ANTR'AKT #4

AN EDITIE 4
DECEMBER

T2021
R ’’ANOEK NUYENS
“HET IS DE RUIS, T OVER DE ZAAK
ALTIJD DE RUIS”
– MAX GRUSON ASHELL EN MEER

“I HOPE WE KEEP
­MOVING FORWARD.” –
EBONY NAOMI WILSON,
ENT TALK #1

A K KT



Foto: Lore Mechelaere
Designer: Studio Adaptive Skins, Jef Montes
Model: Manuel Groothuysen

ANTR’AKT #4 Hoofdredactie Layout
december 2021 Constanze Müller Melike Dere

Redactie Omslagontwerp
Kato Cornil, Max Gruson, Pauli Immig, Fleur Ummels
Varenka Theunynck, Fleur Ummels,
Cecilia Thoden van Velzen, Michelle Kerstkaartontwerp
Verheij Pauli Immig, Ezri den Outer

Eindredactie Fotografie
Max Gruson, Fleur Ummels, Cecilia Just van Bommel, Norah Bouwheer,
Thoden van Velzen, Michelle Verheij Michiel Cotterink, Floor Martens, Lore
Mechelaere, Vincent Wigbels, Nina
Teksten Marte Wilson
Kato Cornil, Paulien Foest, Max
Gruson, Woody Richardson Laurens,
Sander Ruijters, Varenka Theunynck,
Fleur Ummels, Cecilia Thoden van
Velzen, Michelle Verheij, Ebony Naomi
Wilson

Met dank aan:
Stefan Droger, Jan Groenland, Ies Kaczmarek, Simon Kleinhesselink, Nanine Maria
Kok, Merijn Kortman, Floor Martens, Frank Mineur, Lore Mechelare, Laura Nieuwen-
huis, Anoek Nuyens, Bram van der Snel, Pip Vlaar, Nine van Weert

Ook in ANTR’AKT publiceren?
We staan altijd open voor inzendingen:
[email protected]

Alle rechten voorbehouden Niets uit deze uitgave mag worden
© 2021 ANTR’AKT vermenigvuldigd, opgeslagen in een
geautomatiseerd gegevensbestand, of
openbaar gemaakt, in enige vorm of
op enige wijze, hetzij elektronisch, me-
chanisch, door fotokopieën, opnamen,
of op enige andere manier, zonder
voorafgaande schriftelijke toestem-
ming van de redactie.

GESPREK Anoek Nuyens 6 – 11
12 – 13
T H E M AT E K S T Max Gruson 14 – 15
16 – 18
WERK Nine van Weert 20 – 21
22 – 23
ESSAY Kato Cornil 24 – 27
30 – 33
ESSAY Michelle Verheij 36 – 37
38 – 39
T H E M AT E K S T Fleur Ummels
42 – 45
TERUGBLIK Cecilia Thoden van Velzen 46 – 47
48 – 49
PORTRET Floor Martens 52 – 53
54 – 55
POËZIE Woody Richardson Laurens
56 – 57
VERSLAG Ebony Naomi Wilson

GESPREK Jan Groenland, Ies Kaczmarek en
Bram van der Snel

PROZA Cecilia Thoden van Velzen

INTERVIEW Nanine Maria Kok en Lore Mechelaere

PROZA Paulien Foest

T H E M AT E K S T Sander Ruijters

CULTURE AGENDA Kato Cornil, Simon Kleinhesselink en
Merijn Kortman

GESPREK ANOEK NUYENS 6

In
gesprek
met
Anoek
Nuyens

Foto: Michiel Cotterink GESPREK

GESPREK ANOEK NUYENS 8

In gesprek met Anoek Nuyens:
“Het theater is een plek van r­ adicale verbeelding”

Het is begin november en alle ogen zijn gericht op Glasgow, waar een historische klimaattop Door Michelle Verheij
plaatsvindt. Ik heb a­ fgesproken met Anoek Nuyens, een maatschappelijk geëngageerde thea-
termaker die we onder andere kennen van voorstellingen als Hulp en De zaak Shell. Naast the-
atermaker is ze ook schrijver (bij o.a. De Correspondent) en heeft ze de podcastserie Pronk
gemaakt. We spreken elkaar virtueel: Anoek vanuit haar kantoor in Amsterdam-Noord en ik
vanuit de kantine op de Toneelacademie.

Michelle: Je bent een maatschappelijk geëngageerde theaterma-
ker. Ik ben benieuwd hoe dit is begonnen. Kun je wat meer
vertellen over hoe je terecht bent gekomen waar je nu bent?

Het was eigenlijk nooit in eerste instantie vond ik het ontzettend
saai: het ging alleen maar over oude, dode,
mijn plan om theater- witte mannen. Vlak voor het einde van het
vak las ik een boek wat alles op zijn kop
maker te worden. In de zette. Dat boek was Van het kijken en van
het schrijven van de Vlaamse dramaturge
tijd dat ik ging stude- en schrijfster Marianne van Kerkhoven.
Vanaf de eerste letter was ik als het ware
ren, leek de wereld uit betoverd. Voor het eerst las ik dat theater
niet alleen gaat over representatie van het
elkaar te vallen. Dat verleden, maar juist ook over de toekomst:
over het verbeelden van parallelle moge-
was in de tijd van 9/11: lijke werkelijkheden naast de onze. Het
boek beschreef het theater als een poli-
ik had het gevoel dat tieke ruimte, in het hier en nu, waar je sa-
menkomt en het gesprek aangaat over
Anoek Nuyens het gebied rondom de maatschappelijke ideologische kwesties.
Twin Towers, vol brok- Ineens zag ik het theater als een plek van
radicale verbeelding, vol mogelijkheden.
stukken, een metafoor Dus ben ik halsoverkop naar de studie-
adviseur gerend – ik was net op tijd – en
was voor hoe de we- heb ik alles omgegooid om Theater-, Film-
en Televisiewetenschap te gaan studeren.
reld er op dat moment uitzag. Ik wilde mijn

steentje bijdragen en ging naar de universi-

teit met de ambitie om diplomaat te wor-
den: ik zag mezelf al als conflictbemidde-

laar in een witte, goed geaircode ruimte zit-

ten, en op precies het juiste moment pre-

cies de juiste dingen zeggen. Maar tijdens

mijn studie raakte ik al snel gedesillusio-

neerd. Het voelde alsof ik niet dichter bij de

wereld kwam, maar steeds verder

wegdreef.

Aan het einde van mijn eerste studiejaar

volgde ik een extra vak: theaterweten-

schap. Eigenlijk deed ik dat vooral om mak-

kelijk wat extra studiepunten te scoren, en

Michelle: Je hebt dus onder andere Theaterwetenschap gestudeerd, in Utrecht en
Berlijn. Hoe ben je vanuit je studie verdergegaan in het vak, en hoe ben je uiteinde-
lijk theatermaker geworden?

In mijn derde studiejaar ben ik bij Marianne Congo. Geleidelijk kwam ik steeds vaker op
van Kerkhoven in de leer gegaan in Brussel het podium terecht. Er gebeurde veel in de
bij het Kaaitheater. Inmiddels had ik alles wereld – qua periode zaten we tussen de
van haar gelezen. Ik kan me nog goed her- economische crisis en de huizenmarktcrisis
inneren dat ik haar ontmoette en verbaasd in – en ik voelde een grote noodzaak om het
was over hoe klein zij was, want in mijn ver- theater nog meer te gaan positioneren als
beelding was ze een reus van twee meter een plek van samenkomst. Op een gegeven
vijfentachtig. Ik heb heel veel aan Marianne moment speelde ik in een voorstelling over
gehad. Bijna alles wat ik nu maak, is terug te Desi Bouterse, en naar aanleiding van die
voeren op wat ik van haar heb geleerd. voorstelling raakte ik in gesprek met Frasca-
Vervolgens ben ik een tijd werkzaam ti. Tegen die tijd had ik een heleboel ideeën
­geweest als dramaturg bij verschillende die ik wilde uitvoeren, en bij Frascati kreeg ik
gezelschappen, onder andere in Kinshasa, de kans om dit te gaan doen.

GESPREK

Michelle: Je ziet het theater als een plek van samenkomst. Het valt mij op dat theater steeds
meer wordt gezien als een plek waar je iets kunt veranderen bij mensen, of zelfs in de
wereld. Zou je nog wat meer kunnen vertellen over hoe jij theater ziet, en hoe jij denkt dat
theater kan bijdragen aan een betere wereld?

Ik zie het theater als een plek vraag: is de klimaatcrisis echt dat je op een zeker moment de den. Ik wil dingen horen of voe-
van verbeelding en ik heb ook een verbeeldingscrisis, en wat omvang van de systeemcrisis len die ik niet tegen zou komen
het idee dat we dat nu meer kun je daar dan aan doen? begint te voelen. Je kunt thea- in mijn dagelijks leven of in de
dan ooit nodig hebben. Terwijl Wat ik vooral heb ondervon- ter dus inzetten om onnavolg- reguliere media. Bovendien
ik met Rebekka de Wit werkte den is dat je als theatermaker, bare dingen, die niet met taal kun je niet wegzappen. Als je
aan de voorstelling Tenzij je in tegenstelling tot een journa- te beschrijven zijn, invoelbaar een essay schrijft, of een pod-
een beter plan hebt las ik veel list of wetenschapper, de kli- te maken. cast maakt, kunnen mensen
over de klimaatcrisis. Het viel maatcrisis echt invoelbaar kan Wat ik ook bijzonder vind altijd tussendoor weglopen. In
mij op dat veel wetenschappers maken. En als mensen dingen aan theater, is dat je een wick­ het theater is weglopen een
beweren dat de klimaatcrisis gaan voelen, gaan ze zich ed problem volledig in beeld enorm statement. En bedenk
eigenlijk een verbeeldingscrisis verbinden en verbinding is de kan brengen. Ook de delen die ook: tegenwoordig hoef je zelfs
is. Oftewel: omdat mensen zich sleutel tot verbeelding. weerstand oproepen. Ik ga niet in het vliegtuig je telefoon niet
geen voorstelling kunnen ma- Dat probeer ik te doen in naar het theater om bevestigd meer uit te zetten. Alleen in het
ken van het probleem, komen mijn werk. In De Zaak Shell ga te worden in mijn eigen mening theater doe je dat nog. Dat is
ze niet in actie. Ik voelde me je je als publiek verbinden met of mijn eigen gelijk – hoe saai in onze wereld, die extreem ge-
toen aangesproken als theater- Shell, met de consument, en zou dat zijn. Ik ga naar theater mediatiseerd is, uitzonderlijk.
maker. In ons onderzoek richt- bij elk perspectief denk je: ja, om geprikkeld te worden en
ten Rebekka en ik ons op de eigenlijk begrijp ik het wel. Tot- aan het denken gezet te wor-

Foto: Michiel Cotterink

GESPREK ANOEK NUYENS 10

Foto: Michiel Cotterink

Michelle: Wat me lastig lijkt aan theatermaken over complexe onderwer-
pen, is dat je de uitdaging aangaat om iets heel groots en ingewikkelds te
vertalen naar iets kunstzinnigs. Ik denk bijvoorbeeld aan het vinden van de
balans tussen je verhaal ‘kloppend’ willen maken, zonder dat de artisticiteit
verloren gaat. Heb je een methode om dit proces aan te gaan?

Onderzoek is essentieel. Als je dusda- Voor De zaak Shell hebben we drie
nig grote complexe onderwerpen gaat jaar onderzoek gedaan. Dat deden we
aanraken, kun je dat niet in zes weken niet fulltime, maar in periodes, zodat
in een repetitiestudio doen. Je moet tijd we tussendoor tijd hadden om erop te
nemen om zo’n complex systeem te reflecteren. In het huidige subsidiesys-
doorgronden. Die werkwijze past bij teem is zo’n werkwijze ingewikkeld,
mij. Ik ben zelf zo iemand die van die omdat het gebruikelijk is om in zes we-
onleesbare klimaatrapporten echt leest, ken of in ieder geval in maximaal een
conferenties bezoekt, en graag in ge- jaar een voorstelling te maken. Dit kan
sprek gaat met bijvoorbeeld NGO’s en een belemmering zijn, maar ik heb
overheden. goede hoop dat dit gaat veranderen. Er
Rebekka en ik organiseren tijdens is steeds meer vraag naar kunst over
onze maakprocessen vaak een soort maatschappelijke onderwerpen, en
‘onderzoeksavonden’. We nodigen dan subsidiënten begrijpen steeds beter dat
experts uit, zoals advocaten of biolo- je hier echt de tijd voor moet nemen.
gen, en gaan met hen in gesprek. We
hebben bijvoorbeeld een keer vier
topadvocaten uitgenodigd om te fanta-
seren over een mogelijke rechtszaak
tegen Shell. Uiteindelijk heeft die avond
geleid tot het maken van De zaak
Shell.

GESPREK

Michelle: De voorstelling De zaak Shell gaat onder andere over een gedeelde
verantwoordelijkheid. En eigenlijk neem jij als maker ook een verantwoordelijkheid
door deze voorstelling te maken. Hoe zie jij dit en hoe geef jij invulling aan jouw
verantwoordelijkheid?

Bij De zaak Shell hebben Natuurlijk is het complex: persoonlijk te maken, en hadden gekocht om een
we ons laten inspireren het is een politiek pro- het niet alleen over jezelf avondje lekker Shell te ba­
door een citaat van Oscar bleem, en dat vraagt om te laten gaan. Dat klinkt shen, maar dat dat hele-
Wilde: “To disturb the com- een politieke oplossing. misschien gek, want mijn maal niet het geval was en
fortable and to comfort the Het is nu eenmaal ingewik- werk is best persoonlijk, dat ze dat zo verfrissend
disturbed.” Dat is wat ons keld om over dit thema maar ook altijd politiek. Het vonden. Blijkbaar zien we
betreft geslaagd: we zien theater te maken. Je moet gaat over de juiste balans het podium steeds meer
dat mensen uit klimaatbe- veel van je onderwerp we- vinden tussen die twee. als plek voor propaganda.
wegingen vaak een troost ten voordat je er iets zin- Zeker wanneer je je waagt Als maker vind ik het
vinden in onze voorstelling, nigs over kan zeggen. Ook aan actuele kwesties moet niet interessant om mijn ei-
terwijl mensen die een ge- die verantwoordelijkheid je dat goed beseffen. gen linkse opvattingen te
zellig avondje uit hadden heb je als maker. Maar Grappig genoeg gaan etaleren op het podium.
verwacht verontrust de complexiteit mag nooit een veel toeschouwers ervan Voor mij is het theater een
zaal uitlopen. reden zijn voor gemak- uit dat als je een voorstel- plek waar je voorbij je
Aan de andere kant zie zucht of om dan toch maar ling maakt over het klimaat woede gaat.
ik wel eens klimaatvoor- te kiezen voor een gezel- en over Shell, je waar- Pas als de woede we-
stellingen die heel ambiti- lige familievoorstelling. schijnlijk heel links en an- gebt, komen er bij mij we-
eus beginnen, maar eindi- Juist de meest complexe ti-Shell bent. En waar- zenlijke vragen op, en kom
gen met de boodschap: zaken verdienen op dit mo- schijnlijk ook een activist. ik echt tot de kern van de
“Wij weten het eigenlijk ment onze aandacht. We kregen vaak tijdens de voorstelling.
ook niet, het is te com- Ik vind het tenslotte be- tournee te horen dat men-
plex.” Dat vind ik jammer. langrijk om je werk niet te sen dachten ze een kaartje

Michelle: Ik heb gelezen dat je werkt vanuit de inhoud: ik stel me dan voor dat je
eerst een onderwerp of boodschap kiest en vervolgens pas de vorm. Kun je meer
vertellen over dit proces? En loop je er soms tegenaan dat je te weinig expertise
hebt in een bepaald medium/bepaalde vorm?

Er is inderdaad altijd eerst De Correspondent waarin blij dat Rob Wijnberg (de jezelf niet overschat, is een
de inhoud en dan de vorm. we Mark Rutte verbeelden hoofdredacteur van De hybride praktijk fantastisch.
Daardoor heb ik een hy- als premier die echt kli- Correspondent) het woord Het stelt je in staat te be-
bride praktijk en maak ik maatleiderschap toont. voerde en niet ik, als een wegen binnen de samenle-
niet alleen voorstellingen, Wat, vroegen we ons af, van de makers van de vi- ving, vraagstukken vanuit
maar ook podcasts, boe- zou er gebeuren als we deo. Want zo’n deepfa- verschillende hoeken te
ken en ga ik de komende een premier hadden die ke-video maken is een belichten, en nieuwe men-
tijd binnen de filmwereld klimaatverandering wel se- ding, maar ik ben een kun- sen te ontmoeten. Want
werken. Dat klinkt mis- rieus nam. Er was veel stenaar en het is dus niet uiteindelijk is het theater
schien makkelijk, maar je aandacht vanuit talkshows mijn rol om bij Op1 tegen- ook maar een dorp. En is
moet altijd goed je grenzen en andere media: vooral over Jort Kelder de integri- het gezond om dat dorp af
bewaken. Onlangs maakte rond de vraag of het nou teit van De Correspondent en toe te verlaten, om
ik samen met Jelmer Mom- wel kon dat een journalis- te verdedigen. boordevol nieuwe ideeën
mers en Rebekka de Wit tiek platform een deepfake Zolang je je grenzen weer terug te keren.
een deepfake video voor video uitzond. Toen was ik goed in de gaten houdt en

T H E M AT E K S T MAX GRUSON 12

Het is de ruis, altijd de ruis

Als je je ogen opslaat en in de verte kijkt – voorbij de rododendron, die roze
bloeit in de zomer; voorbij de beukenhaag, die bruin verschiet in de winter;
voorbij het grasveld vol klaver, mos en kuilen van het voetballen; voorbij de
paarden, met vier benen in de modder; voorbij de eiken; voorbij de stroom;
voorbij het bankje van Natuurmonumenten – dan zie je ze staan: een rijtje
populieren. Het zijn er zo’n twintig stuks, de takken als armen in elkaar
geslagen. Ze wiegen heen en weer, doen een voorzichtige lijndans. Blaadjes
in de vorm van driehoeken en ruiten schuiven langs elkaar. Wanneer je
dichterbij komt, kun je het horen: ruis.

Zoals de populieren daar staan, zo zitten er ook twee jongens in een
volgepakte trein. Het is de laatste rit van de avond, de eerste van de
ochtend. Schouder aan schouder zitten de twee jongens tegen elkaar
geklemd. Gezang en gelach overstemmen het ritmische geluid van wielen op
spoor, het gangpad staat vol mensen. Eén iemand heeft plaatsgenomen op
de armleuning van de rechterjongen. Die knikkebolt, schijnbaar ongestoord
door het lawaai en de drukte. De linkerjongen kijkt uit het raam: de nacht
heeft alle kleur uit het landschap gezogen. Hij zet een koptelefoon op. De
trein wiegt een vermoeide polonaise. Al het geluid mengt: ruis.

Nadat de trein het eindstation is binnengerold, verdwijnen de passagiers als
regenwater in de straten van de stad. De twee jongens wachten. De nacht is
warm. Een vrouw in mantelpak loopt voorbij en neuriet een liedje van Chris
Rea. Terwijl de eerste zonnestralen achter de horizon vandaan kruipen,
stappen de twee jongens in een bus. De airco ruist. De motor bromt. Een rij
dicht op elkaar gepakte huizen schuift voorbij. Een tuin grijs betegeld; een
tuin met een buxushaag; een tuin vol gele morgensterren, die opengaan als
eerste van de dag. Langzaam wordt de bebouwing sporadischer. Een
landschap in alle tinten groen ontvouwt zich. De bus stopt bij een halte, de
twee jongens stappen uit.

Even lijkt het stil. Dan begint het zachtjes te waaien.
De twee jongens blijven staan. Ze zien: de roze rododendron, het grasveld
waarop gevoetbald wordt, het bankje van Natuurmonumenten, en ten slotte
– heel in de verte – het rijtje populieren. De bomen wiegen in de wind, wrijven
hun bladeren langs elkaar, en fluisteren de ruis. De twee jongens luisteren.
Ze horen: de huil van een pasgeboren kind, de lach van een feestganger, de
neurie van een zakenvrouw, de laatste rochel van een oude man.

Ze horen het aan. En ze bedenken: het is niet de opkomst, het is niet het middenstuk,
het is niet het slot. Het is de ruis, altijd de ruis.

T H E M AT E K S TFoto: Vincent Wigbels

De Groene Kathedraal (1996) – Marinus Boezem

Een landschapskunstwerk vlakbij Almere, Flevoland. Op het ene kavel zijn
honderdachtenzeventig populieren geplant volgens de plattegrond van
de kathedraal van Reims, Frankrijk. Op het andere is een tegengestelde
uitsparing gemaakt in een beuken- en eikenbos.

WERK NINE VAN WEERT 14

HEY
MA
MI

WERK

ESSAY STEFAN, LAURA, PIP EN KATO 16

VDAIGNITTAHLEISAETERRING Over de rol van de toeschouwer zegt Celine: “Wat ik
belangrijk vind is dat het wel immersief is, en niet interactief. VR
Door Stefan Droger, Laura Nieuwenhuis, is vaak interactief, wat betekent dat je veel dingen kan doen als
Pip Vlaar en Kato Cornil toeschouwer en een actieve rol hebt, en dus ingrijpt in de
situatie. Bijvoorbeeld met een zwaard iets doormidden hakken.
Voor het vak Cultuurbeschouwing onderzochten wij — Stefan, Dat associeer ik met games, terwijl, wat ik altijd interessant vind
Laura, Pip en Kato — vorig jaar het toekomstperspectief van aan theater is hoe je als toeschouwer deelneemt aan de
digitaal theater, en digitaal toeschouwerschap. We interviewden voorstelling door waar te nemen. Ook dan ben je wel zeker
een aantal makers en zetten hun — en onze — gedachten op een actief, omdat je dan aanwezig bent en rond je kijkt, en dat raakt
rijtje in dit artikel. je. De wereld komt op je af. Het kijken op zich is al een actieve
rol.”
Wat doe je als je geen live publiek meer kan ontvangen? Op Ook iemand die deze andere manieren van maken
deze vraag hebben theaterwerkers het afgelopen jaar een ant­ onderzoekt is Dwayne Toemere. Hij experimenteert onder
woord moeten zoeken. Wij spraken met verschillende mensen andere met AR Dreamscapes. Dat zijn performances die via je
uit het vak over de mogelijkheden die digitalisering voor theater scherm geplaatst worden in de ruimte waar je in werkelijkheid
kan betekenen. Zit er misschien een toekomst in die digitale bent. Dit is een vorm van Augmented Reality, en noemen wij
theatervormen? dus graag digitaal theater, omdat de performances speciaal
voor deze digitale vorm ontwikkeld zijn. Net als Celine met haar
Wij zijn midden in het Coronajaar begonnen met onze VR-voorstellingen zegt Dwayne dat zijn Dreamscapes een
opleiding tot regisseur. In dat gekke jaar hebben we nieuwe kunstvorm zouden kunnen zijn.
onderzoek gedaan naar toeschouwerschap. Hoe ver- We spraken ook Anne Maike Mertens van Nineties Producti-
houdt een toeschouwer zich tot de acteurs? Hoe komt ons. Tijdens de lockdown maakte ze Memento Mori, een
een verhaal binnen bij de toeschouwer? Op wat voor voorstelling in Zoom. De voorstelling was overwegend online te
manier kan je intimiteit opzoeken met je publiek? Moet bekijken, maar ging ook op tour op momenten dat theaters
een toeschouwer kunnen ingrijpen tijdens een voor- (beperkt) even open waren. Het publiek dat dan fysiek
stelling? Op deze vragen kunnen we geen eenduidig aanwezig was, kreeg te zien hoe de voorstelling gemaakt werd
antwoord geven, maar wat we wel kunnen doen, is voor de online kijkers. Toen in de zomer bleek dat de theater-
deze aspecten vergelijken bij verschillende (digitale) sector nog een hele tijd met beperkingen zou moeten omgaan,
theatervormen. besloot ze verder in te zetten op digitaal theater en het
Vanuit het thema toeschouwerschap waren we vooral benieuwd onderzoek daarnaar. Zo werd Nineties Lab in het leven
naar wat de digitalisering van theater doet met het publiek. We geroepen. Daarmee initieerde ze een project van acht weken,
vroegen ons af wat voor- en nadelen zijn, en wat het toekomst- waarin telkens een andere maker een digitaal podium kreeg. Er
perspectief is voor digitaal theater. werd ook een heel virtueel dorp gebouwd waar je digitaal in
rond kon wandelen.
DIGITAAL THEATER
OF DIGITAAL TOESCHOUWERSCHAP TO LIVE OR
NOT TO LIVE
Om over gedigitaliseerd theater te kunnen spreken, hebben we
onderscheid gemaakt tussen twee vormen. De eerste vorm Naast deze digital minded theatermakers wilden we ook
hebben we digitaal toeschouwerschap genoemd, waarbij de iemand interviewen met een andere kijk. Eva Lemaire koos er
voorstelling gespeeld wordt als voor een publiek dat fysiek in de als regisseur bewust voor om haar voorstellingen niet te
zaal zit, maar waarbij dat publiek in werkelijkheid digitaal digitaliseren. De voornaamste reden hiervoor was dat de essen-
aanwezig is. Voorstellingen die live gestreamd worden plaatsen tie van theater dan volgens haar verdwijnt: “Het hele ding van
we hieronder. Ook registraties van afgelopen voorstellingen theater is dat je er live bij bent. Dat je met een club mensen
noemen we digitaal toeschouwerschap. Die stellen meteen het allemaal één ervaring hebt, die daarna ook nooit meer
live-aspect van theater ter discussie, dat voor sommige plaatsvindt.”
theatermakers belangrijker blijkt te zijn dan voor andere. De Ze heeft goede streams gezien, maar ze vindt die geen
tweede vorm die we onderscheiden is het digitaal theater, theater. Hierbij wilde ze wel benadrukken dat er vormen van
waarbij voorstellingen gemaakt worden met oog op een digitale theater zijn die zich beter lenen voor een digitale vorm, maar
ervaring, zoals bij voorstellingen in Virtual Reality. dat zij dat niet het geval vindt voor repertoirevoorstellingen. “Op
Die laatste hebben we zelf onder de noemer van digitaal
theater geplaatst, maar daar is Celine Daemen, de eerste
maker die we hebben geïnterviewd, het niet volledig mee eens.
Volgens haar is Virtual Reality een nieuwe kunstvorm. VR kan
doorbouwen op aspecten van het theater (iets waar zij als alum-
na van de Toneelacademie expert in is), maar bouwt net zo
goed door op beeldende kunst, film en gaming. Dit nieuwe
medium vereist een andere manier van maken dan theater. Zo
kan ze voorbij de wetten van de natuur denken in een virtuele
wereld, en maakte ze daar onder andere gebruik van in De
Opera van de Vallende Mens, waarin je omringd wordt door
vallende mensen.

een toneel zijn er andere codes dan op film. En dat merk je heel ESSAY
erg. Als je een film of documentaire maakt, maak je dat met
andere manieren van spelen, met andere manieren van direct. De intimiteit ligt in het verhouden tot de ruimte van de
realiteit. En op een toneel zijn er echt andere codes van toeschouwer zelf, in plaats van via personages waar empathie
realiteit. Realisme op een toneel kan wel, maar vaak gebruik je voor moet worden opgewekt.
toch de theatrale middelen of uitvergrotingen die je op film We vroegen Celine of ze het gevoel van samenzijn niet mist
gewoon niet voor mekaar krijgt.” Ook bij goed gefilmde bij VR: “Goeie vraag. Ik zoek nog. Het isolement maakt het
voorstellingen vindt ze het lastig dat de camera bepaalt waar je intiem, terwijl je met veel mensen om je heen anoniem kan zijn.”
naar kan kijken. Het feit dat je in je eentje kijkt maakt het heel persoonlijk en je
Anne Maike Mertens is ook voorstander van live theater, voelt je vaak vrijer om je te laten raken door de voorstelling.
maar maakt een onderscheid tussen live in tijd en live in ruimte: Over twee jaar gaat Celine onderzoeken wat het doet als je met
“Theater staat in principe voor ‘hier en nu’. Het hier zijn we meerdere personen tegelijk een VR-beleving hebt. Ze wil dit
kwijt, dus laten we het nu overeind houden. Dat was voor ons gaan doen met een publiek van honderd mensen, die tegelijk in
belangrijk, maar er zijn natuurlijk mensen die daar anders over een virtuele wereld zitten. Dan kan je bijvoorbeeld wel samen
denken.” Tijdens haar Zoom-voorstellingen ontdekte ze dat ze napraten, en komt de ervaring misschien dichter bij een
wel degelijk een bepaalde sfeer meekreeg van het online theatergevoel.
publiek. Zo was elke avond toch weer anders, en kwam je Iets wat natuurlijk ook komt kijken bij veel digitale vormen, is
dichter bij een theaterervaring dan in een livestream waar je een groter bereik. Als mensen niet naar het theater moeten
anoniem naar kijkt. komen, maar het theater naar hen toekomt, kan dezelfde
Wat we ons afvragen, is welke kijkervaring voor het publiek voorstelling van over heel de wereld gevolgd worden. Dat grote
het meeste betekent. Is het voor een ‘digitale toeschouwer’ echt bereik is fijn voor de makers die hun werk graag aan zo veel
zo belangrijk om te weten dat de voorstelling live wordt mogelijk mensen willen tonen. Maar het verkleint wel de
gespeeld? Misschien voel je door het live-aspect een verbon- intimiteit. Het is niet langer zo dat een publiek in een zaal weet
denheid met de andere toeschouwers, eventueel aangewak- dat het als enige bij dit moment, deze beleving is. Ook napraten
kerd door chatsecties naast de video, of zoals bij Nineties is moeilijk met mensen aan de andere kant van de wereld. Maar
Productions door de andere toeschouwers te zien in tientallen hoe belangrijk is die verbinding met de medetoeschouwers? En
schermpjes. hoe belangrijk is intimiteit in het theater? De toekomst zal het
Maar om een voorstelling volledig ‘live’ te zien te krijgen, uitwijzen, vermoeden we.
moet je als toeschouwer het comfort inleveren van terug te
kunnen spoelen, of op pauze te drukken als je naar de wc moet. TO BE OR
Heb je dat over voor een ervaring die niet hetzelfde is als die NOT TO BE CONTINUED
van een toeschouwer in de zaal? Zit je je niet voortdurend in te
beelden hoe het zou zijn om er fysiek bij te zijn? Je zou kunnen Eva Lemaire verwacht dat de live vorm van theater zoals we
stellen dat de kijkervaring aan kwaliteit verliest als de maker te hem kennen, nooit zal verdwijnen. Ze denkt dat mensen, net als
hard aan bepaalde regels van het theater wil vasthouden, terwijl zijzelf, snakken naar de ervaring van een live voorstelling, waar-
de ervaring geen theaterervaring is. bij de zweetdruppels van de acteurs om je heen vliegen. Zij was
met haar gezelschap al erg fan van het spelen door het publiek
INTIMITEIT heen, waar ook aanrakingen aan te pas kwamen, en ze kan niet
wachten om zulke voorstellingen terug te mogen maken. Dat
Een volgende vraag die we ons stelden, is welke vorm de het live is, met een fysiek aanwezig publiek, is net wat theater
meeste intimiteit genereert. Zo ontdekte Esther de Koning een uniek maakt en waarom het niet zomaar zal uitsterven. De
extra laag en een intimiteit toen ze met studenten van de vooruitgang die gemaakt is in het registreren acht ze wel
Toneelacademie ging filmen in Zoom. Niet alleen kwamen blijvend, en ze denkt ook dat grote gezelschappen zullen blijven
acteurs plots heel dichtbij als ze recht in de camera keken, je streamen vanwege het grotere bereik.
kreeg ook hun leefomgeving te zien (waar iemands slaapkamer Celine Daemen denkt niet dat Virtual Reality het theater zal
misschien het meest intieme voorbeeld van is). Interessant om overnemen. Zij noemt het ook een nieuwe kunstvorm, die naast
te vermelden is dat Esther het stuk voor deze werkplaats had het theater kan bestaan. Toen we haar vroegen of ze vond dat
gekozen met het oog op een afronding in de zaal, toen plots de VR-lessen aan ons curriculum op de academie zouden moeten
eerste lockdown inging. Toen besloot ze er gewoon mee door te worden toegevoegd, zei ze: “Ja, ik denk dat het wel heel
gaan, maar dan op film. interessant is, zowel voor VR als voor jullie. Ook als je niet in
Het stuk dat ze speelden, de klucht Allen af, ging over VR werkt, is het interessant om die manier van werken eens
acteurs die een rol speelden. Daardoor moesten de studenten mee te maken. Je komt daar altijd wel dingen in je makerschap
veel schakelen tussen hun personage en het personage ván tegen. Wat wel heel lastig is met VR is dat je moet samenwer-
hun personage. De camera gaf daar een extra laag en ken met iemand die dat kan. Dat zou het wel ingewikkeld
speelmogelijkheid aan. Om technisch het verschil duidelijk te maken voor het curriculum, maar ik denk wel dat het echt heel
maken, vroeg Esther om als spelend personage verder weg te interessant is om eens gedaan te hebben. Alleen al om te
gaan staan en zich te richten naar iemand die zogezegd buiten merken dat je als theatermaker een rol kan spelen in het naden-
het beeld stond. Als het personage stopte met spelen en ken over zo’n nieuw medium. Dat je in die wereld ook bezig
zichzelf werd (de acteur onder de rol), bogen de spelers zich gaat zijn met: wat neem ik mee vanuit het theater, in zo’n ander
naar de camera toe en werd het spel intiemer. medium?”
Celine Daemen ondervindt ook een bepaalde intimiteit bij Dwayne Toemere denkt hetzelfde over Augmented Reality in
VR. Er is telkens maar één persoon die de VR-bril op heeft, en het theater. Zijn Dreamscapes zijn enorm toegankelijk:
die persoon staat centraal. Het isolement dat daarmee gepaard Pokémon Go meets Pina Bausch. Zo ontstaan er nieuwe
gaat, heeft iets heel persoonlijks. Al op de Toneelacademie kunstvormen die naast het ‘gewone theater’ kunnen bestaan,
wilde Celine dat wat ze maakte om het publiek heen zou gebeu- zoals film naast het theater bestaat. Net als Celine denkt hij dus
ren. Het immersieve aspect van VR zorgt ervoor dat je publiek niet aan een vervanging van de oude vorm, maar eerder aan
onderdeel kan worden van je ruimte. De ruimte die de toe- een aanvulling op ons curriculum: “Als je kijkt naar hoe jongeren
schouwer binnenkomt bij het opzetten van de bril, raakt heel bezig zijn met Tiktok en hoe snel de ontwikkelingen gaan op
technologisch gebied, moet je daar binnen je opleiding tot
kunstenaar mee in aanraking komen. Dat kan elkaar alleen

18

maar versterken en inspireren.” Hij erkent dat werken met technologie
op dit moment nog ingewikkeld is, omdat je als maker daarvoor de
‘taal van de technologie’ moet spreken. Maar hij gelooft dat dit in de
toekomst steeds makkelijker wordt, en dat de twee werelden, die van
het theater en die van de technologie, elkaar beter gaan leren kennen.
Het is volgens hem een kwestie van de juiste mensen bij elkaar
brengen, en dan kunnen er echt mooie dingen vanuit deze technieken
ontstaan. De mogelijkheden zijn eindeloos.
Esther wil het liefst zo snel mogelijk terug naar de oude vorm, in de
zaal.
Anne denkt dat de meeste makers dat ook willen, maar dat na een
tijdje de hybride vormen weer aan populariteit zullen winnen. Denk
aan een zaal met schermen en koptelefoons, waarin publiek samen
een online beleving heeft. Of voorstellingen opgenomen met een
360°-camera, zodat je als toeschouwer zelf je blikrichting kan bepalen.
En ja, deze technieken mogen ook bij ons op de Toneelacademie
worden aangeraakt. Dat hoort volgens haar bij interdisciplinair werken.
We zijn nog lang niet uitgepraat over de digitalisering van theater.
Door onze interviews hebben we nu iets meer vat gekregen op wat
deze ontwikkelingen inhouden, maar er komen steeds meer vragen
bij. Net omdat de mogelijkheden zo eindeloos zijn, is het moeilijk voor
ons als studenten om te weten welke richting in te slaan. Wij zullen als
maker meebepalen wat het toeschouwerschap van de toekomst
wordt. Digitaal of niet? Immersief of niet? Live of niet? Intiem of niet?
En dat zijn slechts de uitersten van die spectra. Alle grijze zones
daartussen zullen zich de komende jaren nog aan ons openbaren.
Laat ons nieuwsgierig zijn.

CELINE DAEMEN
is interdisciplinair kunstenaar en alumna van de regieopleiding
Toneelacademie Maastricht.
Ze werkt nu twee jaar met Virtual Reality. Haar werk ligt op het snijvlak
tussen theater, muziek en VR. Ze werd geïnspireerd door Michel
Foucault en zijn heterotopieën.

DWAYNE TOEMERE
is mimer, acteur, docent en psycholoog.
Hij doet artistiek en technologisch onderzoek bij het Innovation Lab
van Theater Utrecht: een interdisciplinair onderzoekslab waar
verhalen worden verteld aan de hand van nieuwe technologieën.

EVA LEMAIRE
is regisseur bij theatergezelschap Mooi Weer & Zo. te Rotterdam en
alumna van de regieopleiding Toneelacademie Maastricht.
Ze heeft met Mooi Weer & Zo. voorstellingen aangepast aan de
coronasituatie, met bijvoorbeeld parkeerplaatsen waar je kon kijken
vanuit je auto, of huiskamervoorstellingen met twee acteurs.

ESTHER DE KONING
is actrice, toneelschrijfster, theatermaker, gastdocent en alumna van
de acteursopleiding Toneelacademie Maastricht.
Ze rondde in de eerste lockdown een werkplaats af die via Zoom was
opgenomen.

ANNE MAIKE MERTENS
is een van de twee makers van Nineties Productions, meestal werkt
ze er als regisseur.
Ze studeerde theaterwetenschappen in Utrecht, in combinatie met
Docent Theater bij Academie voor Theater en Dans in Amsterdam.
Nineties Productions is een ‘nomadisch muziektheatercollectief’,
gevestigd in Amsterdam. Ze startte in de lockdown het digitale
broeiplatform Nineties Lab op.

Interviews Stefan Droger Juni 2021

Laura Nieuwenhuis

Kato Cornil en Pip Vlaar

Tekst artikel Kato Cornil

Begeleiding Frank Mineur

Foto: Lore Mechelaere
Designers: Rena Jansen x Michelle Vossen

ESSAY MICHELLE VERHEIJ 20

THE SYSTEM
IS BROKEN

LET’S FIX IT
WITH ART

Door Michelle Verheij

Er zijn meer en meer mensen met meer worden voldaan om een probleem op te Toch is er tijdens mijn vorige studenten-
en meer wensen. Maar wie betaalt de lossen. Er moet schade zijn, er moet een tijd een zaadje geplant. Bij het schrijven
prijs voor onze manier van leven? De slachtoffer zijn en er moet een duidelijke van mijn scriptie bleef ik terugkeren bij
aarde warmt op, nog sneller dan de veroorzaker zijn. Maar wat als de meeste een mysterieus groen boek met een
voorspellingen. Onze leefomgeving ver- schade in de toekomst ligt? Wat als de ingewikkelde (en inmiddels vergeten)
andert. En zelfs nu, terwijl we de eerste meeste slachtoffers nog niet geboren titel. Weliswaar was het Mysterieuze
gevolgen voelen van klimaatverandering, zijn? Wat als wij allemaal de veroorzaker Groene Boek geen geschikte bron voor
blijft de economie groeien. Waarom lukt zijn? Als het om het klimaat gaat, schiet mijn scriptie, maar het bleek uiteindelijk
het ons niet (genoeg) om ons gedrag het recht nog veel te vaak tekort. een bron van inspiratie te zijn die ik nog
aan te passen? En waarom wordt er altijd met me meedraag. Dit boek legde
niet ingegrepen van bovenaf? Hebben Het klimaatprobleem is zonder twijfel namelijk een essentiële rol weg voor de
we daar geen systemen voor, zoals de de grootste uitdaging waar de mens kunsten in het oplossen van de klimaat-
politiek of de wet? En als die systemen ooit voor heeft gestaan. Het overstijgt crisis.
niet werken… kunnen – of moeten – we landsgrenzen, generaties, en zelfs de
dan onze toekomst in de handen leggen grenzen van wat wij als individu kunnen De belangrijkste reden om ons vertrou-
van de kunsten? bevatten. Het is daarom niet zo vreemd wen te vestigen in de kunsten, althans
dat we onze hoop vestigen in het recht. volgens het Mysterieuze Groene Boek,
Het is juli 2018 en na maanden zwoegen Vanwege de complexiteit, omvang en is dat kunst mensen dichter bij elkaar
in de bibliotheek van de rechtenfaculteit algehele vaagheid van het klimaatpro- brengt. Waarom dit belangrijk is? De
sta ik op het punt mijn scriptie in te leve- bleem is de klassieke rechtsgang echter mensen die nu leven, nemen meer van
ren. Maandenlang heb ik mij verdiept in ontoereikend. Dus kijken we naar de de planeet dan ze nodig hebben en laten
internationaal klimaatrecht. Het verdrag ‘internationale rechtsgemeenschap’. Het niet genoeg over voor de mensen van de
van Parijs, om precies te zijn. Of nog wereldtoneel waar landen elkaar ontmoe- toekomst. Het menselijk brein is namelijk
preciezer: de handhaving. Zoals zoveel ten, ambities uitspreken en verdragen niet goed in staat om zich in te leven in
mensen maak ik mij zorgen om de door sluiten, lijkt de plek bij uitstek om het toekomstige generaties. Hoe verder een
de mens teweeggebrachte klimaatveran- klimaatprobleem op te lossen. Helaas is toekomstig mens van ons af staat, hoe
dering. Zoals zoveel mensen wil ik graag niets minder waar. moeilijker dit wordt. We willen wel onze
iets teruggeven aan de wereld. Tijdens eigen achter-achterkleinkinderen be-
mijn masteropleiding voelde ik een Op internationaal niveau worden welis- schermen, en die van onze vrienden ook,
ontzettende drang om impact te maken, waar goede en ambitieuze gesprekken maar vinden het moeilijker om dezelfde
en dus koos ik voor het verdrag van gevoerd, maar als resultaat zien we beloftes te doen voor de achter-achter-
Parijs. De conclusie van mijn scriptie? weinig effect. Uiteindelijk klampen landen kleinkinderen van een onbekend persoon
Handhaving is niet mogelijk. Sterker nog: zich vast aan hun soevereiniteit: mijn in een volledig andere cultuur. Zeker in
uit het Parijsverdrag stappen, is slechts land, mijn regels. Hierdoor worden op de huidige polariserende maatschappij is
een symbolische daad, want het verdrag de talloze klimaatconferenties slechts het des te meer noodzakelijk om een ge-
is op geen enkele wijze bindend. Op die intenties neergepend, zonder enige mo- meenschapsgevoel te creëren, behouden
zomerse dag in juli 2018 leverde ik mijn gelijkheid om landen aan die intenties te en versterken. Hoe meer gemeenschaps-
scriptie in, postte ik een trotse foto op houden. Hoe meer landen tekenen, hoe gevoel, hoe meer toekomstige mensen je
LinkedIn, ging ik uitgeblust op het terras minder concreet de afspraken. Er worden bereid bent te beschermen door het nú
zitten, en zette ik een punt achter mijn stappen gezet, maar het gaat gewoon- anders te doen.
juridische carrière. weg te langzaam. En inmiddels mag
duidelijk zijn: zonder handhavingsmoge- Ik geloofde lange tijd dat ik alleen impact
Tijdens mijn studie rechtsgeleerdheid lijkheden komen we er niet. De conclusie: kon maken door diplomaat, rechter of
heb ik het juridische systeem van binnen we kunnen (en mogen) ons vertrouwen politicus te worden. In het Mysterieuze
en van buiten leren kennen. In het recht niet vestigen in een falend systeem, hoe Groene Boek vond ik de toestemming die
zijn er bepaalde regels waaraan moet veelbelovend het ook lijkt. ik nodig had om theatermaker te worden.

Ik vond een beginpunt. Het voelt alsof ESSAY
ik sindsdien met andere ogen naar de
wereld kijk en steeds meer zie hoe wij We kunnen stemmen vertegen-
ons als maker kunnen inzetten voor een woordigen. Stemmen van mensen
betere wereld. die niet durven of niet weten hoe.
Stemmen die geen ruimte krijgen.
Het bouwen van gemeenschappen Stemmen die overschreeuwd
is voor mij slechts een van de vele worden. Stemmen die zich niet
manieren. Als ik na een voorstelling de kunnen verdedigen. Stemmen die
geanimeerde stemmen van het publiek niet (genoeg) gehoord worden. Of
hoor gonzen in de foyer, besef ik me stemmen die nog niet geboren zijn.
dat we mensen kunnen inspireren – om
met elkaar in gesprek te gaan, om een We kunnen motivatie creëren.
boodschap te verspreiden, of om in Mensen laten voelen. Mensen doen
beweging te komen. Terwijl ik in de zaal geloven. De handen ineenslaan.
zit bij De Zaak Shell en de tranen over Een brede basis scheppen. Een
mijn wangen voel lopen, besef ik me hoe voedingsbodem. Een ontmoetings-
diep we mensen kunnen raken. Tijdens plek. Stemmen laten samenkomen.
het maken van een voorstelling over het En dan een gezamenlijk, keihard
klimaatprobleem besef ik me dat we een geluid maken. Waardoor ze boven
complex probleem kunnen vertalen naar misschien een keer luisteren.
een begrijpelijk verhaal, waardoor we een
groter publiek bereiken. Tijdens datzelfde We kunnen kennis verspreiden.
maakproces besef ik me dat iedereen Mensen vertellen wat ze niet
een stem heeft, en dat we via kunst deze wisten. Mensen laten realiseren dat
stemmen een podium kunnen geven - ze iets niet wisten. Mensen laten
ook de stemmen die nu overschreeuwd nadenken. We kunnen ze een spie-
worden. gel voorhouden. Hun reflectie zijn.
Inzicht bieden. Mensen laten inzien
Er zijn zoveel mogelijkheden om impact dat het anders moet. Confronteren,
te maken. Als kunstenaars hebben weer kalmeren, en inspireren.
we macht, veel meer macht dan we
zelf denken. Ik geloof oprecht dat wij We kunnen een luisterend oor zijn.
bottom-up een beweging in gang kunnen Een schouder om op te huilen. Een
zetten waarvan we de effecten in de hele plek om veilig je strijd te delen. We
maatschappij zullen voelen. Wij kunnen kunnen herkenning geven. We kun-
zorgen voor bewustzijn, emotie, kennis, nen je helpen het om te zetten. Om
inspiratie, volume, verantwoordelijkheid te denken. Om te doen. Of we kun-
– en al die dingen zorgen er op hun beurt nen je even afleiden. Even in het
voor dat onze politici en diplomaten een hier en nu zijn. Zodat je de wereld
stukje harder gaan rennen. aankan.

De komende jaren staan in het teken van
ontwikkeling. Dat betekent voor mij dat
ik op zoek moet naar antwoorden. Mijn
idealisme is een inspiratiebron, maar ook
een bron van vragen. Welke verantwoor-
delijkheden heb je als geëngageerde ma-
ker en hoe kun je daaraan voldoen? Wat
geef je mee aan je publiek als je geen
oplossing te bieden hebt? Kun je met een
‘artistieke aanklacht’ grootvervuilers of
politici ter verantwoording roepen, en hoe
zorg je ervoor dat je serieus genomen
wordt? Hoe bereik je het publiek dat jouw
verhaal moet horen? En wat betekent het
eigenlijk, een ‘gemeenschap bouwen’?

Hoe al deze (en nog meer) vragen
samen zullen komen, en wat dit betekent
voor mijn eigen maakpraktijk, zal steeds
duidelijker worden. Een ding weet ik al
zeker: ondanks dat het systeem kapot is,
is er nog hoop. Let’s fix it with art.

T H E M AT E K S T FLEUR UMMELS 22

T H E M AT E K S T

TERUGBLIK CECILIA THODEN VAN VELZEN 24

THIS IS
A VERY
COLD PLAY

Door Cecilia Thoden van Velzen

Voor de terugblik van deze editie ging ik online in gesprek met Carlo Paardenkoper (tweedejaars acteur), die tijdens dit
gesprek in de trein zat, en Norah Bouwheer (derdejaars regisseur), gewoon vanuit thuis. Samen met Wieger Meulen-
broek, Stefan Droger en Isa Kasten maakten ze This is a very cold play: een voorstelling over kleine mensen in een grote
wereld, waarin nog grotere vragen soms juist kleine antwoorden nodig hebben. Maar daar kunnen ze het best zelf over
vertellen. Ik geef ze het woord.

Norah

This is a very cold play. Even denken.
Het is een voorstelling die gaat over het
klimaat en eenzaamheid. Zelfontwikke-
ling versus het klimaat. De mens die
doorontwikkelt en daarin het klimaat
met zich meeneemt. Het gaat ook over
voorstellingen willen maken over het
klimaat, over hoe moeilijk dat is. Je faalt
een beetje, omdat je duurzaam wilt zijn,
maar je wel spullen nodig hebt. Het is
ook lastig.

Carlo

We kwamen er tijdens het proces achter
hoe moeilijk het is om klimaatverant-
woord theater te maken. Je hebt een
decor, je hebt lichten. Je ontkomt er niet
aan. En dat is misschien wel een goed
bruggetje naar waar het allemaal
begonnen is. Bij een IJsbeerspotter.
Wieger vond een online sollicitatie voor
een ijsbeerspotter in Spitsbergen. Dan
ga je dus in the middle of nowhere –

Norah

Nou, dat is net iets anders gegaan.

Carlo TERUGBLIK

Oh, hoe dan? Carlo

Norah Het is verschrikkelijk, ik probeer nog
steeds een plekje te vinden. Voor mij
Wieger en ik waren samengekomen, kwamen heel veel van die dingen pas
omdat we wisten dat we samen iets later. Het klimaat, de held en de kleine
wilden maken. Dus we hadden een ge- baantjes. Het ging erg over eenzaam-
sprek over wat dat dan ging zijn, waar heid. En dat viel samen met dat wij
we het überhaupt over wilden hebben. weer begonnen op school, en dat er
En toen hadden we het over banen die met ons veel mensen uit een quaran-
eigenlijk heel erg van belang zijn, maar taine kwamen, waarin we naar beeld-
waarvan niemand weet dat ze bestaan. schermen hadden lopen staren. We
Toen kwam ik met dat ik iemand ken, hadden de uitzonderingspositie gekre-
die weer iemand anders kent, die gen om elkaar weer te zien. Terwijl
wrakduiker is, en toen gingen we van mijn huisgenoten nog steeds vastza-
wrakduikers naar de noordpool. En die ten op hun kamer. Dus voor mij was dat
wrakduikers op de noordpool hebben best raar. Ik was eindelijk buiten en ik
ijsbeerspotters nodig. En nou klopt het speelde iemand die nog steeds zo een-
verhaal weer, toen vond Wieger die zaam is.
sollicitatie over die ijsbeerspotter. Ja, hij is denk ik een hele eenzame
man. Die zich alleen nog kan vast-
Carlo houden aan zijn routines, die hij zo in
de dag heeft gesleten. Dat is het ook
Daar begon het avontuur voor mij. Dat met eenzaamheid: een situatie hoeft
ik hoorde dat ik die ijsbeerspotter ging niet erger te worden, om erger te wor-
spelen. Ik ga even overstappen. den. Op de lange termijn gaat je draag-
kracht kapot. Dus op een moment zie je
Norah dat die stomme vent meemaakt dat z’n
routines beginnen te verslijten, en dan
Er zijn zoveel banen die we niet zien. moet hij toch gaan proberen om ergens
Het zijn er echt heel veel. Ook in de contact te maken.
groene sector. Daar zit zo veel. En ik Ik vond het heel moeilijk. Ik zie
denk ook juist door dat soort dingen te mezelf als een druktemaker en ik hoor
belichten – dat ik goed ben in praten, dat ik toch
wel een overactief gezicht hebt. En nu
Carlo werd er de hele tijd tegen me gezegd
om maar gewoon te gaan staan en niks
Grappig, onze voorstelling straalt zo te doen. Binnen de kortste keren ging
veel groen uit, maar is eigenlijk heel wit. ik dan al “het denken” spelen met m’n
wenkbrauwen. Zo moeilijk. Dan waren
Norah er een paar momenten waarop het mooi
werd gevonden door de mensen aan
Ik denk dat we door dat soort banen de kant, en dan vroeg Norah wat ik had
te belichten een bewustzijn opwekken. gedaan, en dan wist ik het niet. Dus
Omdat je dat soort dingen zo erg over voor mij persoonlijk was het heel uit-
het hoofd ziet. En daardoor ook vergeet dagend omdat ik alle logica in m’n kop
dat er dus mensen heel hard mee bezig moest uitschakelen.
zijn. Niet dat een ijsbeerspotter nu zo
hard bezig is met het klimaat, maar het
gaat om het idee. Het is heel komisch
om tegelijkertijd Carlo’s reis in de trein
te volgen.

TERUGBLIK CECILIA THODEN VAN VELZEN 26

Norah

Het was een grote zoektocht. We
begonnen met het idee dat het beeld
eenzaam zou zijn. Maar toen ging ik het
opsommen, je hebt een ijsbeerspotter,
met een hutje, op een lege vlakte – dat
spreekt al van eenzaamheid. En als
je dan ook nog gaat laten zien dat die
man alleen eenzaam is, dan wordt het
supersaai. Er moest dus een omkeer-
slag in. En dat was het leuke van dat
lanterfanten en zoeken en discussiëren:
we vonden steeds dingen. Iets met toe-
ters bijvoorbeeld. Het allereerste wat we
deden op de eerste dag was dat hutje
timmeren. En dat ging met buizen. Daar
gingen Wieger en Carlo mee toeteren.
Ik zat daarnaar te kijken en dacht alleen
aan hoe leuk het zou zijn om dat ook
te gebruiken, en dat Wieger daardoor
ook als een soort toeterpersonage zou
verschijnen. Zulke dingen. Nog zoiets.
Er kwam een gesprek tussen de ijsbeer
en Carlo. We zaten op een terras, en
Stefan en ik waren gewoon slap aan
het lullen: “En dan zegt ie dit, en dan
zegt ie dat” – je kent het wel. Toen heeft
Wieger dat heel serieus opgeschreven
en in goede woorden neergepend. Dat
liet hij toen aan me zien en dat was top.
Zo was het maken dus eigenlijk heel
leuk.

Carlo

En daarom hield het maken dus ook
niet op buiten het lokaal. Er was ooit
iemand die zei “Onderschat de kroeg
niet als repetitieruimte” en daar deed
ik heel lacherig over, maar het is waar.
Het maakproces gaat door, ook als je
gewoon voor de gezelligheid afspreekt.

Norah

Ook omdat je zo veel ogen hebt. We
waren met drie regisseurs. Hoe leuk, en
hoe storend. Vooral in het begin wan-
neer Carlo gewoon “niets moest doen”.
Dat is als acteur heel lastig, dat je dus
niets doet, en dat er wel drie regisseurs
naar je zitten te kijken. Op een gegeven
moment maakte ik een switch van het
eenzaam spelen, wat heel traag en saai
werd, naar het “toch iets doen – maar
ook niet te veel”. Misschien was dat
voor Carlo best zwaar, omdat hij niet
precies snapte wat hij stond te doen,
maar wij gingen steeds meer zien. Ook
wanneer we Stefan en Carlo tegelij-
kertijd op de vloer hadden. We gingen
daardoor samen regisseren.

Carlo TERUGBLIK

Ik was echt gewend aan de oude hiërar- Carlo
chie. Je hebt één persoon, die is regis-
seur, die maakt alle eindbeslissingen en Dat is ook mijn favoriete moment uit de
daar moet je je op richten en naar luis- voorstelling. In het hutje op de ijsvlakte
teren. En nu had ik er ineens drie, en staat een radiootje. En dat ding gaat
Isa, die ook heel veel meepraatte. Je ergens dat nummer spelen. En zodra
verhoudt je tot een hele groep. En ik dat begint, hoor je meerdere mensen in
wilde er zelf ook nog iets van vinden. de zaal in ‘Oooh’ vervallen. Dat was zo
Het kan dus ook op deze manier. Als dierbaar.
collectief.
En we namen onszelf ook niet altijd Norah
serieus, wat voor het publiek veel ont-
spannener kijken is. Er is geen belerend Je ziet vooral een voorstelling die is
vingertje over het klimaat. ontstaan uit liefde voor maken. We had-
den zin in theater. En daarbij zijn hele
Norah fijne thema’s komen kijken. We werkten
van buiten naar binnen. En dat werd
We hebben het wel serieus genomen, een voorstelling over eenzaamheid,
natuurlijk. Maar wel met een grap. Dat zelfontwikkeling, ijsberen, hallucinaties,
het een voorstelling was over het kli- klimaat. Het valt samen naarmate je
maat, heeft het juist gered. We hadden ernaar kijkt.
al bedacht dat de ijsbeerspotter moest
gaan hallucineren, omdat hij zo een- Carlo
zaam was. Hij moest gaan hallucineren
over een gesprek met een ijsbeer. En Ik heb geen enkele keer het gevoel
toen maakten we de volgende stap, gehad dat de noodzaak lag bij het moe-
namelijk: waar gaat dat gesprek over. ten hebben over het klimaat. En daar-
Per ongeluk ontstond daar een gesprek door kon het publiek ook met eigen
over het klimaat. Wat mij betreft heeft interpretaties komen, die dan wel of niet
dat de voorstelling gemaakt. Het ging over het klimaat gingen. Ik denk ook
leven. Met Paradise van Coldplay. Het dat dat de manier is om zo’n thema te
paste gewoon perfect. benaderen. Je moet het niet door de
strot willen duwen. Maar aanbieden.

Foto's: Norah Bouwheer

This is a very cold play was 9 september te zien op de Toneelacademie.

Regie Wieger Meulenbroek, Norah Bouwheer, Stefan Droger
Scenografie en kostuum Isa Kasten

Spel Carlo Paardenkoper, Stefan Droger, Wieger Meulenbroek

28
28

Foto: Lore Mechelaere
Designer: Boris Kollar
Modellen: Nino Rubenstein en Wieger Meulenbroek



PORTRET FLOOR MARTENS 30

FLOOR
MARTENS

Door Max Gruson

Ze is pas twee jaar klaar met haar studie, maar heeft nu al in het Bonnefanten
geëxposeerd. Op de Maastricht Academy of Fine Arts and Design (MAFAD)
kwam ze via Visuele Communicatie en vervolgens Material Design uiteindelijk
bij Fine Arts terecht. Floor Martens is een veelbelovend en veelzijdig beeldend
kunstenaar. In dit interview vertelt ze over de kickstart van haar carrière, de
waarde van (lichamelijk) materiaal, en haar onderzoekende natuur.

Floor en ik spreken af bij de Brand- De eerste keer dat ik met het werk van Abbehuis, en toen kreeg ik
weerkantine. Het is onwennig druk en Floor in aanraking kwam, was bij een mail dat ik het Stipendium
Floors bedachtzame stem overstijgt tentoonstelling in de projectruimte van had gewonnen. Dat was wel
het rumoer maar net. Ze zegt blij te zijn het Bonnefantenmuseum. het beste wat kon gebeuren
dat het interview vandaag is, omdat ze Deze expositie was onderdeel van het op dat moment.”
’s avonds publiekelijk over haar werk Limburg Beeldende Kunst Stipendium,
moet praten. Dan vindt namelijk de een beurs die Floor in 2019 won. “Het
uitreiking plaats van de Hermine van eerste half jaar na mijn afstuderen
Bers Beeldende Kunstprijs, waarvoor was wel rustig, maar nu mag ik niet
Floor genomineerd is. “Dan zit ik er nu klagen. De eerste expo die ik had was
ten minste een beetje in, haha.” in Kerkrade, daarna bij het Albert van

Gedacht, 2016-heden Blood I.I, 2019
Lijftaal, 2021

Als onderdeel van het Stipendium PORTRET
mocht Floor ook vier maanden op de
Jan van Eyck Academie werken. Dit Het lijkt alsof het beestje slaapt, com-
vond echter wel plaats gedurende de fortabel opgekruld op een metalen be-
eerste corona-lockdown. “Het Jan van dje. Een kwetsbaar moment, bevroren
Eyck was toen niet meer toegankelijk in de tijd. Vervolgens laat Floor een
voor publiek. Dus het was een heel beeld zien van een dood konijn, zo
ander soort residentie dan het normaal klein dat het in één handpalm past.
zou zijn. Maar het was een super fijne
tijd. Het voelde echt alsof ik daar een Gevonden konijn, 2017
spurt kon maken. Het eerste jaar na
mijn afstuderen had ik vooral heel veel “Het konijn is het startpunt geweest,
ideeën opgeschreven. Toen had ik de dat lag bij mijn ouders voor de deur. Ik
tijd om die uit te werken.” had net een paar weken eerder een
workshop visleerlooien gehad. Dus
“Wanneer een dier ik dacht: ‘eens zien of ik dat zelf ook
overlijdt, wanneer wordt kan’. Maar het was nog niet meteen
het dan materiaal?” gelinkt aan een kunstwerk. Ik was
geïnteresseerd in de vraag: ‘wanneer
Gedurende haar jaren op de MAFAD verandert dit diertje, dat nog zo levend
heeft Floor van studie naar studie gez- aanvoelt, dat je wilt vasthouden als
worven. Van ambacht werd het steeds een knuffel haast, wanneer verandert
meer vrije kunst. Wat ze bij elke studie dat in een materiaal en is het niet meer
heeft geleerd neemt ze nog steeds zo dichtbij je?’”
mee in haar huidige kunstenaarsprak-
tijk. “Ik fotografeer nog steeds veel. En “Later ben ik ook naar eigen materiaal
ik houd nog steeds van onderzoeken gaan kijken. Naar haar bijvoorbeeld.
wat de waarde van een materiaal is Ik heb in de afgelopen jaren veel haar
voor mij. Dat is wel echt iets wat bij van mensen gekregen. In het Bonne-
mijn eerdere studies begonnen is.” fanten hing ook een heel dikke vlecht
van andermans haren. Ook dat is weer
“Waar ik veel mee werk is lichamelijk de bevriezing van iets dat vloeit en be-
materiaal. Dus van mens of dier. Het weegt.” In een ander werk toont Floor
begon met dier. Het zijn materialen, twee cirkels van poeder, de een rood,
maar het is ook materie: iets wat meer de ander geel.
naar een levend iets toe zit. Ik dacht:
‘Wanneer een dier overlijdt, wanneer
wordt het dan materiaal?’” Floor toont
me een foto van een van haar werken:
een dode vos op een koelplaat.

27052019, 2019

Fe/Male, 2020

Ze vertelt me dat het respectievelijk
ingedroogd menstruatiebloed en sper-
ma zijn. “Het is materiaal wat normaal
óf verdwijnt óf een baby vormt. Het zet
wederom leven en dood naast elkaar
en vraagt: ‘wat is dat eigenlijk?’”

PORTRET FLOOR MARTENS 32

“Het is iets essentieels,
terug naar
“Het is iets essentieels, terug naar de de oorsprong.”
oorsprong. En het komt voort uit het
verlangen om dingen te begrijpen,
behoefte aan houvast. Het is niet spiri-
tueel-zweverig, maar juist heel basaal,
heel aards.” “Het begin van een idee
is vaak wel emotie. Een gebeurtenis of
gevoel waar ik niet zo goed mee om
kan gaan. Daar ga ik over schrijven tot
het zich in een andere vorm uit.

Dan wordt het weer een groot thema
waar iedereen mee te maken krijgt.”

In haar meer recente werk keert Floor
terug naar het medium fotografie. Ook

daar is ze bezig met het stilzetten van

verandering en transformatie. “Ik vroeg

vrienden of ik een foto van ze mocht

maken terwijl ze bewogen of dansten.

Alleen in onderbroek, want dan gaat Open studios Jan van Eyck, 2021
het gewoon om de mens. Het was heel
mooi dat iedereen zich zo kwetsbaar
opstelde. Door je kwetsbaar op te stel-
len en het persoonlijke te delen hoef je
je veel minder alleen te voelen.”

Floor werkt graag met media waar ze

snapt wat er gebeurt: analoge fotogra-
fie en zelf ontwikkelen, een typemachi-

ne en zelf boekbinden.

Dan voelt het meer als lijflijk. Veel
dichterbij dan digitaal. Daarin is het
bijna hetzelfde als een dier uit elkaar
snijden.” “Ik denk dat ik toch altijd iets
probeer te begrijpen of op te lossen.
Soms moet ik ook tegen mezelf zeg-
gen: ‘Dat hoeft helemaal niet. Je kunt
gewoon zijn en gaan...’ Maar dat is
altijd makkelijker gezegd dan gedaan.”

Gedacht, 2016-heden Open studios Jan van Eyck, 2021

Het vastleggen van het ongrijpbare, PORTRET
het werken met analoge media, het
Floor vertelt dat haar kamer ook
” lichamelijk materiaal… Voor mij klinkt een beetje een rariteitenkabinet is,
de echo van een rariteitenkabinet, of ze verzamelt graag. “Mijn meeste
van een Parijse salon met schilderijen spullen zijn gekregen. Alle meubels
over de gehele wand. “Een van mijn zijn van familie. Daardoor zijn ze het
recente presentaties was de open verzamelen waard. Of wanneer ik iets
studio bij het Jan van Eyck. gewoon mooi vind: een vlinder. Ooit
heb ik vingerhoedjes verzameld, en
suikerzakjes, dan had ik driehonderd
soorten, en kattenbeeldjes. Ik heb een
zwak voor kleine dingetjes.”

“Ik zoek de schoonheid op. Mijn werk
met dode dieren is dus ook niet lugu-
ber.

Bloedmooi, 2019

Toen dacht ik ook: ‘Ik ga eens iets Bloedmooi, 2019
anders proberen, ik ga het gewoon
volhangen met alles wat ik heb.’ Daar- Het gaat om wat het was, wat het is en
na hoorde ik van mensen dat ze het wat het kan worden. En om het écht
gevoel hadden helemaal mijn wereld kijken, alsof je vormen tekent, zonder
binnen te stappen.” oordeel. Dan zie ik bijvoorbeeld de
kat van mijn ouders lopen en denk ik:
‘O, dat is zó mooi hoe die schouders
bewegen, of hoe die pupillen kleiner

en groter worden.” Het gaat Floor om
de verwondering. “Ik las ooit: ‘Als je
door een bloemenveld loopt, is het
toch veel leuker als je ook de namen
van de bloemen weet?’ Daar kon ik me
wel in vinden. Je ziet meer als je leert
begrijpen. Ook verandering. Elk jaar,
elk seizoen. En dat gaat net zo met je
lichaam of emoties. Het blijft altijd in
beweging.”

“Je ziet meer als je leert begrijpen.”

34

Foto: Lore Mechelaere
Designer: Joep Meuwissen
Model: Stephan Rutayisire

Foto: Lore Mechelaere
Designer: Joep Meuwissen
Model: Jan Groenland

POËZIE WOODY, JUST EN NINA 36

De ruimtes van de Toneelacademie
Teksten bij ongeziene foto’s

Maak kennis met de ruimtes die de Toneelacademie maken Teksten door Woody Richardson Laurens
tot wat zij is. De ruimtes die ruimte geven aan al onze gedach- Foto’s m.u.v. tv-studio door Just van Bommel
ten en ideeën. Eerder verschenen op de social media van de
Toneelacademie. Foto tv-studio door Nina Marte Wilson

0.1 (waar het voor mij begon; 1975 revisited) arena

het ruikt allang niet meer naar duurbetaalde vis meer nog dan bij het deurtje voor, 31/33,
het hout van de heijermans-tribune, altijd rechtdoor begint je leven hier; 'en we missen….'
in delen. kniertje, klytaimnestra, kut, geef me een derde K. vaak na het uitspreken van je naam. de blik
zoals in elk spellokaal de ruimte om te missen, de plank. vaak van gladiatoren die je voorgingen, blik
in de lengte, mooier, in de breedte. van ontvangen, van geven, van bevestigen
het volle licht van het plein, wanneer kunst, dan ook projectie. dat echt thuiskomen ontspannen is. en altijd
kozijn in zwart-wit, twee dimensionaal aan de andere kant. midden in de strijd. halve cirkel, treden
hoelang al hetzelfde? toen ik van niks nog wist, af en aan. uitzicht op daar. binnen.
wanamaker dromer was, droom werd, toen al, achter je hekwerk, water, muur.
toen al de betovering bij het terugkerende vallen wanneer je de jeker ruikt, loopt er na sluiten
van de avond. kijk; in kunstlicht schuiven de seizoenen niet. van het hek, soms een rat te zijn of niet.

1.1 (de zwarte zaal)

het kleine broertje, zusje, vaak geliefder. misschien
omdat ook het daglicht, op het beste moment, het bewegende
licht, reflectie van het water, deep down the wall. of gewoon
de eerste zwarte doos en daarom meer geschiedenis.
de verrassing soms, ondanks vertrouwd, van de omdraaiing.
hé 1.1 is ook een palindroom en als je durft; alliteratie.
als zwart nooit zwaar de zaal. voel je
hoe licht dat klinkt? zie je het zwevende van spelers, een
dansje. vol verlangen onder een grid waar het weinig wegende
vaak
al te veel was. laat het hangen maar, we stijgen
boven ons uit. altijd onszelf tegemoet.

rob’s kamer (of leo is aan het werk…)

het blauw van ronde tafel.
het leer van ligstoel voor één,
ogen dicht doet denken.
de vloer (wist je dat het stukje beschermd erfgoed is?)
inwisselbaar dit alles, ook dat wat niet genoemd.
(sigaren-rook van leo)
onuitwisbaar: de stemmen van C.O.
doorheen de jaren; linksom, rechtsaf, rechtdoor
of pas op de plaats. cirkel-redeneren is niet altijd
terug bij af. als kantine huiskamer (beweging naar binnen)
dan is hier plek waar uitzichten gemaakt worden.

POËZIE

hoofdkwartier (A-kernteam)

de vrolijke arrogantie van hoofdkwartier, zichtbaar
in het uitstrekken; nergens anders een erker
dan deze. boven de oude ingang.
je wordt er van zelf een bende. met plannen, snood.
het vult zich met verhalen van, over acteurs.
met hoofdletters geschreven. maar ooit:
gewoon kamer met sta-spiegel-in-houten-raamwerk en piano.
je zong je longen uit. en zij, de zwartharige
raakte je daar waar je adem was. moest zijn.

1.5 (bovenste bewegingslokaal)

lichter wordt het nergens (zie ook 1.6)
door de ramen die de hoek om.
wijder nooit, loop die diagonaal,
nooit zal je horizon. beeld is geluid;
nergens lichter, nergens stiller, nergens
leger. de enige plek in het gebouw
waar je, in je eentje, de spiegelgordijnen open
ziet dat je verdwenen bent.

1.6 (muzieklokaal)

lichter wordt het nergens (zie ook 1.5)
door de ramen die de hoek om.
tel af. hier wordt een band gesmeed.
tel af. want leven is een song. tel af, daal af,
op. wanneer je een toonladder omdraait is stijgen
dalen geworden. niet elke snaartheorie vult zwarte gaten.
tel af en streel het bekken. meerstemmigheid komt ook uit handen.
vingerzetting tovert een beat over het plein. tel af, tel af,
stop nooit, stop nooit. een plek als een refrein.

tv-studio

uitgerold, licht glooiend, verticaal de horizon
doekend als dat een woord is
waar beeld het altijd wint, won, toen en nog steeds
onder het scharnieren van lichtbakken. draai me voorzichtig
de hoogte in, uit. tele is verder nog. lijkt de ruimte steeds
kleiner te worden, lager nooit. hoe lang ook,
de hengel, driewielige stemmenvanger, reikte,
raakte de hemel nooit.

VERSLAG EBONY NAOMI WILSON 38

ENT #1 From head to
TALK

Door Ebony Naomi Wilson

Treading water: baring, and bearing reality.

On November 6th, 2021 in De Paardenkathe- It started out with just Bregt van Deursen and
draal in Utrecht, around one hundred people me. Quickly thereafter we grew to a group
came together. Some spoke, some listened, of seven: Shade Ilemobade, Rajja Gomez
some did both. Topics were: transparency Iglesias, Tamar Lagas, Andrea Vermeer, ­Serah
surrounding diversity and inclusion, openness Meijboom, Bregt van Deursen and I.
between heads of the institution and its stu-
dents, communication between schools.
The first ENT Talk was an evening where six
students and six educators shared their expe-
rience.

The students–Toni Blackwell, Floor van der Foto: Ezra Koppejan
Jeugd, Hamza Othman, Tiffany Vicario,
J­ asmine van Putten, and myself: Ebony We planned an event that was even better
Naomi Wilson–went first. The educators – than I expected it would be.
Rob Ligthert, Joost Horward, Maritska Witte,
Corina lok, Anthony Heidweiller, and Ronen Working with a group of likeminded people
Abas–followed. Two panels, six members towards a shared goal, brought me a sense
each, forty minutes per panel, moderated by of purpose and fulfilment. Not just talk, but
Danny Soekarsingh. ­actual action. Action and result. Prior to wor-
king on this I was really struggling at school,
How did we get here? still am.

There is a network called Ensemble Nieuwe Telling someone, yelling, you’re drowning.
Theaterwerkers (ENT): a platform for students Them sedately smiling and saying: “I really
of all theatre schools to connect. Qiqi van Bo- don't want you to, keep calm, help will come.”
heemen invited me to join. I didn’t, not fully at Then, on dry land, not move a muscle while
least. They offered me a platform to organise they watch you sink.
an event surrounding the theme of diversity.
Considering the fact that I was currently in an I felt unheard, unsupported, misunderstood,
institution so set in its ways that there was litt- slighted. I grew resentful, angry and sour
le to no room for new perspectives (mine inclu- towards the school (obviously), and towards
ded) this particular offer piqued my interest. myself (senselessly), for not working hard
enough, for not giving enough, for not being

VERSLAG

toe
from toe to head

loud enough, for not having enough power
to topple the tower. I still feel so ashamed for
being ungrateful. Gestures were made, but a
smile to comfort me while I drown, does. not.
fix. the. problem. But hey: “Het is iets.”

I’ve been doing this–traversing institutionali-
sed racism–for over twenty-two years, so don't
worry this isn't new or a shock to me. However,
it is a lot easier to not give up and let yourself
drown if you've got someone treading water
right beside you. It makes a world of differen-
ce. That sense of comradery is exactly what I
felt on the sixth of November: people sharing,
listening, opening up, bearing the weight to-
gether, making it feel less heavy. I am grateful
to everyone who showed up.

What's next?

I don't know. I don’t have all the answers.
I wish I did.

I hope we keep moving forward. I hope this
wasn't a onetime thing. I hope we keep talking
about this. I hope next time there's more peop-
le. I hope we keep changing, growing, opening,
welcoming, learning and listening. I really do
hope that, but it isn’t just up to me.

Thank you for reading. Your response is being
awaited.

Kind regards,
Ebony Naomi Wilson

40

Foto: Lore Mechelaere
Designer: Boris Kollar
Model: Nino Rubenstein

Foto: Lore Mechelaere
Designer: Ellen Bloo
Model: Anna Luyten

GESPREK JAN, IES EN BRAM 42

GODDELIJKE GRUWEL

Door Varenka Theunynck

Een gesprek met Jan Groenland, Ies Kaczmarek en Bram van der Snel
over hun performancecollectief Idolum. De eerste voorstelling Unearthly
Delights, geïnspireerd door het schilderij De Tuin der Lusten van Jhero-
nimus Bosch, was in s­ eptember te zien in Theater aan het Vrijthof.

Varenka Voor we het over jullie collectieve werk Varenka Is die goddelijke gruwelijkheid dan dat-
hebben: zijn er thema’s in jullie indi- gene wat jullie bindt, of wat eruit komt,
viduele werk die jullie in elkaars werk wanneer jullie iets maken?
terugvinden?
Ies Wat eruit komt, ja.
Bram
Ik denk dat het construct, dus alles wat we
om ons heen bouwen, altijd evenwaardig Bram En iets wat ons alle drie bindt. Onze werel-
is aan de performer die erin staat. Het con- den zijn vaak vergelijkbaar, ze zouden zich
struct is nooit ondergeschikt aan de acteur, allemaal in hetzelfde universum kunnen
de acteur is nooit de koning van het decor. bevinden. Het zijn wel verschillende werel-
En doordat het allemaal zo gelijkwaardig den, maar ze zitten allemaal in hetzelfde
beweegt, kun je de verdieping in en je af- sterrenstelsel, ze staan allemaal aligned.
vragen waar dat construct over gaat, of wat En wat we nu met dat collectief proberen, is
het ons biedt waar we dieper op in moeten een eigen wereld maken in dat sterrenstel-
gaan. sel, waar we nog steeds ook allemaal onze
Zo kwamen we op een thematiek uit die eigen planeten zijn.
we heel interessant vonden: we wilden een
goddelijke gruwelijkheid laten zien. Vanuit Ies In onze individuele werken zijn er, denk ik,
daar hebben we ook het debuut bij het The- vaak heel grote dingen die zich boven ons
ater aan het Vrijthof gemaakt. We zochten afspelen en waaraan wij ondergeschikt zijn,
naar een verbinding tussen iets esthetisch in een gruwelijke wereld. Die thematiek, die
en bijna hemels, met een subtekst die soms hebben we alle drie heel erg. Dus als we
angstaanjagend spannend kan zijn, afge- met zijn drieën een voorstelling maken, valt
wisseld met taal en kwetsbaarheid. dat goed te combineren.

Jan We denken ook alle drie heel erg via beeld.
Maar ik denk wel dat we alle drie net een
andere motor hebben. Ik heb een soort
technische motor. Bram heeft die ook, maar
hij kan er wat beter uit terug stappen om
overzicht te hebben. Ies wil veel werken
vanuit het lichaam, of vanuit zijn kijkwereld.

Ies Vrijwel altijd vanuit beeld.

Jan Ja, het overkoepelende is zeker het beeld.

GESPREK

Varenka Waar komt de naam Idolum vandaan? Varenka Van welke elementen uit het schilderij
dachten jullie: hier moeten we iets mee
Jan Dat was een heel lang gesprek. Het kwam doen?
van het Latijnse woord ‘idolum’, maar ook
van het Engelse ‘idol’. Het betekent ‘afgod’, Jan In alle drie de lijsten is er altijd een uil, die
maar ook ‘beeld’ en ‘gedachtespinsel’. De kijkt naar de kijker en eigenlijk de verbin-
naam komt vanuit een fascinatie voor af- ding tussen twee werelden is. Die rol van
goden, of je nu Christelijk bent en in die zin de uil is steeds blijven hangen, omdat hij
afgoden ziet, of afgoden als een afleiding voor ons een beetje de protagonist kon zijn
van waar je mee bezig bent. die het publiek mee zou nemen doorheen
de verschillende lagen van de wereld die
Bram En een synoniem daarvoor is een ‘insub- we hadden gemaakt.
stantial image’: het is een idee. Maar het is
ook een onvervangbaar beeld of onverwis- Ies En in het paneel dat de hel beschrijft, staat
selbaar fenomeen. Het beeld dat we maken op de rechterkant een kakstoel met een
moét er zo uitzien, het heeft eenzelfde soort soort konijnachtig wezen die mensen opeet
noodzaak als wanneer je bepaalt welke en uitpoept in een soort put. Die put heeft
tekst gezegd moet worden. ons ook heel erg geïnspireerd. We wilden
Eigenlijk gebeurt dat voor mijn idee eigenlijk letterlijk een put gaan maken met
misschien wel te weinig. Een decor is water erin, alleen bleef dat water helaas
vaak slechts dienend aan hetgeen dat op niet in die put zitten.
het toneel gebeurt, en er zouden zoveel
verschillende decorstukken op die scène Varenka Dus toen zijn jullie voor takken gegaan?
kunnen staan. Wij proberen een perfor-
mance te maken waarin dat beeld eigenlijk Bram Ja, als water niet werkt, ga je naar aarde.
niet te vervangen is, omdat de performan-
ce, de muziek en andere elementen zo Varenka Dus toch vrij vervangbaar.
samensmelten dat het zo uit elkaar zou
flikkeren als je iets losbreekt. Bram Ja, maar daarna weer onvervangbaar!

Jan Dat is een heel fijn, onbereikbaar doel, en Jan Absoluut! We lazen dat de put een portaal
tegelijk een probleem. Vaak kunnen we met zou kunnen zijn naar de hemel, of naar de
z’n drieën op één lijn zitten over een beeld hel. We wilden bekijken wat voor reis dat
dat we prachtig vinden en waarvan we zou zijn. En bij die kakstoel hangt er zo’n
voelen dat het erin moet, maar dan moet je bol waar een mens in zit, zoals overal in
op het punt proberen te komen waarop dat het schilderij mensen in bollen zitten. Het
beeld onvervangbaar is. Je vraagt je af of er menselijke van die bollen, dat ook verwijst
niet iets in het beeld toch nog vervangbaar naar het kwade van de alchemie, inspireer-
is, en hoe je het nog onvervangbaarder zou de ons.
kunnen maken. In het midden van het schilderij staat
een man voorovergebogen met een ei op
Bram Op een bepaalde manier ga je andersom zijn rug. Ook dat ei kwam bij ons terug. Het
denken. Je begint bij het beeld, en door staat voor een nieuw leven, dat van daaruit
je af te vragen waarom je iets mooi vindt, weer kan veranderen.
kom je er eigenlijk achter wat de lijn van je
voorstelling moet zijn. Ik zou soms niet we-
ten waarom iets erin moet, maar wanneer
je je dat gaat afvragen, kom je erachter
wat allemaal bodem kan geven aan die
voorstelling.

Varenka Op welke manier vormde De Tuin der
Lusten een bodem voor jullie eerste
voorstelling?

Bram Dat schilderij van Bosch, daar kwam Ies
mee aanzetten. Die bollen en die mensen
van 500 jaar geleden waren vergelijkbaar
met de godsgruwelijkheid waar we het over
wouden hebben. We kwamen er trouwens
ook pas vier dagen voor de première
achter dat de Divina Commedia daar ook
helemaal over gaat. Zo kom je dus allemaal
dingen tegen door eerst van het beeld weg
te lopen, en er dan weer naartoe te rennen.

GESPREK JAN, IES EN BRAM 44

Varenka

Bram Ik denk dat het iets hoopvols gegeven
heeft, terwijl het wel vanuit iets gruwelijks
begon, met mensen die zichzelf naakt
moeten tentoonstellen. Iemand die het
ongewisse in moet duiken om van de hel
naar de hemel te komen, is misschien wel
de strekking van de voorstelling geweest:
iemand kan gruwelijk beginnen en daarna
hoopvol eindigen. Dus het hoopvolle zat er
wel in, maar niet als slotnoot, niet om mee
naar huis te gaan.

Varenka Kunnen jullie die term, ‘godsgruwelijk-
heid’, nog wat meer toelichten?

Bram Het zou ook goddelijke gruwelijkheid kun-
nen heten: iets wat hemels en hels tegelijk
is, maar ook wat zo hemels is dat het hels
kan zijn, of zo hels dat het hemels is. Het
zijn exponenten van elkaar.

Ies Twee uitersten.

Jan We hebben er zo lang over gepraat, dat het
een nieuw begrip is geworden voor ons.

Varenka Jullie hebben ook samengewerkt met pi-
anist Timo Bakker. Waarom kozen jullie
voor piano?

Ies In die tijd was het zo dat muziek moest Instrumenten als marteltuigen op het paneel van de hel in De Tuin der Lusten
bijdragen aan het geloof, en alles wat
amusement met zich meebracht in de
muziek werd afgestraft. De muziekinstru-
menten en de betekenis van de muziek in
die tijd heeft ons heel erg aangesproken.
Er worden ook enkele figuren afgebeeld die
gespietst worden door een harp en door
hun eigen instrumenten. Ze worden dus
zeer grof gestraft om het spelen van muziek
die niet voor de Kerk bestemd was. En de
vorm van een vleugelpiano is visueel heel
aantrekkelijk, met die bochten, die schuine
lijnen en die glans die ontzettend prachtig is
in ons vrij donker beeld. Het heeft iets heel
mysterieus.

Jan In hetzelfde deel van het paneel wordt
iemand geplet door zijn luit, en op zijn billen
staat een muziekstuk geschreven. Van die
vier regels is ooit een transcriptie gemaakt
naar een leesbaar muziekstuk, maar
dat klinkt nergens naar. Het ging er ons
vooral om dat iemand bespeeld werd. Dat
vonden we een supermooie straf, waar dat
‘godsgruwelijke’ opnieuw heel erg in zit.

Ies Dat is het billenlied. De kontmuziek van
Jheronimus Bosch.

GESPREK

Varenka Jullie beschrijven de mensen in
Unearthly Delights als ‘dolende ano-
niemen die zich verliezen in alledaagse
verleidingen.’ Gaat dat ook over jullie?

Bram Ik denk wel dat ik dolend ben, ik denk niet
dat ik anoniem ben. Wat leuk is dat als je
jezelf verliest, je jezelf ook wel vindt. En ik
denk dat daar veel in zit op het moment dat
je creatief bezig bent. These en anti-these,
het één wordt het ander, het ander wordt
het één, van verliezen naar dolen en om-
gekeerd.

Jan En het is pas écht als je de laatste tak
terug in iemands tuin hebt gegooid, en niet
daarvoor, dat het voelt alsof je weer in het
alledaagse leven komt. Maar dat is ook no-
dig. Het zou ondraaglijk zijn in die godsgru-
welijke wereld te blijven.

Ies Dat denk ik ook.

Bram Wat het maken betreft, denk ik dat je er er-
gens altijd in zit, als je dit vak doet. Je kan
denken, “dit was het”, en dan zit je aan het
ontbijt en denk je: deze performance moet
ik maken. Het is een soort roeping, een
beroep omdat het jou geroepen heeft. Het
is ook een soort ziekte. Maar gelukkig geen
godsgruwelijke ziekte, want dat zou niet vol
te houden zijn. Wel denk ik dat je het altijd
bent. Je kan niet even iets anders zijn.

Varenka Wat zijn jullie plannen voor de toe-
Jan komst?

Er is het plan om volgende zomer weer
naar Frankrijk te gaan, en ook om een
fotoreeks af te werken.

Bram Het zou leuk zijn als we volgend jaar weer
een vrijplaats konden vinden die ons
dezelfde carte blanche heeft als Theater
aan het Vrijthof, om weer iets totaal anders
te maken. En dan gewoon gaan. Dat is iets
wat we goed kunnen, maar waar we onszelf
nog wel in moeten bewijzen. En we zouden
ook graag met België kennismaken. Maar
niet dat we Nederland al helemaal gehad
hebben hoor!

PROZA CECILIA THODEN VAN VELZEN 46

KOOR 1
UIT DE MEGALOMAAN

Door Cecilia Thoden van Velzen

kom dan verliezen jij en ik
veeg de straten leeg en wij in teer een tederheid
voel de tegels tegen je longen
vul je slokdarm met licht
en de stemmen bij je kruin
het asfalt

kom dan
ik ben te kwetsbaar
ontvankelijk genoeg
te klein
om mee te kegelen

PROZA

kom dan verwacht, verlaat
veeg de wegen leeg
voel de lichten tegen je slokdarm
de tegels in je haar
de stemmen tegen je vliezen
je veren, je vacht

de stoep is mijn bereik
de teerling is geworpen

INTERVIEW NANINE MARIA KOK EN LORE MECHELAERE 48

DE ZAAK

INTERVIEWT

DE ZAAK

Nanine Maria Kok en Lore Mechelaere besloten aan het eind van hun derde jaar aan de re- Door Max Gruson
gieopleiding om tijdens het afstuderen een duurzame samenwerking aan te gaan. “De Zaak”
werd van dit voornemen het resultaat. Recent presenteerde De Zaak haar eerste evenement:
The Connection Collection. Om over dit alles te vertellen, nemen Nanine en Lore hier zélf het
woord, zoals het zelfstandig ondernemers betaamt.

Lore Wij zijn De Zaak: een creatief platform voor jonge Nanine En ten slotte organiseert De Zaak op regelmatige
Nanine kunstenaars, waaronder theatermakers. Voor nu Lore basis theatrale happenings en andere activiteiten.
bestaat het enkel uit ons twee, maar we hopen dat
Lore het zich uitbreidt. Nanine Zo kunnen we curatorschap overnemen of …
Nanine Lore
Binnen dat platform kunnen wij helpen met betrek- … de regie in handen nemen. Dat is wat we hebben
Lore king tot ondernemerschap. Hoe doe je dat allemaal Nanine gedaan bij The Connection Collection. Dat was
in de kunstenwereld, als zelfstandige? Daarnaast Lore onze eerste theatrale happening.
Nanine kunnen we helpen met een creatieve samenwer-
Lore king. We wisselen kennis, materiaal en creatief Nanine Daar hebben we met zijn tweeën een evenement
vermogen uit. georganiseerd, waarbij we werk selecteerden
Nanine Lore rondom één thema, als een theatrale totaalervaring.
Lore We brengen verbinding tot stand. Tussen onszelf, Ik ben daar echt heel blij mee. Ook al voelde het
maar ook tussen andere mensen. De naam “De meer als het organiseren van een evenement dan
Zaak” kwam eigenlijk vooral voort uit de bemerking het maken van een afstudeervoorstelling. We zijn
dat in de kunsten vaak de link met het zakelijke op voorhand heel veel bezig geweest met regelen.
heel ver weg is … Daardoor was het artistieke nu iets minder belicht.

… terwijl het eigenlijk best iets moois is. We leven We hopen dat we dat de volgende keer meer in
nu eenmaal in een kapitalistisch systeem en kunst balans krijgen.
is iets wat ook gewoon betaald moet worden. Te-
gelijkertijd word je als jonge ondernemer juist heel We moesten bijvoorbeeld in de laatste week nog
vaak onderbetaald: kunst wordt gezien als hobby. starten met repeteren. Het is allemaal goed gegaan
Daar hebben we zelf ervaringen mee gehad: dat je hoor, maar ik denk dat het fijn is om dat in een vol-
niet genoeg betaald kreeg of zelfs iets gratis moest gende editie meer op de voorgrond te plaatsen.
doen. Toen hebben we bedacht: wat nou als wij met
zijn tweeën gaan samenwerken … Met De Zaak willen we de ruimte die wij krijgen de-
len met anderen. Nu hadden we een mooie locatie
… en uitdragen dat wij ook gewoon ondernemers en subsidie van de stad Brugge. Het is mooi om
zijn, als kunstenaars. Op die manier drijven we er dat vervolgens te kunnen delen met bijvoorbeeld
de spot mee. We hebben een laconieke noot. En schoolgenoten en mensen van andere opleidingen.
tegelijkertijd, als ik bijvoorbeeld naar Studio 100 kijk
en zie hoe die daarmee omgaan… Ze verkopen! We gaven hen een plek, daar waren we allebei heel
Dat is natuurlijk een heel extreme vorm… blij mee. Soms dan zaten we daar met iedereen te
lunchen en dan werd ik ineens een beetje emo-
… en dat hoeft dan weer niet … tioneel: al die mensen die mooie dingen maken
samen in Brugge, mijn thuisstad… Dat was anders
… maar ze pakken het wel heel slim aan! Met nooit gebeurd, nooit in deze context. Ik vond dat
merchandise en alles. Ze hebben hun zaakjes goed heel fijn.
op orde. Ik denk dat kunstenaars dat meer zouden Op die manier zijn we bezig geweest met ver-
mogen doen. Wij doen dat dan met humor … binding. We zijn aan elkaar verbonden. We hebben
ons aan een plek verbonden. We hebben kunste-
… absoluut met een knipoog … naars naar die plek gebracht, en hen verbonden
aan een publiek.
… maar we zijn daar deels ook heel serieus over. Bovendien is verbinding hoe De Zaak tot stand is
We willen echt zaken doen. Maar op een leuke gekomen. We voelden allebei al best lang de drang
manier.

INTERVIEW

om ons te verbinden in het makerschap, maar wis- Nanine We hebben vertrouwen gekregen van de stad en
ten niet hoe. Samen regisseren was niet de manier. van de locatie. Daartegenover hebben we hopelijk
We zochten een verbinding waarin je nog wel indivi- vertrouwen aan de makers kunnen geven: dat ze
dualiteit behoudt. Nu hebben we iets georganiseerd iets kunnen maken, dat er middelen zijn… En dat
waar dat goed voelde. als het even niet lukt wij er zijn voor de eindregie.
We zullen zien of dat bij een volgend project net
Nanine zo aanvoelt. Wat kunnen we samen doen, maar Lore De vrijwilligers waren vooral familie en vrienden, dus
Lore weer op een andere manier? Dat is duurzaamheid, Nanine die deden het vanuit liefde. Wat heel fijn voelde.
dat je voelt: het is een langere lijn. Je kunt op elkaar
Nanine vertrouwen, de verstandhouding blijft goed, je bent Lore Het was gewoon vertrouwd.
eerlijk naar elkaar en je communiceert open. Nanine
Lore In het begin wisten we wel waarnaar we op zoek We hebben ze allemaal een goede bos bloemen en
Nanine waren, maar konden we het nog niet goed verwoor- Lore bedankjes gegeven …
den. Toen hebben we daar lang een gesprek over
Lore gehad met Joost Horward en Branko Popovic. Nanine … want we hadden dus subsidie, jeej!
Lore Ondanks dat de laatste montageweek elke dag
Nanine Shout-out. keihard werken was, had ik het gevoel dat wij zelfs
Lore Nanine onder heel hoge druk en stress …
Zij hebben ons echt geholpen: “Je kunt het ook een Lore
Nanine happening noemen en een avond regisseren.” Dat … gewoon wel steady blijven met elkaar. Daar heb
Lore waren voor ons eyeopeners. We hoéfden het niet Nanine ik ook heel erg van genoten. Tijdens het repetitie-
te zien als één klassieke voorstelling, of als allebei Lore proces dacht ik vaak: “O my god, ik ben zo blij dat
een eigen voorstelling naast elkaar. Op deze ma- we hier samen zijn”. Het gaf mij heel veel sterkte.
nier konden we onze individualiteit erin kwijt, maar Nanine Ik merk dat ik nu al voor mijn volgende voorstelling
toch samen iets creëren. Lore denk: “O nee, ik moet alleen…” En dat dat nu al
heel veel stress oplevert.
Toen is het balletje gaan rollen. Het eerste wat we Nanine
hadden was een residentieplek bij Het Entrepot. Lore Ja, de verantwoordelijkheid …
Toen vonden we House of Time. Maar wie gaan
we daar dan plaatsen? Welke locaties hebben Nanine … die je als regisseur helemaal in je eentje
we? Bijvoorbeeld een boomhut, wat doen we in de Lore draagt… Wat natuurlijk niet waar is hè, je hebt
boomhut? Een monoloog: goed, wie kan dat doen? mensen om je heen die ook heel veel doen, maar in
Dirk Benoot? Enzovoorts. Nanine je hoofd lijkt dat soms zo.
Lore
Wie vinden we fijn om mee samen te werken? Het In de nabije toekomst gaan we bij Fashionclash iets
was vaak een buikgevoel. Bij wie voelen wij ons Nanine laten zien bij de Open Mic …
vertrouwd? Dus veel meer intuïtief dan dat we echt
zijn gaan selecteren van: “Dit werk moet hier, omdat … en we gaan drie dagen reporten van het festival.
dat het beste past in de lijn die we willen zetten.”
Ja, interviews doen, sfeerbeelden maken.
Achteraf heb ik het meest genoten van het week-
end zelf, waar iedereen op locatie was. Tegelijkertijd Na ons afstuderen willen we weer een residentie-
was dat ook het meeste afzien, want je bent heel plek, gewoon opnieuw, om daar een gelijkaardige
erg … happening te organiseren …

… alles aan het regelen en aan het stressen. Maar … maar met een nieuw thema. Sowieso denk ik dat
je voelt dat iedereen samen is. Je voelt: “Ah, zij we nog wel even zaken blijven doen samen.
zetten er ook allemaal hun schouders onder.” Het
voelde echt alsof we onze eigen wereld hadden We zouden ook graag onze website uitbouwen:
daar. Met mensen die we allemaal fijn vonden om merchandise… Ik ben nu zelfstandige.
mee samen te werken. Ik heb daar ook heel erg
van genoten. Ik bijna.

Magische momenten… De samenwerking met de Dus we zijn allebei bijna zelfstandig ondernemers.
locatie, de stad, de makers, de vrijwilligers was heel
goed. Echt bizar goed. Yeah!

Ik denk dat de kern is dat we altijd zijn blijven pra- Met een boekhouder.
ten. Echt menselijk contact. Dat was heel belang-
rijk. Hoe meer mensen je in het echt ziet, in plaats Yeah!
van online of bellend …
Dus wij gaan onze zaakjes doen.
… hoe meer je gedaan krijgt …
Yeah!
… en hoe vlotter de samenwerking gaat. Dus als je vragen hebt over hoe je bijvoor-
beeld een factuur opstelt: bel ons, wij weten
die dingen.

En volg ons op social media:
@dezaakpresenteertdezaak.

50

Foto: Lore Mechelaere
Designers: Rena Jansen x Michelle Vossen