ประชุมวิชาการระดับชาติและนานาชาติเครือข่ายมหาวิทยาลัยแห่งประเทศไทย ครั้งที่ 12 ประจำปี 2565ศิลปะและวัฒนธรรม

งานประชมุ วชิ าการระดบั ชาตแิ ละนานาชาติ เครอื ข่ายศลิ ปะและวัฒนธรรม มหาวทิ ยาลยั แหง่ ประเทศไทย คร้ังที่ 12
ภายใตห้ วั ขอ้ “แนวทางการพฒั นาเศรษฐกจิ สังคม และศิลปะวฒั นธรรม อยา่ งยงั่ ยืนในบริบทหลงั การระบาดโควดิ -19 (Covid-19)”

outdoor market, a flea market, a hawker stall, a day market, an evening market, a night
market or any other specific name like Train Market, JJ Market, Indy Market, and etc.

Back to the old days, a local market usually aimed at serving local farmers,
gardeners, vendors and buyers as an appointed place to exchange farm corps, sell and
buy local products, goods, and other farm-related products. General market and local
market may share some similarities of forms and patterns but local market did not
operate everyday like general market did. Local market time of operation was set at a
specific time and place only for trading such a specific appointment during a harvest
season when local products and corps were ready to be traded off. On the other
hand, a general market usually located in town or big city and was more businesslike
than a local market.

Patterns and forms of market may have timely evolved and changed according
to social, economic conditions, market objectives, and lifestyle of consumers in each
period of time. Especially when the population in local and rural area increased, the
demands and volumes of vendors and buyers would increase as well.

Products sold in local market nowadays are not only agricultural products,
fruits, food, and beverages, also plenty of trendy goods such as Korean cosmetics,
Japanese food, imported fashion clothes from China are found almost everywhere in
the market. It is said that what we can buy at a big market in town today we can buy
them at a local market for a cheaper price. Vendors or traders at the local market
today are not farmers or local people anymore, they habitually earn their living by
travelling from market to market to sell various items as fulltime vendors.

A variety of good sold with reasonable or sometime at a very cheap price is a
charm of a local market. The market today is like a cultural place where visitors and
tourists can most enjoy tasting variety of local food, shopping OTOP or local products
as a unique souvenir or a rare item that may not be able to find at anywhere else.
Local market is most likely a good place where tourists can learn and appreciate local
culture while tasting tropical food, fruits, or buying local products at the same time.

229

งานประชมุ วชิ าการระดบั ชาติและนานาชาติ เครือขา่ ยศิลปะและวัฒนธรรม มหาวทิ ยาลยั แห่งประเทศไทย ครั้งที่ 12
ภายใตห้ วั ขอ้ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกจิ สังคม และศลิ ปะวฒั นธรรม อยา่ งยง่ั ยืนในบรบิ ทหลงั การระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

Various items sold in a local market

Local market in the new normal age
The terms of new normal, new normal age, or new way of life have emerged

a couple months after the COVID-19 pandemic was discovered in 2019 and was
identified by the World Health Organization for a public health emergency of
international concern in January 2020 and for a pandemic in March 2020. Coronaviruses
are a large family of viruses that cause illness ranging from the common cold to more
severe diseases. (WHO, 2022: Online). The ongoing pandemic of COVID-19 has caused
more than 5.5 million deaths and more than 317 million cases throughout the world
(Wikipedia, 2022: Online).

The epidemic of coronavirus also caused Thailand and many other countries
social and economic disruption resulting in changing people behaviors and ways of life.
A sudden and radical change occurred in people’s daily habit. Numbers of unfamiliar
terms invented to describe an ongoing situation and new way of life of people such
as ‘new normal’, ‘social distancing’, ‘pandemic’, and COVID-19 are spoken. It is said
that this new way of life will become a normal way of life for every human being for
at least two years. (Chula.ac.th, 2020) or until the Ministry of Public Health finds an
effective way to deal with the epidemic situation. The viral epidemic has resulted in
turning home into a workplace and school, changing educational institution into a
distant learning broadcasting station, and shifting an old local market style into a new
one.

230

งานประชมุ วิชาการระดับชาตแิ ละนานาชาติ เครือขา่ ยศลิ ปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลยั แห่งประเทศไทย ครง้ั ท่ี 12
ภายใตห้ ัวข้อ“แนวทางการพฒั นาเศรษฐกิจ สงั คม และศลิ ปะวฒั นธรรม อยา่ งยงั่ ยนื ในบริบทหลงั การระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

Local market characteristics changed in the new normal age

During the pandemic of coronavirus 19, local market and any other forms of business and
socialization activities are required to adjust responding to government, local officials, and
provincial public health authority announcements and regulations. Some fresh markets had been
ordered closed and were allowed to re-open after the virus spread condition was getting better.
One of the best practices for a market to prevent from disease spreading is to operate it at an
open-air or no air conditioning style. But for a local market it has applied an outdoor concept
operation since the beginning; however, for public safety and for help reducing the virus spread, it
is necessary for a local market to run its business in accordance with the particular government
commands and orders.

The new normal age has caused quite a massive change to the local market characteristics.
Operating adjustment according to the requirement from the government and local officials has to
be taken into a serious consideration. To continue getting an approval for opening the market, the
market owners need to go through the adjustment process and run their business with high
standards of cleanliness in order to help preventing the virus spread. The following practices and
procedures should be considered to help ensure safe access and operation to prevent the spread
of COVID-19.

1. The market physical setting is to be at any open space or open-air location where air
can flow naturally.

2. The market hours and the patterns of operation are based on the permission from the
government and local officials.

3. The market is required to provide adequate health and safety protocols and facilities,
which are: easy access to handwashing station, hand sanitizers, temperature scanner, register book,
and a QR code of Thai Chana; a heath register application at in front of the market main entrance.

4. The market is required to have staff to monitor vendors and visitors’ during the time of
operation. This is to make sure to encourage everyone to follow the market regulation and
procedures when entering to the market such as face mask wearing, temperature checking, and
using a main gate to enter to the market area.

5. The market is required to provide a COVID-19 prevention protocols signage at onsite
6. The market is required to apply social distancing policy to manage the rows of vendor
lots, the width of walking aisle, etc.
7. Local officials or authorities are to occasionally visit and monitor the market
management.

231

งานประชมุ วิชาการระดบั ชาติและนานาชาติ เครือข่ายศลิ ปะและวฒั นธรรม มหาวิทยาลยั แหง่ ประเทศไทย คร้ังที่ 12
ภายใตห้ วั ขอ้ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกจิ สงั คม และศลิ ปะวฒั นธรรม อยา่ งยงั่ ยืนในบรบิ ทหลงั การระบาดโควดิ -19 (Covid-19)”

Local market cultural transformation in the new normal age

Culture covers all of ways of people lives includes customs, belief, norm, art, music,
manner, language, religion, social institution, social standard and habit, values, architectural pattern,
traditions, rituals, etc., that are practiced or accepted within each social group and passed down
from generation to generation. Cultural transformation is a method of an adjusting, changing,
applying, shifting, moving, and or altering behaviors, practices, mindsets, and thoughts that can
occur at all times within groups, organizations, teams, or individual to respond to a desired culture.
The specific objectives of cultural transformation for each group or each individual mainly aim to
adjust beliefs, conducts, and practices relevant to current situation or condition in order to achieve
his/her/their goals.

Culture also shapes people and group’s identities and describes the meaning of each
particular society. Business cultural transformation in terms of changing and adjustment its
conducts and practices responding to current situation aim at achieving its goals is one of important
parts for business success. In this point, changing and adapting the local market operating relevant
to the coronavirus spread situation by responding to the government regulations will help make
business survival. A new pattern and new characteristics of local market as a hygiene place also
help safe its people and community.

Conducts and practices operated at locals market in the new normal age

232

งานประชมุ วชิ าการระดับชาติและนานาชาติ เครอื ข่ายศิลปะและวฒั นธรรม มหาวทิ ยาลยั แห่งประเทศไทย คร้ังท่ี 12
ภายใตห้ ัวข้อ“แนวทางการพฒั นาเศรษฐกจิ สงั คม และศลิ ปะวฒั นธรรม อย่างยง่ั ยืนในบรบิ ทหลังการระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

General conducts and practices done by vendors and visitors that can be seen in a local
market in the new normal age are such as: vendors and visitors are to wear facial mask at all times,
vendors and visitors are to have temperature check and hands wash before entering to the market
area, visitors are to register or check in at the main gate, vendors and visitors are encouraged to
have less social associating while being at the market, market owners are to apply social distancing
concept such as vendor booths setting and the width of walking aisles, and coronavirus preventing
protocols signage is provided at onsite, and hot items sold in local market are not only fresh food,
fruits, ready-to-eat-food, and clothes but also are trendy items such as colorful face masks, alcohol
gel, and hand sanitizers.

New conducts and practices adjustments in today local market have resulted in shifting
the local market characteristics and its cultural transformation. Reasons for changing and applying
its forms and patterns can be summarized as follows:

1) to improve the community safety,
2) to deliver a high standard of service,
3) to engage its community members, vendors, and visitors to act and behave
in a correct way,
4) to respond to government rules and regulations.

Conclusion

Local market is simply considered as a community-centered place where community
members with different age groups such as farmers, vendors, traders, customers in village or nearby
community, and visitors can enjoy selling and buying products and/or associating with one another.
A climate change situation does not influence only human activities, also business pattern;
especially the style and forms of local market are being affected. A day market previously used to
be a morning market but it is now changed to an evening market due to the getting-hot-and-hot
weather condition and the changing people’s way of life according to the coronavirus spread. An
ongoing COVID -19 pandemic has influenced in shaping local market characteristics in many aspects
such as physical setting, signage posting, and temperature screening point.

Local officials or village health volunteers may occasionally go inspect at the market. The
market owner or operator needs keep vendors, customers, and visitors safe by focusing on health
and well-being of everyone in the market. Announcement via loudspeaker to remind people
regarding coronavirus preventing protocols should be frequently done during the market operating
time. To prevent the coronavirus spread and to adjust to the new normal age effectively, market
owners, community members, vendors, and visitors, are responsible for complying their practices

233

งานประชมุ วชิ าการระดบั ชาตแิ ละนานาชาติ เครือขา่ ยศลิ ปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลยั แหง่ ประเทศไทย ครงั้ ท่ี 12
ภายใตห้ วั ข้อ“แนวทางการพฒั นาเศรษฐกจิ สงั คม และศิลปะวฒั นธรรม อยา่ งยง่ั ยืนในบริบทหลังการระบาดโควดิ -19 (Covid-19)”

and conducts aligning with rules and regulations required by central and local governments. Stylish
and colorful face masks, ready-to-eat food, fresh vegetable, and trendy items seem to be the
bestselling goods of local market in the new normal age.

References:

Cambridge dictionary (2022). Flea market definition. Retrieved from
https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/flea-market

Christ Prentice, Vijay Devadas, and Henry Johnson. (2010). Cultural Transformations:
Perspectives on Translocation in a Global Age. © Editions Rodopi B.V., Amsterdam – New
York, NY.

Fred E. Jandt. (2017). An Introduction to Intercultural Communication: Identities in a Global
Community 9th Edition. SAGE Publications, Inc.

Lee, S-H, Chang S-C, Hou J-S & Feng C-H. (2008). Night market experience and image of
temporary residents and foreign visitors, International Journal of Culture, Tourism and
Hospitality Research, Vol. 2 (3), 217-233.

Timothy Coombs. (2015). Ongoing Crisis Communication: Planning, Managing, and Responding; the
fourth edition. SAGE Publications, Inc. California.

Whyte (1980) “The social life of small urban spaces”, the conservation foundation, Washington,
D.C

Wikipedia.org (2022). COVID-19 Pandemic. Retrieved from https://en.wikipedia.org/wiki/COVID-
19_pandemic_by_country_and_territory

World Health Organization (WHO). (2022). Coronavirus Thailand. Retrieved from
https://www.who.int/thailand/health-topics/coronavirus

234

งานประชุมวิชาการระดบั ชาตแิ ละนานาชาติ เครือขา่ ยศิลปะและวฒั นธรรม มหาวทิ ยาลยั แห่งประเทศไทย ครั้งที่ 12
ภายใต้หัวขอ้ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจ สงั คม และศิลปะวฒั นธรรม อย่างยง่ั ยนื ในบรบิ ทหลงั การระบาดโควดิ -19 (Covid-19)”

ประวัติผู้วิจัย

1. ประวตั ิส่วนตวั นางสาวบำเพญ็ ไมตรีโสภณ
ชอ่ื -นามสกุล คณะรัฐประศาสนศาสตร์และสังคมศกึ ษา
ตำแหนง่ ปจั จุบนั มหาวทิ ยาลยั นานาชาตติแสตมฟอร์ด
30 พฤษภาคม พ.ศ. 2506
วัน เดอื น ปี เกดิ 1321 ถนนเขตวนา ต.ชะอำ อ.ชะอำ จ.เพชรบุรี 76120
ท่ีอยูป่ ัจจุบัน

เบอรโ์ ทรศัพท์ -
เบอรโ์ ทรสาร -
เบอร์โทรศัพท์มอื ถือ 081-623-5798

2. ประวัตกิ ารศึกษา

ปี พ.ศ.ทีจ่ บ วฒุ ิการศกึ ษา สาขาวชิ า สถาบันที่จบ
2556 ปร.ด. พัฒนศกึ ษา มหาวทิ ยาลัยศิลปากร
2530 ศศ.ม. โสตทศั นศกึ ษา จฬุ าลงกรณ์มหาวิทยาลัย
2527 ศศ.บ. ภาษาอังกฤษ มหาวิทยาลยั ศิลปากร

3. ประวตั กิ ารทำงาน

ช่วงปี พ.ศ. ตำแหน่ง หนว่ ยงาน
ปัจจุบนั คณบดี คณะรฐั มหาวิทยาลยั นานาชาตแิ สตมฟอรด์
ประศาสนศาสตร์
และสังคมศึกษา

235

งานประชุมวชิ าการระดับชาตแิ ละนานาชาติ เครอื ข่ายศลิ ปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลยั แห่งประเทศไทย คร้งั ที่ 12
ภายใต้หัวขอ้ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจ สังคม และศิลปะวฒั นธรรม อยา่ งยง่ั ยืนในบริบทหลงั การระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

1. ประวตั ิสว่ นตัว ประวตั ิผวู้ จิ ัย
ชอ่ื -นามสกุล
ตำแหน่งปจั จบุ นั นายธนสนิ จนั ทเดช
อาจารย์ประจำหลักสตู รบรหิ ารธรุ กจิ
วนั เดอื น ปี เกดิ มหาวทิ ยาลัยนานาชาตติแสตมฟอร์ด
ทีอ่ ย่ปู ัจจบุ ัน 1 เมษายน พ.ศ. 2523
53/1652 หม่บู ้านพฤกษา20 ต.คคู ต อ.ลำลูกกา จ.ปทมุ ธานี 12130

เบอร์โทรศัพท์ 02-7694000
เบอร์โทรสาร -
เบอร์โทรศพั ท์มอื ถอื 090-5966596

2. ประวัติการศึกษา

ปี พ.ศ.ท่จี บ วุฒิการศกึ ษา สาขาวชิ า สถาบันทีจ่ บ
2559 บธ.ด.. บริหารธรุ กจิ มหาวทิ ยาลยั นเรศวร
2548 บธ.ม. บรหิ ารธุรกิจ มหาวทิ ยาลัยนเรศวร
2545 ศศ.บ. ภาษาอังกฤษ มหาวิทยาลัยนเรศวร

3. ประวตั กิ ารทำงาน

ชว่ งปี พ.ศ. ตำแหน่ง หน่วยงาน
ปัจจบุ นั อาจารย์ประจำ มหาวิทยาลยั นานาชาตแิ สตมฟอร์ด

หลักสตู ร
บรหิ ารธุรกิจ

236

งานประชุมวชิ าการระดบั ชาตแิ ละนานาชาติ เครือขา่ ยศลิ ปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลยั แหง่ ประเทศไทย ครงั้ ที่ 12
ภายใตห้ วั ขอ้ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจ สังคม และศิลปะวฒั นธรรม อย่างยงั่ ยนื ในบรบิ ทหลังการระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

อโยธยานาฏยวจิ ิตร: การสรา้ งสรรคด์ นตรแี ละนาฏศลิ ป์ไทยทไี่ ดร้ บั
แรงบนั ดาลใจ จากร่องรอยทางประวตั ศิ าสตรแ์ ละศิลปกรรมอยธุ ยา

Ayothaya Nadayavijitra: Creative of Thai Music and Dancing Art Received Motivation
from Ayutthaya Historical and Fine Arts Vestige

อุมาภรณ์ กล้าหาญ
Umaporn Klahan

อาจารย์ประจำสาขาวชิ าดนตรศี ึกษา
คณะมนุษยศาสตร์และสงั คมศาสตร์
มหาวิทยาลยั ราชภฏั พระนครศรอี ยธุ ยา

Lecturer of Music Education
Faculty of Humanities and Social Sciences
Phranakhon Si Ayutthaya Rajabhat University

คำสำคัญ: การประพันธ์เพลงไทย, เพลงมโหรีโบราณ, นาฏศิลป์ไทยแบบราชสำนัก, ประวัติศาสตร์และศิลปกรรม,

สมยั อยธุ ยา

ที่มา/ความสำคญั แรงบนั ดาลใจในการสร้างสรรค์

การแสดงชุด “อโยธยานาฏยวิจิตร” เปน็ ผลงานสร้างสรรค์ทางดนตรแี ละนาฏศลิ ป์ไทย ท่ีมีแรงบนั ดาลใจจาก
การศึกษาร่องรอยทางประวัติศาสตร์และงานศิลปะแขนงต่างๆ ในสมัยอยุธยา โดยเฉพาะเรื่องการดนตรีและฟอ้ นรำ
ปรากฏหลักฐานว่ามีบุคคลที่ทำหน้าที่โดยเฉพาะ โดยกำหนดให้เป็นหน้าที่ของสตรีชาววัง ตลอดจนกำหนดไว้ในกฎ
มณเฑียรบาล ซ่ึงสมเดจ็ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานภุ าพ (อา้ งในพงษ์ศิลป์ อรณุ รัตน์ : ๒๕๕๓) ได้ทรง
อธิบายไวว้ า่

“อันขนบธรรมเนยี มฝา่ ยในพระบรมมหาราชวังกรุงรัตนโกสินทร์มิไดค้ ดิ ตง้ั ข้ึนใหม่ เอาขนบธรรมเนียม
ในพระราชวังครัง้ กรุงศรีอยุธยามาใช้เป็นแบบแผน จะว่าแต่เฉพาะขนบธรรมเนียมฝ่ายในพระราชวัง เมื่อครั้งตั้งกรุง
รัตนโกสนิ ทรย์ ังมีนารที ่ีสูงศกั ดิ์เคยเป็นผู้หลกั ผใู้ หญ่ในพระราชวงั กรงุ ศรีอยุธยาอยูห่ ลายคน ที่สำคัญคือเจ้าฟ้าพินทวดี
พระราชธดิ าพระเจ้าบรมโกษฐ เปน็ ตน้ เปน็ ผบู้ อกแบบแผนขนบธรรมเนียมฝ่ายในพระบรมมหาราชวงั ท่ีใช้เปน็ ตำราสืบ
มา...ที่เรียกวา่ ผู้หญิงชาววังน้ัน ที่จริงมีต่างกันเป็น ๓ ชั้น จะเรียกอย่างง่าย ๆ ว่า ชั้นสูง ชั้นกลาง และชั้นต่ำ มีฐานะ
และโอกาสกับการทั้งการศึกษาอบรมผิดกัน ชั้นสูงคือ เจ้านายที่เป็นพระราชธิดา ประสูติและศึกษาใน
พระบรมมหาราชวัง เบื้องต้นฝึกหัดมารยาททั้งกิริยาวาจาและสัมมาคารวะ แล้วให้เรียนหนังสือและการเรือนแบบ
ตา่ ง ๆ ทงั้ เย็บปักถกั ร้อยทำกับขา้ วของกิน ทัง้ สอนให้รเู้ ลือ่ มใสในพระพทุ ธศาสนาด้วย แต่การสอนหนังสือนั้น เมื่ออ่าน
ออกเขียนไดแ้ ลว้ กเ็ ปน็ อันยุติ แลว้ ทา่ นผู้ใหญใ่ นวงั พจิ ารณาเลอื กแล้วนำถวายตัวเป็นข้าราชการฝ่ายในไดร้ ับเบี้ยหวัดแต่
นน้ั มา ราชการอันเปน็ หนา้ ทีส่ ำคญั สำหรบั ชาววังท่เี ปน็ ชนชั้นสูงนั้น ถา้ ว่าอย่างกว้างมีเป็น ๔ ประเภท คือ

237

งานประชมุ วชิ าการระดบั ชาตแิ ละนานาชาติ เครอื ข่ายศิลปะและวฒั นธรรม มหาวทิ ยาลยั แหง่ ประเทศไทย ครั้งท่ี 12
ภายใต้หวั ข้อ“แนวทางการพฒั นาเศรษฐกิจ สังคม และศลิ ปะวฒั นธรรม อย่างยงั่ ยนื ในบริบทหลังการระบาดโควดิ -19 (Covid-19)”

๑) เรียนวิชาประเภท ๑ เช่น หัดเขียนหนงั สอื และเรียนอักษรศาสตร์ถงึ ข้ันแตง่ โคลงฉันท์กาพย์กลอน
กระบวนช่างก็เรียนถงึ ขั้นฝีมืออย่างประณีต เชน่ รอ้ ยดอกไม้สดและปกั สะดึง ซึ่งไม่มที ี่ไหนอ่นื จะทำไดง้ ามดีเหมือนที่ใน
วัง การพยาบาลไข้เจ็บก็ฝึกหัดในข้ันนี้ ถา้ เปน็ ผู้มีอุปนสิ ัยชอบเรียนเลขหรือความรู้เรื่องพงศาวดารก็เร่ิมเรียนในตอนนี้
เจา้ นายชัน้ พระราชธดิ าทรงศกึ ษาประเภทนี้เปน็ พนื้ จึงมกั เป็นอาจาริณีฝึกสอนคนชนั้ หลังตอ่ ๆ กันมา

๒) เป็นพนักงานประเภท ๑ คอื ทำการงานต่าง ๆ ในราชสำนกั เช่น พนักงานพระภษู า พนกั งานพระ
ศรี เป็นต้น และมีการอย่างอ่ืนอีกหลายอยา่ ง หมอ่ มเจ้าและหม่อมราชวงศม์ ักรบั ราชการในประเภทน้ี นอกจากน้ันมัก
เปน็ ผทู้ ีเ่ คยรับราชการแต่รัชกาลกอ่ น ๆ จนอายเุ ปน็ กลางคน

๓) เป็นนางอยู่งานประเภท ๑ คอื สมเดจ็ พระเจา้ อยูห่ ัวทรงใชส้ อย เช่น เชญิ เครื่องราชูปโภคตามเสด็จ
และผลดั เวรกันประจำอยู่บนพระราชมณเฑียรคอยรบั ส่ัง เป็นตน้ ล้วนแต่เปน็ สาวท้ังน้ัน

๔) เป็นมโหรีหรือหดั ฟ้อนรำเป็นระบำและละคร ซึ่งเรียกกันว่า “ละคร (ฝ่ายใน)” ประเภท ๑ ใน ๒
พวกน้มี ักเลือกทม่ี ีแววฉลาดแตอ่ ายุยงั เยาวเ์ พราะเปน็ การยาก ต้องฝึกหัดนานจงึ จะทำได้

ราชการฝ่ายในทัง้ ๔ ประเภทที่กล่าวมากเ็ ป็นประเพณีมาแต่ครั้งกรงุ ศรีอยุธยา บางอย่าง เช่น มโหรี
ระบำ และละครใน ดูเค้ามูลอาจจะเป็นวิชาได้มาจากอินเดียแต่ดึกดำบรรพ์ ที่ว่าดังนี้เพราะเมื่อข้าพเจ้าตามเสด็จ
พระพุทธเจ้าหลวงไปเมืองชวา ได้เห็นเจา้ นครยกยาและเจา้ นครโซโลรบั เสดจ็ ใหม้ ีระบำนางในและละครซึ่งราชบุตรเลน่
เป็นตัวละครรำถวายทอดพระเนตร นึกพิศวงว่าระบำและละครหลวงของชวาชา่ งละม้ายคล้ายคลึงกบั ของไทยเราเสยี
จริง ๆ จะว่าใครเอาอย่างใครก็ไม่มีหลักฐานที่จะคดิ เห็นได้ ครั้นภายหลงั มาข้าพเจ้ามีกิจต้องคิดค้นเรื่องการขับรำของ
ไทยแตโ่ บราณ จึงพบเคา้ เงอื่ นของมโหรีและระบำกับละครใน ซึง่ เคยมีมาในตา่ งสมัยเปน็ ช้ัน ๆ”

นอกจากน้ยี ังปรากฏข้อความที่กลา่ วถึงนางระบำในราชสำนักอยุธยาในโคลงทวาทศมาส ว่า

ระบำบรรเยศแกล้ง ถวายโฉม
คืออัปสรสวรคค์ใน ฟากฟา้
มหรสพพบแลโลม ลาญสวาดิ
โอ้บเ่ หนหน้าหน้า โศกศลั ย์ ฯ

จากหลักฐานดังกล่าว จึงได้นำมาสู่การสร้างสรรค์ผลงานตามจินตนาการ เป็นนางอัปสรฟ้อนระบำ
ประกอบการบรรเลงมโหรีแบบราชสำนักอยุธยาเพือ่ บชู าสิ่งศกั ด์ิสทิ ธิ์

238

งานประชุมวิชาการระดบั ชาติและนานาชาติ เครอื ขา่ ยศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลยั แหง่ ประเทศไทย ครงั้ ที่ 12
ภายใตห้ วั ขอ้ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจ สังคม และศลิ ปะวฒั นธรรม อยา่ งยงั่ ยืนในบริบทหลงั การระบาดโควดิ -19 (Covid-19)”

แนวคดิ ในการออกแบบทา่ รำ

ภาพที่ ๑ ภาพท่ารำเทพพนมในตำรารำฉบบั พระเจ้าวรวงศเ์ ธอ พระองค์เจา้ สดุ าสวรรค์
ภาพเขียนลายเสน้ รงคบ์ นสมดุ ไทยดำ

การออกแบบทา่ รำได้ใช้ตน้ แบบทา่ รำจากหนงั สือตำรารำ ฉบับพระเจา้ วรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุดาสวรรค์ ซ่ึง
เป็นภาพเขยี นลายเสน้ รงคบ์ นสมดุ ไทยดำ มาผสมผสานกับจนิ ตนาการในการสร้างกระบวนรำแบบตัวนาง ให้สอดคลอ้ ง
กบั ท่วงทำนองและลลี าของดนตรี

เคร่อื งแต่งกาย

ในการออกแบบเคร่ืองต่างกาย ไดแ้ บบมาจากภาพจติ รกรรมทวารบาลท่ีอยูด่ ้านหลงั พระประธานในวดั ใหญ่
สุวรรณาราม จงั หวัดเพชรบุรี ซง่ึ เปน็ ภาพของนางอปั สร ๒ นาง นำมาจัดทำเครอ่ื งแตง่ กายประกอบดว้ ย ภูษาผ้าลาย
อยา่ ง ศริ าภรณ์ กรอบพักตร์พร้อมกรรเจียกจร สนองเกลา้ ถนิมพมิ พาภรณ์ มกี รองศอ ทบั ทรวง สงั วาลย์ รดั พสั ตร์
พาหุรัด ทองกร กำไลข้อเทา้ และเลบ็ มอื

ภาพที่ ๒ ภาพทวารบาลด้านหลงั พระประธานวัดใหญ่สุวรรณาราม จ.เพชรบรุ ี
จากหนังสอื ชุดจติ รกรรมฝาผนังในประเทศไทย วดั ใหญส่ วุ รรณาราม
239

งานประชมุ วชิ าการระดบั ชาติและนานาชาติ เครือข่ายศลิ ปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลยั แหง่ ประเทศไทย ครัง้ ท่ี 12
ภายใต้หวั ข้อ“แนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจ สังคม และศลิ ปะวฒั นธรรม อย่างยง่ั ยืนในบรบิ ทหลังการระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

ภาพท่ี ๓-๔ การแตง่ กายและทา่ รำชดุ อโยธยานาฏยวิจิตร

เครอ่ื งดนตรที ี่ใช้

ผู้จดั ทำไดเ้ ลอื กใชเ้ ครื่องดนตรีท่ปี รากฏหลักฐานว่ามีการประสมวงอยใู่ นสมยั อยุธยา จากวงมโหรเี ครื่องหก ซงึ่
เป็นวงดนตรีที่ใช้ขบั กลอ่ มในราชสำนัก ประสมกับเครื่องปี่พาทย์ สอดคล้องกับหลักฐานในช่วงปลายกรุงศรีอยุธยา มี
ภาพจติ รกรรมและภาพจำหลกั ไม้แสดงการเล่นดีดสีตีเปา่ เป็นกลุม่ โดยมเี คร่อื งมือมโหรี เชน่ ซอสามสาย กระจับป่ี เป็น
ตน้ บรรเลงร่วมกบั เคร่ืองมือปีพ่ าทย์ เชน่ ระนาด ฆอ้ งวง เป็นตน้ ซึ่งปรากฏในเพลงยาวไหวค้ รูมโหรีทแ่ี ตง่ ขึ้นไล่เลี่ยกัน
นัน้ ระบุแบบแผนวา่

ขอเดชะเดชาภูวนาถ พระบาทปกเกล้าเกศี
ข้าผู้จำเรียงเร่อื งมโหรี ซอกรบั กระจับปี่รำมะนา
โทนขล่ยุ ฉิง่ ฉาบระนาดฆ้อง ประลองเพลงขบั กลอ่ มพร้อมหน้า
ขอเจรญิ ศรีสวัสดิ์ทุกเวลา ใหป้ รชี าชาญเช่ียวในเชิงพิณ ฯ

จึงนำมาประสมเป็นวงมโหรเี ครื่องแปด ประกอบด้วยเครอ่ื งดนตรี ไดแ้ ก่ ซอสามสาย กระจับป่ี ขลยุ่ เพยี งออ ระนาดเอก
ฆ้องวงใหญ่ ฉ่ิง กรับพวง โทน-รำมะนา

240

งานประชมุ วชิ าการระดบั ชาตแิ ละนานาชาติ เครือขา่ ยศลิ ปะและวัฒนธรรม มหาวทิ ยาลยั แห่งประเทศไทย คร้งั ท่ี 12
ภายใต้หัวขอ้ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกจิ สงั คม และศิลปะวฒั นธรรม อยา่ งยง่ั ยืนในบริบทหลงั การระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

ภาพที่ ๓ จติ รกรรมฝาผนังแสดงการเล่นมโหรี ภาพท่ี ๔ วงมโหรเี ครือ่ งหก
เครอ่ื งหก (ทม่ี า : ดนตรีไทยเดมิ )

แนวคิดในการจดั ทำเพลง

เปน็ การประพนั ธ์เพลงสำหรับวงมโหรีโบราณ ลีลาและอารมณข์ องเพลง เป็นเสียงทน่ี ่มุ นวล สงบ สอ่ื ถงึ การใช้
เสียงเพ่อื สกั การะบชู าสิง่ สกั ดิส์ ิทธิ์ ทำนองเพลง มี ๔ ส่วน ดงั น้ี

ส่วนท่ี ๑ ทำนองนำ มีความยาว ๒ บรรทดั หรอื ๑๖ ห้องเพลง บรรเลง ๑ เทยี่ ว ไมใ่ ช้หน้าทบั
ส่วนที่ ๒ ทำนองเพลง อตั ราจงั หวะ ๒ ชัน้ เปน็ เพลงทอ่ นเดียว ใช้หนา้ ทบั พระทอง มีความยาว ๑๐ บรรทัด
หรอื ๕ หนา้ ทบั บรรเลง ๓ เทยี่ ว
ส่วนท่ี ๓ ทำนองเพลงอตั ราจังหวะช้ันเดยี ว เปน็ เพลงท่อนเดยี ว มีความยาว ๔ บรรทดั บรรเลง ๔ เทย่ี ว
สว่ นที่ ๔ ทำนองจบ มีความยาว ๒ บรรทัด บรรเลง ๑ เที่ยวต่อเนือ่ งจากช้นั เดียวแลว้ ทอดจังหวะลงจบ
บันไดเสยี งและกลุ่มเสยี ง ใช้บันไดเสียงแบบเพนตะโทนคิ เสียงซอล มเี สยี งหลัก ๕ เสยี ง คอื เสยี งลำดับที่ ๑ ๒
๓ ๕ ๖ ของบนั ไดเสียง ได้แก่ ซอล ลา ที เร มี เป็นเสียงควบคมุ ในการสรา้ งทำนองเพลง การดำเนนิ ทำนองเปน็ ทำนอง
ทางกรอ แบบเพลงมโหรี

241

งานประชมุ วิชาการระดับชาติและนานาชาติ เครอื ข่ายศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลยั แห่งประเทศไทย ครง้ั ท่ี 12
ภายใตห้ วั ขอ้ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจ สงั คม และศิลปะวฒั นธรรม อยา่ งยง่ั ยนื ในบรบิ ทหลังการระบาดโควดิ -19 (Covid-19)”

โน้ตเพลง

ทำนองนำ
---ซ ---ม ---ร ---ท ---- ---ล ---ท - ร-ม
- - - ซ - - - ม - - - ร - - - ท - - - - - ล – ท - รํ – ร - ม – ซ

สองช้นั (๓ เทีย่ ว) - ท – มํ รํ ท – ล -ซ–ม -ร–ม -ซ–ล ----
---- -ลลล - ท – รํ -ท–ล รํ ท – ล -ซ–ล - ท – รํ ---ท
---ซ ---ล มรทร -ม–ซ - มํ รํ ท -ล–ซ --ลท รํ ท – ล
---ม ---ร ลซมซ ลท–ล -ท–ล -ซ–ล ทลซม -ร–ซ
---ร ---ม -ท–ล -ซซซ ---ม รมซล - ท – รํ -ท–ล
---- -ซ–ล -ท–ม -ซ–ล -ท–ล -ซ–ล - ท – รํ ---ท
---ล -ลลล ---ล ท ล รํ ท --ลท รํ ท ล ซ -ม–ซ ---ล
---ร มรมซ -ร–ม -ซ–ล - มํ รํ ท -ล–ซ --ทล ซล–ท
- - - ท รํ ท ล ซ ล ท รํ ท ลซ–ล ทลซม -ร–ซ -ล–ท ----
- - - มํ - รํ – ท ---ท ---ล -ท–ล -ซ–ล ทลซม -ร–ซ
---ม ---ร

ช้ันเดยี ว (๔ เทีย่ ว) ทลซม ซล-- -ซลท ล ท รํ ล ทลซล ท รํ – ท
- ท ท ท ล ท รํ ล -ซลซ -ลทล ทลซม -ซ-- -ซ–ล ซทลซ
-รมร -มซม - ท รํ ท -ลทล ทลซม รมซล ทลซล ท รํ – ท
- มํ ซํ มํ - รํ มํ รํ -ซลซ -ลทล ทลซม รมซล ท ล รํ ท -ล–ซ
-รมร -มซม

ลงจบ - - ร ม ล ซ ม ซ - มํ รํ ท มํ รํ ท ล ท ล ซ ม - ร – ซ
--รม ลซมล - - - ร - - - ท - - - - - ล – ท - รํ – ร - ม – ซ
---ซ ---ม

242

งานประชุมวชิ าการระดบั ชาตแิ ละนานาชาติ เครอื ขา่ ยศลิ ปะและวัฒนธรรม มหาวทิ ยาลยั แห่งประเทศไทย ครง้ั ที่ 12
ภายใต้หวั ขอ้ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกจิ สงั คม และศลิ ปะวฒั นธรรม อยา่ งยง่ั ยนื ในบรบิ ทหลงั การระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

เอกสารอา้ งอิง

กองบรรณาธกิ าร. (๒๕๒๗). ชุดจิตรกรรมฝาผนังในประเทศไทย วดั ใหญ่สวุ รรณาราม. กรเุ ทพฯ: สำนกั พิมพ์เมอื ง
โบราณ.

พงษ์ศลิ ป์ อรณุ รตั น.์ (๒๕๕๓). มโหรวี จิ ักษณ์. กรงุ เทพมหานคร : จรัญสนิทวงศก์ ารพิมพ์.
ราชบณั ฑติ ยสถาน. (๒๕๔๐). สารานกุ รมศัพท์ดนตรไี ทยภาคคตี -ดรุ ยิ างค์. กรงุ เทพฯ: มหาจุฬาลงกรณ์ราชวทิ ยาลัย.
สงดั ภูเขาทอง. (๒๕๓๒). การดนตรีไทยและทางเขา้ สู่ดนตรไี ทย. กรงุ เทพมหานคร : โรงพิมพ์

เรือนแก้วการพมิ พ์.
ศิลปากร,กรม. (๒๕๔๕). วรรณกรรมสมยั อยุธยา เล่ม ๒. กรงุ เทพฯ: สำนกั วรรณกรรมและประวัตศิ าสตร์.
ศรีศกั ร วัลลโิ ภดม. (๒๕๓๕). ดนตรแี ละนาฏศิลป์ของชาววดั และชาววงั ในดนตรแี ละนาฏศลิ ปก์ ับเศรษฐกิจและสังคม

สยาม. (๑-๓๐). กรุงเทพมหานคร : โรงพมิ พเ์ รือนแก้วการพิมพ.์
อานนั ท์ นาคคง (๒๕๕๐). ดนตรไี ทยเดมิ . กรุงเทพฯ : สำนักงานอุทยานการเรยี นร้.ู

243

งานประชุมวชิ าการระดบั ชาตแิ ละนานาชาติ เครอื ข่ายศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลยั แห่งประเทศไทย คร้งั ที่ 12
ภายใตห้ วั ข้อ“แนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจ สังคม และศิลปะวฒั นธรรม อยา่ งยงั่ ยนื ในบรบิ ทหลงั การระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

National and International conferrences,
Art and Culture network University of Thailand The 12th

19 March 2022

ชอื่ ผลงานสรา้ งสรรค์ : การแสดงสร้างสรรค์ ชดุ ”ถงไทยวน“
The creation of performance “Thong Thai Yuan

แนวคดิ และรปู แบบการแสดง
การแสดงสรา้ งสรรค์ ชุด “ถงไทยวน” เป็นการแสดงประเภทระบำทีม่ ีแนวคิดและแรงบนั ดาลใจมาจาก “ถง”

หรอื “ยา่ ม” ของชาวไทยวน ในอำเภอเสาไห้ จังหวดั สระบรุ ี ถงเป็นสิง่ ของที่ชาวไทยวนใชใ้ นชีวิตประจำวันในโอกาสต่าง
ๆ เชน่ การใชถ้ งยา่ มเพอื่ การประกอบอาชีพทำไร่นา การใช้ถงย่ามเพอ่ื ใส่ส่งิ ของเครือ่ งใช้ ได้แก่ หมาก เงิน เส้ือผ้า ของ
ใชแ้ ละของมคี ่าอ่นื ๆ รวมถึงการใช้ถงยา่ มในขัน้ ตอนการทำอาหาร นอกจากน้ี ชาวไทยวนยังมีความเชอ่ื ในเรอ่ื งการเผาถง
ยา่ มไปพรอ้ มกับผ้เู สยี ชีวติ เพอ่ื ใหน้ ำตดิ ตวั ไปในอีกภพภูมิ กลา่ วไดว้ ่า ถง มีความสำคัญและอยคู่ กู่ ับวถิ ชี ีวติ ของชาวไทยวน
อยู่เสมอจนเป็นอัตลักษณ์เฉพาะที่มักจะเห็นว่าชาวไทยวนจะสะพายถงย่ามติดตัวไว้เสมอ ในปัจจุบัน ถง เป็นงาน
หัตถศิลป์สำคัญที่สร้างรายไดใ้ ห้กับผู้คนในชุมชน ตลอดจนเป็นเครื่องทีแ่ สดงถึงความมีวัฒนธรรมที่ละ เอยี ดอ่อน มีอัต
ลักษณ์ท้งั ในดา้ นเทคนคิ การทอ ลวดลาย สี และการตดั เย็บ ดังน้นั ผูส้ ร้างสรรค์จึงมแี นวคิดท่นี ำถงยา่ มมาบูรณาการเข้า
กับศาสตรท์ างดา้ นนาฏศิลป์ โดยสรา้ งสรรคก์ ารแสดงขึ้นใหม่ในรูปแบบนาฏศิลป์สรา้ งสรรคเ์ ชงิ อนรุ ักษป์ ระเภทระบำ โดย
มีระยะเวลาการแสดง 7 นาที สามารถแบ่งการแสดงออกเป็น 3 ช่วง ดังน้ี

ช่วงที่ 1 การนำเสนอที่มาและวฒั นธรรมของชาวไทยวนสระบุรี และภาพความหลากหลายของถงท่ีมี
ลักษณะ สสี นั และลวดลายทแ่ี ตกตา่ งกัน

ชว่ งท่ี 2 นำเสนอคุณคา่ ทางวัฒนธรรมของถงุ ย่ามด้วยบทขับซอลา้ นนา
ชว่ งท่ี 3 นำเสนอการรา่ ยรำทีง่ ดงามของหญงิ สาวชาวไทยวนประกอบกับถงย่าม
การแสดงชุดน้ีได้สร้างสรรค์ลีลาท่าทางโดยใชร้ ูปแบบลีลานาฏศิลป์ที่ผสมผสานระหว่างนาฏศิลป์ล้านนาและ
นาฏศลิ ป์ไทยเปน็ หลกั มกี ารผสมผสานการใชศ้ าสตร์ทางด้านศิลปะการแสดงหรือเทคนคิ ทางการแสดงและการใช้อารมณ์
ประกอบการแสดง นอกจากนี้ ผู้สร้างสรรค์ได้สร้างสรรค์บทร้องประกอบการแสดงขึ้นมาใหม่เพื่อสื่อถงคุณค่าทาง
วฒั นธรรมของถงไทยวน โดยใช้ทำนองเพลงเดมิ คือ ทำนองช้อยเชียงแสนและทำนองซอพม่า และการสร้างสรรค์ทำนอง
เพลงพื้นเมืองภาคเหนือข้ึนใหม่ ประกอบกับการออกแบบการแปรแถวและการใช้พื้นที่การแสดงโดยการนำลวดลายของ
ผ้าทอทนี่ ยิ มนำมาตัดเย็บเปน็ ถุงย่ามมาบูรณาการณเ์ ข้ากับทฤษฎที างทัศนศิลป์ และใช้การแปรแถวท่ีมีรูปทรงอิสระตาม
แบบนาฏศิลป์สมัยใหม่
การแสดงชุดน้ีใช้นกั แสดงผหู้ ญิงลว้ น จำนวน 10 คน โดยคดั เลือกนกั แสดงผหู้ ญิงที่มีทักษะพนื้ ฐานทางนาฏศิลป์
ไทยมาตรฐานหรือนาฏศลิ ปล์ ้านนา โดยไมจ่ ำเปน็ ต้องมีทักษะทางนาฏศลิ ป์ในระดับสูง หากแต่มีไหวพรบิ ปฏิภาณในการ
รำ มีความสามารถในการจดจำทั้งบทร้อง ทำนองเพลง และกระบวนท่ารำ และในการสร้างสรรค์เครื่องแต่งกาย ผู้

244

งานประชมุ วิชาการระดับชาติและนานาชาติ เครอื ข่ายศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลยั แหง่ ประเทศไทย ครง้ั ท่ี 12
ภายใตห้ ัวข้อ“แนวทางการพฒั นาเศรษฐกิจ สงั คม และศิลปะวฒั นธรรม อย่างยงั่ ยนื ในบรบิ ทหลงั การระบาดโควดิ -19 (Covid-19)”

สร้างสรรคอ์ อกแบบดว้ ยการผสมผสานเครื่องแตง่ กายแบบด้งั เดิม ได้แก่ การนุ่งผา้ ซน่ิ ลายขวาง และการสรา้ งสรรค์แบบ
สมัยใหม่ คือ การออกแบบเสื้อขึ้นใหม่โดยได้รับแรงบันดาลใจมาจากเสื้อ “แอ้ว” ของชาวไทยวน โดยผู้แสดงจะถือ
อปุ กรณป์ ระกอบการแสดงหลกั คอื ถง ตามรูปแบบดงั้ เดิมทมี่ ีลวดลายและสสี ันหลากหลาย

ช่ือผสู้ รา้ งสรรค์ : นางสาวธิตมิ า อ่องทอง ตำแหน่ง อาจารย์
สังกัด วิทยาลยั นาฏศิลปอ่างทอง สถาบันบัณฑติ พฒั นศิลป์ กระทรวงวัฒนธรรม

วีดิทัศน์ผลงานสรา้ งสรรค์ :
https://drive.google.com/file/d/1MYMbuMxBibSGkiMRveX5X4ts_2BcindO/view?usp=sharing

245

งานประชุมวิชาการระดับชาติและนานาชาติ เครอื ข่ายศิลปะและวฒั นธรรม มหาวทิ ยาลยั แห่งประเทศไทย ครง้ั ท่ี 12
ภายใต้หัวขอ้ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจ สังคม และศิลปะวฒั นธรรม อยา่ งยง่ั ยนื ในบริบทหลงั การระบาดโควดิ -19 (Covid-19)”

นาฏยประดิษฐ์รำคู่ ชดุ สาวเครือฟา้ ชมสวน
โดย พิมพกิ า มหามาตย์

วิทยาลยั นาฏศิลป สถาบนั บัณฑิตพัฒนศลิ ป์

แนวคิดและรปู แบบการแสดง
ผู้สร้างสรรค์มีแนวคิดอนุรักษ์ สืบทอดงานละครรอ้ งปรดี าลัย ของพระเจ้าบรมวงศเ์ ธอ กรม

พระนราธิปประพันธ์พงศ์ ที่เคยเฟื่องฟูมากในช่วงรัชกาลที่ 5-7 ซึ่งเป็นศิลปะการแสดงที่มีความ
สุนทรยี ะทางด้านดนตรีไทยเดมิ และในปจั จุบันได้รับความนยิ มนอ้ ย โดยผ้คู นสว่ นใหญ่ให้ความสนใจ
และนยิ มละครเวทแี ละละครเพลงทม่ี ลี กั ษณะเชงิ พานชิ ย์ ความสนุ ทรยี ะทแี่ ฝงในละครร้องถูกมองข้าม
ผู้สร้างสรรค์จึงมีแนวคิดที่จะสร้างสรรค์ละครร้องชุดสั้น ๆ ตามรูปแบบละครร้องปรีดาลัย เพื่อเป็น
ตน้ แบบให้เยาวชนรุน่ หลงั ได้เรียนรู้และตระหนักในคุณค่าการละครของไทย ผนวกกับผู้สร้างสรรค์ได้
แรงบันดาลใจจากความไพเราะของชื่อพรรณไม้ดอกในละครร้องเรื่องสาวเครือฟา้ จึงได้นำชือ่ ต่าง ๆ
นั้น มาเรียบเรยี งใหม่ เพิ่มดอกรวงผึ้งดอกไม้ประจำรัชกาลที่ 10 เข้าไป ให้ตัวละครสาวเครือฟ้าและ
สาวคำเจิดได้ร้องเพลงชื่นชมดอกไม้นานาพันธุ์ ซึ่งเป็นการชมความงามของธรรมชาติเกิดความ
สนุ ทรียะทางด้านวรรณศลิ ป์ ดุรยิ างคศลิ ป์ และนาฏศลิ ป์อยา่ งมเี อกภาพ

รูปแบบการแสดง มีลักษณะเปน็ การรำคู่ ใช้ประกอบการแสดงละครร้องเร่ืองสาวเครือฟ้า
หรอื ใช้เป็นชุดวพิ ิธทัศนา ใชท้ ่าทางแบบสามญั ชน (กำแบ) ผสมผสานกบั ทา่ รำแบบมาตรฐานและท่า
ฟอ้ นพ้นื เมอื งของภาคเหนอื ระยะเวลาในการแสดง 7 นาที สามารถแบง่ ได้ออกเปน็ 3 ช่วง ไดแ้ ก่

ช่วงท่ี 1 เปดิ ตวั ผแู้ สดงสาวเครือฟา้ และสาวคำเจิดในกริ ิยาเดนิ เล่นชมสวน ดว้ ยท่าทางที่
ประดิษฐ์ขน้ึ ใหม่ จากทา่ พ้ืนฐานนาฏศิลป์ไทยผสมผสานท่าฟอ้ น

ชว่ งที่ 2 สาวเครอื ฟา้ และสาวคำเจดิ รอ้ งเพลงช่ืนชมดอกไม้ ทงั้ 23 ชนดิ มีลกู ครู่ ้องรบั
ตามรปู แบบละครรอ้ งแบบมีลกู คู่ ดว้ ยท่ารำทป่ี ระดิษฐ์ขน้ึ ใหม่ จากท่าทางแบบ
สามัญชน (กำแบ) และท่ารำทางนาฏศิลป์ไทย

ช่วงที่ 3 ร่ายรำด้วยทา่ ทางสามญั ชน ทป่ี ระดษิ ฐ์ให้งดงามขน้ึ บอกเล่าถึงสาวเครอื ฟ้า
และ สาวคำเจิด ชว่ ยกันเก็บดอกไมน้ านาพรรณมาเพ่ือรอ้ ยดอกไมน้ ำไปขายใน
ตลาด

การแสดงชุดนี้ผู้สร้างสรรค์ได้ประพันธ์เนื้อร้องใหม่จากชื่อดอกไม้ทั้งหมด 23 ชนิด ซึ่งเป็น
ดอกไมท้ มี่ อี ยู่ในยุคปจั จุบนั ใชท้ ำนองเพลงลาวชมดง ลาวพงุ ขาว และเพลงฉิง่ ประกอบการแสดง ใช้ผู้
แสดง 2 คน ทจี่ ำเปน็ ตอ้ งมคี วามสามารถด้านการร้องเพลง การรำละคร และการแสดงออกทางารมณ์
รวมถึงมีบุคลิกลักษณะที่สอดคล้องกับบทบาทของตัวละคร ด้านการสร้างสรรค์เครื่องแต่งกาย ผู้
สร้างสรรค์ใชร้ ปู แบบการแตง่ กายของหญงิ สาวล้านนา (ภาคเหนอื ) ท่มี ีค่านยิ มการแต่งกายดว้ ยการนุ่ง

246

งานประชมุ วชิ าการระดบั ชาตแิ ละนานาชาติ เครอื ขา่ ยศิลปะและวฒั นธรรม มหาวิทยาลยั แหง่ ประเทศไทย ครัง้ ที่ 12
ภายใตห้ ัวขอ้ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกจิ สังคม และศลิ ปะวฒั นธรรม อยา่ งยง่ั ยนื ในบริบทหลงั การระบาดโควดิ -19 (Covid-19)”

ผา้ ซ่นิ และห่มสไบ มนุ่ มวยผมไวก้ ลางศรี ษะ ประดบั ดอกไม้และปกั ปน่ิ ขนาดเลก็ เพ่อื ความสวยงาม มา
บูรณาการทฤษฎีสี เพื่อสร้างสรรค์เป็นเครื่องแต่งกายประกอบการแสดง มีการออกแบบฉากให้
สอดคลอ้ งกับสวนดอกไม้ เพือ่ ให้เกดิ ความสมจริงและความสวยงามในการแสดง

247

งานประชมุ วิชาการระดับชาตแิ ละนานาชาติ เครือข่ายศิลปะและวฒั นธรรม มหาวิทยาลยั แห่งประเทศไทย ครง้ั ที่ 12
ภายใตห้ ัวขอ้ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกจิ สังคม และศลิ ปะวฒั นธรรม อยา่ งยง่ั ยืนในบรบิ ทหลงั การระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

248

งานประชมุ วิชาการระดับชาตแิ ละนานาชาติ เครือข่ายศิลปะและวฒั นธรรม มหาวิทยาลยั แห่งประเทศไทย ครง้ั ที่ 12
ภายใตห้ ัวขอ้ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกจิ สังคม และศลิ ปะวฒั นธรรม อยา่ งยง่ั ยืนในบรบิ ทหลงั การระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

249

งานประชมุ วิชาการระดบั ชาตแิ ละนานาชาติ เครือขา่ ยศิลปะและวัฒนธรรม มหาวทิ ยาลยั แหง่ ประเทศไทย คร้งั ท่ี 12
ภายใตห้ ัวข้อ“แนวทางการพัฒนาเศรษฐกจิ สงั คม และศิลปะวฒั นธรรม อยา่ งยง่ั ยนื ในบรบิ ทหลังการระบาดโควิด-19 (Covid-

19)”

National and International conferrences,
Art and Culture network University of Thailand The 12th 19 March 2022
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ชอื่ ผลงาน : นาฏยประดิษฐ์ ชุด สก่ี ษตั รยิ ์ทรงเครอื่ ง

The choreography: Si Kasatri Song khrueang

ผ้สู ร้างสรรค์ : นายณรงคฤ์ ทธ์ิ เชาว์กรรม สังกัด คณะศิลปนาฏดรุ ยิ างค์ สถาบนั บัณฑิต
พัฒนศลิ ป์
[email protected]

แนวคิดและรูปแบบการแสดง
จากแนวคิดการทรงเครื่องราชูปโภคแบบพระมหากษัตริย์เสด็จนิวัติกลับพระนครของ

พระเวสสันดร พระนางมัทรี พระชาลีและพระกัณหา ผู้สร้างสรรค์เกิดแรงบันดาลใจในการ
สร้างสรรค์การแสดงรำทรงเครื่องของสี่ตัวละครข้างต้น การสร้างสรรค์ในครั้งนี้มุ่งเน้นศึกษา
เรื่องราวของมหาเวสสันดรชาดก กัณฑ์ที่ 13 กัณฑ์นครกณั ฑ์ ศึกษาแนวคิด ทฤษฎีและหลักการ
สร้างสรรค์องค์ประกอบการแสดงการรำทรงเครื่องตามแนวทางของละครชาตรี สร้างสรรค์
กระบวนท่ารำรูปแบบจารีตนาฏศิลป์ไทยด้ังเดิมและการออกแบบท่ารำทางนาฏศิลปไ์ ทยข้นึ ใหม่
ตามทำนองเพลงและบทร้องที่ประพันธ์ข้ึน ตลอดจนเครื่องแตง่ กายยืนเครือ่ งเพื่อความสุนทรียะ

250

งานประชุมวิชาการระดบั ชาติและนานาชาติ เครอื ข่ายศิลปะและวัฒนธรรม มหาวทิ ยาลยั แหง่ ประเทศไทย ครั้งท่ี 12
ภายใต้หวั ข้อ“แนวทางการพฒั นาเศรษฐกจิ สงั คม และศลิ ปะวฒั นธรรม อย่างยง่ั ยนื ในบริบทหลังการระบาดโควดิ -19 (Covid-

19)”

ทางการแสดง เนื้อหาการแสดงกลา่ วถึงการบำเพญ็ ทานบารมีได้สำเร็จของพระเวสสันดรและทำ
การทรงเครื่องเพือ่ เสดจ็ นวิ ัติกลบั พระนคร

นอกจากนก้ี ารแสดงยงั สะท้อนให้เหน็ ถึงสัญลกั ษณ์ของสถาบนั ครอบครวั ท่ีเปน็ เบ้าหลอม
ทางบุคลิกภาพคุณลักษณะของสมาชิกและปฏิสัมพันธ์ระหว่างคนในครอบครัว ผ่านการแสดง
สรา้ งสรรคร์ ำลงสรงทรงเครอ่ื งอันองคค์ วามรู้ภมู ิปญั ญาของบรมครูดา้ นนาฏดรุ ิยางคศิลปไ์ ทยให้คง
อยู่สืบไป ดังนั้นการสร้างสรรคน์ าฏศิลป์ไทยแนวอนุรักษ์ในครัง้ น้ีจะสามารถเปน็ สว่ นหนึง่ ในการ
พัฒนาทรัพยากรมนุษย์ด้วยมิติทางศิลปวัฒนธรรม ให้ซึมซับและสามารถอยู่ร่วมกับคนใน
สงั คมไทยไดอ้ ยา่ งปกตสิ ุข นาฏยประดิษฐ์ ชุด ส่ีกษตั รยิ ์ทรงเครอ่ื ง แบ่งการแสดงออกเปน็ 3 ช่วง
ประกอบดว้ ย

ช่วงท่ี 1 การกล่าวถงึ ภมู หิ ลังตวั ละคร
ช่วงที่ 2 การลงสรงทรงเครื่องของตวั ละคร
ชว่ งที่ 3 การกล่าวถึงจุดหมายการของการทรงเคร่อื ง

251

งานประชมุ วิชาการระดบั ชาติและนานาชาติ เครือขา่ ยศิลปะและวฒั นธรรม มหาวิทยาลยั แห่งประเทศไทย คร้ังท่ี 12
ภายใตห้ ัวข้อ “แนวทางการพฒั นาเศรษฐกิจ สงั คม และศลิ ปวฒั นธรรม อย่างยง่ั ยืนในบริบทหลังการระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

นาฏกรรมกับประเพณีประทีปตีนกา

Dramatic Performance and Prateep Teenka Tradition

รสิ สวัณ อรชุน1 และพิสิษฐ์ บัวงาม2

1นาฏศิลป์ไทยศึกษา คณะศลิ ปกรรมศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั เทคโนโลยีราชมงคลธญั บุรี ปทุมธานี 025493278 [email protected]
2นาฏศิลป์ไทยศกึ ษา คณะศลิ ปกรรมศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั เทคโนโลยีราชมงคลธญั บุรี ปทมุ ธานี 025493278 [email protected]

บทคดั ย่อ

บทความฉบับน้ีมงุ่ ศึกษาความสมั พันธช์ ุมชนกับองค์ความรู้ทางดา้ นนวัตศิลปร์ ะวา่ งนาฏกรรมกับประเพณี
การจุดประทีปตีนกาเผือกของชาวชุมชนหมู่บ้านเบญพาด ตำบลพังตรุ อำเภอพนมทวน จังหวัดกาญจนบุรี โดยมี
ความเชื่อพื้นฐานในทางพระพุทธศาสนาเรื่องตำนานพระพุทธเจ้า 5 พระองค์ ที่มี กำเนิดมาจากแม่กาเผือก
ความเช่ือดงั กลา่ วยงั คงใหล้ ูกหลานและคนในชมุ ชนได้สืบสาน เน้นให้ทกุ คนเกดิ ความกตัญญูต่อผ้มู ีพระคุณ มีความ
รกั ใคร่ สรา้ งความสามคั คีและความเข้มแขง็ ให้กับชุมชนเบญพาดสบื ต่อไป โดยวธิ ีวิจัยเชงิ คุณภาพ ผู้วิจัยศึกษาจาก
เอกสาร บทความวิจยั ดนตรี ศลิ ปะการแสดง รวมทัง้ จากการสัมภาษณผ์ ้เู ชี่ยวชาญ ปราชญ์ และผู้ทเ่ี กี่ยวข้อง และ
ใช้การวิเคราะหเ์ ชงิ พรรณนา

ผลการวจิ ยั พบวา่ นาฏกรรมกับประเพณีของคนในสงั คมที่ปฏบิ ัติสืบทอดกันมาตัง้ แต่บรรพบุรุษในรูปแบบ
ของนามธรรมเม่อื นำเอาความร้เู รื่องของนาฏกรรมเข้ามาผสมผสานสามารถส่ือออกมาให้เห็นเป็นลักษณะรปู ธรรมได้
อยา่ งชดั เจนและแสดงถึงอัตลกั ษณ์ของท้องถิ่นโดยแบ่งออกเป็น 3 ช่วง คือ ชว่ งท่1ี กรรมวธิ ี ช่วงที่ 2 วิถีบูชา และ
ช่วงที่ 3 ศรัทธาสัญลักษณ์ มีการสอดแทรกคำสอน และเชื่อมความสัมพันธ์ ระหว่างบ้าน วัด ชุมชน (บวร)
โดยถ่ายทอดออกมาในรูปแบบต่าง ๆ ไดแ้ ก่ บทประพนั ธ์ ดนตรี เครือ่ งแตง่ กาย อปุ กรณก์ ารแสดง และกระบวนท่า
รำ
คำสำคญั : นาฏกรรม, ประเพณี, จดุ ประทปี ตนี กาเผอื ก

Abstract

This article aims to study the relationship of community with knowledge of innovative
crafts between dramatic performance and Prateep Teenka Tradition of Ben Pad Village, Pang Tru
Sub-District, Phanom Tuan District, Kanchanaburi Province. It was based on basic belief of Buddhism
on the Legend of 5 Buddhas who were born from a white crow. Such a belief has been inherited
by their children and local villagers, with an emphasis on gratitude towards their supporters,
passion, unity, and strength of Ben Pad Village. This research was conducted in the form of
qualitative research by studying documents, articles, research, music, performance arts, and
interviews with some experts, philosophers, and related people. Obtained data were analyzed by
using descriptive analysis.

The results revealed that when the tradition of local people that had been inherited from
their ancestors in abstract form was integrated with knowledge of dramatic performance, it could

252

งานประชุมวิชาการระดบั ชาตแิ ละนานาชาติ เครอื ขา่ ยศลิ ปะและวฒั นธรรม มหาวทิ ยาลยั แหง่ ประเทศไทย คร้งั ที่ 12
ภายใต้หวั ขอ้ “แนวทางการพฒั นาเศรษฐกิจ สงั คม และศิลปวฒั นธรรม อย่างยง่ั ยืนในบริบทหลังการระบาดโควดิ -19 (Covid-19)”

represent concrete characteristics clearly as well as represent local identity. It was divided into 3
episodes: Episode 1 – Method; Episode 2 – the way of worshiping; and Episode 3 – symbol of faith.
It was also inserted with teachings and connection among home, temples, and community through
various formats including script, music, costume, show equipment, and dance moves.
Keyword: dramatic performance, tradition, Pateep Teenka Pueak

1. บทนำ (หวั ขอ้ ขนาด 16 หนา)

สังคมไทยเป็นสงั คมท่ีมคี วามหลากหลายทางดา้ นภาษา วฒั นธรรม ประเพณี และ ศาสนา สังคมไทยไม่ปิด
กั้นในเรื่องต่างๆเหล่านี้ โดยเฉพาะเรื่องของศาสนา ดังนั้นส่วนใหญ่คนในสังคมไทยจึงนับถือศาสนาพุทธมากที่สดุ
ทั้งนี้เพราะศาสนาพุทธมีหลักคำสอนและแนวปฏิบัติที่เป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจ ให้ผู้ปฏิบัติตามเกิดความ
เจริญรุ่งเรืองในชวี ิต คนไทยส่วนใหญ่ที่นับถือพุทธศาสนาน้ันส่วนมากจะสืบทอดกนั มาจากบรรพบรุ ษุ จนกลายเปน็
รากฐานต่อวถิ ชี ีวิตของคนไทยในทุกด้าน ทัง้ ทางด้านความเปน็ อยู่ ภาษา ขนบธรรมเนียม ประเพณี และ วัฒนธรรม
ตลอดจนวันสำคัญต่าง ๆ ทางพระพุทธศาสนา จากความเลื่อมใสของศาสนกิ ชนท่ีมีต่อศาสนานี้ สิ่งเหล่านี้จึงมีการ
กำหนดวันสำคัญทางพระพุทธศาสนาขึ้นเพื่อให้ศาสนิกชนได้ประกอบพิธีกรรม รำลึกถึงคุณของพระรัตนตรัยที่
เรียกวา่ “การจดั พธิ บี ูชา”

ศาสนา ความเชอื่ ความศรทั ธา และ ประเพณี ถือได้ว่าเป็นส่วนหนง่ึ ของวัฒนธรรมทีม่ ีอยคู่ ่กู ับสงั คมไทยมา
ทุกยคุ ทกุ สมยั มกี ารสืบทอด จากรนุ่ สู่รุ่นมาต้งั แต่บรรพบุรุษ ที่แสดงใหเ้ หน็ ถงึ ความเชอ่ื ความศรัทธาอันหย่ังรากลึก
เพื่อให้ปฏิบัตติ าม (ศราวธุ จันทรข์ ำและอนุกลู โรจนสุขสมบูรณ์,2563: 16) ซึ่งตรงกับ(จารวุ รรณ ธรรมวตั ร,2531) ที่
กลา่ วว่า “ความเชอื่ ของมนษุ ย์แตล่ ะท้องถ่ินเกดิ ข้ึนดว้ ยสาเหตจุ ากการมีปญั หาในการดำรงชีวิต เช่น เมื่อประสบภัย
พิบัติ เกิดโรคภัยไข้เจ็บ เกิดภัยธรรมชาติ หรือด้วยสาเหตุจากวิถีในการดำรงชีวิต เช่น ความเชื่อในคำสอนทาง
พระพทุ ธศาสนา การระลึกถึงบรรพบรุ ุษผลู้ ่วงลบั เป็นต้น เหลา่ น้ีเมอ่ื มนุษย์พบเจอสง่ิ อันเป็นปัญหาในการดำรงชีวิต
จึงมีความคดิ ว่าน่าจะเกิดจากสิ่งศักดิ์สิทธิ์สิง่ ที่มนุษย์มองไม่เห็นดลบันดาลให้เป็นไปเช่นนั้น และความคิดเหล่านี้ท่ี
มนุษย์ให้ความเชื่อและความศรัทธาจึงเป็นบ่อเกิดให้ต้องหาสิ่งท่ีจะเข้ามาเยียวยาจิตใจ มนุษย์จึงสวดมนต์อ้อนวอน
ขอความชว่ ยเหลอื จากอำนาจลกึ ลับเหนือธรรมชาติตลอดจนการจัดพิธีบูชาตามความเชื่อของแตล่ ะท้องถ่ินน้ัน ด้วย
การตอบสนองความต้องการหรือแสดงความกตญั ญกู ตเวทดี ว้ ยการบวงสรวง บูชา ฟอ้ นรำ หรือประกอบพธิ กี รรมต่าง
ๆ เป็นต้น” ซึ่งสอดคล้องกับ ธวัช ปุณโณทก (2550) ที่กล่าวว่า “ความเชื่อ เกิดจากจิตใตส้ ำนึกของมนุษยท์ ี่ผูกพัน
หรือยึดตดิ ต่อสิ่งใดส่ิงหนึ่ง เช่นเชื่อในเร่ืองของความเคารพยำเกรงต่อสิ่งทีอ่ ยู่เหนือธรรมชาติ ความศรทั ธาตอ่
พระพทุ ธศาสนา เม่อื เกดิ ความเชือ่ และศรทั ธาแลว้ ประการหนึง่ ทสี่ ามารถตอบสนองความต้องการของสิ่งศักด์ิสิทธิ์
คือการฟอ้ นรำ เพื่อ แสดงถึงการเคารพบูชา ต่อสง่ิ ศกั ดส์ิ ิทธิ”์

ประเพณีจุดประทีปตีนกาของหมู่บ้านเบญพาด ตำบลพังตรุ อำเภอพนมทวน จังหวัดกาญจนบุรี
เช่นเดียวกันที่มีหลากหลายของชาติพันธุ์ที่มาอาศัยอยู่ร่วมกันในชุมชน เช่น ไทยทรงดำ (ลาวโซ่ง) รวมตัวกัน จัด
ประเพณีจดุ ประทีปตีนกาขนึ้ ในวนั ออกพรรษาของทุกปี โดยจะจดั 3 วนั 3 คนื ชาวบ้านจะนัดหมายกนั มาทำด้ายฟ่ัน
ตีนกาซ่งึ ทำมาจากฝ้ายนำมาฟั่นเป็นรูปตีนกา 3 แฉก หมายถงึ เทา้ ของแมก่ าเผือกทมี่ อบไว้เป็นสัญลักษณ์ให้ลูกและ
กะพ้อจุดประทีป การนำไม้ไผ่มาตัดแบ่งครึ่ง แล้วนำกระบอกไม้ไผ่ตัดเล็ก ๆ มาวางบนรางกะพ้อ 9 จุด หมายถึง

253

งานประชมุ วิชาการระดับชาตแิ ละนานาชาติ เครอื ขา่ ยศิลปะและวฒั นธรรม มหาวทิ ยาลยั แหง่ ประเทศไทย ครงั้ ท่ี 12
ภายใตห้ วั ขอ้ “แนวทางการพฒั นาเศรษฐกจิ สงั คม และศิลปวฒั นธรรม อย่างยงั่ ยนื ในบริบทหลงั การระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

พระพุทธเจ้า 5 พระองค์ และธาตุทั้ง 4 เพื่อนำไปตั้งในจุดต่าง ๆ เมื่อเสร็จเรียบร้อยจะมีพธิ ีเปิดงานโดยมพี ระสงฆ์
กล่าวสวดนำในวันออกพรรษาและเทศนาเกีย่ วกบั เรอ่ื งราวของแมก่ าเผือกมาเป็นหลกั ธรรมคำสอน และความศรทั ธา
ในพระพุทธเจ้า เชื่อมั่นในความดีงามและที่สำคัญเชื่อมั่นในความกตัญญูรู้คุณบิดามารดา และด้วยการรำลึกถึง
พระคุณของมารดาผใู้ ห้กำเนิดและถือวา่ เป็นหนง่ึ ในพระอรหันต์ท่ียิง่ ใหญป่ ระจำบา้ นจากน้ันพระสงฆ์จะเป็นผู้นำจุด
ประทปี ตนี กา (นายนำ้ เงนิ เบญพาด : สัมภาษณ์, 2563) ซ่งึ สอดคล้องกับ (โชคดี ออสุวรรณ ,2550) กลา่ วว่า “ตอน
ปฐมกปั มีพญากาเผือกได้ต้ังครรภ์และออกไขจ่ ำนวน 5 ฟองตอ่ มาไดเ้ กดิ พายุลมแรงทำใหล้ กู ของตนถกู พายุพัดลอย
ไปตามสายน้ำไข่ทงั้ 5 ได้ลอยไปตามน้ำคนละทิศคนละทาง จนไขฟ่ องท่ี 1 เเม่ไกเ่ ก็บไปเล้ียง มพี ระนามว่ากกุสันโธ
ไขฟ่ องท่ี 2 เเมน่ าคราชเก็บไปเลีย้ ง มพี ระนามวา่ โกนาคมโน ไข่ฟองท่ี 3 เเม่เต่าเกบ็ ไปเลย้ี ง มพี ระนามว่ากัสสโปไข่
ฟองที่ 4 เเม่โคเก็บไปเลี้ยง มีพระนามว่าโคตโม ไข่ฟองที่ 5 เเม่ราชสีห์เก็บไปเลี้ยงมีพระนามว่าศรีอริยเมตไตรโน
พระโพธิสตั วท์ ้ัง 5 ไดอ้ ยู่กับแมเ่ ล้ียงของตนด้วยความกตัญญู ต่อมาพระโพธสิ ัตว์ทง้ั 5 ไดล้ าแมเ่ ลี้ยงของตนออกบวช
เพอ่ื หาหนทางดับทกุ ข์จนมาเจอกันที่ป่าโดยไม่ได้นัดหมาย และไดส้ อบถามเรือ่ งราวความเป็นมาของแต่ละคนจึงได้
ทราบว่ามีแต่แม่เลี้ยงไม่รู้จักแม่ที่แท้จรงิ พระโพธิสัตว์ท้ัง 5 จึงได้ตั้งสัจจะอธิษฐานดังไปถึงพรหมโลกถึงหูท้าวผกา
พรหม จงึ ไดแ้ ปลงกายลงมาเป็นแม่กาเผือกและเล่าเร่ืองราวความเป็นมาของตนให้ลกู ท้งั 5 ฟังและบอกความจริงว่า
ตนเปน็ มารดาผ้ใู หก้ ำเนดิ ดว้ ยความซาบซึ้งในบญุ คณุ ของมารดาและความกตัญญขู องพระโพธสิ ตั ว์ทั้ง 5 ทม่ี ตี ่อแม่กา
เผือก จึงทูลขอสญั ลักษณเ์ พือ่ เก็บไวบ้ ูชามารดา แมก่ าเผอื กจงึ ใหน้ ำดา้ ยดบิ มาฟ่ันเป็นรปู ตีนกาเพ่ือจุดบูชาในวันพระ
ต่อมาไดจ้ ัดในวันลอยกระทงของทุก ๆ ปี”

จากเรือ่ งเลา่ มุขปาฐะและนิทานพ้ืนบ้าน สอดแทรกวัฒนธรรมความเช่ือตง้ั แต่โบราณและเป็นการสืบสาน
ประเพณีของท้องถิ่นและสิ่งที่สามารถจะทำให้ชุมชนหรือท้องถิ่นมีอัตลักษณ์ที่โดดเด่นและทำให้คนภายในและ
ภายนอกได้เห็นและเข้าใจในประเพณีที่สำคัญนี้ สิ่งที่จะเป็นตัวกลางในการเชื่อมโยง คือการสร้างนาฏกรรมเป็น
เคร่ืองมอื ในการพัฒนากลุ่มคน ชมุ ชนใหม้ คี วามก้าวหน้าและเขม้ แข็ง ประเพณจี ึงเปน็ จุดแข็งของชุมชน เพื่อให้งาน
ศลิ ปวฒั นธรรมนี้ คงอยู่ คูช่ มุ ชนอยา่ งยงั่ ยนื สบื ตอ่ ไปได้

นาฏกรรม หมายถึง ศิลปะการฟ้อนรำและการละครที่สร้างขึ้นโดยมีความหมาย เครื่องแต่งกายทำนอง
ดนตรี บทร้อง ตลอดจนแนวคิดในการสร้างสรรค์นาฏกรรมทั้งในรูปแบบจารีตแบบแผนยึดถือระเบียบการร่ายรำ
ตามแบบอย่างมาแต่โบราณ ตลอดจนนาฏยประดิษฐท์ ี่สร้างสรรค์ขึ้นตามยุคสมัยและมีการพัฒนาไปตามกระบวน
ความคิดที่ แปลกใหม่ตามความถนัดของผูส้ ร้างสรรคผ์ ลงานจากหลักฐานของการสร้างสรรค์นาฏกรรมในโลกทาง
ตะวันออกได้อธิบายความหมายของนาฏยศาสตร์โดย มนตรี ตราโมท (2525) ได้อธิบาย ทฤษฎีนาฏยศาสตร์ ซึ่งมี
การจดบันทึกไวเ้ ป็นภาษาสนั สกฤตเมือ่ ประมาณครสิ ตศ์ ตวรรษท่ี 4-5 บรรยายดว้ ยรูปแบบของรอ้ ยกรอง โดยมีหวั ข้อ
ที่สำคัญ กลา่ วถงึ ระบำดนตรี ภาษา การประพนั ธ์ บทละคร การผลติ การแสดง การฝกึ ซ้อม การแสดงทา่ ทางเพอ่ื สื่อ
ความหมายทางอารมณ์ ที่เป็นเอกลักษณ์เกดิ ขึ้นจากการเลียนแบบธรรมชาติและการสรา้ งสรรค์ของมนุษย์ทีต่ ้องมี
พื้นฐานทางด้านนาฏยศิลป์ไทยด้วย ซึ่งในแต่ละสังคมของวัฒนธรรม ลักษณะของการแสดงออกทางทา่ ทางเปน็ ท่ี
แตกตา่ งกันไปตามสภาพสังคมค่านยิ มของเผ่าพนั ธ์ทุ ี่มเี อกลักษณค์ วามมคี ณุ ค่าทีแ่ ฝงไวด้ ว้ ยภูมปิ ัญญาของคนในสงั คม
จึงเป็นเรื่องศาสตร์และศิลป์ที่รวมเอาศิลปะท่ารำหลากหลายแขนง ทั้งที่เป็นศาสตร์ด้านปราชญ์และศิลปะของ
ชาวบา้ น และศิลปะที่สืบทอดกันมาในราชสำนัก ทงั้ ทม่ี ลี กั ษณะความเป็นเอกลักษณ์ทโ่ี ดดเด่นท่ีแตกต่างกันออกไป
นอกเหนือจากความหมายที่ได้กล่าวมาข้างตน้ แลว้ นั้นยังมีผู้เชี่ยวชาญและผูร้ ู้ได้ให้ความหมายเกีย่ วกับนาฏศิลป์ไว้
ดงั น้ี

254

งานประชมุ วิชาการระดบั ชาติและนานาชาติ เครอื ข่ายศิลปะและวฒั นธรรม มหาวิทยาลยั แห่งประเทศไทย คร้งั ที่ 12
ภายใต้หวั ขอ้ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกจิ สงั คม และศิลปวฒั นธรรม อยา่ งยงั่ ยืนในบริบทหลังการระบาดโควดิ -19 (Covid-19)”

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายถึงกำเนิดและวิวัฒนาการของ
นาฏศลิ ปท์ ีผ่ กู พนั กบั มนุษย์ ดังน้ี (สุรพล วริ ุฬหร์ ักษ์, 2547: 1)

“การฟอ้ นรำเปน็ ประเพณใี นเหล่ามนษุ ย์ทุกชาติทุกภาษา ไมเ่ ลอื กวา่ จะอยู่ ณ ประเทศถ่ินสถานใดในภพน้ี
คงมีวิธีฟอ้ นรำตามวิสัยชาติของตนเองด้วยกนั ทั้งนั้น อย่าว่าแต่มนษุ ย์เลย ถึงแม้สัตว์เดรจั ฉานก็มีวิธีฟอ้ นรำ ดังเช่น
สนุ ขั และไก่กา เวลาใดสบอารมณข์ องมันเขา้ มันก็เตน้ โลดกรีดกรายทำกริ ิยาท่าทางไดต้ า่ งๆ ฯลฯ”

ด้วยเหตุน้ีหากสามารถนำเอาศาสตร์ทางดา้ นนาฏกรรมไทยมาสร้างสรรค์ ผสมผสาน กับความเชื่อ ความ
ศรทั ธาตามหลกั คำสอนทางพระพุทธศาสนาทค่ี นเห็นเป็นเพียงแค่นามธรรมให้กลายเปน็ รูปธรรมและยังประโยชน์ท่ี
จะรักษา สืบทอด ประเพณีจุดประทีปตีนกาเผือกอันดีงามของชุมชนชาวบ้านเบญพาดไว้ให้เป็นประเพณีสืบทอด
ต่อไป

2. วัตถปุ ระสงค์

1. เพ่ือศึกษาทม่ี าของประเพณจี ุดประทีปตนี กาเผีอก
2. เพ่ือสรา้ งสรรคน์ าฏกรรมชดุ จุดประทีปตีนกาเผือก

3. วิธดี ำเนินการวิจยั

ขอบเขตเนื้อหา การศกึ ษาครัง้ นี้ คณะผ้วู ิจัยได้ศึกษาประวตั คิ วามเปน็ มา ความเช่ือ และความศรัทธาของ
ประเพณจี ุดประทปี ตีนกา หมบู่ ้านเบญพาด ตำบลพงั ตรุ อำเภอพนมทวน จงั หวดั กาญจนบรุ ี

ขอบเขตบุคคล
นายน้ำเงิน เบญพาด ปราชญช์ าวบา้ น ผถู้ า่ ยทอดประวตั ิและพธิ ีกรรมจดุ ประทปี ตีนกา
ผศ.ดร.อภิลักษณ์ เกษมผลกลู

ขอบเขตพ้ืนที่ หมู่บ้านเบญพาด ตำบลพังตรุ อำเภอพนมทวน จงั หวัดกาญจนบรุ ี
เคร่อื งมอื ทใ่ี ช้ในการวิจยั

คณะผูว้ ิจัยไดส้ ร้างเคร่ืองมือวจิ ัย 2 ประเภท คอื การสรา้ งแบบสัมภาษณ์แบบมีโครงสร้าง และ
การสร้างแบบสังเกตแบบไมม่ ีส่วนร่วม

วิธกี ารสรา้ งเครอื่ งมือวจิ ยั ใช้กระบวนการ ดงั ตอ่ ไปน้ี
1. การสรา้ งแบบสมั ภาษณ์แบบมีโครงสร้าง
2. การสรา้ งแบบสงั เกตแบบไม่มีสว่ นร่วม

การทบทวนวรรณกรรม
1. วรรณกรรมศาสนา
วรรณกรรมศาสนาท่มี ีการกล่าวถึง พญากาเผือกน้ันมีปรากฏอยู่ในชาดกเร่ืองกาเผือก

(พระพทุ ธเจ้า 5 พระองค์) ดังนี้ พงศาวดารโยนกกล่าวว่า ศกั ราช 998 (พ.ศ.2079) ปี ชวด อัฐศก เจ้าฟ้าสุทโธธรรม
ราชาทรงบำเพ็ญพระราชกศุ ล แล้วมีพระราชโองการสถาปนาที่วังนางฟ้ากาเผือก เมืองเชียงแสนเป็น พระอาราม
ขนานนามว่า วัดเชตวัน แล้วอาราธนาพระมหาเถรวัดป่าไผ่ ดอนแท่นมาเป็นเจ้าอาวาส ในคัมภีร์ใบลานเรื่อง
กาเผอื ก ได้กลา่ วไว้วา่ มีพญากาเผือก 2 ตวั ผัวเมยี ทำรังอยทู่ ตี่ ้นมะเดอ่ื รมิ ฝ่งั แม่น้ำตอ่ มาแม่กาเผอื กได้ออกไข่ 5 ฟอง
วันหนึ่งเม่ือสองกาเผือกออกไปหาอาหาร เกิดฝนตก ฟ้าคะนองพายุใหญพ่ ัดกระหนำ่ ไข่ทั้งหมด ได้ถูกลมพัดตกน้ำ

255

งานประชมุ วชิ าการระดับชาติและนานาชาติ เครอื ข่ายศิลปะและวัฒนธรรม มหาวทิ ยาลยั แหง่ ประเทศไทย คร้ังที่ 12
ภายใตห้ วั ขอ้ “แนวทางการพฒั นาเศรษฐกจิ สงั คม และศิลปวฒั นธรรม อย่างยง่ั ยืนในบริบทหลังการระบาดโควดิ -19 (Covid-19)”

ไหลกระจายไปคนละทาง แม่กาเผือกเมื่อกลับมาถึงรังไม่เห็นไข่ ก็พยายามตามหาแต่ก็ไม่พบ ด้วยความเศร้าโศก

เสยี ใจ แมก่ าเผือกไม่สามารถระงับความอาลัยได้จงึ ส้ินใจตาย ดว้ ยอานสิ งส์แห่งความรักลกู จึงได้ไปเกดิ อยู่แดนพรหม

โลกชั้นสุธาวาส ชื่อท้าวผกามหาพรหม ส่วนไข่แต่ละฟองก็มีผู้นำไปฟักเลี้ยง และในเวลาต่อมาพระโพธิสัตว์ ทั้ง 5

ก็ประสูติออกจากไข่ ปรากฏเป็นมนุษย์ 5 พระองค์ พอโตเป็นหนุ่ม ต่างก็ออกบวชเป็นฤาษี บำเพ็ญบารมีอยู่ในปา่

อยู่มาวนั หนึ่งไดเ้ หาะไปหาอาหารผลไม้ และบำเพ็ญเพยี รธรรมที่ป่าดอยสงิ คตุ ตระปฎิ ฐา ดว้ ยเหตปุ ัจจัยในกุศลบารมี

ธรรม ฤาษีท้งั 5 กไ็ ดม้ าพบกนั จึงสอบถามความเปน็ มาของกันและกัน จึงไดร้ ้วู ่าแต่ละคนมีแมเ่ ล้ียง สว่ นแม่ที่แท้จริง

อยทู่ ไ่ี หนกไ็ ม่รจู้ ึงไดร้ ว่ มกันตั้งสจั จะอธิษฐานขอให้ได้พบแม่บงั เกดิ เกลา้ ดว้ ยอำนาจธรรมอันบรสิ ทุ ธข์ิ องฤาษที ัง้ 5 คำ

อธิษฐานจึงดงั ก้องไปถึงพรหมโลก ท้าวผกามหาพรหม (แม่กาเผือก) จึงจำแลงเป็นแมก่ าเผือกลงมา ฤาษีทั้ง 5 ก็รู้
ด้วยญาณทัศนะว่านี่แหละเป็นแม่บังเกิดเกล้า ด้วยความสำนึกในบุญคุณอันใหญ่หลวงของแม่กาเผือก ฤาษีทั้ง 5

จึงกราบขอรอยเท้าของแม่กาเผือกเอาไว้บชู า แม่กาเผือกจึงนำเอาฝ้ายมาฟ่ัน เปน็ รูปตีนกาใหไ้ วใ้ ช้เป็นไส้ประทีปจุด

บูชาทุกวันพระ ต่อมาฤาษีท้ัง 5 ได้บำเพ็ญบารมีจนได้เก้าพันปีทิพย์ จึงได้เสวยชาติลงมาเกิดเป็นพระพทุ ธเจ้าทั้ง 5

พระองค์ ตามลำดบั คอื

องคท์ ี่ 1 มพี ระนามว่า พระกกสุ ันโธ ตามนามแม่เลีย้ งท่เี ปน็ ไก่

องคท์ ่ี 2 มพี ระนามว่า พระโกนาคมโน ตามนามแม่เล้ียงเปน็ นาคราช

องคท์ ่ี 3 มีพระนามว่า พระกสั สโป ตามนามแมเ่ ลีย้ งเปน็ เต่า

องค์ท่ี 4 มพี ระนามวา่ พระโคตโม (องค์ปจั จุบนั ) ตามนามแมเ่ ลย้ี งเป็นโค

องคท์ ่ี 5 มีพระนามวา่ พระศรอี ริยเมตไตรยโย ตามนามแม่เลีย้ งท่เี ปน็ ราชสหี ์
(พระศรีอริยเมตไตรยโย เป็นพระพุทธเจ้าที่จะทรงอุบัติในอนาคต) (อภิลักษณ์ เกษม

ผลกลู , 2552: 225)

วรรณกรรมเร่ืองกาเผือกเป็นเรื่องทีแ่ พรห่ ลาย ปรากฏหลายสำนวนในทกุ ภูมภิ าคของประเทศไทย มชี ื่อเรียกแตกต่าง

กันไป ได้แก่ แม่กาเผือก กาขาว พญากาเผือก พระเจ้าห้าตน พระเจ้าห้าพระองค์ ต้นเหตุลอยกระทง เป็นต้น แม้

รายละเอียดแต่ละสำนวนจะแตกต่างกัน แตโ่ ครงสร้างและเน้ือหาท่กี ล่าวถึงกำเนิดของพระพทุ ธเจา้ ทงั้ หา้ พระองค์ว่า

เป็นลูกแม่กาเผือกกลับคล้ายคลึงกันมีเนื้อหาใจความสำคัญของนิทานเรื่องกาเผือกผูกโยงไปถึงกำเนิดของ

พระพทุ ธเจา้ หา้ พระองค์ ซงึ่ เป็นความเช่ือสำคญั ประการหนงึ่ ของพุทธศาสนกิ ชนไทย ดงั หลักฐานในวรรณกรรมและ

ประเพณีต่าง ๆ เร่ืองพระพทุ ธเจ้าห้าพระองค์ อนั เป็นทสี่ ันนษิ ฐานวา่ เป็นนทิ านพื้นบ้านที่นักปราชญ์ท้องถ่ินแต่งข้ึน

แพรห่ ลายผา่ นการเทศน์และคติการสรา้ งหนังสือธัมม์เรอ่ื งกาเผอื กที่กล่าวถงึ กำเนดิ ของพระเจ้าห้าพระองค์ ว่าล้วน

เป็นลูกกาเผือกด้วยกันถือได้ว่าเป็นเรื่องสำคัญในวัฒนธรรมชาวบ้าน แสดงให้เห็นความคิดของคนไทย อ้างถึงใน

(ประคอง นิมมานเหมนิ ท์, 2545: 56) นอกจากน้ี การสืบทอดวรรณกรรมพุทธศาสนาในอดตี น้ัน สืบทอดและดำรง

อยู่ได้ด้วยความศรัทธาของพุทธศาสนิกชน โดยเฉพาะความเชื่อเรื่องการถวายหนังสือเป็นธรรมทานที่ทำให้ได้รับ

อานิสงส์อย่างมาก (อาทิตย์ ชีรวณิชย์กุล, 2552: 170) นอกจากนี้ ผศ.ดร.อภิลักษณ์ เกษมผลกูล กล่าวว่า

“จากเรือ่ งราวตามตำนานแมก่ าเผอื ก เปน็ การแสดงใหเ้ หน็ ความสัมพนั ธ์ระหวา่ งพระโคตรมะ และพระศรี อาริยะใน

ฐานะทีอ่ ย่ใู น “วงศ์ของพุทธะ” ที่นับเนือ่ งกันเป็นวงศ์ด้วยการบำเพ็ญบารมีเป็นพระพุทธเจ้าให้เป็นวงศ์แบบปุถุชน

ซ่งึ ทำให้พระศรอี ารยิ ะมคี วามศกั ดสิ์ ทิ ธ์ิและมีญาตพิ ่ีน้องและครอบครัว” ความแพร่หลายของเรอื่ งกาเผือกท่ีปรากฏ

ในวรรณกรรมมขุ ปาฐะ ทัง้ นทิ านมขุ ปาฐะท่ีชาวบ้านเลา่ สืบต่อกันมา ได้แก่ นทิ านเรือ่ ง “แม่กาเผอื กหรือพระเจ้าห้า

ตน” เรื่อง “พระพุทธเจ้าห้าพระองค์” และวรรณกรรมลายลักษณ์ ในรูปแบบของนิทานและคัมภีร์ ได้แก่ เรื่อง

“กาเผือก” และเร่ือง “อานิสงส์ผางประทีป” และยังมี “หนังสือธรรม เรอื่ งกาเผอื ก” ทพี่ ิมพ์เป็นอกั ษรไทย นอกจาก

256

งานประชมุ วชิ าการระดบั ชาตแิ ละนานาชาติ เครอื ขา่ ยศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลยั แหง่ ประเทศไทย ครง้ั ที่ 12
ภายใต้หวั ข้อ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกจิ สงั คม และศิลปวฒั นธรรม อยา่ งยงั่ ยนื ในบรบิ ทหลงั การระบาดโควดิ -19 (Covid-19)”

วรรณกรรมแล้ว ยังพบได้จากจิตรกรรมและสถาปัตยกรรม ตำนานสถานที่รวมถึงประเพณีพิธีกรรมที่ปรากฏใน
ทอ้ งถิน่ ต่าง ๆ เช่น ภาพจติ รกรรมฝาผนัง เรื่อง “พระเจา้ ห้าพระองค์และประเพณพี ้ืนบ้าน” ในเจดียพ์ ระพุทธบาทส่ี
รอย วัดป่าดาราภิรมย์ อำเภอแมร่ ิม จังหวดั เชียงใหม่ รปู ปนั้ ของแม่กาเผือกและพระพทุ ธเจา้ ทัง้ หา้ พระองคท์ ่ี “ลาน”
แมก่ าเผอื กพระพทุ ธเจา้ 5 พระองค์ ณ ศนู ยพ์ ฒั นาศลี ธรรมเวยี งกาหลง อำเภอเวยี ง ป่าเปา้ จังหวัดเชียงราย อกี ด้วย
(อภิลักษณ์ เกษมผลกูล : สมั ภาษณ์, 2563)

ความสำคัญและบทบาทของคตชิ นวทิ ยา
คติชนวิทยา เป็นการศึกษาที่เกี่ยวกับวิถีทางในการดำเนินชีวิต ขนบธรรมเนียม

ประเพณี ความเชือ่ คา่ นิยม ท่ีไดร้ บั การสบื ทอดมาจากกล่มุ คน หรอื จากร่นุ สู่รุ่น เปน็ เวลานาน การศกึ ษาด้านคติชน
วทิ ยาเป็นการศึกษาถงึ มรดกทางวัฒนธรรมทจ่ี ะทำใหผ้ ศู้ กึ ษาไดเ้ ห็นสภาพชีวิตความเป็นอยู่ของสังคมน้ัน ๆ ได้อย่าง
ชัดเจน และสามารถเข้าใจอดีต เพื่อนำไปสูค่ วามเขา้ ใจปัจจุบัน ตลอดจนรู้จักวางแผนเหตุการณ์ในอนาคตได้อยา่ ง
ถกู ต้อง ดงั นัน้ การศึกษาคติชนวทิ ยาจึงมีความสำคัญและประโยชน์หลายประการ คือ

2.1. คติชนเป็นเครื่องมือที่ช่วยให้เข้าใจสภาพชีวิตมนุษย์ได้เป็นอย่างดี
เพราะคติชนวิทยา ได้สะท้อนให้เหน็ ถึงสภาพทางสงั คม ชีวิตความเป็นอยู่ ความเชื่อ ค่านิยม ตลอดจนแนวทางใน
การดำเนนิ ชีวิตท่ีได้ยดึ ถือประพฤตปิ ฏบิ ัตสิ ืบทอดตอ่ กนั มาให้ชนรุ่นหลงั ให้จดจำและนำมาปฏบิ ัติ

2.2 คตชิ นวทิ ยาจะใหค้ วามรู้และอบรมสั่งสอน ดว้ ยคตชิ นจะให้ความรหู้ ลาย
ทางในชีวิตประจำวัน เช่น ความร้เู รอื่ งประเพณพี ธิ กี รรมตา่ ง ๆ ตลอดจนความเชอ่ื เพื่อเปน็ แนวทางในการประพฤติ
ปฏิบัติ นอกจากนี้ยังช่วยอบรมส่ังสอนคนในสังคม เช่น นิทานอีสป นิทานคติสอนใจ ท่ีตอนท้ายของเรื่องจะจบลง
ที่ว่า นิทานเรื่องนี้สอนให้รู้ว่า คติชนจึงเป็นกลไกลทางสังคมที่ช่วยอบรมสั่งสอนให้ลูกหลานเป็นคนดีมีคุณธรรม
จริยธรรม

2.3 คติชนวิทยาเป็นแหล่งรวมความสามัคคี ทั้งนี้เพราะวิถีการดำเนินชีวิต
ขนบธรรมเนยี มประเพณี จะเปน็ ลกั ษณะของชมุ ชน กลุ่มคนทม่ี กี ารร่วมแรงรว่ มใจกัน

2.4 คติชนช่วยควบคุมสังคม คติชนบางประเภทสามารถควบคุมความ
ประพฤติของคนในสงั คมใหเ้ ปน็ ทยี่ อมรบั อกี ทัง้ ใหก้ ำลงั ใจแกบ่ ุคคลที่ประพฤติตนตามแบบอย่างทส่ี งั คมกำหนด เช่น
สภุ าษติ คำพังเพย คำคม สำนวนโวหารต่าง ๆ และเปน็ เครือ่ งเตอื นใจให้คนในสังคมยึดถอื เปน็ แนวทางในการปฏบิ ัติ

2.5 คติชนก่อให้เกิดความภูมิใจในท้องถิ่น ทำให้เห็นความสำคัญของ
วัฒนธรรมและขนบธรรมเนียมประเพณีในท้องถิ่น สังเกตได้จากในแต่ละท้องถิ่นจะมีเรื่องเล่าตำนาน ที่อธิบายถึง
ประวัติความเป็นมาอันเป็นการสะท้อนให้เห็นระบบความคิดของคนโบราณที่ได้มีการสืบทอดมาเป็นระยะเวลาที่
ยาวนานอันก่อให้เกิดความรัก ความหวงแหน และความ ภาคภูมิใจ ควรจะช่วยกันอนุรักษ์เพื่อเป็นมรดกทาง
วัฒนธรรมสืบไป (ศริ าพร ฐิตะฐาน ณ ถลาง, 2537: 32-33)

ทีม่ าและความหมายของประเพณีจดุ ประทีปตีนกา
จากวรรณกรรมพุทธศาสนา สู่ประเพณีที่มีใจความสำคัญผูกโยงไปถึงกำเนิดของ

พระพุทธเจ้าห้าพระองค์ซึ่งเป็นความเชื่อสำคัญประการหนึ่งของพุทธศาสนิกชนไทยถือได้ว่าเป็นเรื่องสำคัญจน
กลายเปน็ ประเพณีบูชาแม่กาเผือกของชาวบ้าน และจากนินาทานจงึ กลายไปสู่ประเพณี สัญลกั ษณ์ท่ีแสดงให้เห็น
ถงึ ความหมายท่ีลกึ ซ้ึงของประเพณีน้คี ือผ้าฝ้ายรปู ตีนกา ใหเ้ ปน็ ไส้ประทปี จุดบูชาในวันเพ็ญเดือน 11 ช่วงประเพณี

257

งานประชุมวชิ าการระดับชาติและนานาชาติ เครอื ข่ายศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลยั แห่งประเทศไทย คร้ังท่ี 12
ภายใต้หวั ขอ้ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจ สงั คม และศิลปวฒั นธรรม อย่างยง่ั ยนื ในบริบทหลงั การระบาดโควดิ -19 (Covid-19)”

ออกพรรษาของทกุ ปเี ปน็ เวลาสามวันสามคืน ซึ่งตรงกับวันเทโวโรหณะ หรอื ท่ีเรียกตกั บาตรเทโวนั้นชาวเบญพาดจะ
ตงั้ เสาไมไ้ ผใ่ ช้กะพ้อคือภาชนะใส่นำ้ มนั ละห่งุ หรอื มะพร้าวตง้ั ไว้บนราวไม้ไผเ่ กา้ ท่ี ชาวบา้ นใชด้ ้ายตีนกาเก้าเส้นต่อคน
ทำเป็นไส้จุดประทีปพร้อมถวายดอกไม้ธูปเทียน จำนวนเก้าประทีปแทนพระพทุ ธเจ้าห้าพระองค์ห้าที่ อีกสี่ที่แทน
ธาตสุ ่ีคอื ดนิ น้ำ ลม ไฟทัง้ หมดนสี้ ะท้อนให้เห็นพิธกี รรมเกี่ยวกบั ความเช่ือทมี่ นษุ ยส์ ร้างข้ึนจนเป็นประเพณีสืบทอด
เพื่อเป็นศูนย์รวมความดีงามของชุมชนหลายประการ เช่น ความรักสามัคคี ความเคารพนับถือผูกพนั กตัญญูที่มีต่อ
กันของชุมชนโดยเฉพาะชมุ ชนบ้านเบญพาด ที่ประกอบพร้อมด้วยพลังสามประสานคือ บ้าน วัด โรงเรียน สามคำ
“บวร” ที่ คุณหมอประเวศ วะสี ท่านใหน้ ิยามไวน้ า่ สงั เกตคอื “ประเพณีจุดประทปี ตนี กาของชาวบ้านเบญพาดเป็น
เร่ืองสร้างสรรคข์ องชุมชนจนกลายเปน็ “อตั ลกั ษณ”์ เฉพาะถนิ่ ก็นี่แหละทุกชมุ ชนมีเรอื่ งราว ขาดแต่การร่วมมือทำ
ให้ปรากฏเท่านั้นขอแม่กาเผือกบินไปบอกข่าวแก่ชาวโลกที่กำลังจะแตกร้าวนี้ด้วยเถิด”( เนาวรัตน์ พงษ์
ไพบลู ย์,2562)

ชาวหม่บู ้านเบญพาด ตำบลพังตรุ อำเภอพนมทวน จงั หวดั กาญจนบุรีได้หยิบยกเร่ือง
หลักธรรมคำสอนนีม้ าปฏิบัติ เพราะเชือ่ มัน่ ในความดีงามและที่สำคัญเชื่อมัน่ ในความกตัญญูรูค้ ุณบิดา มารดา ผู้ให้
กำเนิดและถอื ว่าเปน็ หนง่ึ ในพระอรหนั ต์ทยี่ ่งิ ใหญ่ประจำบา้ น ทางชมุ หมบู่ า้ นเบญพาดจงึ ได้นำเรือ่ งราวจากตำนานแม่
กาเผือกในปฐมภัทรกัปแรกมาเป็นหลักธรรมคำสอนให้ลูกหลานเป็นแบบอย่างด้วยเหตุนี้ นายน้ำเงิน เบญพาดจึง
นำมาจดั ทำเป็นประเพณจี ดุ ประทปี ตนี กาเพอ่ื ใหค้ นในหมู่บ้านไดเ้ ลง็ เห็นถงึ ความสำคัญทางศาสนาและความสามัคคี
รักใคร่ กลมเกลยี ว ของคนในหมบู่ ้านเบญพาด และด้วยความศรัทธา และความเช่อื วา่ การไดร้ ว่ มพธิ จี ดุ ประทีปตีนกา
เพื่อบูชามารดาของพระพุทธเจ้าห้าพระองค์นั้น มีความสำคัญต่อพุทธศาสนิกชน และก่อให้เกิดอานิสงส์ เป็นดัง
ประทีปส่งผลใหเ้ กิดดวงปญั ญาสว่างไสว ได้เห็นแสงสวา่ งเห็นธรรมของอนาคต (นายน้ำเงิน เบญพาด : สัมภาษณ์,
2563)

คณุ ค่าของประเพณีจุดประทปี ตีนกา
ประเพณีจุดประทีปตีนกา เป็นประเพณีประจำหมู่บา้ นเบญพาด ตำบลพังตรุ อำเภอ

พนมทวน จงั หวดั กาญจนบุรี ทีจ่ ดั ทำข้นึ ในวันออกพรรษาของทุกปี ทุกคนในหมู่บา้ นรวมตวั กนั เพื่อจดั เตรียมงานโดย
ประเพณจี ุดประทีปตนี กา จะจัด 3 วนั 3 คนื ชาวบ้านจะมีการรวมตัวนดั หมายกันมาทำด้ายฟ่นั ตีนกาและกะพ้อเพ่ือ
จดุ ประทีปนำไปต้ังในจดุ ต่าง ๆ ของงาน อุปกรณแ์ ละองคป์ ระกอบในการจัดประเพณี 1) ด้ายฟัน่ ตนี กานำด้ายมาฟั่น
เป็นรูปตีนกา 3 แฉก หมายถึง เท้าของแม่กาเผือกที่มอบไว้เป็นสัญลักษณ์ให้ลูกทั้ง 5 พระองค์ ระลึกถึงคุณของ
มารดาผู้ใหก้ ำเนดิ 2) กะพ้อจุดประทีปการนำไมไ้ ผ่มาตดั แบ่งคร่งึ แล้วนำกระบอกไม้ไผ่ตดั เลก็ ๆ มาวางบนรางกะพ้อ
9 หมายถึง พระพุทธเจ้า 5 พระองค์ และธาตุทั้ง 4 (ดิน, น้ำ, ไฟ, ลม) โดยใช้ไม้ไผ่ซึ่งเป็นวัสดุที่หาได้ง่ายจาก
ธรรมชาติของชุมชน มาทำเปน็ เสาตั้งสองข้างท่ีด้านหัวและปลาย แล้วมไี ม้ไผ่อกี ลำทำเปน็ ไมพ้ าดบนระหว่างเสา ท่ีไม้
ไผล่ ำท่พี าดจะเจาะรเู ก้ารู เพ่ือวางกะพอ้ สำหรบั จดุ บูชา ในกะพ้อจะใสน่ ำ้ มันละหุ่งหรอื นำ้ มนั มะพร้าวไวเ้ ป็นเช้ือเพลิง
เมื่อจัดเตรียมองค์ประกอบครบถ้วน ทุกคนในหมู่บ้านก็ร่วมกันจัดสถานที่เมื่อเสร็จเรียบร้อยจะนิมนต์พระสงฆ์มา
เจริญพระพุทธมนต์ พระสงฆ์กล่าวนำสวด และเทศนาเกี่ยวกับเรื่องราวของแม่กาเผือกในต้นสมัยปฐมกัป และ
พระสงฆ์เป็นผู้นำจุดประทีปตีนกา ชาวชุมชนวัดเบญพาด อำเภอพนมทวน จังหวัดกาญจนบุรี จึงพร้อมใจกันสรา้ ง
กุศลด้วยการจุดประทีปตีนกาเพื่อบูชามารดาของพระพุทธเจ้าทั้ง 5 พระองค์ เป็นระยะเวลา 3 วัน 3 คืน คือใน
ระหว่าง ขึ้น 14 ค่ำ เดือน 11, ขึ้น 15 ค่ำ เดือน 11 และแรม 1 ค่ำ เดือน 11 หรือในชว่ งประเพณอี อกพรรษาของ
ทุกปี โดยจัดข้ึนมามากกวา่ 200 ปี (นางบญุ ทนั เบญพาด : สมั ภาษณ์, 2563)

258

งานประชมุ วชิ าการระดบั ชาติและนานาชาติ เครือขา่ ยศลิ ปะและวฒั นธรรม มหาวิทยาลยั แห่งประเทศไทย คร้ังท่ี 12
ภายใต้หัวข้อ “แนวทางการพฒั นาเศรษฐกจิ สงั คม และศิลปวฒั นธรรม อย่างยง่ั ยนื ในบริบทหลังการระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

หลกั การและวิธสี รา้ งสรรคน์ าฏกรรมไทย
นาฏกรรมไทย ศิลปะการแสดง หรือการแสดงสร้างสรรค์ที่มีการเรียกแตกต่างกัน

ออกไปนั้น ล้วนแล้วแต่เป็นการสือ่ สารอีกรปู แบบหนึ่งของมนษุ ย์ที่ใช้ทา่ ทางแทนคำพูด แทนความคิด เป็นศิลปะที่
แสดงออกให้เห็ถึงอารมณ์ ความรู้สึก ถ่ายทอดจากโลกของนามธรรม ให้ออกมาเป็นรูปธรรม ด้วยการบูรณาการ
ศาสตร์ แหง่ การเคลอ่ื นไหว ลีลา จงั หวะ อารมณ์ จนิ ตนาการ (พรี พงศ์ เสนไสย,2564 :124) ดังน้ันในการสร้างงาน
นาฏกรรมจึงต้องคำนึงถงึ องคป์ ระกอบยอ่ ย ดงั นี้

4.1 การกำหนดรปู แบบการแสดง ต้องกำหนดให้อยู่ในจารีตประเพณี โดยทั่วไปนิยม
สร้างสรรค์ผลงานในแนวนี้เพราะเป็นที่ทำได้ง่าย มีกฎระเบียบอันเป็นข้อบังคับทางนาฏศิลป์กำหนดให้อย่างเป็น
ระบบ

4.2 การกำหนดเวที ต้องคำนึงถึงขนาดของเวทีก็เป็นส่วนสำคัญ เช่นการแสดงในโรง
ละคร หรือแสดงเวทีกลางแจ้ง หากเวทีการแสดงขนาดใหญ่ควรจะใชผ้ ูแ้ สดงจำนวนมาก หากเวทเี ล็กควรจดั ผูแ้ สดง
ใหเ้ หมาะสมกับขนาดของเวที นอกจากนนั้ การใชส้ เี สยี งและไฟก็เป็นสว่ นสำคัญอยา่ งยง่ิ กับการแสดง

4.3 การเลือกตัวผู้แสดง ผู้ออกแบบท่ารำหรือผู้ออกแบบการแสดงจะต้องเป็นผู้ที่
ศึกษาความรเู้ ก่ยี วกบั รปู ร่างโครงหนา้ ให้เหมาะสมกบั การแสดงแต่ละประเภทให้ใกล้เคียงหลักฐานมากท่ีสุด ผู้แสดง
ตอ้ งมคี ุณภาพทั้งฝมี ือบคุ ลิกรปู รา่ ง น้ำเสียง อย่างเหมาะสม โดยเฉพาะชดุ ท่ีนำเสนอความเป็นชาติพันธ์ุนอกจากน้ัน
ผิวพรรณทม่ี ีความสำคญั

4.4 การแปรแถว การแปรแถวเป็นจุดสำคัญอย่างหนึ่งของการประดิษฐ์ระบำใน
นาฏศลิ ปไ์ ทย นาฏศิลป์ไทยมรี ปู การณ์แปรแถวท่หี ลากหลายและชัดเจน ซึง่ สอดคลอ้ งกับกระบวนท่ารำการแปรแถว
ของนาฏศิลปไ์ ทย เช่น แถวปากพนัง แถวเฉยี ง แถวหนา้ กระดาน แถวตอนเดีย่ วเฉยี ง และแถวตอนคู่ เป็นต้น

4.5 การกำหนดทำนองเพลงและดนตรีประกอบการแสดง ทำนองเพลงมีความ
แตกต่างในด้านระดับเสียงและด้านความยาวของเสียง ทำนองเป็นองค์ประกอบของบทเพลงที่จำง่ายมากกว่า
องค์ประกอบอื่น ๆ ทำนองเพลงจะมีความหลากหลายลักษณะแตกต่างกันออกไป (สงัด ภูเขาทอง ,2548 : 166)
ดนตรีเป็นเรื่องของศิลปะท่ีเกี่ยวกับเสียง ซึ่งมนุษย์เป็นผู้สร้างขึ้นอาจจะลอกเลียนเสียงมาจากธรรมชาติหรือเสียง
อื่นๆ ทั้งในแง่ของสุนทรียในแง่ของการเป็นมรดกของวัฒนธรรมการสะท้อนถึงความเป็นไทย และอารมณ์การ
ประณีตละเอียดอ่อนของบรรพบุรษุ จากคุณค่าอันมหาศาลของดนตรไี ทย (สุภาสริ ีร์ ปยิ ะพพิ ฒั น์, 2551: 7)

4.6 หลักการออกแบบนาฏกรรม การออกแบบและการสร้างสรรค์แนวคิด รูปแบบ
กลวิธีของนาฏศิลป์ชุดหนึ่งๆนั้น จำต้องคำนึงถึงปรัชญาเนื้อหาความหมายท่ารำ ท่าเต้น โดยจำเป็นต้องคำนึงถึง
ทฤษฎีทางทัศนศิลป์และทฤษฎีแห่งการเคลื่อนไหวที่จะนำมาประยุกต์ในการออกแบบของตนอยู่เสมอ อ้า งถึงใน
(สรุ พล วริ ฬุ รักษ์, 2547: 234) ซง่ึ สอดคล้องกบั (พรี พงศ์ เสนไสย, 2546: 22-23) กลา่ วว่า การคิดงานต้องมคี วามคดิ
ที่หลากหลาย คือ คิดสร้างให้เป็นของเก่าแก่โบราณและดั้งเดิมตามแบบแผนบรรพบุรุษ คิดสร้างให้เป็นการ
ผสมผสานนาฏยศิลปห์ ลาย ๆ จารีตเขา้ ด้วยกัน คดิ สรา้ งท่อี าศยั การหยิบเพียงเอกลกั ษณเ์ ด่นของนาฏยศลิ ป์น้นั ๆ

4.7 หลักการออกแบบและประดิษฐ์เครื่องแต่งกายประกอบการแสดง การออกแบบ
เครอ่ื งแตง่ กายน้ีผูค้ ิดสร้างสรรค์ต้องมี จินตนาการทไ่ี มจ่ ำกัด เพอ่ื ให้เกิดความแปลกตา เพื่อสนองความคิด และ ให้
สัมพันธก์ ับรูปแบบหรือสไตล์ของฉากและ ให้กลมกลืนกับบรรยากาศของตัวละคร (เสาวลกั ษณ์ คงคาฉยุ ฉาย ,2549:
13) ส่วนการออกแบบศิลปะเครื่องประดับ (วัฒนะ จูฑะวิภาต, 2545: 142) กล่าวว่า ต้องคำนึงถึงความแตกต่าง
กายภาพของมนุษย์ ต้องเลอื กใช้เคร่อื งประดับใหเ้ ขา้ กบั รูปร่างลกั ษณะตอ่ ไปกท็ ำใหเ้ ข้ากบั เส้ือผ้าสีและลวดลายของ

259

งานประชมุ วิชาการระดับชาตแิ ละนานาชาติ เครือขา่ ยศิลปะและวฒั นธรรม มหาวิทยาลยั แห่งประเทศไทย ครั้งท่ี 12
ภายใต้หัวขอ้ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกจิ สงั คม และศิลปวฒั นธรรม อย่างยง่ั ยืนในบรบิ ทหลงั การระบาดโควดิ -19 (Covid-19)”

ชุดเครื่องแต่งกายและข้อสุดท้าย ต้องดูกาลเทศะสถานที่ การเลือกใช้เครื่องประดับจึงต้องดูรูปทรงของแบบ
เครอื่ งประดบั ให้เหมาะสมกับรปู รา่ งหนา้ ตาสีผิวแบบผมอายุกาลเทศะ

4. ผลการวิจัยและอภิปรายผล

1. ด้านที่มาของประเพณีจุดประทีปตีนกา จากวรรณกรรมทางด้านศาสนาที่เป็นที่มาและประเพณีของ
เรือ่ ง แม่กาเผอื ก ผู้วิจยั ไดก้ ำหนดแนวทางในการวเิ คราะห์ ดังนี้

จากการศึกษาหนังสือ พระไตรปิฎก เรื่อง พระพุทธเจ้าห้าพระองค์ ได้มีการกล่าวถึงเรื่องราว
เกี่ยวกับพระพุทธประวัติ ของพระพุทธเจ้าสมัยปฐมกัปในพระไตรปิฎกมาเป็นหลักธรรมคำสอนแก่ลกู หลาน และ
ชาดกเร่ืองแม่กาเผือก (พระพุทธเจ้า 5 พระองค)์ นัน้ พบวา่ คตคิ วามเชือ่ และการสืบทอดวรรณกรรมพทุ ธศาสนาใน
อดีตนั้น สืบทอดและดำรงอยู่ได้ด้วยความศรัทธาของพุทธศาสนกิ ชนอาจจะก็มีการจดจำ เลา่ ตอ่ และนำมาคัดลอก
ต่อๆ กันมาโดยขอให้พระสงฆ์และปราชญข์ องชุมชน เปน็ ผู้จารหนังสือ รวมถงึ การปฏิบตั ติ นของบรรพชนที่มีการสืบ
ทอดโดยใช้หลกั คำสอนทางพุทธศาสนาผา่ นนิทานมาเป็นตวั เช่อื มทำให้เกิดความรักความผูกพันของคนในชุมชม ดั่ง
เชน่ ความเช่ืออนั เป็นท่ีมาของเหตแุ ห่งการจุดประทปี ที่สะท้อนใหเ้ ห็นพิธกี รรมเกี่ยวกบั ความเช่ือที่มนุษย์สร้างข้ึนจน
เปน็ ประเพณี ทส่ี บื ทอดเพอ่ื เป็นศูนยร์ วมความดีงามของชมุ ชนหลายประการ เชน่ ความรักสามัคคี ความเคารพนับ
ถือ ผกู พัน กตญั ญูท่มี ีต่อกันในชุมชน โดยเฉพาะชมุ ชนบา้ นเบญพาด ท่ีประกอบพรอ้ มดว้ ยพลังสามประสานคอื บ้าน
วัดโรงเรียน สามคำ “บวร” ที่คุณหมอประเวศ วะรี ท่านให้นิยามไว้ (เนาวรัตน์ พงษ์ไพบูลย์, 2562) โดยมีการจดั
ประเพณีนี้ในวันออกพรรษา คือประเพณีจุดประทีปตีนกา ที่มีตำนานสืบทอดกันมายาวนานกว่า 200 ปีทุกคนใน
หมู่บ้านรวมตัวกันเพื่อจัดเตรียมงานโดยประเพณีจุดประทีปตีนกาจะจัด 3 วัน 3 คืน ชาวบ้านจะมีการรวมตัวนัด
หมายกันมาทำด้ายฟนั่ ตีนกาและกะพ้อเพื่อจุดประทปี นำไปตั้งในจดุ ต่าง ๆ ของงาน อุปกรณ์และองคป์ ระกอบในการ
จดั ประเพณี 1) ดา้ ยฟ่นั ตนี กา นำดา้ ยมาฟน่ั เป็นรูปตีนกา 3 แฉก หมายถงึ เท้าของแม่กาเผอื กท่ีมอบไว้เปน็ สัญลักษณ์
ให้ลูกทั้ง 5 พระองค์ ระลึกถึงคุณของมารดาผู้ให้กำเนิด2) กะพ้อจุดประทีป การนำไม้ไผ่มาตัดแบ่งครึ่ง แล้วนำ
กระบอกไม้ไผ่ตัดเล็ก ๆ มาวางบนรางกะพ้อ 9 จุด หมายถึง พระพุทธเจ้า 5 พระองค์และธาตุทัง้ 4 เมื่อจัดเตรียม
องค์ประกอบครบถ้วน ทกุ คนในหม่บู า้ นก็ร่วมกันจัดสถานท่ี เม่อื เสรจ็ เรยี บร้อยจะมพี ิธีเปิดงานโดยมีพระสงฆ์กล่าว
สวดนำในวันออกพรรษาและเทศนาเกยี่ วกบั เรือ่ งราวของแมก่ าเผอื กในตน้ สมยั ปฐมกัป และพระสงฆเ์ ป็นผนู้ ำ
จุดประทปี ตนี กา

2.ดา้ นสรา้ งสรรค์นาฏกรรมชุดจดุ ประทีปตีนกาเผือก ผู้วจิ ยั ได้กำหนดแนวทางในการวเิ คราะห์น้ี
ตารางที่ 1:

หัวข้อ ผลการวจิ ัย
การกำหนดลักษณะของทำนองเพลง พบว่า ในการกำหนดทำนองพลงในการแสดงมีจังหวะและทำนองจาก

ช้าไปเร็ว สลับกันในแต่ละช่วง เหตุที่ผู้วิจัยสร้างสรรค์ทำนองให้มี
ลักษณะที่ช้าเร็วต่างกันในแต่ละช่วงเพื่อให้สอดคล้องกับกระบวน
ท่าทางการแสดงและเปน็ การสื่อให้เห็นบรรยากาศและเหตุการณ์ของ
ผู้คนในหมู่บ้านเบญพาดที่ออกมาช่วยกันฟั่นด้ายเป้นรูปตีนกา และ
ต้องการให้ผู้ชมได้สมั ผัสถึงกล่ินไอ ความรู้สกึ เสมือนจริงทำนองเพลงที่
ใช้บรรเลงประกอบการแสดงแบ่งออกเป็น 3 ช่วง ได้แก่ ช่วงที่ 1 เป็น

260

งานประชุมวิชาการระดบั ชาตแิ ละนานาชาติ เครอื ข่ายศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลยั แหง่ ประเทศไทย คร้งั ที่ 12
ภายใตห้ ัวขอ้ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจ สงั คม และศลิ ปวฒั นธรรม อยา่ งยง่ั ยนื ในบรบิ ทหลงั การระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

ทำนองที่สร้างขึ้นใหม่ส่ือใหเ้ ห็นถงึ ยามรุง่ อรุณ ชาวบ้านที่มาพบปะกนั
เพื่อเตรียมความพร้อมในประดิษฐอ์ ุปกรณท์ ่ใี ชใ้ นการบชู า จงึ เปน็ ที่มาที่
แสดงให้เหน็ ถึงจังหวะเริ่มจากช้าไปเร็ว เพื่อสื่อความเละรู้สึก ช่วงที่ 2
เป็นท่วงทำนองที่สร้างขึ้นใหม่โดยส่ือให้เห็นถึงพิธกี รรมการบูชาแม่กา
เผอื ก

หัวขอ้ ผลการวิจยั
และพระโพธิ์สัตย์ทั้ง 5 พระองค์ จึงเป็นที่มาที่แสดงให้เห็นถึงจังหวะ
การกำหนดลักษณะเครือ่ งแตง่ กาย เเละท่วงทำนองที่ช้า มีบทพูดคลอไปกับเพลง สื่อถึงการบูชา เพื่อสื่อ
และเครื่องประดบั อารมณ์และความรู้สึก ช่วงที่ 3 มีท่วงทำนองทำนองที่สร้างขึ้นมาใหม่
สื่อถึงสญั ลักษณ์ จงึ เป็นทีม่ าท่แี สดงให้เหน็ ถึงจังหวะเร็ว เพอ่ื ส่ืออารมณ์
และความรู้สึกเครื่องดนตรีที่ใช้เป็นบทประพันธ์เรียบเรียงเพลง
สร้างสรรค์ชุดการแสดง “จุดประทีบตีนกา” ใช้การเรียบเรียงโดยการ
ผ ส ม ผ ส า นร ะ ห ว่ า ง เครื ่ อ งดนตร ี ไ ท ยแล ะ เคร ื ่อ ง ดนตร ี ตะ วั นตก ซึ่ง
สอดคล้องกับ หลักการกำหนดทำนองเพลงของ(ปัญญา รุ่งเรือง
(2544:98) ได้กล่าวไว้ว่า ดนตรีไทยสร้างสรรคค์ ือการคดิ นอกกรอบใน
รูปแบบที่สร้างสรรค์ปรับปรุงวิธีการเล่นการรรวมวงการผสมวงใน
รปู แบบทีแ่ ตกตา่ งกันในปจั จบุ นั มวี ิธีการดงั น้ี โดยนำเคร่อื งดนตรไี ทยมา
เล่นกับดนตรีสากลเลยโดยไม่ปรับเสียงและนำเครื่องดนตรีไทยมาเล่น
กบั ดนตรสี ากลโดยปรับเสียงเป็นบันไดเสียงหนงึ่ ถ้าต้องเล่นโน้ตที่ดนตรี
ไทยไม่มกี ใ็ หเ้ คร่อื งดนตรอี ื่นเลน่ แทน
พบวา่ กลมุ่ คนในสว่ นใหญใ่ นหมู่บ้านเบญพาด ส่วนมากเป็นกลุ่มคนชน
ชาติพันธุ์ไทยทรงดำ (ลาวโซ่ง) ได้อพยพเข้ามาอาศัยตั้งแต่บรรพบุรุษ
คณะผู้วิจัยจึงได้นำแนวคิดเครื่องแต่งกายนี้มาเป็นต้นแบบในการ
ออกแบบสร้างสรรค์ขึ้นมาใหม่เพือ่ ให้เกิดความแปลกตาและเพื่อสนอง
ความคดิ และจิตนาการทีม่ ีอยู่อย่างไมจ่ ำกดั รปู แบบเคร่ืองแต่งกายต้อง
ไดร้ บั การออกแบบให้สัมพนั ธ์กับรปู แบบหรือสไตลข์ องการแตง่ และฉาก
เพื่อให้มีเอกภาพในการแสดงชุดนั้น ๆ ดังนั้นเครื่องแต่งกายก็ควร
พิจารณาให้กลมกลืนกับบรรยากาศของตัวละคร อาจจะมีประเด็นที่
ต้องออกแบบเครื่องแต่งกายให้แตกต่างออกไปก็เป็นได้ โดยมีการ
อธิบายความหมายของรูปแบบดงั น้ี ผูแ้ สดงสวมครอปแขนกุด ตัวเส้ือสี
นำ้ เงิน หมายถงึ ความศรัทธา กระโปรงผา่ บรเิ วณหน้าขาสองข้าง ชาย
ผ้าข้างหน้าเป็นรูปสามเหลี่ยม ปักด้วยเลื่อมเพชรและป้องอ้อย ขอบ
สะเอวเย็บประดบั เหรียญเงินกระโปรงสแี ดง ปกั เหรียญเงนิ และปักป้อง
อ้อยเลื่อมเพรชแบบไทยทรงดำ เย็บขอบด้วยผ้าไทยสีม่วงให้ส่ือ

261

งานประชมุ วิชาการระดบั ชาติและนานาชาติ เครอื ข่ายศลิ ปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลยั แหง่ ประเทศไทย ครงั้ ที่ 12
ภายใตห้ วั ข้อ “แนวทางการพฒั นาเศรษฐกจิ สงั คม และศลิ ปวฒั นธรรม อย่างยงั่ ยืนในบรบิ ทหลังการระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

การกำหนดลกั ษณะการออกแบบ ความหมายไทยทรงดำหรือลาวโซ่ง ใส่เครื่องประดับเงิน สร้อยคอ(จี้
สรา้ งสรรค์ทา่ รำในการแสดง นาง) กำไลข้อเท้ากระดิ่งเงิน และใช้ดอกไม้ประดับบริเวณศีรษะ
ด้านซ้าย จอนหดู อกไม้ใสข่ า้ งซา้ ยหมายถงึ การบชู า
หวั ขอ้ ผู้วิจัยใช้ท่าทางธรรมชาติที่สื่อออกมาในรูปแบบนาฏศิลป์ไทย
สร้างสรรค์ โดยแบ่งออกเปน็ 3 ช่วง ดงั นี้ ชว่ งที่ 1 ให้ช่ือวา่ “กรรมวิธี”
โดยการเล่าถึงกรรมวิธีการประดิษฐ์ด้ายฟั่น ผู้วิจัยได้นำท่าทางตาม
ธรรมชาติกับท่าทางนาฏศิลป์และจินตนาการให้เกิดสุนทรียแความ
สวยงาม โดยใหน้ กั แสดงร่วมกนั ออกมาประดิษฐ์ด้ายฟัน่ ช่วงที่ 2 ให้ชื่อ
ว่า “วิถีบูชา” โดยการเลา่ ถึงการบูชาความกตัญญูของพระโพธิสัตวท์ ้ัง
5 ที่มีต่อแม่กาเผือกผู้ให้กำเนิด ผู้วิจัยได้นำท่าทางตามธรรมชาติกับ
ท่าทางนาฏศิลป์และจินตนาการใหเ้ กิดสุนทรียและความสวยงาม โดย
ใหน้ กั แสดงนำดา้ ยฟั่นไปหยอ่ นลงในกระพ้อเพอ่ื การบูชา ช่วงท่ี 3 ใหช้ ่ือ
ว่า “ศรัทธาสัญลักษณ์” โดยการเล่นผ้าเพื่อแสดงสัญลักษณ์ด้ายฟั่น
ตีนกา

ผลการวจิ ยั
ผู้วิจยั ได้นำท่าทางตามธรรมชาติกบั ทา่ ทางนาฏศิลป์และจินตนาการให้
เกิดสุนทรียภาพและความสวยงาม โดยให้นักแสดงนำผ้าสีขาวทีแ่ สดง
ใหเ้ หน็ ถึงสัญลักษณ์ของด้ายฟนั่ มาทำเป็นรูปตีนกา (ดา้ ยฟ่นั ตนี กา)

งานวิจัยครั้งนี้มวี ัตถปุ ระสงค์เพื่อศึกษาที่มาของประเพณีจุดประทีปตีนกาเผือก ที่เป็นประเพณีอันสำคัญ
โดยมคี วามเช่อื พื้นฐานในทางพระพุทธศาสนาเร่ืองตำนานพระพทุ ธเจ้า 5 พระองคท์ ม่ี ีกำเนดิ มาจากแม่กาเผือกของ
ชุมชนหมู่บ้านเบญพาด ตำบลพังตรุ อำเภอพนมทวน จังหวัดกาญจนบุรี และวิเคราะห์กระบวนการสร้างสรรค์
นาฏกรรมเข้ามาผสมผสานสามารถสอื่ ออกมาให้เห็นเป็นลักษณะรปู ธรรมได้อย่างชัดเจนและแสดงถึงอัตลักษณ์ของ
ท้องถน่ิ ทย่ี งั เนน้ ให้ในชุมชนเกดิ ความกตญั ญูตอ่ ผู้มีพระคณุ มีความรกั ใคร่ สรา้ งความสามคั คแี ละความเขม้ แข็งให้กับ
ชมุ ชนเบญพาดสบื ต่อไป

สรปุ ผลการวจิ ัย
1.จากการศึกษาหนังสือ พระไตรปิฎก เรื่อง พระพุทธเจ้าห้าพระองค์ พบว่าได้มีการกล่าวถึง

เรอ่ื งราวเก่ยี วกับพระพุทธประวัติ ของพระพทุ ธเจ้าสมยั ปฐมกัปในพระไตรปิฎกมาเป็นหลกั ธรรมคำสอนแก่ลูกหลาน
และชาดกเรื่องแม่กาเผือก (พระพุทธเจ้า 5 พระองค์) คตคิ วามเชื่อตำนานเรือ่ งแม่กาเผือก อันเป็นที่มาของเหตุแห่ง
การจุดประทีปที่สะท้อนให้เห็นเกี่ยวกับความเชื่อที่มนุษย์สร้างขึ้นจนเป็นประเพณี ท่ีชาวชุมชนหมู่บ้านเบญพาด
ตำบลพงั ตรุ อำเภอพนมทวน จังหวดั กาญจนบุรี ในวันออกพรรษา คือ 1) ดา้ ยฟั่นตนี กา นำดา้ ยมาฟ่ันเป็นรูปตีนกา
3 แฉก หมายถึงเท้าของแม่กาเผือกที่มอบไว้เป็นสัญลักษณ์ให้ลกู ท้ัง 5 พระองค์ ระลึกถึงคุณของมารดาผู้ใหก้ ำเนดิ

262

งานประชมุ วิชาการระดบั ชาตแิ ละนานาชาติ เครอื ขา่ ยศิลปะและวฒั นธรรม มหาวทิ ยาลยั แห่งประเทศไทย ครงั้ ที่ 12
ภายใต้หัวข้อ “แนวทางการพัฒนาเศรษฐกิจ สงั คม และศิลปวฒั นธรรม อย่างยง่ั ยืนในบริบทหลังการระบาดโควดิ -19 (Covid-19)”

2) กะพ้อจุดประทีป การนำไม้ไผ่มาตัดแบ่งครึ่ง แล้วนำกระบอกไม้ไผ่ตัดเล็ก ๆ มาวางบนรางกะพ้อ
9 จุด หมายถงึ พระพุทธเจ้า 5 พระองค์และธาตุทง้ั 4

2.หลักการและวธิ ีสรา้ งสรรคน์ าฏกรรมไทย พบวา่ นาฏกรรมไทย ศิลปะการแสดง หรือการแสดง
สรา้ งสรรค์ทีม่ ีการเรียกแตกต่างกันออกไปนั้น ลว้ นแลว้ แตเ่ ป็นการสือ่ สารอกี รูปแบบหนึ่งของมนษุ ย์ที่ใช้ท่าทางแทน
คำพดู แทนความคิดต้องคำนงึ ถงึ องคป์ ระกอบยอ่ ย ดงั นี้ 1) การกำหนดรปู แบบการแสดง พบวา่ ตอ้ งกำหนดรปู แบบ
ใหอ้ ยใู่ นจารตี ประเพณี โดยทั่วไปนิยม มกี ฎระเบยี บอันเป็นข้อบงั คับทางนาฏศลิ ปก์ ำหนดให้อย่างเป็นระบบและไม่
เกดิ ผลเสยี ตอ่ ความเชอื่ ของชุมชน ต้องคำนงึ ถงึ ทำนองเพลงมคี วามแตกต่างในด้านระดับเสียงและด้านความยาวของ
เสียง 2) การกำหนดทำนองดนตรี พบว่า องค์ประกอบของบทเพลงที่สำคัญจะอยู่ที่ทำนองเพลงจะมีความ
หลากหลาย ลักษณะแตกต่างกันออกไปดนตรีเป็นเรือ่ งของศิลปะที่เกี่ยวกับเสียง ซึ่งอาจจะลอกเลียนเสียงมาจาก
ธรรมชาติหรอื เสียงอนื่ ๆ ท้งั ในแงข่ องสุนทรยี ในแง่ของมรดกของวฒั นธรรม การสะทอ้ นถึงความเป็นไทยอัตลักษณ์
ของท้องถิ่นชุมชนท่ีประณตี ละเอียดอ่อน 3) การกำหนดหลกั การออกแบบนาฏกรรม พบว่า การออกแบบและการ
สร้างสรรค์แนวคิด รูปแบบ กลวิธีของนาฏศิลป์ชดุ หนึง่ ๆน้ัน จำตอ้ งคำนึงถึงปรชั ญาเนื้อหาความหมายท่ารำ ท่าเต้น
โดยจำเปน็ ตอ้ งคำนงึ ถึงทฤษฎีทางทัศนศิลป์และทฤษฎแี หง่ การเคลอ่ื นไหวทจี่ ะนำมาประยกุ ตใ์ นการออกแบบของตน
อยเู่ สมอและสื่อสารผา่ นท่าทางไปใหผ้ ู้ชมเขา้ ใจได้ โดยมสี ัญลักษณ์ทีจ่ ะชว่ ยใหง้ านนาฏกรรมนั้นสมบรู ณ์ คือ เคร่ือง
แต่งกาย และเครื่องประดับทต่ี ้องสรา้ งสรรคอื อกมาใหส้ อดคล้องกับแนวคิดในการสร้างสรรค์

อภปิ รายผล
1.ที่มาของประเพณีจุดประทีปตีนกา พบว่า คติความเชื่อและการสืบทอดวรรณกรรมพุทธ

ศาสนาในอดีตน้ัน สืบทอดและดำรงอยไู่ ดด้ ้วยความศรทั ธาของพุทธศาสนกิ ชนอาจจะก็มีการจดจำ เล่าตอ่ รวมถงึ การ
ปฏบิ ตั ิตนของบรรพชนทมี่ ีการสืบทอดโดยใชห้ ลกั คำสอนทางพุทธศาสนาผา่ นนิทานมาเป็นตัวเชอื่ มทำให้เกิดความรัก
ความผูกพันของคนในชุมชม ดั่งเช่นความเชื่ออันเป็นที่มาของเหตุแห่งการจุดประทีปที่สะท้อนให้เห็นพิธีกรรม
เกยี่ วกับความเชือ่ ทม่ี นุษยส์ ร้างข้ึนจนเปน็ ประเพณี ทสี่ ืบทอดเพ่ือเป็นศูนยร์ วมความดีงามของชุมชน

2.นาฏกรรมชุดจุดประทีปตีนกาเผอื ก เป็นการสอื่ สารอกี รูปแบบหน่ึงของมนุษย์ทใ่ี ช้ท่าทางแทน
คำพูด แทนความคิด เป็นศิลปะที่แสดงออกให้เห็ถงึ อารมณ์ ความรู้สึก ถ่ายทอดจากโลกของนามธรรม ให้ออกมา
เปน็ รูปธรรมโดยต้องมีองค์ประกอบทีส่ ำคัญในการสร้างสรรค์ใหส้ มบรู ณ์ เช่น 1) การกำหนดดนตรี ทำนองเพลง 2)
การกำหนดลักษณะเครื่องแต่งกายและเครื่องประดับ 3) การกำหนดลักษณะการออกแบบสร้างสรรค์ท่ารำในการ
แสดง

การกำหนดลักษณะของทำนองเพลง พบว่า การกำหนดทำนองพลงในการแสดงมีจังหวะและ
ทำนองจากช้าไปเร็ว สลับกันในแต่ละช่วง เพื่อให้สอดคล้องกับกระบวนท่าทางการแสดงและเป็นการสื่อให้เห็น
บรรยากาศ สัมผัสถึงกลิ่นไอ ความรู้สึกเสมือนจริงตลอดจนของผู้คนในชุมชนที่ออกมาช่วยกันจัดเตรียมงาน เพื่อ
แสดงถงึ เหตกุ ารณ์ ความสามัคคี ความรว่ มมือ โดยทำนองเพลงท่ีใช้บรรเลงประกอบการแสดงแบง่ ออกเป็น 3 ช่วง
ได้แก่ ชว่ งท่ี 1) เปน็ ทำนองทส่ี รา้ งข้ึนใหม่สอ่ื ให้เห็นถึงยามรงุ่ อรณุ ชาวบ้านท่มี าพบปะกัน เพ่ือเตรียมความพร้อมใน
ประดษิ ฐอ์ ุปกรณ์ทใ่ี ชใ้ นการบูชา จึงเป็นทม่ี าทีแ่ สดงให้เหน็ ถึงจงั หวะเริ่มจากช้าไปเร็ว เพื่อสือ่ ความเละรู้สกึ ช่วง
ท่ี 2) เป็นทว่ งทำนองท่สี ร้างขึ้นใหมโ่ ดยส่อื ให้เห็นถงึ พิธีกรรมการบูชาแม่กาเผือกและพระโพธิส์ ัตยท์ ง้ั 5 พระองค์ มี

263

งานประชมุ วิชาการระดบั ชาตแิ ละนานาชาติ เครอื ข่ายศลิ ปะและวัฒนธรรม มหาวทิ ยาลยั แหง่ ประเทศไทย ครั้งท่ี 12
ภายใตห้ ัวข้อ “แนวทางการพฒั นาเศรษฐกิจ สงั คม และศลิ ปวฒั นธรรม อยา่ งยงั่ ยนื ในบริบทหลงั การระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

บทพดู คลอไปกบั เพลง ส่อื ถึงการบชู า เพื่อส่ืออารมณแ์ ละความรสู้ ึก ช่วงท่ี 3) มีท่วงทำนองทำนองที่สร้างข้ึนมาใหม่
ให้มจี ังหวะทีเ่ รว็ เพอ่ื สอ่ื ถึงสญั ลกั ษณ์ การเล่นผา้ สีขาวทเี่ สมือนด้ายฟน่ั ท่ชี าวบ้านใชเ้ ป็นสัญลกั ษณ์สำคัญในการบูชา
มาพนั ผกู ใหเ้ ป็นรปู ตนี กาเผอื ก

การกำหนดลักษณะเครื่องแต่งกายและเครื่องประดับ พบว่า กลุ่มคนในส่วนใหญ่ในหมู่บ้าน
เบญพาด ส่วนมากเป็นกลุ่มคนชนชาตพิ ันธ์ุไทยทรงดำ (ลาวโซง่ ) ไดอ้ พยพเข้ามาอาศัยตั้งแตบ่ รรพบุรษุ คณะผู้วจิ ยั จึง
ได้นำแนวคิดเครื่องแต่งกายนี้มาเป็นต้นแบบในการออกแบบและสร้างสรรค์ ให้เกิดความแปลกตาและเพื่อส นอง
ความคิดและจิตนาการของผวู้ ิจัยทมี่ ีอยู่อย่างไม่จำกดั โดยมกี ารอธิบายความหมายของรูปแบบดังนี้ ผูแ้ สดงสวมครอป
แขนกดุ ตวั เสือ้ สนี ำ้ เงิน หมายถึง ความศรัทธา กระโปรงผา่ บริเวณหน้าขาสองข้าง ชายผา้ ข้างหนา้ เป็นรูปสามเหลี่ยม
ปักด้วยเลื่อมเพชรและป้องอ้อย ขอบสะเอวเย็บประดับเหรียญเงินกระโปรงสีแดง ปักเหรียญเงินและปักปอ้ งออ้ ย
เลื่อมเพรชแบบไทยทรงดำ เยบ็ ขอบดว้ ยผ้าไทยสีม่วงใหส้ ่ือความหมายไทยทรงดำหรือลาวโซ่ง ใสเ่ คร่ืองประดับเงิน
สร้อยคอ(จี้นาง) ข้อเท้ากระดงิ่ เงนิ และใช้ดอกไมป้ ระดบั บริเวณศรี ษะดา้ นซ้าย จอนหูดอกไม้ใสข่ า้ งซ้ายหมายถงึ การ
บูชา

การกำหนดลักษณะการออกแบบสรา้ งสรรค์ทา่ รำในการแสดง พบวา่ ผู้วิจัยใชท้ ่าทางธรรมชาติท่ี
สื่อออกมาในรูปแบบนาฏศิลปไ์ ทยสร้างสรรค์ โดยแบ่งออกเป็น 3 ช่วง ดังนี้ ช่วงที่ 1 ให้ชื่อว่า “กรรมวิธี” โดยการ
เล่าถึงกรรมวิธีการประดิษฐ์ด้ายฟั่น ผู้วิจัยได้นำท่าทางตามธรรมชาติกับท่าทางนาฏศิลป์และจินตนาการให้เกิด
สุนทรียแความสวยงาม โดยให้นักแสดงร่วมกันออกมาประดิษฐด์ ้ายฟั่นช่วงที่ 2 ให้ชือ่ ว่า “วิถีบูชา” โดยการเล่าถึง
การบูชาความกตัญญขู องพระโพธิสัตว์ท้งั 5 ทีม่ ตี ่อแม่กาเผือกผใู้ หก้ ำเนิด ผูว้ ิจยั ไดน้ ำท่าทางตามธรรมชาติกับท่าทาง
นาฏศลิ ปแ์ ละจนิ ตนาการให้เกิดสนุ ทรียและความสวยงาม โดยให้นกั แสดงนำด้ายฟ่ันไปหยอ่ นลงในกระพ้อเพ่ือการ
บชู า ช่วงท่ี 3 ให้ชอ่ื ว่า “ศรัทธาสัญลักษณ”์ โดยการเล่นผ้าเพ่ือแสดงสัญลักษณ์ด้ายฟ่นั ตีนกา ผูว้ จิ ยั ได้นำทา่ ทางตาม
ธรรมชาติกับท่าทางนาฏศิลป์และจินตนาการให้เกิดสุนทรียภาพและความสวยงาม โดยให้นักแสดงนำผ้าสีขาวที่
แสดงให้เหน็ ถึงสญั ลกั ษณข์ องด้ายฟนั่ มาทำเปน็ รปู ตีนกา (ด้ายฟ่นั ตีนกา)

จากการอภิปรายและสรุปผลข้างต้น หากสามารถนำเอาศาสตร์ทางด้านนาฏกรรมไทยมาสร้างสรรค์
ผสมผสาน กับความเชื่อ ความศรัทธาตามหลักคำสอนทางพระพุทธศาสนาที่คนเห็นเป็นเพียงแค่นามธรรมให้
กลายเป็นรูปธรรมและยังประโยชน์ที่จะรักษา สืบทอด ประเพณีจุดประทีปตีนกาเผือกอันดีงามของชุมชนชาวบ้าน
เบญพาดไว้ให้เปน็ ประเพณสี ืบทอดต่อไป

5. ขอ้ เสนอแนะ

1. ควรนำเอกลกั ษณข์ องประเพณีอนื่ ๆ มาสร้างสรรค์เป็นการแสดงชดุ ใหม่
2. สรา้ งสรรคก์ ารแสดงเชงิ การท่องเทย่ี วของจังหวัดอืน่ ๆ

6. บรรณานกุ รม

จารุวรรณ ธรรมวัตร. (2531). การถ่ายทอดภูมิปัญญาพื้นบ้านอีสานทศิ ทางหมู่บ้านไทย. กรุงเทพฯ: เจริญวิทย์การ
พิมพ์

264

งานประชมุ วิชาการระดบั ชาติและนานาชาติ เครอื ขา่ ยศิลปะและวฒั นธรรม มหาวิทยาลยั แห่งประเทศไทย ครง้ั ที่ 12
ภายใตห้ ัวข้อ “แนวทางการพฒั นาเศรษฐกิจ สังคม และศิลปวฒั นธรรม อย่างยงั่ ยืนในบรบิ ทหลงั การระบาดโควิด-19 (Covid-19)”

จารุวรรณ ธรรมวัตร. 2543. ภูมิปัญญาอีสาน. มหาสารคาม: โครงการตํารา คณะมนุษยศาสตร์และ สังคมศาสตร์
มหาวิทยาลยั มหาสารคาม.

โชคดี ออสุวรรณ (2550). พระไตรปิฎก ฉบับสำหรบั ประชาชน ตอนว่าด้วยพระสูตร. พิมพ์ครัง้ ท่ี1. โรงพิมพ์ชมุ นมุ
สหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย จำกัด.

ธวัช ปุณโณทก. (2538). วัฒนธรรมพื้นบ้าน : คติความเชื่อ ความเชื่อพ้ืนบ้านอันสัมพันธ์กบั วิถีชีวิตในสังคมอีสาน.
ในเพ็ญศรี ดุก๊ และคณะฯ (พมิ พค์ รงั้ ที่ 4). กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลยั .

เนาวรัตน์ พงษ์ไพบูลย์.2562.จุดประทีปตีนกา. มติชนสุดสัปดาห์ ฉบับวันที่ 31 พฤษภาคม - 6 มิถุนายน 2562
จาก https://www.matichonweekly.com/column/article_200219

ประคอง นมิ มานเหมนิ ทร.์ (2545).นิทานพ้ืนบ้านศึกษา.พมิ พค์ รั้งท่ี 2 .โครงการตำราคณะอกั ษรศาสตร์ จฬุ าลงกรณ์
มหาวทิ ยาลัย:กรงุ เทพมหานคร

ปญั ญา รงุ่ เรือง.(2525).ประวตั กิ ารดนตรไี ทย.กรงุ เทพฯ : ไทยวฒั นาพานชิ
พีรพงศ์ เสนไสย.(2546).นาฏยประดิษฐ์.พิมพ์ครั้งที่ 1.มหาสารคาม : คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัย

มหาสารคาม
พีรพงศ์ เสนไสย.2561.นาฏยปรชั ญา .พมิ พ์ครั้งท่ี 1.มหาสารคาม : ภาควิชาศิลปะการแสดง คณะศลิ ปกรรมศาสตร์

มหาวิทยาลัยมหาสารคาม
วฒั นะ จูฑะวิภาต.(2545).การออกแบบเครื่องประดับ.กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลยั
ศราวธุ จนั ทรขำและ อนกุ ลู โรจนสุขสมบรู ณ์.(2563).นาฏกรรมกับพระพุทธศาสนาในล้านนา:วารสารมหาวิทยาลัย

นราธิวาทราชนครินทร์ สาขามนษุ ยศาสตรและสังคมศาสตร ปที ่ี 7 ฉบบั ท่ี 2
ศิราพร ฐิตะฐาน ณ ถลาง. 2539.ในท้องถิ่นมีนิทานและการละเล่น :การศึกษาคติชนในบริบททางสังคมไทย:

กรงุ เทพฯ : มตชิ น
สงดั ภเู ขาทอง (2532). การดนตรีไทยและทางเข้าสดู่ นตรีไทย. พมิ พ์ครงั้ ที่1. กรุงเทพฯ: เรือนแก้วการพิมพ.์
สุภาสิรีร์ ปิยะพิพัฒน์,มนศักดิ์ มหิงษ์. (2551) ดนตรีไทยเพื่อการพัฒนาสุขภาพ. คณะศิลปกรรมศาสตร์

มหาวิทยาลัยเทคโนโลยรี าชมงคลธญั บรุ ี: ปทมุ ธานี
สุรพล วิรุฬห์รักษ์. (2547). หลักการแสดง นาฏยศิลป์ปริทรรศน์.พิมพ์ครั้งที่ 3. กรุงเทพมหานคร: จุฬาลงกรณ์

มหาวทิ ยาลัย.
เสาวลกั ษณ์ คงคาฉยุ ฉาย.(2549).ศิลปะการตกแต่งเสื้อ.พิมพค์ รง้ั ที่ 1. กรุงเทพฯ : โอเดยี นสโตร์
อภิลักษณ์ เกษมผลกูล .(2552). ตำนานพระศรีอาริย์ในสังคมไทย : การสร้างสรรค์ และบทบาท (วิทยานิพนธ์

ปรญิ ญาดษุ ฎีบณั ทิต ภาควชิ าภาษาไทย คณะอกั ษรศาสตร์ จุฬาลงกรณม์ หาวยิ าลัย.
อาทิตย์ ชีรวณิชย์กุล. (2552). ทานและทานบารมี: ความสำคัญที่มีต่อการรังสรรค์วรรณคดีไทย พุทธศาสนา.

วทิ ยานิพนธ์ปรญิ ญามหาบณั ฑติ ภาควิชาภาษาไทยบณั ฑติ วิทยาลัย จฬุ าลงกรณม์ หาวิทยาลยั .

น้ำเงิน เบญพาด.(2563) .ประเพณีจุดประทีปตนี กา. สมั ภาษณ์, 22 สงิ หาคม 2563
บญุ ทัน นพคณุ .(2563). ประเพณจี ดุ ประทีปตีนกา. สมั ภาษณ์, 3 ตุลาคม 2563
อภิลกั ษณ์ เกษมผลกลู . ความเช่อื และชาตพิ นั ธ.์ สมั ภาษณ์, 9 ธนั วาคม. 2563

265