คู่มือสร้างเสริมความรู้การจัดการตนเอง เพื่อป้ องกันการตั้งครรภ์ก่อนวัยอันควร โดย..สาขาวิชาการพยาบาลมารดา ทารก และการผด ุงครรภ์ วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี ชัยนาท ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์
ค าน า วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี ชัยนาทโดยสาขาวิชาการพยาบาลมารดา ทารก และการผด ุงครรภ์ จัดท าคู่มือสร้างเสริมความรู้การจัดการตนเองเพื่อป้ องกันการตั้งครรภ์ ก่อนวัยอันควรเล่มนี้ขึ้น เพื่อให้ผู้สนใจมีความรู้ความเข้าใจเรื่องการวางแผนครอบครัว ตระหนักถึงความส าคัญของการวางแผนครอบครัวและสามารถน าไปดูแลตนเองตลอดจน แนะน าผู้อื่นได้ คณะผู้จัดท ารวบรวมเนื้อหาเกี่ยวกับการวางแผนครอบครัว การรู้จักร่างกายของเรา การค ุมก าเนิดชนิดต่างๆ โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์และหลักการวางตัวที่ดีเมื่อต้องคบกับ เพื่อนต่างเพศ ขอขอบค ุณผู้อ านวยการวิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี ชัยนาทที่ให้ความกร ุณา เป็ นที่ปรึกษาในการจัดท าคู่มือฉบับนี้เป็ นอย่างดี และขอขอบค ุณท ุนวิทยาศาสตร์ วิจัย และ นวัตกรรม (ววน.)ที่สนับสนุนงบประมาณในการด าเนินงานวิจัย สาขาวิชาการพยาบาลมารดา ทารก และการผด ุงครรภ์หวังเป็ นอย่างยิ่งว่าคู่มือ ฉบับนี้จะเป็ นประโยชน์ต่อผู้สนใจ ช่วยเป็ นคู่มือในการวางแผนการด าเนินชีวิตเพื่อป้ องกันการ ตั้งครรภ์ไม่พร้อมได้ คณาจารย์สาขาวิชาการพยาบาลมารดา ทารก และการผด ุงครรภ์ วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี ชัยนาท ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ ก
สารบัญ หน้า ค าน า............................................................................................. ก การวางแผนครอบครัว................................................................... 1 ร่างกายของเรา.............................................................................. 7 การค ุมก าเนิด................................................................................. 12 โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์.............................................................. 31 หลักการวางตัวที่ดีเมื่อต้องคบกับเพื่อนต่างเพศ............................... 43 เอกสารอ้างอิง................................................................................ 59 คณะผู้จัดท าคู่มือ............................................................................ 60 ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ ข
การวางแผนครอบครัว ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์
การวางแผนครอบครัว ทกุวนัน้ีสงัคมไทยมีปัญหาและผลกระทบต่างๆมากมาย สาเหต ุมาจากการวางแผนครอบครัวที่ ไมเ่หมาะสม ปัญหาต่างๆที่เกิดขึ้น หากได้รับการดูแล ให้ความรู้ความเข้าใจการวางแผนครอบครัวที่ ถกูตอ้ง จะท าใหล้ดปัญหาที่อาจจะเกิดตามมาได้ การวางแผนชีวิต หมายถึง การก าหนดเป้ าหมายชีวิตในด้านต่างๆ การวางแผนชีวิต เป็ น กระบวนการน าไปสู่วัตถ ุประสงค์การด าเนินชีวิตที่วางไว้ ประกอบด้วยหลักการเหต ุผลที่มี ประสิทธิภาพของบุคคล ช่วยให้บุคคลปฏิบัติตามแนวทางหรือกรอบที่วางไว้ การวางแผนครอบครัว หมายถึง การก าหนดเป้ าหมายเพื่อให้ครอบครัวมีความพร้อมในด้าน ต่างๆตั้งแต่การเลือกคู่ครอง ความพร้อมด้านที่อยู่อาศัยและอาชีพ การแต่งงาน การวางแผนการมี บุตร การเว้นช่วงระยะห่างการมีบุตรที่เหมาะสม การเป็ นพ่อแม่ที่ดีมีความพร้อมในการเป็ น ครอบครวัเพื่อเล้ียงบตุรไดด้ีมีคณุภาพ กอ่ ใหเ้กิดความสขุในครอบครวัสงัคมไมเ่กิดปัญหา มีความ เหมาะสมทั้งด้านเศรษฐกิจ สังคม ชุมชน และประเทศชาติ การวางแผนครอบครัวเป็ นเครื่องมือส าคัญในการน าพาครอบครัวมีความส ุข สามารถสร้างคน ที่มีค ุณภาพ เปิ ดโอกาสให้สามี ภรรยา สามารถพัฒนาตนเองเพื่อบรรล ุวัตถ ุประสงค์ของครอบครัว ที่ตั้งไว้ มีการจัดสรรเวลา และสิ่งต่างๆได้เหมาะสม ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 2
องค์ประกอบของการวางแผนครอบครัวมีดังนี้ ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 3
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 4
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 5
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 6
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 8
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 9
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 10
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 11
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 13
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 14
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 15
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 16
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 17
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 18
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 19
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 20
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 21
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 22
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 23
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 24
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 25
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 26
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 27
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 28
29
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 30
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 32
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 33
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 34
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 35
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 36
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 37
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 38
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 39
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 40
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 41
ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 42
หลักการวางตัวที่ดีเมื่อต้องคบกับเพื่อนต่างเพศ การเจริญเติบโตทางร่างกายของวัยร ุ่น ท าให้เกิดพัฒนาการทาง เพศ โดยมี ฮอร์โมนเพศเป็ นตัวกระต ุ้นความรู้สึกนึกคิด ในเรื่องนี้วัยร ุ่น จึงมีความสนใจใคร่รู้เกี่ยวกับเรื่องเพศ ทั้งในเพศของตนเอง และเพศ ตรงข้าม แต่เนื่องจากสังคมไทยยังไม่เปิ ดกว้าง ในเรื่องการศึกษาหา ความรู้เรื่องเพศมากนัก ท าให้พ่อแม่ รวมทั้งครูอาจารย์ มีความ กระดากอายที่จะพูด และหลีกเลี่ยงที่จะให้ความรู้ในเรื่องเพศศึกษากับ วัยร ุ่น หรือพยายามหลีกเลี่ยงการตอบค าถาม เกี่ยวกับเรื่องเพศ โดย มักจะกล่าวว่า“เมื่อโตขึ้นก็รู้เอง” ความอยากรู้อยากเห็นในเรื่องเพศ และ ความคิดที่ว่าตัวเองโตแล้ว ประกอบกับการขาดความรู้ที่ถูกต้องในเรื่อง เพศศึกษา ท าให้วัยร ุ่นอยากทดลอง แสวงหา ความรู้ด้วยตนเอง ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 43
หลักการวางตัวที่ดีเมื่อต้องคบกับเพื่อนต่างเพศ ขณะเดียวกันวัยร ุ่นได้รับการกระต ุ้นจากสิ่งเร้ารอบตัว ไม่ว่าจะ เป็ น ทางหนังสือ สื่อโทรทัศน์ ภาพยนตร์ หรือทางอินเตอร์เน็ท ท าให้วัยร ุ่นใช้ เวลาคร ุ่นคิดกับเรื่องเพศมากขึ้น วัยร ุ่นที่ไม่ได้รับค าแนะน าที่ถูกต้องจาก ผใู้หญ่ในเร ื่องการหกัหา้มใจ หร ื อขาดการปลกูฝัง ค่านิยมในเร ื่องความเป็ น ส ุภาพบุร ุษ และลักษณะของก ุลสตรีตั้งแต่เยาว์วัย จะท าให้ไม่สามารถ แยกแยะในเรื่องความรักกับการมีเพศสัมพันธ์ได้ เมื่อวัยร ุ่นชายหญิงเกิด ความพึงพอใจในกันและกันและคิดว่านั้นคือความรัก ก็อาจจะมีเพศสัมพันธ์ กัน หรืออาจร้ายแรงไปกว่านั้น หากวัยร ุ่นมีเพศสัมพันธ์โดยที่ไม่ได้สมัครใจ เช่น การถูกล่อลวง และล่วงละเมิดทางเพศ จะท าให้สภาพจิตใจ ทร ุดโทรม เกิดเป็ นตราบาป และอาจส่งผลไปถึงพฤติกรรมทางเพศที่ผิดปกติเมื่อเป็ น ผู้ใหญ่ ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 44
การจัดการกับอารมณ์ทางเพศของวัยรุ่น อารมณ ์ ทางเพศทเ ี่ กดิขน ึ้ เป็นเรอ ื่ งธรรมชาตขิองมนุษย์ ทุกคนทง ั ้ เพศชายและเพศหญงิเมอ ื่ เขา ้สูว ่ ย ั รุน ่ เนองจาก ื่ การสรา ้ งฮอรโ์ มนในรา ่ งกาย รว ่ มกบ ั การกระตุน ้ ของสงิ่ เร้า จากภายนอก อารมณ ์ ทางเพศเป็นความรสู้ ก ึ และปฏกิริยิ าที่ เกดิขน ึ้ ตามธรรมชาตเินอ ื่ งจากเมอ ื่ เขา ้สู่ วย ั รุน ่ รางกาย จะ ่ สร้างฮอร์โมนเพศ(ฮอร์โมนเทสโทสเตอโรนในเพศชายและ ฮอร์โมนเอสโตรเจนในเพศหญิง) จ ึ งเกิดความรู้ส ึ ก เกี่ยวข้องกับความต้องการทางเพศอารมณ์และความ ต้องการทางเพศเป็ นการ ท างานโดยอัตโนมัติของร่างกาย จากการควบคุมของระบบประสาทอัตโนมัติโดยการท างาน จะไปตามล าดับขั้นตอนต่างๆ ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 45
การท างานโดยอัตโนมัติของร่างกายภายใต้การควบคุม ของระบบประสาทอัตโนมัติโดยการท างานจะไปตามล าดับ ขั้นตอนต่างๆ ดง ั น ี้ คอ ื 1) เมอ ื่ มก ี ารกระตุน ้ จากสงิ่ ทไี่ ดเ ้ ห็น ไดย ้ นิ ไดก ้ ลน ได้ ิ่ สม ั ผสั รวมทง ั ้ ความรสู้ ก ึ นก ึ คดิก็จะเป็นตว ั กระตนให้เกิดุ้ อารมณ ์ ทางเพศสง ่ ตอ ่ ไปทอ ี่ วย ั วะรบ ั ความรสู้ ก ึ 2) อวัยวะรับการกระตุ้น ได้แก่ตา หู จมูก ลิ้น กายและใจ ความรสู้ ก ึ และอารมณ ์ ทางเพศจะเกดิขน ึ้ ไดก ้ ็ตอ ่ เมอ ื่ อวย ั วะรบ ั ความรสู้ ก ึ นน ั ้ มค ี วามสามารถรบ ั การกระตนุ้ 3)จิตใจ ถ้าจิตใจเศร้าหมองไม่เบิกบาน วิตกกังวล ไม่ชอบ เกลย ี ด ก็อาจทา ใหอ ้ ารมณ ์ และความรสู้ ก ึ ทางเพศ เกดิขน ึ้ ไดย ้ าก ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 46
ลก ั ษณะความเปล ี่ยนแปลงท ี่เกดิขน ึ้ กบ ั สภาพจติ ใจและ รา ่ งกายซง ึ่เป็นผลสบ ื เนอ ื่งมาจาก การเกดิอารมณ ์ ทางเพศของ วย ั รุน ่ แมเ ้ รอ ื่งดง ั กลา ่ วจะเป็นความรูส้ ก ึ ทเ ี่กดิขน ึ้ ตามธรรมชาติ และวัยรุ่นเองก็ไม่ควรจะพยายามฝื นหรือแสร้งท าเป็ นว่าตนเอง ไมม ่ ค ี วามรสู้ ก ึ เชน ่ นน ั ้ เพราะการกระท าดง ั กลา ่ วอาจจะกอ ่ ให้เกิด อันตรายแก่จิตใจและร่างกายของวัยรุ่นได้ แต่อย่างไรก็ตาม ความรูส้ ก ึ ทเ ี่กดิขน ึ้ นค ี้ วรไดร ้ บ ั การควบคุมและจด ั การให้ถูกต้อง เหมาะสม เพราะหากขาดการควบคุม และจัดการอย่างถูกต้อง แลว ้ ย ่ อมจะน ามาสู่ ผลกระทบในดา ้ นลบ ผลกระทบดา ้ นลบท ี่ เกดิขน ึ้ จากการเกดิอารมณ ์ ทางเพศของวย ั รุน ่ จะน ามาสูป่ ั ญหา ทางสง ั คม ทเ ี่ห็นไดช้ ด ั คอ ืปั จจุบน ั การมพ ี ฤตกิรรมทางเพศที่ไม่ เหมาะสมของวย ั รุ่ น ซง ึ่น าปั ญหาต่างๆตามมาได้แก่การเกิด ปัญหาการตั้งครรภ์ที่ไม่พึงประสงค์ โรคติดต่อทางเพศ โดย ปั ญหาเหลา ่ นถ ี้ อ ื วา ่ เป็นปั ญหาทเ ี่ป็นผลกระทบทสี่บ ื เนองมาจาก ื่ อารมณ์ทางเพศของวัยรุ่นที่ไม่ได้รับการควบคุมและจัดการอย่าง เหมาะสม ดร.หทัยรัตน์ บุษยพรรณพงศ์ 47