชวนเพื่อนหงข้าวแต่เช้ากน
ิ
้
ุ
ั
็
ื
ุ
่
ั
ุ
คร้นรงแสงสรยาทพามาศ เสรจเย้องยาตรรถาเปลงราสน
่
ิ
ิ
ิ
เจ้าพระยาแม่ทัพประดับอินท- ทรย์เสรจผินขึ้นช้างส าอางพราว
็
ี
ึ
เหลาพหลพลไพรน ้าใจคึก บ้างโหฮกองลั่นสนั่นฉาว
่
ึ
่
่
พลรบขบเขี้ยวมาเกยวกราว เสยงฝเท้าคนเดนแทบเนนพัง
ิ
ี
ี
ี
ิ
ิ
แล้วเดนทัพออกทุ่งมุ่งเขม้น เหลยวหลังเห็นกองทัพตอนตับหลัง
ี
ู
ิ
ยาวเปนพืดยืดมาประดาดัง ดคับคั่งพวกพหลพลนกร
็
เห็นนาเพลดเพลนใจมาในทุ่ง กว้างเว้งว้งแลเด่นเหนสงขร
ิ
ิ
็
ิ
ุ
่
ิ
ี
่
ิ
ก็ขับช้างเดินผ่าทุ่งนาดอน เรงรบรอนเดนมาไม่ช้านาน
้
ึ
ิ
ี
่
ิ
๏ พอข้ามล าตะคองถงสองเนน ดนาเพลนวัดมพรอมวิหาร
้
ู
ิ
ิ
ในใจฉันบันเทงเรงส าราญ เห็นมีบ้านไม่น้อยหลายรอยเรอน
ื
้
ื
่
็
ิ
ื
่
ี
่
มองเหนลาวหญงชายนั่งรายเรยง ถอข้าวหอนั่งเคียงอยูกลาดเกลอน

ื
ึ
่
ี่
ิ
ื่
แถวยาวนั่งตั้งจตไมคิดเชอน พอช้างเคลอนถงทลงอยู่ตรงกัน
ั
พอเจ้าคุณคลาไคลออกไปด ู ลาวก็ชเหนอหัวบ้างตัวส่น
ู
ื
ี
บ้างก็เรยนว่าของถวายเจ้านายพลัน เจ้าคุณท่านเมตตาประชาชน
แจกเงนคนละเฟองดเปลองโข มมโนศรัทธาหากุศล
ิ
ี
ู
ื
ื้
ิ
ชอบท าบุญวณพกยาจกจน แจกจบพ้นทั่วแล้วทั้งแถวยาว
ี
ี
ี
ั
ิ
่
่
พวกกงทัพรบเอาหอข้าวเหนยว ว่งกรเกรยวยนดเสยงมฉาว
ิ
ี
ิ
ู
ี
ิ
ิ
แก้ดกันออกสอข้าวหอลาว เกลอสนธาวมอยูรมให้จ้มกน
ิ
ื
่
่
ิ
ี
ู
ี
่
็
่
ุ
ิ
่
ิ
กแรมอยูทนั่นไมผันผาย เวลาสายสรยาเปล่งราศน
ิ
เช้าสักสามโมงเศษสังเกตชน ต่างก็กนข้างปลาหาสบาย
ิ
ื
ั
กรมการอักโขเมองโคราช มาเกลอนกลาดคอยรบกองทัพหลาย
ื่
ล้วนแต่หลวงพระทั่วลาวตัวนาย ต่างผันผายเข้าหาคุณขุนสกล
ผู้ว่าทมาเหจเรทัพ ให้พาน าค านับจอมพหล
ี่
ข้างฝายท่านจเรทัพรบยุบล มากราบเรยนโดยนสนธตามมมา
ั
่
ุ
ิ
ี
์
ี
ี
ท่านเจ้าคุณยินดมีประภาษ อนญาตน าเขาเข้ามาหา
ุ
ั
่
ข้างท่านจเรทัพรบบัญชา แล้วออกมาน าท่านเหลานั้นไป
กรมการถงพรอมน้อมค านับ ต่อจอมทัพเรยนแจ้งแถลงไข
ี
้
ึ
ั
่
ึ
ด้วยพระยาก าแหงนั้นแจ้งใจ จงใช้ให้มาค านับรบเจ้าคุณ
่
่
ึ
เจ้าพระยาแม่ทัพสดับแจ่ม จงเย้อนแย้มตอบพลันไมหันหน
ื
ุ
ภปรายโปรยบัญชาด้วยการณ ขอบใจคุณโคราชประภาษดัง
ิ
ุ
ื
่
ื
แล้วถามเรองไปพบรบอ้ายฮอ ยังเหลอหลออยู่บ้างหรอข้างหลัง
ื่
ี
กรมการเรยนตามความสัจจัง ว่าเหลอยังมน้อยสักรอยคน
ี
้
ื
ี่
แล้วเจ้าคุณแม่ทัพก็กลับถาม โดยข้อความทวิเศษตามเหตุผล
ิ
การบ้านเมองเปนสขหรอทุกข์ทน ซงฟาฝนบรบูรณ์หรอสญทราม
ื
่
ู
ึ
ื
ื
็
้
ุ
ี
ี
ึ
ิ
กรมการกราบเรยนจ าเนยรนก ว่าเกดศกราชประเทศเขตสยาม
ึ
่
่
ต้องยกทัพจับฮอต่อสงคราม ไพรได้ความยากเย็นเพราะเกณฑ์ไป
เสรจค าขานกรมการก็ลากลับ ค่อยขยับออกมาหาช้าไม่
็
้
ั
่

่
คร้นเวลาพลบค าลงราไร พลไพรพรกพรอมนั่งล้อมวง
ั
คร้นเวลาประมาณยามสกสามทุม เสยงปนตูมตดติดพิศวง
ั
ั
ี
ื
่
ิ
ท่านขุนสกลสารบาญหาญณรงค์ มาปลกแอตดกงทั้งสองคุณ
ิ
ุ
ุ
่
ื
่
ื
ี
ได้ยนอกเสยงปนใหญครนลั่น อัศจรรย์จรงจรงคนว่งวน
ิ
ี
ิ
ิ
ิ
ั
ี
ี
เตรยมปนใหญ่เอะอะชลมุน ดนกระสนพรอมพรกเตรยมคักคึก
ุ
ิ
ุ
ื
้

ี
ึ
ท่านยกกระบัตรทัพก าชับคน ให้เตรยมตนด้วยว่าเวลาดก
ึ
ึ
ี
ื
ิ
ั
ื
ี
หรอมปจจามตรต่างคิดลก ทัพหน้าพบข้าศกเสยงลั่นปน
ื่
็
จงใช้มาเรวไปให้ร้เหตุ ผิดสังเกตปลุกไพรไว้ให้ตน
่
่
ึ
ู
็
ิ
่
่
เปนเวลาเที่ยงนางค ากลางคืน ใชการอื่นแม้นเลนเล่อจะเผลอตัว
ี
่
กรมการผูกช้างให้มั่นคง จัตุรงค์เตรยมรบอยูครบทั่ว
ิ
ล้วนทะนงองอาจไม่หวาดกลัว บ้างก็หัวเราะชอบจรงอยากชงชัย
ิ
ึ
ู่
่
สักครหนงพอม้ากลับมาบอก เขาจุดดอกไม้พลุประจุใหญ่
ั
่
บ้านกุดจิกหนทางยังหางไกล จุดดอกไม้ฉลองวัดเขาศรทธา
คร้นต่างคนตระหนักประจักษ์แจ่ม กย้มแย้มเกาหัวอวดตัวกล้า
็
ิ
ั
่
ี
คิดว่าอ้ายฮอยกทัพวกมา ตกองหน้าเราไม่เว้นจักเล่นมัน
ั
่
ุ
ิ
ุ
ต่างคนก็คืนกลับไปหลับนอน คร้นทนกรพวยพงรงแสงสน
่
ั
เสรจเคลอนคลายไพรพลพหลพลัน เลยตะบันล่วงต าบลพ้นนคม ฯ
่
็
ิ
ื่
ิ
่
ี
ื
่
ื
๏ มาถงบ้านกุดจิกเหนจกต้น นบุคคลใดหรอตั้งชอสม
็
ึ
่
ไมสนกสนานขี้ครานชม ด้วยอารมณฉันรอนอาวรณครวญ ฯ
์
้
ุ
้
์
๏ มาถงบ้านสลัดไดเหมอนใจพี่ สลัดหนสลัดนางหางสงวน
่
ี
ึ
ื
เพราะจ าเปนจ าใจอาลัยนวล ใชจะหวนใจตัดสลัดจรง ฯ
็
่
ิ
ิ
้
ี
๏ มาถงบ้านนครค าเหมอนค าพ ี่ เมอพาทค าพรองกับน้องหญง
ื
ึ
ื่
ื
่
แลเหมอนค าสายสมรแม่วอนวิง กลัวจะท้งน้องไว้หาใหมเชย
ิ
ี
ี
หลวนส่งแล้วส่งเลาเฝาก าชับ ไปแล้วกลับมาดดหนาพี่เอย
่
่
๋
ั
ั
้
่
ี
ิ
ซงเมยใหม่แล้วอย่าพาลงมาเลย แล้วภเปรยพูดฉอ้อนวอนร าพัน ฯ
ึ
ึ
ื
ี
ี
๏ มาถงบ้านโคกกรวดกรวดระดะ ในพ้นพระธรณงามสสน
ั
์
น ้าฝนเซาะบางเกาะเปนหลบลัน เปนชั้นชั้นนาชมอารมณเฟอน ฯ
่
ื
็
็
ื
ึ
ื
่
๏ ถงสระกระแบกเหมอนแบกซงความ
ึ
ื
ื
รก เหลอจะหนักอกใจใครจะเหมอน
ั
ื
แบกข้าวของเหลอแรงพอแบ่งเบือน หรอวานเพื่อนชวยแบกแยกออกไป
ื
่
ทแบกรกหนักใจวางไม่ลง เหลอจะทรงกายตั้งนั่งไมไหว
ี่
่
ื
ั
เปนสดแบกความรกหนักฤทัย ประจ าใจทรวงพี่ทุกวี่วัน ฯ
ุ
็
ั
ึ
ิ
ั
ิ
ู
ี
๏ คร้นถงหนองเปนน ้ามน ้าจต วิปรตแปรปรวนดผวนผัน
็
ื
ี
็
ื
นกเปดน ้าดเหลอหนอเน้อมัน ในใจฉันอยากกนด้วยยินด ี
ิ
ู
ั
คร้นรสกนกพทโธมโนกรรม คิดจะท าลายสัตว์นาบัดส
้
ี
่
ุ
ึ
ึ

ิ
ี
ั
ี
ชวิตเขาสเราจะย ่าย ี ของตัวมใจรกเขาจักปอง
ึ
ึ
่
่
ซงคนเหลาชาวบ้านแถวย่านนั้น บ้างชวนกันจัดเอาซงข้าวของ
่
ิ
่
บ้างมันต้มจ้มน ้าตาลใสพานรอง คอยนั่งมองตั้งใจให้เจ้าคุณ
ุ
ี่
ั
ุ
่
เจ้าพระยาแม่ทัพก็รบของ ชาวบ้านชองนก็สดตามอุดหนน
ิ
็
ี่
ื
ท่านกแจกเงนเฟองต้องเปลองทุน ท่านท าบุญมได้ว่างเรยทางมา ฯ
ิ
ื้
ั
่
๏ คร้นถงบ้านมะขามเฒ่าโตเท่าไหน กับทุกข์ฉันนั้นใครจะโตกวา
ึ
หรอมะขามเฒ่าชแรแก่ชรา ฉันจ้องตามได้ยลต้นบุราณ ฯ
ื
ิ
ิ
ึ
ู
ื
ั
๏ คร้นมาถงเขาลาดอนาถจต ช าเลองพิศดประเทศเขตสถาน
มสวนหมากยืดยาวมะพราวตาล จะเปรยบปานราชบุรณะดาวคะนอง
ี
้
ี
ึ
่
๏ คร้นถงทหยุดพักส านักกว้าง ก็ปลงช้างผู้คนเข้าขนของ
ี
ั
ี่
เข้าในแต๊นท์ทเขาท าไว้ส ารอง ยกจ าลองเข้าไปวางอยู่ข้างใน
ี
ี
ี
พระอาทตย์เล้ยวลัดอัสดง คนล้อมวงพรอมเพรยงเรยงไสว
ิ
้
้
นั่งยามตามท านองก่อกองไฟ พลไพรพรอมพร่งอยูคั่งคับ ฯ
่
ั
่
็
่
ุ
๏ คร้นเช้าตรสรยาสองอากาศ กรมการโคราชมาเปนตับ
่
ั
ิ
ู
้
ั
ต่างคนก็นอบน้อมเจ้าจอมทัพ แล้วคอยรบบัญชาพรอมหน้ากัน
ั
เจ้าพระยาแม่ทัพออกรบรอง ไม่ขัดข้องรงเกยจคิดเดยดฉันท์
ั
ี
ี
้
ิ
ื
แล้วให้เส้อให้ผ้าพรอมหน้าพลัน บางคนนั้นได้แหวนแสนวไล
่
ิ
กรมการดใจด้วยได้ลาภ ต่างคนกราบนบน้วอยูไสว
ี
ุ
ั
ิ
คร้นส้นแสงสรโยอโณทัย ต่างคนไปที่พักส านักตัว
ิ
่
ื
่
ื
ื
่
แรมอยูนั้นสองวันกับสามคืน พอคนชนล้าเลอยหายเหนอยทั่ว
่
ี
ก็เตรยมคนเตรยมช้างเตรยมต่างวัว มาเตรยมมั่วสมไว้ในกลางคืน ฯ
ุ
ี
ี
ี

ุ
ั
ิ
ิ
ื
่
ึ
่
๏ คร้นวันอาทตย์ขึ้นหนงค าเดอนอ้าย พระสรยฉายสองฟาขึ้นฝาฝน
ื
่
้
่
ื
ยกกระบัตรจัดทวนกระบวนปน ต่างก็ยืนคอยอยู่ทุกหมู่กอง
ึ
่
ทัพหน้าแล้วก็มาถงทัพขันธ์ เข้ารวมกันประดังอยูทั้งสอง
ี
ปกขวาปกซ้ายก็จัดไว้ถัดรอง ตามท านองพยุหบาตรเย้องยาตรา
ื
ี
ื
ื
ั
ล้วนทหารถอปนยนสะพร่ง ถอโลห์ดั้งหลาวแหลนดแนนหนา
ื
่
ู
่
ื
ปนปนพ้นนกสบอันดับมา รวมทั้งห้ากองทัพพรอมสรรพกัน
ื
ื
่
้
ั
ื
ล้วนสวมเส้อเขียวแดงแสงระยับ พรอมเสรจสรรพพหลพลขันธ์
ื
็
้
ั
เหล่าตัวนายขี่ช้างพลายตัวส าคัญ ล้วนแต่กั้นสปทนทุกคนไป

ิ
ิ
ั
ธงส าหรบนายทัพทั้งหลายนั้น ต่างสสันแลเปนทวปลวไสว
ี
็
ี
ี
ื
ี
ื
บ้างสเขียวแดงเหลองเรองประไพ บางคนใช้ต่างสมส าคัญ
ึ
ื
ี
ั
ี
แล้วถงกองทัพใหญ่วิไลเหลอ ล้วนสวมเส้อดดต่างสสน
ี
ื
่
ยกกระบัตรจัดทัพอันดับกัน ถงธงไทยใหญสนั่นแดงประทาน
ึ
ึ
แล้วถงหม่อมราชวงศ์กระจ่าง ขี่ม้าสะบัดย่างน าทหาร
ู
ั
ดท่วงทีเจนจัดหัดช านาญ ล้วนถอขวานฝร่งทั้งกระบวน
ื
ื
แล้วถงปนปะเหรยมล้อเทียมลาก คนกระชากล้อหันไปผันผวน
ึ
ี่
ี
่
อยู่เรยงรายข้างทางหางพอควร แต่แล้วล้วนปนใหญ่ไสวตา
ื
มซายันคองกระบองคล่องหนัก
ี
ึ
ิ
์
ิ
แล้วถงกองขุนสทธตดกระชั้น หนา
ิ
ิ
ิ
ู
ื
ุ
ทหารแถวสองข้างหนทางมา ล้วนถออาวธส้นดภญโญ
ู
แล้วถงกอโปราลภมดคมข า ขี่มาน าทหารประมาณโหล
ึ
ื
่
คุมปนแคทะรงกันสนั่นโต้ มเดโชย่งกวาปนอนทั้งปวง
ื
ิ
่
ื
ี
ิ
ึ
แล้วก็ถงธงทหารสะอ้านแท้ ถัดก็แตรขลุ่ยกลองล้วนของหลวง
เดนทักท้วงเตรยมตรวจทุกหมวด
ี
ิ
ยกกระบัตรจัดงามตามกระทรวง กอง
ึ
ี
่
ี
แล้วถงทหารอย่างยุโรปครบทหาร งามตระการเส้อสไมมสอง
ื
่
ทั้งข้างแขนพบ่าระย้าทอง ล้วนแต่ของใหม่ใหม่ได้ประทาน
ู
่
ู
ทั้งตัวนายขีม้าอาชาชาต ิ ดองอาจสมกายนายทหาร
ประดุจดังยังพยัคฆ์จักทะยาน ศัตรพานพ้องพบรบระอา
ู
ี
ี
่
ช้างน ้ามันกอโปราลเกศขีคอ พลายสัดอท่วงทดหนักหนา
ี
สวมเส้อยศอย่างทหารประทานมา ดสง่าท่วงทเหนดควร
ื
ี
็
ู
ื
ื
็
เหล่าทหารเดินข้างช้างเปนแถว แต่ล้วนแล้วถอปนยืนอยู่ถ้วน
และขุนหมนดาบตะพายรายกระบวน ตามจ านวนร้วทัพอันดับมา
ิ
ื่
์
็
ื
กระบวนช้างตั้งเชอกเปนเทอกแถว ถัดมาแล้วช้างเขนคเชนทรกล้า
ื
ิ
ึ
อีกช้างทรงองค์พระปฏมา แล้วถงช้างเจ้าพระยากระโจมแดง
่
เหลาผู้คนคั่งคับอันดับมา ขุนบ ารงโยธาตัวเข้มแข็ง
ุ
่
ื
่
ื
คุมขุนหมนเหลาพวกเส้อหมวกแดง คอยเดินแซงสองข้างหนทางมา
่
ื
่
ี่
สเท้าช้างเจ้าคุณคือขุนรกษ์ ขุนอนทรภักดเนองอยูเบ้องขวา
ื
ี
ั
ิ
ขุนนราจุมพลคนปญญา กับขุนราชเมธาอยู่ซ้ายมอ
ื
ั
ี
ื่
ิ
พวกขุนหมนทนายเรยงรายเดน ล้วนแต่เชญสมรสเครองยศถอ
ิ
ื
ื่
ื่
ิ
ใสเส้อด าร้วเข้มดเต็มลอ ล้วนขุนหมื่นมชอทุกตัวนาย
ี
่
ู
ื
ื

ื
ื
ี
หลวงพิชัยเสนาสง่าเหลอ สอดสวมเส้อแดงสมณฉาย
ี
ี่
ี
เข็มกลัดคาดสายกระบมตะพาย ขี่คอพลายประชญมารชาญศักดา
ี
่
ู
ี
กรกุมขอข้อขึงดผึงผาย แล้วยักย้ายท่วงทดหนักหนา
ิ
ั
ี
ี่
ว่าทแอดดกงยงศักดา เผ็นผู้รกษาแม่ทัพรบไพร
ี
ู
ื
ึ
ิ
แล้วถงช้างคุณบุตรแอดดกง สวมเส้อสงสดแสงดแดงส
่
ู
ขี่ช้างพลายโพยมกระโจมม ี ดท่วงทีผุดผาดสะอาดตา
แล้วถงทหารหัดใหม่สไนเด้อร ์ ไม่เซอะเซอท่วงทีดหนักหนา
ึ
่
ี
เดนในทางสองข้างมรคา จ้างมาเปนนายไม่รายรอง
ิ
้
็
ู
ิ
ึ
ิ
ี
แล้วถงคุณพลอยกับคุณนล ดเฉดฉนท่วงทดทั้งสอง
ี
ิ
ู
ื
ั
ใสเส้อด าสกหลาดปกคาดทอง ดเรองรองรจนาโอฬาฬาร
ั
ื
่
แล้วถงช้างคุณขาวกับคุณพิน ล้วนขีคอทั้งส้นดอาจหาญ
่
ู
ิ
ึ
ื
็
มอจับขอยอเย้องเปรองช านาญ ล้วนเปนหลานแม่ทัพก ากับพล
่
ื
ื
แล้วถงกองปลัดทัพดูขับขัน พรอมด้วยพันพวกเหล่าชาวพหล
้
ึ
ื่
ื
ื
ล้วนแต่ถอเครองรบครบทุกคน เส้อสวมตนต่างต่างส าอางตา
ึ
ี
แล้วถงกองยกกระบัตรชางจัดสรร ทหารอย่างวาลันเตยซ้ายขวา
่
่
ื
ื
ื่
ล้วนถอเครองอาวุธยุทธนา ทั้งปนผาครบเครองกระบวนพล
ื
่
ื
หลวงภักดขี่คอพลายจักรกรด ถอขอจดตั้งใจไมฉงน
ี
ตั้งขอขึงผึงผายหมายประจญ เหล่าพหลเดนทางข้างสัตว์โต
ิ
่
ี
ึ
ถงกองจเรทัพอันดับมา ทหารหน้าท่วงทีเห็นดโข
สวมเส้อด าเฉดฉนดภญโญ ล้วนใสหมวกกะโล่ผ้าขาวคลุม
่
ิ
ิ
ู
ิ
ื
ตัวขุนสกลสารบาญจเรทัพ ขี่คอพลายประดับแก้วโกสม
ุ
ดผายผึงขึงข้อมือขอกุม ก็ควบคุมเหล่าพหลพลฉกรรจ์
ู
่
ื
ื
็
ี่
ี
ถงกองซเกรตตอรที่เสมยน ส าหรบเขียนหนังสอมอขยัน
ึ
ี
ั
ิ
ิ
ิ
ู
ี
ใสเส้อร้วทองสวยหมดด้วยกัน ดเฉดฉันแลพิศสนทเนยน
ื
่
ขุนวิสตรเสนขุนศรกระดาลพล ทั้งสองคนขวาซ้ายนายเสมยน
ู
ี
์
ี
ี
ตามยกกระบัตรจัดพลไม่วนเวียน ด้วยว่าเขียนฉลากไว้ปกไม้ราย
ั
แล้วถงท่านขุนอินทรวิเชยรชาต ิ ขุนพรหมราชปญญาโยธาหลาย
ี
ั
ึ
ยังขุนศรภักดมอีกนาย ขุนสัจจวาทรายอยู่รวมกัน
ี
ี
ี
่
ขุนหมื่นไพรยกกระบัตรชาง
่
ล้วนแต่คุมทหารกองด้านใน จัดสรร
ื
ุ
เหล่าพหลล้นหลามมาครามครน ล้วนถอมั่นอาวธยุทธนา
ั

์
กองหลังถัดหลวงจัตุรงค์นั้น ขี่คอพลายกุมภัณฑ์คเชนทรกล้า
ี
ู
ดท่วงทองอาจประหลาดตา คุมโยธากองหลังตั้งกระบวน
ขุนนราฤทธไกรผู้ใจอาจ ขี่คอพลายสประหลาดงามผาดผวน
ิ
ี
ี
ู
รปข าคมสมทหารช านาญทวน เห็นสมควรท่วงทมีศักดา
ุ
ขุนพิชัยชาญยุทธ์ก็สดใจ ขี่คอพลายประลัยดแกล้วกล้า
ู
ี
สมควรเปนกองหลังตั้งปกกา อยูเบ้องขวาเบ้องซ้ายเรยงรายกัน
ื
ี
็
ื
่
ท่านหลวงทรงศักดาก็กล้าหลาย ขี่ช้างพลายทองแดงเข้มแข็งขัน
ื
คุมทหารด้านนอกหอกทั้งนั้น ถอปนส้นใหญน้อยหลายรอยคน
ื
ั
้
่
ี
่
ึ
ี
ซงขุนสัตยากรผ่อนล าเลยง กองเสบยงคุมกระบวนล้วนพหล
ี
้
ั
ี
ทั้งโคต่างช้างมพรอมร้พล ส าหรบขนจัดจบครบกระบวน
ดนายกองนายทัพอันดับมา พรรณนาจัดสรรไม่ผันผวน
ู
ื
ี
ื
บ้างถอหอกพขาวถอง้าวทวน ถอง้าวญวนถอตรกระบยาว ฯ
ี่
ื
ู่
ื
่
ิ
๏ คร้นวาได้พชัยฤกษ์แล้ว ก็คลาดแคล้วโยธเสยงมฉาว
ั
ี
ี่
ี
ื
ี
ี
ื
ยิงปนฤกษ์สัญญานัยน์ตาพราว สองหราวด้วยเสยงส าเนยงปน
้
ู
ิ
ุ
ิ
ี
ื
เสยงคนเดนราวกับเนนจะโทรมทรด ดั่งมหาสมทรเกดลมคลน
่
ุ
ิ
ิ
่
ื
ิ
เหล่าทหารเรงราเฮฮาครน เพยงพางพ้นธรณนแผ่นดนพัง
ื
ี
่
ิ
้
์
ตัวฉันอยู่ท้ายช้างเหมอนอย่างเคย เฝาแหงนเงยเชยชมอารมณหวัง
ื
ดเรอนบ้านรายเรยงเคียงประดัง เหนคับคั่งคนดอยูรมทาง
็
ื
ู
ี
่
ู
ิ
๋
ื
ู
ี
็
ู
่
คนแก่สาวนั่งเปนหมฉันดทั่ว ล้วนรปชั่วตัวด าปเหมอนผีสาง
ู
ถงทขาวดเหมอนลาวไม่ส าอาง เห็นรปรางปอหลอฉันงองัน ฯ
ึ
ู
ี่
่
๋
ื
ู
๏ ถงวัดแจ้งเหนเขาแต่งประตูปา ไว้คอยท่ากองทัพดูขับขัน
ึ
็
่
ี
ั
่
ยายมดท้าวนั่งเคียงอยูเรยงรน คอยท าขวัญขับผีปาหน้าประตู
่
ั
ุ
ึ
่
ยายคนหนงตโทนโยนจังหวะ เสยงจ้ะจ้ะตุ้มตุ้มฟงกล้มห
ี
ี
ู
่
ี
ื่
เครองสังเวยเรยงรายตัวยายคร ู ออกนั่งอยูหน้าคนบ่นพมพ า
ึ
พอเจ้าคุณเดนมาถงหน้าฉาน กรมการเรยนตามเน้อความข า
ึ
ี
ื
ิ
ื
เชญเจ้าคุณลงช้างอย่างบุร า โดยมท าเนยมการเพศบ้านเมอง
ี
ิ
ี
ิ
ื
พอช้างเหยียบประทับเข้ากับเกย เจ้าคุณมได้เฉยค่อยย่างเย้อง
ื
ู
ื
ี
่
่
ลงนั่งทพรมปูดช าเลอง เขาจะเปล้องผีปานั้นท่าไร
่
ึ
ซงยายมดบอกขยดให้เหยียดท้าว เอาด้วยขาวลากฟาดตวาดไล่
แล้วผูกกรท าขวัญคุ้มกันภัย ก็เลยให้ศลพรบทกลอนด
ี
ี
่
ู
็
ี
เสรจสรรพเจ้าคุณขึ้นสช้าง แล้วลลามาในทางหว่างวิถ ี

่
ี
เข้าในประตูปาไม่ราคี สองข้างมสงฆะประน ้ามนต์ ฯ
ี่
ขายโตกพานเชยนขันและพรรณ
้
์
ี
ิ
ึ
๏ ถงโพธกลางสองข้างมโรงราน ผล
่
่
ู
ิ
ทั้งของกนเครองใช้ฉันได้ยล เหลาฝูงคนนั่งดเปนหมกัน
ู
่
ื
็
เห็นตกทาฝาแดงทุกแหงหน หลังข้างบนมุงแฝกแปลกแปลกขัน
ึ
่
ึ
่
่
ิ
ิ
ล้วนตกดนดบต่อมาก่อกัน ข้างฝายชั้นลางหลังคาเขาทาดน
ิ
่
ิ
ิ
ชมลูกสาวชาวโคราชไม่ผาดผิว ชางขี้ร้วไมต าหนแกล้งตฉน
ิ
ิ
่
ิ
์
ิ
จะหายสวยสักคนไม่ยลยิน จนหมดส้นย่านทางโพธกลางมา ฯ
ู
ี
ื
ั
ึ
๏ ถงสามสกยักแยกมาเบ้องซ้าย คนเรยงรายนั่งดอยูหนักหนา
่
่
ื
ู
ิ
ั
เหนโรงผู้หญงคนชั่วดทั่วมา เหมอนหญงข่าไม่นารกเลยสักคน
็
ิ
ื
ู
มาประเดยววกเล้ยวซ้ายมอแว้ง เห็นก าแพงโคราชสงผาดโผน
ี
๋
ี
ี
ื
ึ
แม้นข้าศกหมายจะมาประจญ ซงจะปล้นเมองได้เห็นไม่ม
่
ึ
่
ิ
็
ี
์
ด้วยก าแพงสงมสักสวา ดแนนหนาคึกคักเปนศักดศร
ู
ู
ี
ี่
ี
ซงข้างนอกก าแพงว้งแวงด ี ล้วนแต่มคูรอบขอบสมา
ุ
ึ
ี
่
ู
ี
ิ
ี
ิ
ั
ั
มเชงดนชั้นนอกห้าศอกสง แม้นมฝูงปรปกษ์เรารกษา
ึ
ิ
ิ
ู
ี
เพยงเชงเทนชั้นนอกออกประดา ศัตรอย่าเข้าไปถงในคู
ู
ื
ิ
้
้
ึ
่
เมองโคราชกว้างใหญ่มิใชน้อย ข้าศกเพียงสบรอยเห็นพอส
ี
เมองใหญ่โตท าไมมสประตู หอรบอยู่ข้างบนชอบกลด ฯ
ี
ี่
ื
ึ
๏ ถงท าเนยบค่ายพักส านักอยู่ ด่านประตูท่าน ้าท าถ้วนถ ่ ี
ี
อยู่รมกับอารามสามัคคี ท าเนยบมีเขื่อนค่ายปลูกรายเรยง
ี
ิ
ี
ั
ี
ี่
ี
ส าหรบเจ้าคุณมสห้าหลัง พรอมหอนั่งเรอกร้วครวเฉลยง
ั
ั
ื
้
ิ
้
ี
ทมทหารรอบล้อมดพรอมเพรยง แถวระเบยงหอนั่งตั้งนอกชาน
ู
ี
ี่
ี
็
่
ั
ทลูกทัพนายกองเสรจเจ็ดแปดหลัง มพรอมพร่งโรงยาวเหลาทหาร
้
ั
ข้างเจ้าคุณเทียบเกยไม่เลยนาน กรมการคอยรบค านับพลัน
ื
่
ื
ทหารปนยนรายทั้งซ้ายขวา ทหารหน้าหทารหลังชางขยัน
นายใหญ่บอกปรเซนต์เปนส าคัญ ก็พรอมกันยกปนยืนค านับ
ี
ื
็
้
เจ้าคุณค่อยประจงลงจากเกย แล้วกเลยขึ้นหอนั่งยั้งสดับ
็
กรมการพรอมพร่งมาคั่งคับ นั่งคอยรบบัญชาพรอมหน้ากัน
ั
้
ั
้
่
พอหยุดพักอยูนั่นสองวันครบ เจ้าพระยาปรารภจะผายผัน
ื
ิ
ั
้
นายทัพนายกองมาพรอมหน้ากัน ไปอภวันท์เทพารกษ์เจ้าหลักเมอง
้
ื
พรอมนายทัพนายกองมาซ้องแซ ่ ท่านเจ้าคุณขี่แครไม้ลายเหลอง
่

ื
ื
้
็
พรอมนายทัพนายกองตามนองเนอง เสรจย่างเย้องเข้าไปในประตู
ื
ึ
้
คร้นถงศาลอารกษ์พระหลักเมอง พรอมด้วยเครองบูชาไก่ปลาหม ู
ื
ั
ั
่
ี
ทั้งบายศรซ้ายขวานาเอ็นด ู เสรจแล้วบูชาเจ้าทั้งเหล้ายา
่
็
แกว่งบวงสรวงอารกษ์เปนหนัก
็
ั
แล้วเรยกคนขลุ่ยกลองกระบองควง หนา
ี
ทั้งต่อยมวยราละครฟอนบูชา พิณพาทย์สาธการประสานต
ี

้
ุ
็
ั
ี
ี
คร้นเสรจสรรพกกลับมาท าเนยบ ไม่เงยบเชยบต่างเปรมเกษมศร
ี
็
ี
้
่
ิ
่
ฝูงพหลพลนกายสบายด ี บหอนมีเจ็บปวยพรอมด้วยกัน ฯ
์
ึ
่
่
ึ
๏ เมอวันหนงเจ้าคุณจงออกจากหอนั่ง พรอมสะพร่งนายพหลพลขันธ
้
ั
ื
่
ึ
่
ึ
ื
่
่
ี
จงปรกษาไต่ถามเน้อความพลัน วาวันนั้นเข้าไปทในเมอง
ื
เห็นเจดย์องค์ใหญ่ในวัดกลาง ท าลายรางอยากบ ารงให้ฟุงเฟอง
ี
้
ื่
้
ุ
ื
ึ
ื
ึ
ื
จงหันหน้าปรกษาท่านเจ้าเมอง กพดเย้องชักเชอนบดเบอนไป
ิ
ื
ู
็
ี
ุ
ี
เพราะวาในเมองน้สดทคิด ด้วยปูนอิฐไม่มอยู่ทไหน
่
ี่
ื
ี
่
็
ั
เจ้าคุณฟงยุบลเปนจนใจ ก็มได้ตอบความตามยุบล
ิ
์
เจ้าพระยาจอมนกรอาวรณตรก การทัพศกสารพัดจะขัดสน
ึ
ิ
ึ
ไม่ทราบเรองหนองคายรายกังวล ต้องแต่งคนไปสบตามความระแวง
ื่
ื
้
ึ
ู
็
ี่
จงให้ท่านขุนวิสตรเสน ี นายซเกรตตอรคนเข้มเข็ง
์
ี
ี่
ื
้
ไปสบการหนองคายทรายแรง มาให้แจ้งข้อความตามกระบวน
่
ิ
ิ
ิ
ให้ขุนพนจนกรนั้นไปด้วย จะได้ชวยกันลอบไปสอบสวน
่
ื
กับนายทัตคนลาวชาวเมองพวน รถถ้วนน ารองไปหนองคาย
ู
ี่
้
ื
ื
สบให้แม่นอย่าให้เฟอนในเงอน
ื่
ให้ขุนสตยากรไปขอนแก่น สาย
ั
่
่
่
ึ
กับอุปฮาดไปชวยด้วยอีกนาย ซงแยบคายขอนแก่นคงแมนย า
ุ
็
ี
่
ื
ี
เปนอปฮาดอยูก่อนเมองขอนแก่น ในแว่นแคว้นไล่เลยงไม่เพลยงผล า
ควรให้ไปสบสอเอาข้อค า เพราะว่าช านาญใจในหนทาง
่
ื
ิ
ี
่
ั
แล้วส่งเบกช้างให้ใสเสบยง ให้พอเพียงสารพัดไม่ขัดขวาง
ู
ิ
ทั้งเงนทองจัดให้ไปใช้พลาง กระโจมข้างเลอกคัดดจัดเอา
ื
่
้
ื
ิ
ขึ้นหกค าเดอนอ้ายห้านายนั้น ก าหนดวันที่จะไปมได้เศรา
ี่
ออกจากทตนพักส านักเนา ไปตามเจ้าคุณบัญชาไม่ช้าวัน ฯ
ึ
๏ ถง ณ วันเดอนอ้ายขึ้นแปดค า ได้จดจ าแจ้งจรงทุกส่งสรรพ์
ื
ิ
ิ
่
ิ
่
เห็นผู้คนช้างม้าลงมาพลัน พระวชตณรงค์นั้นคุมฮอมา
ิ

ิ
้
ิ
้
ั
ู
่
ู
พวกกองทัพรจรงบ้างว่งสอ มาดฮอพรอมพรกคนหนักหนา
อ้ายพวกฮอใสคอตะโหงกคา คนรกษาเดนกล้มคอยคุมตัว
ุ
ิ
ั
่
่
ิ
่
่
เจ้าพวกฮอเหลาน้ล้วนขีแคร ่ เจ้าพวกลาวหามแย่ย่งเจ้าสว
ี
ั
่
กองทัพฝายเราว่าไม่นากลัว ตัวต่อตัวแล้วไม่หนฟนตกัน
่
่
ี
ั
ี
ิ
ั
่
่
ี
ู
่
บ้างวาฮอรปน้กระจรด สกสามคนกไมคิดจะพรงพร่น
ั
ึ
็
ิ
ไม่มจตครามกลัวเห็นตัวมัน ต่างคนสันต์สรวลเสเสยงเฮฮา ฯ
ิ
ี
้
ี
่
่
่
๏ ท่านเจ้าคุณให้ไปขอฮอมาถาม ให้คนลามมั่นคงสงภาษา
ี
นายเสมยนเขียนความตามบัญชา ฮอหนงมาให้ความตามกระบวน
ึ
่
่
ิ
ื
ิ
ี
ว่าเปนจีนเกดยังเมองกวางตุ้ง ใจมาดมงเล้ยงชวตไมผิดผวน
่
ี
็
ุ
่
มาค้าขายในเขตประเทศญวน ไปเมองพวนแล้วเย้องไปเมองลา
ื
ื
ื
ุ
ี
่
ิ
ี
ิ
ิ
ก็หากนโดยยุตสจรต เล้ยงชวิตมุ่งหมายขายของปา
่
อ้ายพวกฮอยกทัพจับเอามา จนเวลาทัพไทยไปเอาตัว
่
ี
่
จนล่ามถามต่อฮอคนไหน มันช้ใสวาคนนั้นไมผันผวน
ี
่
่
่
็
ื
คนนั้นวาข้าเปนลาวชาวเมองพวน ให้การล้วนข้อรับจับเอามา
็
่
่
ุ
็
ี
่
ื
นกเจ๊กนั่นกลาวชาวเมองพวน โนนก็ญวนนงนังนากังขา
ให้ลามถามทั้งหมดจดวาจา เที่ยวถามหาฮอคนไหนมได้ม
่
่
ิ
ี
ิ
กมได้จดจ าค าทั้งหลาย คร้นบ่ายชายแสงพระสรยศร
ิ
ุ
ั
็
ี
สักห้าโมงสังเกตเศษนาท ี ตราพระราชสห์มขึ้นมา
ี
ี
จงประชมลูกทัพนายกองพรอม มานั่งล้อมเรยงรายทั้งซ้ายขวา
ี
่
้
ุ
ึ
ฉันผนกออกอ่านซงสารตรา แจ้งกจจาโดยความตามคด ี
ึ
ิ
่
ึ
ี
ั
ในบังคับกองทัพให้ยับยั้ง รอคอยฟงเหตุการณตามสารศร
์
อยู่นครราชเสมาอย่าช้าท ี แล้วห้ามมให้เย้องไปเมองบน
ื
ิ
ื
ื
อ้ายพวกฮอนั้นยังก่อรงแก หรอพ่ายแพ้สบให้แจ้งทุกแหงหน
ั
่
่
ื
็
ี่
จักนายทัพนายกองสักสองคน ทชอบกลเปนผู้ใหญ่เข้าใจการ
ื
ึ
้
ื่
ื
ไปสบเรองเมองหนองคายจะรายด ี ยังเหลอมีข้าศกทฮกหาญ
ึ
ี่
ื
ี
แม้นกองทัพหลวงพระบางทางเชยง
คาน จะเข้าราญรอนประจญต าบลไร
่
ื
ี
มหนังสอรบรัดมานัดหมาย จงผันผายขึ้นไปชวยด้วยจงได้
ี
ึ
่
ี
ี
ตระเตรยมยกซงพหลพลไกร รบขึ้นไปอย่าให้ขาดราชการ ฯ

๏ เจ้าพระยาแม่ทัพสดับแจ้ง ประดิษฐ์แต่งความตอบระบอบสาร

ี่
่
โดยถ้วนถสารพัดไม่ทัดทาน แล้วสงเจ้าพนักงานให้ถอมา
ื
ั
ึ
ึ
็
่
ึ
็
้
คร้นส าเรจเสรจพรอมจอมพหล จงแต่งคนนกมองตรกตรองหา
จะได้ผู้ใดดมีปญญา สบกจจาหนองคายเอารายงาน
ิ
ี
ั
ื
จะต้องท าตามดั่งข้อบังคับ จงปรกษานายทัพนายทหาร
ึ
่
ึ
ื
จะได้ใครไปดทช านาญ ไปสบการหนองคายคือนายใด
ี่
ี
ิ
็
็
เห็นแต่ว่าพระยาพิชตณรงค์ ค่อยมั่นคงจะเหนเปนไฉน
้
็
นายทัพค านับน้อมต่างพรอมใจ คนอื่นไปไม่เสรจส าเรจมา
็
ี
ิ
ท่านเจ้าคุณอารท่านมีจต พระยาวชตณรงค์นั้นหนักหนา
ิ
ิ
จงจัดเสบยงให้ใจเมตตา อกทั้งผ้าขนยาวหมหนาวนอน
่
ี
ึ
ี
่
ิ
พระยาวิชตณรงค์บรรจงรบ น้อมค านับด้วยศโรสโมสร
ิ
ั
แล้วหมอบราบกราบก้มประนมกร กล่าวสนทรโดยความตามอัชฌา
ุ
ั
่
ขอขุนนราฤทธไกรนั้นไปด้วย แม้นเจ็บปวยได้พิทักษ์ชวยรกษา
ิ
่
ิ
ิ
็
เปนวงศ์วานหลานชดสนทมา พอเห็นหน้าเพื่อนไปในหนทาง
ุ
ิ
เจ้าพระยาอนญาตตามคาดหมาย กล่าวอถปรายตามสัตย์ไม่ขัดขวาง
่
ี
ิ
็
ิ
มได้มแหนงจตคิดระคาง ด้วยไว้วางใจแท้เหนแนนอน
พระยาวิชตณรงค์ประสงค์สม ตามนยมภญโญสโมสร
ิ
ิ
ิ
เสรจจะลาคลาไคลครรไลจร มาทผ่อนเคยพักส านักตน ฯ
ี่
็
่
ิ
๏ คร้น ณ เดอนอ้ายขึ้นสามค า เปนวันก าหนดฤกษ์เลกพหล
ื
็
ั
ี
พระยาวิชตณรงค์ไม่วงวน ก็กรพลมาดหมาดหนองคายพลัน
ิ
ี
ี
ู
ิ
ี
เดนเปนกระบวนมาหน้าท าเนยบ ดเรยงเรยบเหล่าพหลพลขันธ์
็
ขุนนราฤทธไกรใจฉกรรจ์ ก็ผายผันตามไปในกระบวน
ิ
ั
เจ้าพระยาแม่ทัพออกรบรอง เสรจสงกองทัพขันธ์ไม่ผันผวน ฯ
็
่
ื
ึ
ั
ื
่
ื
่
่
ื
๏ เมอวันหนงฟ่นเฟอนจ าเคลอนคลาด เจ้าเมองอุปฮาดเข้าผายผัน
ุ
ื
ิ
เอาม้าแดงช้างด ามาก านัล อุปฮาดเมองสวรรณภูมมา
ั
ิ
หลวงสารสทธผู้น าเข้าค านับ ท่านเจ้าคุณออกรบด้วยหรรษา
ิ
์
็
ึ
่
ี่
ซงช้างม้าทมาให้ไม่น าพา เปนแต่ว่าขอบใจที่ให้เรา
ท่านคืนช้างม้าไปให้เจ้าของ ไม่หมายปองอยากได้ของใครเปล่า
ั
ถงวาของส่งไรท่านไมเอา แม้นทเหล่าคนชอบรบตอบแทน
ึ
่
่
ี่
ิ
ซงกองทัพตั้งแต่มาหลายราตร ี เหล่าโยธบ้างเปนสขบ้างทุกข์แสน
ุ
ี
็
่
ึ
ู
่
ุ
ุ
ุ
่
ด้วยไข้คงติดมาในปาแดน ดหนาแนนชกชมตายสมไป
ิ
บางคนไม่ตายหายมแรง กนของผิดส าแลงก็ตักษัย
ี

่
ิ
ุ
บ้างกนกล้วยน ้าว้าพทราไป แต่พอใสถงคอชักงองัน
ึ
็
ิ
บ้างกกนลกสมองอก่อม้วย บ้างกนกล้วยอ้อยแล้วอาสัญ
ู
ิ
ิ
ิ
ี
กนของส้นชวตผิดผิดกัน ฝูงคนบรรลัยรมชมสดใจ
ุ
ุ
ุ
ิ
ี
ี
ิ
ได้มบัญชนามจดตามเหตุ คนรอยยี่สบเศษม้วยตักษัย
้
้
่
ตั้งแต่ยกหมายมงจากกรงไกร คนตายได้รอยเศษสังเกตจ า
ุ
ุ
ึ
่
ู
ซงตัวฉันหฤทัยหัวใจสะท้อน เห็นคนนอนครางอยู่ดออกส า
คิดถงตัวกลัวตายกายระก า เฝาแต่ร าโหยไห้อาลัยวอน
่
้
ึ
ึ
ึ
่
ึ
ยามหนงคิดถงตัวกลัวความไข้ ยามสองให้คะนงถงสมร
ึ
ึ
ี่
ยามสามคิดร าคาญถงมารดร ยามสนอนคิดถงญาตแทบขาดใจ
ึ
ิ
้
ี
ี
ี
ื่
็
เปนอย่างน้เจยวฉันทุกวันคืน บ่มชนเศราหมองไม่ผ่องใส
ึ
ึ
ื
ิ
โศกถงมตรคิดถงญาตแทบขาดใจ เหลอหทัยที่ทุกข์คงจุกตาย
ิ
แสนระก าช ้ากายเสยดายโฉม เสยดายเชยเคยประโลมไม่หางหาย
ี
่
ี
่
ี
ุ
ไม่หางเหเสนห์นชจะหยุดอาย จะหยุดเว้นเปนอย่าหมายว่าจักม
่
็
ี
ว่าจะม้วยเสยด้วยเพราะความเศร้า เพราะความโศกโรคเราหม่นหมองศร
ี
้
หม่นหมองทรวงโอ้แม่ดวงสมาล ี สมาลัยของพี่อย่าไกลตา
ุ
ุ
่
อยู่ใกล้ตัวเพราะผัวมาหางห้อง มาหางเห็นเว้นน้องไห้โหยหา
่
่
ึ
่
่
ไห้โหยหวนครวญคร าไม่น าพา ไม่นาพงหนงว่าจ าใจจร
่
ึ
่
ุ
โอ้อกเอยเคยแอบประคองอุ่น หอมกล่นกรนสาเรแก้วเกสร
ิ
๋
เสยดายดวงพวงพุ่มอุทุมพร มาไกลกรมได้กอดประคองเชย
ิ
ี
ิ
สงสารสรอยเสาวคนธ์จะมลหมอง จะเฝารองไห้หานจจาเอย
๋
้
้
้
ิ
ใครจะชวยปลอบปล้มให้ลมเลย เหมอนพี่เคยประคองน้องนทรา
่
ื
ื
ื
ื
ึ
ึ
เวลาดกตรกตรองถงน้องสาว อนาถหนาวเน้อหนังเย็นมังสา
ึ
ื
ั
เมองโคราชเหลอล้นพ้นปญญา หนาวย่งกวาบางกอกยอกทั้งตัว
ื
่
ิ
ึ
่
หมผ้าปดเหมอนหนงว่าหมผ้าเปยก มันเย็นเยียกหนาวยวดจนปวดหัว
ี
ื
่
่
ิ
ื
่
หนาวอัปรย์หนาวระย าพอค ามัว มันเย็นทั่วสารพางค์นอนครางฮอ
ี
ื
ื
ื
่
ุ
ื
ต้องสวมเส้อสามชั้นไว้กันหนาว ทั้งถงเท้าเกอกซ้อลงนอนซอ
ึ
ิ
ุ
ุ
่
ื
กางเกงสามชั้นนงสวมถงมอ ตัวหนักต้อหมวกผ้าปดหน้าตง
ื
่
แต่อย่างนั้นไมกันความหนาวได้ มันหนาวในตับปอดตลอดถึง
ุ
ผ้าหมสมคลุมซ้อนนอนตะบึง คิดร าพึงใจอนาถไม่คลาดคลาย
่
[กลอนตรงน้สมผัสขาด]
ั
ี

ู
ถ้ารทว่าไม่มข้าศกรบ คงหาครบซ้อสรรค์เครองกันหนาว
้
ี
ึ
ื
ี่
่
ื

ิ
ิ
ึ
ิ
ุ
หมายจะได้ชงชัยกันใหญ่ยาว จนถงคราวฉกเฉนคิดเกนไป
่
ื
ื
ด้วยกลัววาผ้าเส้อจะเหลอมอ จงหาซ้อจัดหาเอามาไม ่
ึ
ื
ื
่
็
ถ้าแม้นว่ารแท้เปนแนใจ ว่าพวกไอ้สลัดบกมันยกมา
่
้
ู
่
เที่ยวปอกลอกทองพระไปถลุง การรบพุ่งหส้จักจะหนักหน้า
ู
่
ึ
ื
่
็
ื่
ิ
ซงเครองหนาวสารพัดได้จัดมา ไมซ้อหากเพราะการประมาณเกน
ิ
ื่
ุ่
บุญคุณคิดขุนสนทอักษรนม ให้เครองคุ้มกันหนาวเมอคราวเฉน
ิ
ื่
ี
ิ
ิ
ขอให้เขาสวัสดมจ าเรญ สรรเสรญคุณเขาทุกเช้าเย็น
ี
ุ่
้
ปองกันหนาวนอกเน้อเขาเก้อหนน เพราะบุญคุณพ่อนมพอคุ้มเข็ญ
ื
ุ
ื
แต่น ้าจตมได้วายคลายล าเค็ญ บ่วางเว้นมสขเฝาทุกข์ทน ฯ
ิ
้
ิ
ี
ุ
ุ
๏ ฝายเจ้าพระยาแมทัพเมอยับยั้ง ท่านกตั้งปรารถนาหากศล
่
่
็
ื
่
ี
่
ี
ื
้
ิ
ึ
ด้วยศกเสอนั้นไมมพักร้พล ชักชวนคนก่อสรางทางนพพาน
ี
้
เจดย์ใหญ่วัดกลางรางช ารด ยังโทรมทรดล้มทอดตลอดฐาน
ุ
ุ
ิ
ไม่มใครศรัทธาล้มมานาน จะประมาณนับยิบหลายสบป
ี
ี
้
ี
็
ี
ิ
่
์
ี
ท่านเจ้าคุณมใจอยากใครสราง พระเจดย์วัดกลางเปนศักดศร
้
ู
ี
ี่
ื
จะซ้ออฐปูนใครทไหนม ี ไม่รทแหงหนต าบลเลย
ิ
่
่
ิ
่
ิ
ี่
ื
ิ
ท่านก็เทยวสบถามตามชาวบ้าน ด้วยหวังการจรงจรงไมน่งเฉย
่
ื
่
้
เฝาสบเสาะหาแหงต าแหนงเคย ท่าภเปรยถามไถ่มได้วาย
ิ
ิ
ั
ิ
่
ิ
ิ
จตศรทธาอาจณไมส้นสญ คร้นอฐปูนได้สมอารมณหมาย
ู
ั
ิ
์
่
์
มผู้มาบอกแจ้งไม่แพรงพราย ว่ามากหลายบรบูรณอิฐปูนม
ี
ี
ิ
ึ
ี
อยู่ถงทางหนองกะบกวัดโคกพรม อฐเผารมแก่ไฟงานมได้ส
ิ
ิ
้
ึ
เจ้าคุณทราบระบลแสนยินด ี จงปาวรองโยธทุกหมวดกอง
ี
่
ี
ี
บอกคุณเหล่าพหลไปขนอิฐ ต่างคนคิดยินดไม่มหมอง
คานสาแหรกจัดไว้ใสส ารอง ต่างคนปองเอาบุญไม่ขุ่นเคือง ฯ
่
่
ิ
ื
๏ คร้นแรมสบสามค า ณ เดอนอ้าย เวลางายสรยาสองฟาเหลอง
้
ิ
ื
ั
่
ุ
พวกกองทัพโหรองไปนองเนอง ทั้งชาวเมองพลอยไปอยากได้บุญ
ื
ื
้
่
ื
่
บ้างก็หาบก็หามตามถนัด ล้วนแต่ศรทธาชนทั้งหมนขุน
่
ั
ื
ุ
ี
่
ไม่ว่าไพรผู้ดมสกุล ชลมุนแบกอิฐไม่คิดอาย
ี
่
ื
่
พวกกองทัพชาวเมองขนเนองแนน ยกอิฐแผ่นใสบ่าแบกหน้าหงาย
ื
้
ุ
ิ
ี
ิ
่
้
็
ล้วนแต่งตัวกรงกร้งทั้งหญงชาย ทั้งสาวแสแมหม้ายกมมา
่
ุ
ี
ล้วนแต่งตัวอ่าอวดประกวดกัน หมสสันสกแสงออกแดงจ้า
่
ี
ี
ั
ทั้งพระเถรเณรชมศรทธา สอตสาห์ขนอฐน ้าจตทน
ิ
ิ
ุ
้
ู

ี
ี
ทั้งเกวยนล้อโคลากไปมากหลาย ดเรยงรายเต็มหลามตามถนน
ู
ิ
่
ทั้งแรงโคแรงควายนกายพล ไปหาบขนอิฐแผ่นแนนหนทาง
ิ
ื่
ื
ิ
ล้วนสรวลสันต์บันเทิงระเรงรน เฮฮาครนมได้อายระคายหมาง
ทั้งเจ๊กไทยมอญลาวสาวส าอาง ขนอิฐมาวัดกลางดเกรยวกราว
ี
ู
ิ
ี
้
ั
ื
ื
คนชาวเมองพรอมใจทั้งไทยจน ออกทรพย์สนซ้ออาหารข้าวสารขาว
ี
ั
ต้มเล้ยงคนขนอฐด้วยคิดยาว ทั้งของคาวหวานเค็มเต็มศรทธา
ิ
ุ
ื
ื
่
็
สองวันเสรจลงมอร้อจับขุด ด้วยของเก่าช ารดอยูหนักหนา
ุ
ู
ึ
่
ิ
ิ
พบกรซงบรรจุของนานา ทั้งรปพระปฏมาเงนทองค า
ึ
ิ
จงเอาพระเงนทองของบุราณ มอบให้พระอธการอุปถัมภ์
ิ
จงเก็บให้มิดชดปกปดง า แล้วให้ท าทกรบรรจุลง ฯ
ิ
ิ
ี่
ุ
๏ เจ้าพระยาจอมทัพจะจับงาน แล้วตรกการโดยจตคิดประสงค์
ิ
ึ
ิ
ี
ื
ิ
ในบาลมตามเน้อความตรง พระพุทธองค์บัญญัตอธบาย
ี
ว่าผู้ใดจะสรางทางกุศล ไมปาวรองฝูงคนส้นทั้งหลาย
้
่
้
ิ
่
้
แม้นว่าใครศรัทธาเอกากาย ไม่ปาวรองหญงชายประชาชน
่
ิ
ได้แต่โภคสมบัตพัสถาน บรวารสมบัตนั้นขัดสน
ิ
ิ
ิ
่
แม้นปาวรองน าจูงเหล่าฝูงคน บันดาลดลพบพ้องสองศฤงคาร
้
่
ท่านคิดเห็นโดยงามตามท านอง จงปาวรองทั่วประเทศเขตสถาน
่
ึ
้
ิ
ราษฎรชาวนคมกรมการ จังหวัดบ้านเมองโคราชประหาศไป
ื
ิ
ั
ิ
ให้ปราศจากอามสมาตดเทยน ตามท าเนยมโดยศรทธาอัชฌาสัย
ี
ี
ก าหนดนัดความแจ้งไม่แคลงใจ ให้มาในวัดกลางสรางศรัทธา ฯ
้
ื
ั
ิ
ิ
่
๏ คร้นวันขึ้นสบสงค าจ าคด ี ในเดอนยี่สัจจังไม่กังขา
ิ
ุ
ตะวันบ่ายชายแสงพระสรยา เปนเวลาก าหนดที่จะมการ
็
ี
่
ิ
ฝายท่านเจ้าพระยาจอมพหล เชญพระทนต์พระจอมเกล้าเจ้าสถาน
้
่
ี
พรอมด้วยเหล่ากระบวนแหแลละลาน ไปมงานสมโภชใหญ่ในวัดกลาง
ิ
์
นมนต์สงฆ์ทั่วประเทศเขตนคร มาสดับปกรณตามแบบอย่าง
ั
เหล่าพระสงฆ์ดใจไม่ระคาง ถงหนทางไกลนั้นไมพร่นพรง
่
ึ
ึ
ี
ู
พระชราฐานาสมภารวัด ก็แต่งจัดเหล่าพระครไว้หมู่หนง
่
ึ
ถวายปจจัยถ้วนล้วนต าลง พระสงฆ์ซงลูกวัดไว้ถัดรอง
ึ
ั
ึ
่
ี
ี
ั
ี่
ี
ถวายปจจัยงามตามท าเนยม พระสงฆ์เปยมยินดไม่มสอง
ั
ิ
นมนต์หมดบ้านเมองมาเนองนอง ได้รบของไทยทานส าราญใจ ฯ
ื
ื
ี
่
๏ ฝายเจ้าจอมโยธามปราโมทย์ ท่านสมโภชพระทนต์พ้นวิสัย

ี
จัดเหล่าพวกกองทัพโดยฉับไว มาเล่นโขนโรงใหญ่ได้อย่างด
่
ื
้
ื
้
็
ี
พรอมทั้งเครองเรองรองทองระยับ สรางเสรจสรรพงามงดแสงสดส
ู
ี
่
ทั้งโรงโขนใหญปลกผูกคิร ี โตยาวมกว้างขวางส าอางตา
ื
่
ี
โขนเลนเรองก่อนวันนอนโรง เล่นพิธอุโมงค์ดีหนักหนา
่
ั
่
ึ
ั
คร้นวาดกสองยามตามสญญา ก็เลกลาโรงกลับมาหลับนอน ฯ
ิ
๏ คร้นวารงสรยาท้องฟาแดง ก็เตรยมแต่งกระบวนแหแลสลอน
ั
่
่
่
ี
้
ิ
ุ
ุ
์
เชญพระบรมทนต์เสรจเสด็จจร ไปสดับปกรณอีกเวลา
็
ิ
่
็
โขนกเลนตามเรองแต่เบ้องหลัง เมอวิรญจ าบังออกอาสา
่
ื
ื่
ื
ุ
ู
ู
ั
ู
พวกคนดพรพร่งประดังมา คนชราแก่สาวมากราวกร
ื
ื
่
ชาวบ้านนอกขอกนามาออกฮอ แจ้งข่าวลอแนใจไม่ไขห
ู
ิ
หนทางเดนสองคืนตนมาด ู เพราะไม่รจักโขนโยนอย่างไร
ู
ื่
้
็
คนชราอายุเจ็ดสบเลย ยังไม่เคยดูเห็นเปนไฉน
ิ
ี
ู
ี
ู
บ้างหาเสบยงอาหารด้วยบ้านไกล ล้วนตั้งใจมาดออกกรเกรยว
ื
็
่
ิ
ิ
ล้วนสาวสาวชาวปากมาส้น ทาขม้นล้นเหลอจนเน้อเขียว
ื
ี่
ี
ู
ิ
อยากดโขนอย่างย่งจรงจรงเจยว บ้างจูงเหนยวลูกหลานมาลานลน
ิ
ิ
ิ
ุ
ิ
ั
ิ
ุ
ั
ี
ั
สปปุรษคั่งคับออกทรพย์สน ตดข้าวบณฑ์เบ้ยศรทธาหากศล
ั
ี
ิ
ี
ี
ิ
เข้าสวนสรางพระเจดย์ตามมจน ออกสบสนตั้งจตมาตดเทยน
่
้
ี
คร้นเลนโขนถ้วนตามครบสามวัน รวมเงนพันบาทมบัญชเขียน
่
ั
ี
ิ
ี่
ั
สัปปุรษมาพรอมน้อมจ าเนยร เงนติดเทยนทวัดล้วนศรทธา
ี
ิ
ี
้
ุ
็
จงได้เงนพันบาทยังขาดไป พระเจดย์องค์ใหญ่เปนหนักหนา
ิ
ึ
ี
็
แต่โดยสงถงเส้นนับเปนวา เจ้าพระยาจอมทัพรบออกทุน
ู
ึ
ั
ิ
็
่
ื
ี
ี
แม้นเงนใช้ไมพอก่อเจดย์ ท่านรบเปนกงสออกเก้อหนน
ุ
ั
ี
็
ั
็
้
สรางเจดยฐานเปนการบุญ ท่านเจ้าคุณรบส าเรจโดยเสรจการ ฯ
็
ื
ื
ี
ิ
ื่
๏ แรมสบเอ็ดมได้เคลอนในเดอนยี่ ขุนวิสตรเสนสบข่าวสาร
ู
ิ
ทไปเมองหนองคายเอารายงาน แจ้งราชการข่าวทัพแล้วกลับมา
ื
ี่
ี่
ี
ั
เขากราบเรยนพณะหัวจอมพหล โดยเหตุผลทสจจังไม่กังขา
ุ
็
แล้วน าคนชาวเวียงชอเชยงทา เปนหลวงราชรกษาสเรนทร
ี
ื่
ั
ั
้
่
ั
ท่านเจ้าคุณออกยังหอนั่งรบ เหลานายทัพพรอมพร่งนั่งสลอน
ทั้งกรมการนายทัพค านับกร หลวงราชสเรนทรก็ให้การ
ุ
ิ
วาเดมพวกอ้ายฮอมาก่อเหตุ ในประเทศราชท าอาจหาญ
่
่
ี
้
ทั้งจนลาวญวนสมทบเข้ารบราญ คนประมาณหลายรอยไม่น้อยตัว

่
ิ
ี
ี
่
่
เหลาพวกลาวยั่นฮอไมต่อส ู ้ ต้องเข้าทูเงนเสยทั้งเมยผัว
ี่
ี
ื
่
ิ
ทไม่มเงนให้มใจกลัว เหมอนควายวัวยอมให้ฮอใช้การ
ี
ิ
อ้ายฮอเกบเงนทั่วทุกครวลาว เรอนละเก้าหกเจ็ดต าลงหวาน
ื
ึ
่
ั
็
่
ฮอเขียนหนังสอให้ใสกระดาน เรยงว่าไม้บางบ้านส าหรับตัว
่
ี
ื
็
ื่
พวกฮอเหนหนังสอลงชอเขียน ไมเบยดเบยนคิดยั่นมันส่นหัว
่
่
ื
ี
ี
ั
้
ไม่คุมเหงคะเนงรายเกรงนายกลัว ตลอดทั่วบ้านลาวพวกเข้าทู
ิ
่
อ้ายพวกฮอเรยงรายตั้งค่ายมั่น ย่อมแข็งขันย่งยวดเปนหมวดหม
ี
็
ู
่
ไม้ระเนยดเรยงรายท าค่ายคู มันตั้งอยูมากมายหลายต าบล
ี
่
ี
ิ
ราชบุตรหนองคายนั้นใช้ข้า ไปสบซงกจจาเอาเหตุผล
ื
ึ
่
ข้าก็จะสบตามไปสามคน ลอบไปจนแจ้งความตามกระบวน
ื
่
ี
กลับมาบอกอุปฮาดราชบุตร จนส้นสดทได้ลอบไปสอบสวน
ิ
ุ
ื
ี
่
่
บัดน้ทัพอ้ายฮอทก่อกวน มันเกอบจวนยกปองมาหนองคาย
ี
ในวันนั้นคืนนั้นมันจะมา ซงตัวข้ารหมดก าหนดหมาย
่
ึ
ู
้
้
ู
ื
่
ิ
ราชบุตรรแจ้งไม่แพรงพราย เกณฑ์พหลพลนกายหัวเมองมา
้
้
เกณฑ์คนเก้ารอยไว้ไม่ได้ครบ ได้พลรบสามรอยน้อยหนักหนา
ู
ึ
ั
ราชวงศ์ราชบุตรสดปญญา ก็ตรกตราการส้หมู่ไพร
ุ
ี
ต้อนให้เข้าเมองหนองคายกลัวนาย
ื
ั
ี
คร้นลาวมากอยูข้างฟากเวยงจันท์เก่า หน
่
ี
ี
แล้วเก็บชายฉกรรจ์บรรดาม ี แล้วซ้อมสข้าวล าเลยงเสบยงพล
ี
ี
บ้านละสบหยิบเอาห้ารกษาครว ล้วนมตัวสงล าเลยงเล้ยงพหล
ี
ั
ี
ิ
่
ี
ั
ี
ราชบุตรจัดโยธทมตน แล้วยกพลข้ามฟากไปปากทาง
ี
ี่
่
่
ี
ตั้งคอยรบทัพฮอไมย่อยั่น หาทมั่นตั้งท่าปกกากว้าง
ั
่
ี
่
จัดคนรกษาการในด่านทาง แล้วไว้วางกองซอนคอยรอนราญ
ั
ั
้
่
่
่
ื
ั
ี
คร้นเดอนแปดแรมสค าได้จ าข้อ พวกอ้ายฮอพรอมพรกเข้าหักหาญ
ได้รบราฆ่าฟนประจัญบาน ลาวต้านทานทัพฮอไม่รอรา
่
ั
ี
ี
ี
ี
ราชวงศ์ยกหลกตปกซ้าย ราชบุตรยักย้ายตปกขวา
ี
ื
่
่
ื
ื
ิ
ื
พวกอ้ายฮอยิงปนโครมครนมา ช้างพลายกล้าต้องปนว่งตนไป
ุ
คือว่าช้าวผู้ชวยเมองหนองคาย เปนน้องชายราชบุตรฉดไม่ไหว
็
ื
่
ื
ื่
ื
่
่
ื
ช้างพลายกล้าต้องปนตนตกใจ ลงขอไมยั่งยนตนกระจาย
ิ
็
ซงกองทัพราชบุตรไม่หยุดแยก กว่งแตกหลบล้บ้างหนหาย
่
ึ
ี
ี
่
่
เหล่าไพรพลซานซมบ้างล้มตาย ก็แตกพ่ายหนฮอไม่ต่อกร
ี

่
ทัพฮอบากละจากราชบุตร เข้ายงยุทธราชวงศ์ตรงไม่ถอน
ุ
ุ
ั
็
่
ุ
อาวธส้นเข้ารมตะลมบอน ฮอตต้อนล้อมรอบเปนขอบคัน
ี
ิ
ู
ั
ี
กองราชวงศ์เจ้าเมองหงสาสถต ส้นชวตสญชวาถงอาสญ
ิ
ี
ื
ึ
ิ
ี
่
ี่
ตายอยู่ในทรบได้พบกัน ไพรพลนั้นล้มตายวายชว ี
่
ราชวงศ์เหลอก าลังก็พังแยก ลาวตนแตกข้ามล าแมน ้าหน
่
ี
ื
ื
่
ั
่
ี
พลลาวยั่นพร่นฮอไมต่อต ี ต่างหลบหนข้างของมาหนองคาย
ุ
ราชบุตรสดท้ออ้ายฮอมาก จะข้ามฟากมาได้ดั่งใจหมาย
่
่
ึ
ื
ั
ไพรพลเรายับย่อยเหลอน้อยกาย จงยักย้ายผ่อนครวทั่วทุกกอง
่
ื
ิ
มาพักไว้หนองหาญตดการต่อ แต่งคนยอก าลังเมองทั้งสอง
ให้มาชวยสงครามตามท านอง ได้รบรองทัพฮอพอประทัง
่
ั
่
คร้นได้ทัพขอนแก่นเมองภเวยง มาพรอมเพรยงโดยสมอารมณหวัง
์
ื
ี
ู
ั
ี
้
ราชบุตรดใจได้ก าลัง จงคิดตั้งรกษาอยูหน้าเมอง
่
ื
ั
ึ
ี
ี
ี่
ื
็
ิ
่
แล้วต้อนครวลาวทหนเข้าปา ให้เข้ามาคืนถ่นเสรจส้นเรอง
ิ
ั
่
่
ื
ราชบุตรจัดการในบ้านเมอง มให้เคืองขุนใจแก่ไพรพล ฯ
่
ิ

๏ คร้นเจ้าเมองหนองคายผายผันกลับ ถงเสรจสรรพโยธาเหล่าพหล
ั
็
ึ
ื
ั
็
ิ
ิ
่
ื
ื
ุ
กลับมาแต่ฝายเบ้องเมองอบล กจัดคนขึ้นรกษาหน้าเชงเทน
ึ
ุ
่
ี่
ิ
พวกหนงถูกให้ไปปลูกท าเนยบคอย ททุ่งโพนช้างน้อยการฉกเฉน
ี
ั
ิ
่
รบพระยามหาอ ามาตย์ไม่ขาดเกิน การไมเน่นจวนเวลาไมช้านาน
่
่
ิ
่
ิ
ั
แล้วขับต้อนลาวครวทั่วทั้งส้น ให้คืนถ่นตามต าแหนงแหงสถาน
มาสข้าวไว้อย่าขาดราชการ ท าข้าวสารมามายไว้จ่ายคน
ี
ื่
ื่
่
เมอวันหนงพระยามหาอ ามาตย์ หัวเมองอื่นดนดาษมาสับสน
ึ
ื
้
เสรจถงเมองหนองคายพรอมนายพล ออกเกลอนกลนพรอมพร่งไพรคั่งคับ
่
็
ื
่
ั
่
้
ื
ึ
ื
ั
ั
ราชบุตรราชวงศ์เมองหนองคาย ต่างผันผายมาฟงส่งสดับ
ยังพระยามหาอ ามาตย์ท่านแม่ทัพ มาค านับให้แจ้งทแคลงใจ
ี่
ึ
ข้างท่านพระยามหาอ ามาตย์ จงถามราชบุตรตามความสงสัย
่
ู
่
ึ
ซงรบฮอปากทางนั้นอย่างไร มงจงได้แตกมาดนาอาย
่
ึ
่
ึ
ไม่คุมพี่ปาน้าสาวและอาวอา จงก้มหน้าส้นชวตอย่าคิดหมาย
ี
ิ
ิ
้
ึ
ั
ึ
ตั้งปรบโทษทัณฑ์มงให้ถงตาย แล้วสงนายเพชฌฆาตให้ฟาดฟน
ั
่
ี
่
ู
ตัดหัวเสยบประจานราไว้หน้าเวียง แม้นใครดอย่างเยี่ยงต้องอาสัญ
่
ั
คร้นรงขึ้นหลายเวลาสห้าวัน ก็เตรยมกันพรอมไว้เหล่าไพรพล
้
ุ
ี
่
่
ี

ุ
่
ิ
์
ิ
ื
ื
่
ึ
จงเข้าเมองหนองคายใช้ให้ข้า สบกจจาให้แจ้งแหงนสนธ
ั
ข้าก็ไปสบความพรอมสามคน เข้าไปจนค่ายวัดจันไมพร่นพรง
่
ึ
้
ื
ให้ทดลนขึ้นบนต้นน้อยแหน ่ เห็นพวกฮอซ้อแซ้บ้างนอนขึง
่
ุ
ิ
่
ึ
่
ึ
ู
ู
่
่
บ้างสบฝ่ ินเลนไพใสกันอง ข้าเจ้าจงแอบดเหล่าผู้คน
่
ั
่
ั
พวกอ้ายฮอไม่รกษาอยู่หน้าท ี่ ล้วนแต่ขี้เซาหลับอยูสบสน
ู
็
ไม่เปนเยี่ยงอย่างทัพก ากับพล ดชอบกลผิดในพิชัยสงคราม
่
ุ
อ้ายพวกฮอปองปองทองพระพทธ พระเจดย์มันก็ขุดท าหยาบหยาม
ี
ู
้
ข้าพเจ้าลอบดคร้นรความ กลับมาตามฝ่งน ้าคืนค ามัว
ู
ั
ั
่
่
ิ
เหนเรอฮอท้งทอดจอดอยูท่า ไมมผู้รกษาทั้งท้ายหัว
็
่
่
ั
ี
ื
ู
ิ
ิ
จอดอยู่ชดชดกันไม่พันพัว แลดทั่วเรยงรายหลายสบล า
ี
ิ
ื
ื
ื
ข้าพเจ้าจงแฝงเฝอตัดเรอปล่อย เรอก็ลอยตามละลอกแลออกล า
่
ึ
่
ื
ด้วยค่ายไทยคับคั่งตั้งประจ า อยูใต้น ้าตัดเรอปลอยลอยลงไป
่
คร้นสบการเสรจสรรพข้ากลับมา พระยาประทุมเทวาก็ถามไถ่
ื
ั
็
ิ
ิ
ข้าให้การทุกส่งตามจรงใจ ตามทได้ยนแก่หรแก่ตา ฯ
ี
ิ
ู
่
ู
้
่
ึ
ั
ึ
๏ คร้นกองทัพหัวเมองถงพรอมหมด จงก าหนดการศกคิดปรกษา
ึ
้
ึ
ื
่
จะใครตีค่ายฮอต่อศักดา ทั้งด้านหน้าด้านในจัดไพรพล
่
่
ุ
กองพระพรหมยกกระบัตรเมองโคราช นั้นองอาจก าลังหนมคุมพหล
ื
่
ไปตค่ายสสถานรมชานชล จัดแจงคนฉกเฉนไมเน่นนาน
ี
ิ
ิ
ิ
ี่
่
ุ
ี
สมทบกองทัพลาวและท้าวเพ้ย มได้เปล้ยใจพลั่นคิดหยันหย่อน
ี
ิ
ี
ิ
ี
แต่ล้วนคนช านาญเคยราญรอน เหล่านกรโยธเคยมชัย
็
ั
็
ตัวพระยามหาอ ามาตย์เปนแม่ทัพ นั้นกรบด้านหน้าท่าน ้าไหล
ื
็
จะตีทัพเรอกระทบรบเข้าไป จัดแจงไว้เสรจตามโดยความควร ฯ
ี
่
ิ
ั
ื
่
้
๏ คร้นเดอนสบเอ็ดขึ้นค านัดก าหนด พรอมทั้งหมดเตรยมกันไมผันผวน
้
ตัวพระพรหมยกกระบัตรจัดกระบวน ยกทัพสวนเข้าไปล้อมรบพรอมกัน
ิ
ี
เข้าตีค่ายสสถานทหารแยก รบฮอแตกท่งค่ายหนผายผัน
่
ี่
ิ
่
อ้ายฮอหนเข้าในค่ายวัดจัน ทัพไทยไลกระชั้นตดตามมา
ี
่
่
ึ
ี
ี่
ซงพระยาโคราชไม่หวาดไหว ตค่ายใหญ่สสถานหาญหนักหนา
่
่
อ้ายพ่อฮอย่อยยับจึงกลับมา ต่างหนพากันไปค่ายวัดจัน
ี
กองพระยาโคราชก็อาจหาญ เข้าล้อมด่ายใต้รบดูขบขัน
ี
ื
็
ื
กองพระพรหมยกกระบัตรก็จัดกัน ล้อมตั้งมั่นด่านเหนอเหนเหลอด
ิ
่
ี
พระยายกกระบัตรจัดคนเข้าปล้นค่าย พังทลายฮอแหกแตกว่งหน

ิ
ี
เข้าในโบสถ์วัดจันด้วยทันท ี ประตูมมันก็ปดคิดอุบาย
ื
ื
ร้อกระเบ้องขึ้นบนฝาหลังคาโบสถ์ มันยิงปนลูกโดดพิฆาตหมาย
ื
้
ื
ี
ู
มาถูกกองทัพไทยขาดใจตาย ต้องท าค่ายระเนยดตั้งบังลกปน
ั
กองทัพไทยพร่งพรอมล้อมอ้ายฮอ ไมย่นย่อตั้งหน้าเข้าฝาฝน
่
่
้
ื
่
ื
่
เหล่าพวกพลโหโหมเสยงโครมครน ล้วนแต่พ้นพลรอบขอบก าแพง
ี
ื
่
้
่
ุ
ิ
ทั้งทัพไทยลาวเข้าล้อมอยูพรอมเพรยง อยู่จนเทยงสรยาสองจ้าแสง
ี
ี่
ื
เห็นเรอแหยบหลังกันยาห้มผ้าแดง ข้ามพายแซงจอดยังฝ่งชลา
ั
ุ
ึ
่
ู
ื
ื
ั
สกครหนงกลับเรอเม้อส านัก ไม่ประจักษ์ว่าผู้ใดใจกังขา
่
ื
่
ข้าจงถามพลไพรเรอใครมา เห็นหลังคาแดงฉาดประหลาดใจ
่
ึ
เขาบอกว่าเรอพระยามหาอ ามาตย์ ข้าหลวงราชพิศวงไม่สงสัย
ื
ิ
ุ
่
ั
่
คร้นวาค าสรโยอโณทัย ฝนตกใหญ่พรมพร าในค าคืน
่
ี
พวกอ้ายฮอเปดโบสถ์กระโดดหน ี แผลงฤทธแกล้วกล้าฟนฝาฝน
ั
ิ
่
่
ื
่
ิ
่
ี
กองทัพไทยไลว่งบ้างยงปน อ้ายฮอตนหนได้ทั้งไพรนาย
ื
ิ
่
ื
่
ิ
ั
่
พระยายกกระบัตรจัดไพรตามไปจับ ได้รบรบฮอแหกว่งแตกหาย
่
บ้างจับได้ตัวเปนที่เดนตาย ทั้งหญงชายกองทัพจับมาตาม
ิ
็
ทั้งทองล่มเงนตราเครองอาวธ ทั้งปนชดหอกดาบเกบหาบหาม
ื
่
ิ
ิ
ุ
ื
็
ุ
ี
ี
ทั้งม้าเมยม้าผู้ดงามงาม ท าสงครามมชัยจับได้มา
ู
ต่างมอบให้พระยามหาอ ามาตย์ ของประหลาดมากจรงหลายส่งสา
้
ิ
ิ
ี
ี
ิ
เสมยนท าบัญชมบรรดา ทั้งเงนตราข้าวของทองตระการ
ี
ิ
พวกนายทัพต้องรบสาบานบอก ว่ามได้ยัยอกพัสถาน
ั
ั
ิ
ต่างคนกระท าสัตย์ปฏญาณ กส้นค าให้การความสตย์จรง ฯ
ิ
็
ิ
ิ
๏ เจ้าพระยาจอมทัพสดับชัด ให้เสมยนเขียนคัดส่งนายส่ง
ั
ี
ี
ระดมเสมยนมาอย่าประวิง เขียนอย่าท้งตกซ ้าค าให้การ
ิ
ื
็
ั
คร้นส าเรจเสรจสงลงบางกอก กับใบบอกเมองลาวแจ้งข่าวสาร
่
็
ึ
ี
่
ี
ุ่
ซงในเมองหนองคายทราบรายงาน ซงภัยพาลมได้มไพรรอน
ื
ิ
สงไปกราบทูลพระกรณา ตามเลขาลายจ าหลักค าอักษร
่
ุ
่
ั
ี
กรมการรบหมดบทจร จากนครราชสมาเรงคลาไคล ฯ
๏ คร้นเดอนยแรมแปดค ามก าหนด ได้จ าจดมั่นคงไมสงสย
่
ี
ั
ื
ี
่
ั
่
ึ
พอท้องตรามาถงอีกนงใบ พลไพรบันเทิงเรงส าราญ
ึ
่
่
ิ
ี
หมายใจว่าท้องตราให้หากลับ คนกองทัพปรดเปรมเกษมศานต์
ิ
์
ึ
ด้วยหนองคายวายศกนกประมาณ ไม่มการคงหาทัพกลับนคร
ี
ึ

ั
่
่
เหลาไพรพลกองทัพมาคับคั่ง อยากจะฟงท้องตราหน้าสลอน
เหมอนสัตว์นรกหมกไหม้ในไฟฟอน ทรนรอนเหลอก าลังประทังตน
ื
้
ี่
ื
็
เหมอนเห็นพระมาลัยเสรจเสด็จมา ปรารถนาจะให้โปรดประโยชน์ผล
ื
ั
ี่
่
ิ
่
ื
สตว์นรกว่งแซมาแจจน เหมอนไพรพลกองทัพทคับใจ
ั
่
ึ
คร้นฉกผนกออกอ่านซงสารตรา บังคับมาความแจ้งแถลงไข
ึ
ี
่
วาเมองหนองคายน้ไมมอะไร ส้นจากภัยอ้ายฮอมาก่อกวน
ื
ิ
่
ี
่
ี
แต่ว่าทางเมองเหนอยังเหลอหลอ ยังมฮอแว่นแคว้นแดนเสฉวน
ื
ื
ื
่
ี
มาตั้งค่ายรายเนองอยูเมองพวน เขตแดนญวนมากมายหลายต าบล
่
ื
ื
่
แล้วให้เจ้าพระยามหนทรเคาน์ซลลอร ์ ให้พักรอทัพตั้งฟงนสนธ
์
ิ
ั
ุ
ิ
์
ิ
่
ื
้
ให้รวบรวมพรอมไว้เหล่าไพรพล จงปรอปรนตั้งใจระไวระวัง
แม้นทัพเจ้าพระยาภูจะจู่โจม เข้าหักโหมชงชัยเหมอนใจหวัง
ิ
ื
มหนังสอมาขอต่อก าลัง อย่ารอร้งรบยกทัพบกไป
ี
ี
ั
ื
ุ
ิ
ิ
อย่าคอยฟงท้องตราจะช้าเน่น การฉกเฉนอย่าพะวงคิดสงสัย
ั
่
ี
็
จงรบยกขึ้นไปชวยด้วยไวไว เปนอย่าให้เสยขาดราชการ ฯ
ี
ี
็
๏ อ่านท้องตราส าเรจจบเสรจสรรพ พวกกองทัพทมาฟงนั่งขนาน
่
ั
็
ู
ต่างคนต่างร้จะอยู่นาน ต้องทรมานทรมาคิดอาวรณ
์
ี
้
ต่างคนโศกเศราบ้างเหงาหงอย ล้วนหน้าจอยเสยใจฤทัยทอน
๋
้
ซงตัวฉันแจ้งใจดังไฟฟอน ตามลมรอนอยู่ในใจร าคาญ ฯ
ึ
่
๏ เดอนยี่แรมสบเอ็ดค าจะร าเรอง บ้านเจ้าเมองเหลอสนกโกนจุกหลาน
่
ื
ิ
ื่
ื
ื
ุ
่
ื
พน้จะดเขาท านาราคาญ เสมอนการมหรสพครบล าเนา
ี
่
่
ู

ี
ี่
ี
์
ปลูกเขาไกรลาสใหญ่ที่ในสระ มทพระสวดมนตรบนภูเขา
ื
ื
ี
ี่
ี
ิ
ี่
สสบองค์สวดส าเนยงเสยงไม่เบา ทบนเหย้าบนเรอนสวดเหมอนกัน
ี
มขาร าส าเหนยกเรยกกะแจะ ตบมอแปะทะลงโลดกระโดดขัน
ื
ี
ี
ึ
่
ึ
เจ้าผู้ชายร าล่อดงองัน พณพาทย์นั้นโทนกับปตกันอง
ู
่
ี
ิ
ี
็
็
ท่านเจ้าเมองคิดเหนให้เปนสข เชญเจ้าคุณตัดจุกค านับถึง
ิ
ุ
ื
ึ
ึ
เปนมงคลนับถอไมด้อดง เจ้าคุณจงไปเหย้าตามเขาเชญ
ิ
ื
็
่
ื
่
่
เอาละครกองทัพไปเล่นชวย พวกละครมได้ขวยสะเทินเขิน
ิ
ู
ิ
ิ
เล่นในการโกนจุกสนกเกน คนดูเพลนกระไรเลยไม่เคยด
ุ
การละเล่นอื่นอื่นมีดนบ้าน ทั้งเพลงการแอวลาวลั่นสนั่นห
ื่
ู
่
เวลาค าสนธยาหน้าประตู ดอกไม้รงมอยู่เขาจุดไฟ
่
ุ่
ี
ุ
ึ
ี
ดอกไม้กระถางรายตั้งจุดปงโปง จุดพลโพลงตงลั่นเสยงหวั่นไหว
ั