әдістемелік кешен жаңа формат

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Атырау энергетика және құрылыс колледжі П Пәннің оқу әдістемелік кешені (ПОӘК) Жасақталды « _» _ 2023ж. Құжат №___________ Қазақстан тарихы ПӘННІҢ ОҚУ - ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ Атырау қаласы

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Мазмұны 1.Пән бойынша типтік оқу бағдарламасы 2.Оқу жұмыс бағдарламасы 3.Пәннің күнтізбелік-тақырыптық жоспары 4.Пәннің әдебиетпен қамтамасыз етілу картасы 5.Арнайы жасақталған аудиториялар, кабинеттер. 6.Пәннің оқу-әдістемелік қамтамасыз етілуі (глоссарий, дәріс жинағы) 7.Студенттердің бақылау жұмыстарының орындалуының әдістемелік нұсқаулығы 8.Студенттің өзіндік жұмыстарын орындауының әдістемелік нұсқаулығы 9.Студенттердің білімін бақылау тапсырмалары (тестілік тапсырмалар, сынақ және емтихан сұрақтары) 10.Қолданылған негізгі және қосымша әдебиеттердің тізімі

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. 4.Пәннің тақырыптық мазмұны № Тақырыптар мен бөлімдер атауы Мақсаттары 1. I Бөлім. Өркениет: даму ерекшеліктері. Кіріспе. 1.1 Бөлімше. Орталық Азия өркениеттері: саналуанды лығы және мәдени ортақтығы Дәріс 1. Кіріспе. Орталық Азия: ұғымының тарихи және географиялық аспектілері Дәріс 2. Орталық Азияның дәстүрлі өркениеттерін зерттеу тарихы Дәріс 3. Орталық Азияда өркениеттерің пайда болу факторлары Дәріс 4. Орталық Азия өркениеттерінің ежелгі ошақтары 1.2 Бөлімше. «Ұлы Дала» өркениеті Дәріс 1. «Ұлы Дала» ұғымының тарихигеографиялық сипаттамасы және дала өркениетінің қалыптасуының ерекшеліктері Дәріс 2. Ерте көшпенділер дәуіріндегі Ұлы Дала өркениеті 1.3 Бөлімше. Орталық Азия және әлемдік өркениет Дәріс 1. Әлемдік мәдениеттің дамуына Орталық Азия халықтарының қосқан үлесі 1) Әлемдік өркениеттегі Орталық Азияның рөлі туралы ғалымдардың пікірлері негізінде қорытынды жасау. "Орталық Азия" түсінігін, аймақтың тарихи және географиялық ерекшеліктерін талдайды; 2) "Орталық Азияның" тарихи және географиялық ерекшеліктерін сипаттайды; Орталық Азия өркениетінің ежелгі ошақтарын атайды және орналасқан жерін картадан көрсетеді; 1) Әлемдік өркениеттегі Орталық Азияның рөлін талдайды. Ұлы Дала көшпелі өркениетінің ерекшеліктерін басқа әлемдік өркениеттермен салыстыру, бағалау. Тарихи дерек көздерді талдау негізінде "Ұлы Дала" ұғымының мәнін ашады; "Ұлы Дала" тарихи-географиялық аймағын анықтайды; Ұлы Дала өркениетінің кезеңдерінің хронологиялық шегін атайды; Энеолит, қола дәуіріндегі андронов мәдениеті, еңбек өнімділігі туралы баяндайды. Энеолит, қола дәуірінің саясиэкономикалық даму ерекшелігін сипаттайды. Орталық Азия халықтарының материалдық мәдениет жетістіктерінің адамзаттың дамуына қосқан үлесі туралы дәлелдеу, пікірін білдіру, бағалау. 1) Орталық Азия халықтарының материалдық мәдениет жетістіктерін атайды; 2) Әлемдік мәдениеттің дамуына Орталық Азия халықтарының қосқан үлесін саралайды.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. 2. II Бөлім. Этникалық және әлеуметтік процестер 2.1 Бөлімше. Қазақ халқының шығу тегі Дәріс 1. Қазақстандағы этногенез және этникалық процестер 2.2 Бөлімше. Дәстүрлі қазақ қоғамы: этникалық құрылымы және әлеуметтік ұйымдасуы Дәріс 1. Қазақтардың ру-тайпалық құрылымы қалыптасуының тарихи шарттары Дәріс 2. Дәстүрлі қазақ қоғамының әлеуметтік жіктелуінің ерекшеліктері 1) Этникалық процестердің сабақтастығын зерттеу. Қазақстандағы этникалық процестерді түсіндіру үшін "антропогенез", "этногенез", "этнос" ұғымдарын пайдаланады; 1) Қазақстан аумағындағы этногенездің кезеңдерін айқындайды, сипаттайды. Қазақтардың ру-тайпалық құрылымының біріктіруші ролін анықтау. Қазақтардың этникалық құрылымын сипаттау үшін "ру", "тайпа ", "жүз", " ата-жұрт", "ата-мекен" ұғымдарын пайдаланады; Қазақтардың ру-тайпалық құрылымы қалыптасуының тарихи шарттарын атайды. 1) Дәстүрлі қазақ қоғамының әлеуметтік жіктелуін қазақ хандығының саяси-экономикалық дамуымен байланыстыру, бағалау. Қазақтардың әлеуметтік жіктелуіне тән ерекшеліктерді анықтау үшін "ақсүйек", "қарасүйек", "хан", "сұлтан", "би", "батыр" ұғымдарын пайдаланады; Дәстүрлі қазақ қоғамындағы әлеуметтік институттардың функционалдық рөлін сипаттайды, ерекшелігін айқындайды. 3. III Бөлім. Мемлекет, соғыс және революциялар тарихынан 3.1 Бөлімше. Қазақстан территориясындағы ерте мемлекеттер Дәріс 1. Қазақстан аумағындағы ерте мемлекеттердің саяси ұйымдасуы 3.2 Бөлімше. Ұлы Дала көшпенділерінің империялары Дәріс 2 Түркі империясы - көшпенділер мемлекеттілігінің классикалық үлгісі. Дәріс 3 Шыңғысхан империясы және оның мұрагерлері 3.3 Бөлімше. Қазақ хандығы - Орталық Азиядағы алғашқы ұлттық мемлекет Дәріс 1.Ақ Орда - Қазақ хандығының негізі Дәріс 2 Қазақ хандығы: мемлекеттің саяси институттары 1)Қазақстан территориясындағы ерте мемлекеттердің саяси құрылымының ерекшелігін талдау. 1) Қазақстан территориясындағы ерте мемлекеттерді атайды; 2) Мемлекеттердің географиялықаумақтық құрылымы мен шекаралас мемлекеттерді картадан көрсетеді; Қазақстанда мемлекеттіліктің қалыптасуының тарихи кезеңдерін анықтайды; 3) Қазақстан территориясындағы ерте мемлекеттердің саяси құрылымы туралы дереккөздерінен мәліметтерді саралайды. 2) Түркі әлемінің қалыптасуы мен дамуындағы Түркі империясының рөлі туралы қорытынды жасау, бағалау. 1) Түркі мемлекеттерінің қалыптасуының кезеңдерін және оның ерекшеліктерін негіздейді; Қазақ хандығының құрылуындағы Ақ Орда мемлекетінің орнын айқындау. 1) Қазақстанда мемлекеттіліктің қалыптасуының тарихи кезеңдерін мен ерекшеліктерін сипаттайды; 2) Қазақ хандығының географиялықаумақтық құрылымын картадан көрсетеді; 3) Қазақ хандығының құрылуының себептерін анықтайды.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. 3.4 Бөлімше. Тәуелсіздікке жол және ұлттық мемлекеттіліктің қайта жаңғыртылуы Дәріс 1. Мемлекеттік егемендікті қалпына келтіру жолындағы қазақ халқының күресі Дәріс 2 Қазақ мемлекеттілігінің кеңестік түрі Дәріс 3 Ұлттық мемлекеттіліктің жаңғыртылуы IV Бөлім. Мәдениеттің дамуы 4.1 Бөлімше. Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті - дала өркениетінің мұрасы Дәріс 1 Қазақ халқының материалдық мәдениеті және қолданбалы қолөнері Дәріс 2 Қазақтардың дәстүрлі дүниетанымы Дәріс 3 Тарихи және мәдени ескерткіштер. Қазақ халқының әдеби және музыкалық мұрасы 4.2 Бөлімше. Кеңестік кезеңдегі Қазақстан мәдениеті Дәріс 1 Кеңестік кезеңдегі мәдениет саласындағы жетістіктер мен қайшылықтар 4.3. Бөлімше. Ұлттық жаңғыру кезеңіндегі мәдениет Дәріс 1 Мәдениеттің қазіргі кезеңдегі дамуы V Бөлім. Өркениет: даму ерекшеліктері 5.1 Бөлімше. Қазақтардың тіршілікті қамтамасыз етудің дәстүрлі жүйесі Дәріс1 Қазақстанда көшпелі мал шаруашылығы және егіншіліктің дамуы. Қолөнер мен кәсіптер Дәріс2 Қазақстан қала мәдениетінің дамуындағы Ұлы Жібек жолының рөлі 5)Қазақ хандығының құрылуын Қазақстан аумағындағы тарихи процестердің заңды нәтижесі екенін дәлелдеу. 1) XVғ. Қазақстан аумағындағы тарихи процестердің Қазақ хандығының құрылуына ықпалын түсіндіреді; 2) Қазақ хандығының саяси институттарының хандықтың дамуындағы орны туралы дереккөздерден алынған ақпараттар негізінде қорытынды жасайды. 1)Қазақ халқының материалдық мәдениетінің даму ерекшеліктерін талдау және әлемдік өркениеттегі орнын бағалау; 1) Қазақ халқының материалдық мәдениетінің маңызды жетістіктерін атайды; 2) Қазақстан Республикасындағы мәдени мұраны дамыту саясатына талдау жасайды; 3) Ұлттық бірегейлікті сақтауда қазақтардың мәдени мұрасының маңыздылығын түсінеді; 4) Қазақстандағы тарихиэтнографиялық процестердің сабақтастығын дәлелдейді. 3)Қазақстанның ХХ-XXIғ.ғ. мәдениетінң дамуы мен жанрларды сипаттау. 1) Кеңестік дәуірдегі Қазақстан мәдениеті саласындағы жаңа бағыттар мен жанрларды анықтайды; 2) Кеңестік дәуірдегі мәдениеттің даму ерекшеліктерін талдайды; 3) Қазақстанның мәдени даму бағытындағы жетістіктер мен қайшылықтарды атайды; 4) ҚР халықаралық мәдени кеңістікке кірігу процесі туралы қорытынды жасайды, аргументтер келтіреді. 1)Қазақстан халқының тіршілікті қамтамасыз ету жүйесінің қалыптасуына және дамуына табиғи-географиялық факторлардың әсерін көрсету. 1) Көшпелі мал шаруашылығы, отырықшылық, "тіршілікті қамтамасыз ету жүйесі", "қоныстану жүйесі","экожүйе" ұғымдарын пайдаланады; 2) Әртүрлі тарихи кезеңдердегі Қазақстан халқының тіршілікті қамтамасыз ету жүйесінің қалыптасуына және дамуына

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. 5.2 Бөлімше. Дала мен қала: өзара қарым-қатынас және өзара әсері Дәріс1 ХХ ғасырдағы Қазақстан экономикасының дамуы Дәріс2 Қазақстан Республикасының экономикасының дамуы VI Бөлім. Саяси-құқықтық процестер 6.1 Бөлімше. Қазақстанда полиэтникалық қоғамның қалыптасу тарихы Дәріс1 Қазақстан халқының моноэтникалық құрамының өзгеруі (XVIII ғасыр - XX ғасырдың басы) Дәріс2 Кеңестік кезеңде Қазақстанда полиэтникалық қоғамның қалыптасуы 6.2 Бөлімше. Қазақстан Республикасының этносаралық қатынастар саласындағы саясаты Дәріс1 Қазақстан Республикасының көші-қон саясаты Дәріс2 Ұлтаралық және конфессияаралық келісімнің қазақстандық моделі VII Бөлім. Қоғамдық-саяси ойдың дамуы 7.1 Бөлімше. Қазақстандағы әлеуметтік-саяси ойдың эволюциясы Дәріс.1 Қоғамдық-саяси ойдың бастауы және дамуы. Қазақ хандығы дәуіріндегі қоғамдық-саяси ойдың дамуы Дәріс 2 "Зарзаман" ағымы өкілдерінің идеологиялық құндылықтары. ХІХ ғасырдағы қазақ ағартушыларының қоғамдық-саяси көзқарастары 7.2 Бөлімше. «Алаш» –қоғамдық ой және ұлттық идея Дәріс 1 "Алаш" ұлттық идеясының тұжырымдамалық негіздері Дәріс 2 "Алаш" қозғалысы және қазақ революционер-демократтарының саяси көзқарастары 7.3 Бөлімше. «Мәңгілік Ел» жалпыұлттық идеясы - ХХІ ғасырдағы Қазақстан қоғамын біріктіруші негіз Дәріс 1 "Мәңгілік Ел" жалпыұлттық географиялық факторлардың әсерін анықтайды; 3) Көшпелі мал шаруашылығы мен егін шаруашылығының даму ерекшеліктерінің мемлекеттің экономикалық дамуына ықпалын дәлелдейді; 4) Қолөнер мен кәсіптердің дамуын сипаттайды. 1) Қоғамдағы бейбітшілік пен келісімді сақтау үшін Қазақстан этностарының мәдениеті мен дәстүрлеріне құрметпен қараудың маңыздылығына пікір білдіру. 1) Қазақстан аумағындағы халықтың этникалық құрамының өзгеру кезеңдерін анықтайды; 2) Қазақстанда халықтың этникалық құрамының өзгеру кезеңдерін түсіндіреді; 3) Кеңестік кезеңде Қазақстан этностарының өзара мәдени әсерлесу ерекшеліктерін айқындайды. Мемлекеттік стратегияларды және бағдарламаларды зерттеу негізінде ұлтаралық және конфессияаралық келісімнің қазақстандық үлгісін бағалау. 1) Қазақстандық заңнаманың және мемлекеттік бағдарламалардың негізінде көші-қон саясатының себептерін, негізгі бағыттары мен басымдықтарын көрсетеді. 1) Қазақстандағы қоғамдық-саяси ойдың дамуына тарихи қайраткерлердің қосқан үлесін бағалау және Мәңгілік Ел жалпыұлттық идеясымен сабақтастыру. Ежелгі және ортағасырлық Қазақстанның тарихи тұлғаларын атайды, олардың қоғамдық-саяси идеяларын талдайды; Қазақ ұлттық мемлекеттілігінің тарихи тағдыры туралы "Зарзаман" өкілдерін атайды және олардың идеяларын түсіндіреді; Қазақстандағы қоғамдық-саяси ойдың дамуына тарихи қайраткерлердің қосқан үлесін зерттейді. "Алаш" ұлттық идеясының мәнін ашады және тарихи фактілермен негіздейді. Қазақ мемлекеттілігінің даму жолдары туралы ұлттық зиялылардың қоғамдық-саяси көзқарастары туралы ақпаратты жинақтайды және ішінара негіздей отырып, тұжырым жасау. «Алаш» идеясы, "Мәңгілік

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. идеясының тарихи негізі. Қазақстан қоғамының жалпыұлттық құндылықтары VIII Бөлім. Білім мен ғылымның дамуы 8.1 Бөлімше. Ортағасырлық Қазақстанның ғылыми мұрасы Дәріс 1 Ортағасырлық Қазақстандағы ғылымның дамуы 8.2 Бөлімше. XVIII-XX ғасырлардағы Қазақстандағы білім мен ғылымның дамуы Дәріс 1 XVIII-ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы ғылым Дәріс 2 Кеңестік білім беру жүйесінің жетістіктері мен қайшылықтары. Қазақ КСР Ғылым Академиясы – КСРО-ның ірі ғылыми орталығы 8.3 Бөлімше. Бүгінгі таңдағы Қазақстандағы білім және ғылым жүйесі Дәріс 1 Қазақстан Республикасы білімімен ғылымы дамуының мәселелері мен болашағы Ел" жалпыұлттық идеясының тарихи негіздерін анықтау, басым бағыттарын сабақтастыру. 1)XVIII-ХХ ғасырдың басында Қазақстандағы ғылыми зерттеулердің негізгі бағыттарын талдау. 1) XVIII-ХХ ғасырдың басында Қазақстандағы ғылыми зерттеулершілер мен олардың еңбектерін атайды; 2) XVIII-ХХ ғасырдың басында Қазақстандағы ғылыми жаңалықтардың маңызын саралайды; 3) XIX-ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан аумағында оқу орындардың дамуындағы өзгерістер мен сабақтастықты анықтайды. 2)ҚР білім және ғылым саласының дамуы туралы болжау. 1) Қазақстан Республикасының білім және ғылым жүйесін жаңарту стратегиялары мен бағдарламаларын талдайды; 2) Білім және ғылым жүйесін жаңартудың алғышарттарын мен нәтижесін көрсетеді; 3) Қазақстан Республикасының инновациялық ғылыми және білім беру ұйымдарын атайды; 4) Білім және ғылым жүйесін жаңартудың маңызын анықтайды. 2.Пән бойынша оқу бағдарламасының мазмұны Өркениет: даму ерекшеліктері:Орталық Азия өркениеттері: саналуандылығы және мәдени ортақтығы «Орталық Азия» ұғымының тарихи және географиялық аспектілері. «Орталық Азияның» түсінігінің аймақтық тарихи және географиялық ерекшеліктері. Терминнің тарихы. Орталық Азияның табиғаты мен климаты. Орталық Азияның дәстүрлі өркениеттерін зерттеу тарихы. «Дәстүрлі өркениет» ұғымы. Дәстүрлі өркениет пен мәдениетті зерттеудің қиындықтары. Ертедегі дәстүрлі мәдениет туралы жазба деректер (антикалық, қытайлық, ирандық, түркі деректері). Қазақстанды археологиялық зерттеу тарихы. Дәстүрлі мәдениетті зерттеуде номадистика мен этнографияның ролі. Орталық Азияда өркениеттерің пайда болу факторлары. Неолиттік төңкеріс. Отырықшыегіншілік өркениеттің қалыптасуы. Көшпелі мал шаруашылығының пайда болуы.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Орталық Азия өркениеттерінің ежелгі ошақтары. Орталық Азия өркениеттерінің ежелгі ошақтарының ерекшеліктері. Отырықшы шаруашылық өркениеттерінің мәдени ошақтары. Маргуш ошағы. Хорезм ошағы. Соғды ошағы. Ферғана ошағы. Шаш ошағы. Жетісу ошағы. Шығыс Түркістан ошағы. «Ұлы Дала» өркениеті. «Ұлы Дала» ұғымының тарихи-географиялық сипаттамасы және дала өркениетінің қалыптасуының ерекшеліктері. Ұлы Дала ұғымының тарихи-географиялық ерекшеліктері. Дала өркениетінің этникалық сипаты. Ұлы дала өркениетінің қайнаркөзі және қалыптасуының ерекшеліктері. Қазақстан аумағындағы ежелгі археологиялық мәдениеттердің ерекшеліктері. Энеолит дәуіріндегі Ұлы дала өркениеті. Қола дәуіріндегі Ұлы дала өркениеті. Андрондық мәдени-тарихи қауымдастық. Қазақстандағы қола дәуірінің археологиялық мәдениетінің ерекшеліктері. Ерте көшпенділер дәуіріндегі Ұлы Дала өркениеті. Көшпеліліктің пайда болуы. Сақтар. Сарматтар. Ерте көшпенділер өркениетінің ерекшеліктері. Ұлы Дала ежелгі мәдениеттерінің сабақтастығы және өзара байланысы. Ерте көшпенділер өркениетінің әлемдік тарихи процестер барысына әсері. Орталық Азия және әлемдік өркениет Әлемдік мәдениеттің дамуына Орталық Азия халықтарының қосқан үлесі. Орталық Азия халықтарының адамзаттың материалдық мәдениетінің дамуына қосқан үлесі.Андрондық әскери арбалар мен қарулар. Андрондық Арқайым. Сынтасты қалалар. Ұлы Дала тұрғындарының тұрмыстық мәдениеті. Орталық Азия халықтарының рухани мәдениетің дамуына қосқан үлесі. Орталық Азия халықтарының діни наным-сенімдері. Өнердің дамуы (андрондық және сақтардың қолданбалы сәндік өнері, зергерлік өнерінің дамуы). Сақтардың ғарыш туралы түсінігі.Этникалық және әлеуметтік процестер Қазақстан аумағындағы этногенез және этникалық процестер. Қазақстандағы этногенез және этникалық процестер. Қазақ этносының қалыптасуы – көп ғасырларлық этникалық процестердің нәтижесі. Мәдени-генетикалық код - ұлттың негізі. Дәстүрлі қазақ қоғамы: этникалық құрылымы және әлеуметтік ұйымдасуы Қазақтардың ру-тайпалық құрылым қалыптасуының тарихи шарттары. Қазақтардың рутайпалық құрылымының эволюциясы. Туыстық принциптердің және рулық құрылымның функционалдық маңызы. Дәстүрлі қазақ қоғамы: этникалық құрылымы және әлеуметтік ұйымдасуы. "Ауызша тарихнама", "шежіре", "ру", "тайпа", "ата-жұрт", "атамекен", "ел" ұғымы. Қазақтардың ру-тайпалық ұйымдасуының біріктіруші рөлі. Дәстүрлі қазақ қоғамының әлеуметтік жіктелуі. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы әлеуметтік институттардың қызметі. Мемлекет, соғыс және революциялар тарихынан Қазақстан территориясындағы ерте мемлекеттер Қазақстан аумағындағы ерте мемлекеттердің саяси ұйымдасуы. Қазақстан аумағындағы ерте мемлекеттер. Ұлы Дала көшпенділерінің империялары. Ұлы Дала көшпенділерінің империялары. Түркі империясы - көшпенділер мемлекеттілігінің классикалық үлгісі. Ұлы Түрік қағанатының қалыптасуы мен дамуы. Түркі империясының мұрагерлері. Мемлекеттік құрылым түрлерінің сабақтастығы. Ерте және дамыған орта ғасырлардағы түркі мемлекеттерінің геосаяси белсенділігі. Түркі әлемінің қалыптасуы мен дамуындағы түркі империясының рөлі.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Шыңғысхан империясы және оның мұрагерлері. Шыңғысханның әлем тарихындағы рөлі. Қазақстан аумағында ұлыс жүйесінің дамуы. XIII-XV ғасырлардағы мемлекеттердің геосаяси белсенділігі және олардың Еуразиядағы тарихи процестердің барысына әсер етуі. Қазақ хандығы - Орталық Азиядағы алғашқы ұлттық мемлекет Ақ Орда - Қазақ хандығының негізі. Ақ Орда мен Қазақ хандығының тарихи сабақтастығы. Қазақ хандығының құрылуы – Қазақстан аумағындағы тарихи процестердің заңды нәтижесі. Қазақ хандарының Қазақ мемлекетінің қалыптасуы мен нығаюындағы рөлі. Қазақ хандығының саяси институттары. Мемлекеттік құрылым түрлерінің сабақтастығы. Бабаларымыздың ұлан-ғайыр аумақты қорғап сақтаудағы рөлі. Тәуелсіздікке жол және ұлттық мемлекеттіліктің қайта жаңғыртылуы. Қазақстанның мемлекеттік егемендігінен айрылуы. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың бас кезіндегі Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыс. Тәуелсіздікке жол және ұлттық мемлекеттіліктің қайта жаңғыртылуы Мемлекеттік егемендікті қалпына келтіру жолындағы қазақ халқының күресі. XX ғасырдың бас кезіндегі Қазақстанда қоғамдық-саяси ойдың дамуы. Түркістан (Қоқан) және Алаш автономиясы түрінде мемлекеттік егемендіктің қалпына келтірілуі. Қазақ мемлекеттілігінің кеңестік түрі. Кеңестік кезеңдегі Қазақстанның қоғамдық-саяси дамуының жетістіктері мен қайшылықтары. Ұлттық мемлекеттіліктің жаңғыртылуы. Ұлттық мемлекеттіліктің жаңғыртылуындағы Тұңғыш Президент Н.Ә. Назарбаевтың рөлі. Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігінің қалпына келтірілуі – тарихи процестердің заңды нәтижесі. Қазақстан Республикасының мемлекеттік стратегиялары мен бағдарламалары. Мәдениеттің дамуы.Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті - дала өркениетінің мұрасы Қазақ халқының материалдық мәдениеті және қолданбалы қолөнері. "Мәдениет", "дала өркениеті", "материалдық мәдениет", "рухани мәдениет", "қолданбалы өнер", "мәдени мұра" ұғымдары. Қазақстандағы тарихи-этнографиялық процестердің эволюциясы және сабақтастығы. Қазақтардың дәстүрлі дүниетанымы. Қазақ халқының рухани-адамгершілік құндылықтары: әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлер. Қазақ халқының дәстүрлі музыкалық және рухани мұрасы. Туған жерге, оның мәдениеті мен салт-дәстүріне құрмет көрсету - шынайы патриотизмнің көрінісі. Дала өркениеті тарихымен мәдениетінің ескерткіштері. Тарихи және мәдени ескерткіштер. Қазақ халқының әдеби және музыкалық мұрасы. Тарихи және мәдени ескерткіштердің классификациясы. Қазақстанның рухани құндылықтары – ұлттық бірегейліктің негізі. Қазақ халқының әдеби және музыкалық мұрасы: бастауы, дәстүрі, қазіргі уақыттағы дамуы. Кеңестік кезеңдегі Қазақстан мәдениеті. Кеңестік кезеңдегі мәдениет саласындағы жетістіктер мен қайшылықтар. Жаңа бағыттар мен жанрлар. Ұлттық жаңғыру кезеңіндегі мәдениет. Ұлттық жаңғыру кезеңіндегі мәдениет. Мәдениеттің қазіргі кезеңдегі дамуы. Жаңа бағыттар мен жанрлар. Халықаралық мәдени кеңістікке кірігу процесі. Өркениет: даму ерекшеліктері.Қазақтардың тіршілікті қамтамасыз етудің дәстүрлі жүйесі

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Қазақстанда көшпелі мал шаруашылығы және егіншіліктің дамуы. Қолөнер мен кәсіптер. Қазақтардың тіршілігін қамтамасыз етудің дәстүрлі жүйесі. Қазақстан халқының тіршілікті қамтамасыз ету жүйесінің қалыптасуына және дамуына табиғи-географиялық факторлардың әсері. Көшпеліліктің пайда болу факторлары және көшпелі экологиялық факторлардың қалыптасуы. Дәстүрлі шаруашылық қызмет түрлерінің классификациясы. Өндірістің шашыраңқы ұйымдастырылуы мен халықтың қоныстану жүйесі. Қазақ халқының тіршілікті қамтамасыз етудің дәстүрлі жүйесіндегі кәсіптері мен қолөнері. Қазақтардың қолөнері мен кәсіптерінің этнографиялық зерттелуі. Дала мен қала: өзара қарым-қатынас және өзара әсері. Ұлы Жібек жолының Қазақстан аумағындағы бағыттары мен жолдары. Қазақстан қала мәдениетінің дамуындағы Ұлы Жібек жолының рөлі. Ұлы Жібек жолының Қазақстан аумағындағы бағыттары мен жолдары. Ұлы Жібек жолындағы қалалардың дамуы. Ұлы Жібек жолының қалалары халықаралық және жергілікті сауданың орталықтары ретінде. Отырықшы және көшпенді халықтардың экономикалық және мәдени өзара қарым-қатынасы және өзара әсері. Қазақстанның қазіргі замандағы әлеуметтік-экономикалық дамуы. Дала мен қала: өзара қарым-қатынас және өзара әсері. ХХ ғасырдағы Қазақстан экономикасының дамуы. Қазақстандағы социалистік даму жолы. Қазақстанның XX ғасырдағы экономикалық дамуы: ауылшаруашылығының социалистік даму жолы. ХХ ғасырда Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық даму бағыттарын анықтаған факторлар. Қазақстан Республикасы экономикасының даму кезеңдері. Қазақстан Республикасының тәуелсіздік кезеңінде әлеуметтік-эконмикалық жаңғыруы. Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық даму болашағы. Саяси-құқықтық процестер. Қазақстанда полиэтникалық қоғамның қалыптасу тарихы. Қазақстан халқының моноэтникалық құрамының өзгеруі (XVIII-XX ғасырдың басы). Қазақстан аумағындағы халықтың этникалық құрамының өзгеру кезеңдері. Қазақстандағы қалалардың полиэтникалық құрамының қалыптасуы (XIX ғасырдың екінші жартысы және XX ғасырдың бас кезі). Қазақстанда ұйғыр және дүнген, өзбек, татар диаспораларының қалыптасуы. Кеңестік кезеңдегі Қазақстан этностарының өзара мәдени әсерлері. Қазақстанда славян диаспорасының қалыптасуы. Кеңестік уақыттың көші-қон ағындары. Қазақстанда неміс және корей диаспорасының қалыптасуы. Соғыс жылдары Кавказ және Қара теңіз жағалауы халықтарын депортациялауға байланысты Қазақстан этникалық картасының өзгеруі. Кеңес өкіметінің ұлттық саясаты(1920-1940 жылдар). Кеңес өкіметінің ұлттық саясаты (1950-1980 жылдар). КСРО ыдырауы қарсаңындағы және тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы Қазақстандағы ұлттық саясат. Қазақстан Республикасының этносаралық қатынастар саласындағы саясаты.. Қазақстан Республикасының этносаралық қатынастар саласындағы саясаты. Қазақстан Республикасының көші-қон саясаты. Демографиялық даму және Қазақстан Республикасының көші-қон саясаты. Қазақстан Республикасының көші-қон саясатының негізгі бағыттары мен басымдықтары. Ұлтаралық және конфессияаралық келісімнің қазақстандық моделі. Қазақстанның саясиәлеуметтік және мәдени өміріндегі Қазақстан халқы Ассамблеясының рөлі.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Қоғамдық-саяси ойдың дамуы.Қазақстандағы әлеуметтік-саяси ойдың эволюциясы Қазақ хандығы дәуіріндегі қоғамдық-саяси ойдың дамуы. Ежелгі және ортағасырлық Қазақстанда қоғамдық-саяси ойдың дамуы. Әл-Фарабидің қоғамдық-саяси идеялары мен оның «згілік қаласы» туралы ілімі. Қазақ хандығы дәуіріндегі қоғамдық-саяси ойдың дамуы. Ежелгі және ортағасырлық Қазақстанның тарихи тұлғаларының қоғамдық-саяси идеялары. Қазақ хандығы дәуіріндегі ақын-жырауларыдң қоғамдық-саяси ойлары. XVI-XVII ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақ хандығындағы қоғамдық-саяси және құқықтық ойдың дамуы. Қазақ хандығының саяси-құқықтық өміріндегі басты құжаты «Жеті Жарғы». "Зарзаман" ағымы өкілдерінің идеологиялық құндылықтары. ХІХ ғасырдағы қазақ ағартушыларының қоғамдық-саяси көзқарастары. Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаевтың қоғамдық-саяси көзқарастары. «Алаш» –қоғамдық ой және ұлттық идея. «Алаш» ұлттық идеясының тұжырымдамалық негіздері. «Алаш» ұлттық идеясының тарихи негіздері. "Алаш" қозғалысы және қазақ революционер-демократтарының саяси көзқарастары. Қазақ мемлекеттілігінің даму жолдары туралы ұлттық зиялылардың қоғамдық-саяси көзқарастары. Қазақ мемлекеттілігінің даму жолдары туралы ұлттық зиялылардың қоғамдық-саяси көзқарастары "Мәңгілік Ел" жалпыұлттық идеясы – ХХІ ғасырдағы Қазақстан қоғамын біріктіруші негіз. «Мәңгілік Ел» жалпыұлттық идеясы - ХХІ ғасырдағы Қазақстан қоғамын біріктіруші негіз "Мәңгілік Ел" жалпыұлттық идеясының тарихи негізі. Қазақстан қоғамының жалпыұлттық құндылықтары. "Мәңгілік Ел" идеясының біріктіруші құндылықтарының маңыздылығы. Мемлекеттің идеология саласындағы саясаты ("Мәңгілік Ел" – патриоттық актісі" және "Қазақстандық бірегейлікті және бірлікті нығайту және дамыту тұжырымдамасы"). Білім мен ғылымның дамуы.Ортағасырлық Қазақстанның ғылыми мұрасы Ортағасырлық Қазақстандағы ғылымның дамуы. Ортағасырлық Қазақстандағы ғылымның дамуы. Ортағасырлық Қазақстанның көрнекті ғалымдары мен ойшылдары. XVIII-XX ғасырлардағы Қазақстандағы білім мен ғылымның дамуы. XVIII-XX ғасырлардағы Қазақстандағы білім мен ғылымның дамуы XVIII-ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы ғылым. XVIII-ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы ғылыми зерттеулер. XIX ғасырда Қазақстанда оқу орындарының пайда болуы мен дамуы. Зерттеушілердің Қазақстандағы ғылымды дамытуға қосқан үлесі. XIX ғ. -ХХ ғ. б. Қазақстанда өмір сүрген білім беру мекемелерінің ерекшеліктері. Кеңестік білім беру жүйесінің жетістіктері мен қайшылықтары. Қазақ КСР Ғылым Академиясы – КСРО-ның ірі ғылыми орталығы. Сауатсыздықты жою. Мектептік, кәсіби және жоғары білім беру. Кеңестік білім беру жүйесінің реформалары. Қазақстанда арнаулы және жоғары білім жүйесінің орнығуы. Қазақстандағы 1950-1980 жылдардағы білім беру жүйесі. Қазақстан ғылымын дамытудағы Қазақ КСР Ғылым Академиясының рөлі. Қазақстанның көрнекті ғалымдары. Кеңестік саяси жүйе жағдайында Қазақстан ғылымы дамуының қиындықтары және қарама-қайшылықтары. Бүгінгі таңдағы Қазақстандағы білім және ғылым жүйесі.Қазақстан Республикасы білімімен ғылымы дамуының мәселелері мен болашағы. Қазіргі кезеңдегі Қазақстандағы білім және ғылым жүйесі. Тәуелсіздік жылдарындағы Қазақстан Республикасының білім және ғылым жүйесінің дамуы: жетістіктері, проблемалары және болашағы. Қазақстан Республикасы білім беру жүйесінің жаңғыртылуы. Қазақстанның әлемдік білім және ғылым кеңістігіне кірігуі. Қазақстан Республикасының білім және ғылым саласындағы стратегиялары мен бағдарламалары. Тәуелсіз Қазақстандағы білім беру саласындағы реформалар. Қазақстан Республикасының "Болашақ" халықаралық білім беру бағдарламасы. Қазақстан Республикасының инновациялық ғылыми және білім беру ұйымдары.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. 3.Пәннің күнтізбелік –тақырыптық жоспары № Бөлімдер мен тақырыптар атауы Сағат саны Барлығ ы Сабақ Теориялық Практикал ық I Бөлім. Өркениет: даму ерекшеліктері * * * 1.1 Бөлімше. Орталық Азия өркениеттері: саналуанды лығы және мәдени ортақтығы * * * 1. Тақырып 1.1.1 Орталық Азия: ұғымының тарихи және географиялық аспектілері 2. Тақырып 1.1.2 Орталық Азияның дәстүрлі өркениеттерін зерттеу тарихы 3. Тақырып 1.1.3 Орталық Азияда өркениеттерің пайда болу факторлары 4. Тақырып 1.1.4 2 Орталық Азия өркениеттерінің ежелгі ошақтары 1.2 Бөлімше. «Ұлы Дала» өркениеті * * * 5. Тақырып 1.2.1 «Ұлы Дала» ұғымының тарихигеографиялық сипаттамасы және дала өркениетінің қалыптасуының ерекшеліктері 6. Тақырып 1.2.2 Ерте көшпенділер дәуіріндегі Ұлы Дала өркениеті 1.3 Бөлімше. Орталық Азия және әлемдік өркениет * * * 7. Тақырып 1.3.1 Әлемдік мәдениеттің дамуына Орталық Азия халықтарының қосқан үлесі II Бөлім. Этникалық және әлеуметтік процестер * * * 2.1 Бөлімше. Қазақ халқының шығу тегі * * * 8. Тақырып 2.1.1 Қазақстандағы этногенез және этникалық процестер 9. 2.2 Бөлімше. Дәстүрлі қазақ қоғамы: этникалық құрылымы және әлеуметтік ұйымдасуы * * * 10. Тақырып 2.2.1 Қазақтардың ру-тайпалық құрылымы қалыптасуының тарихи шарттары 11. Тақырып 2.2. 2 Дәстүрлі қазақ қоғамының әлеуметтік жіктелуінің

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. ерекшеліктері III Бөлім. Мемлекет, соғыс және революциялар тарихынан * * * 12. 3.1 Бөлімше. Қазақстан территориясындағы ерте мемлекеттер * * * 13. Тақырып 3.1.1 Қазақстан аумағындағы ерте мемлекеттердің саяси ұйымдасуы 14. 3.2 Бөлімше. Ұлы Дала көшпенділерінің империялары * * * 15. Тақырып 3.2.1 Түркі империясы - көшпенділер мемлекеттілігінің классикалық үлгісі. 16. Тақырып 3.2.2 Шыңғысхан империясы және оның мұрагерлері 3.3 Бөлімше. Қазақ хандығы - Орталық Азиядағы алғашқы ұлттық мемлекет * * * 17. Тақырып 3.3.1 Ақ Орда - Қазақ хандығының негізі 18. Тақырып 3.3.2 Қазақ хандығы: мемлекеттің саяси институттары 19. 3.4 Бөлімше. Тәуелсіздікке жол және ұлттық мемлекеттіліктің қайта жаңғыртылуы * * * 20. Тақырып 3.4.1 Мемлекеттік егемендікті қалпына келтіру жолындағы қазақ халқының күресі 21. Тақырып 3.4.2 Қазақ мемлекеттілігінің кеңестік түрі 22. Тақырып 3.4.3 Ұлттық мемлекеттіліктің жаңғыртылуы IV Бөлім. Мәдениеттің дамуы * * * 23. 4.1 Бөлімше. Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті - дала өркениетінің мұрасы * * * 24. Тақырып 4.1.1 Қазақ халқының материалдық мәдениеті және қолданбалы қолөнері 25. Тақырып 4.1.2 Қазақтардың дәстүрлі дүниетанымы 26. Тақырып 4.1.3 Тарихи және мәдени ескерткіштер. Қазақ халқының әдеби және музыкалық мұрасы 4.2 Бөлімше. Кеңестік кезеңдегі Қазақстан мәдениеті * * * 27. Тақырып 4.2.1 Кеңестік кезеңдегі мәдениет саласындағы жетістіктер мен қайшылықтар

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. 28. 4.3. Бөлімше. Ұлттық жаңғыру кезеңіндегі мәдениет * * * 29. Тақырып 4.3.1 Мәдениеттің қазіргі кезеңдегі дамуы V Бөлім. Өркениет: даму ерекшеліктері * * * 30. 5.1 Бөлімше. Қазақтардың тіршілікті қамтамасыз етудің дәстүрлі жүйесі * * * 31. Тақырып 5.1.1 Қазақстанда көшпелі мал шаруашылығы және егіншіліктің дамуы. Қолөнер мен кәсіптер 32. Тақырып 5.1.2 Қазақстан қала мәдениетінің дамуындағы Ұлы Жібек жолының рөлі 33. 5.2 Бөлімше. Дала мен қала: өзара қарым-қатынас және өзара әсері * * * 34. Тақырып 5.2.1 ХХ ғасырдағы Қазақстан экономикасының дамуы 35. Тақырып 5.2.2 Қазақстан Республикасының экономикасының дамуы VI Бөлім. Саяси-құқықтық процестер * * * 36. 6.1 Бөлімше. Қазақстанда полиэтникалық қоғамның қалыптасу тарихы * * * 37. Тақырып 6.1.1 Қазақстан халқының моноэтникалық құрамының өзгеруі (XVIII ғасыр - XX ғасырдың басы) 38. Тақырып 6.1.2 Кеңестік кезеңде Қазақстанда полиэтникалық қоғамның қалыптасуы 39. 6.2 Бөлімше. Қазақстан Республикасының этносаралық қатынастар саласындағы саясаты * * * 40. Тақырып 6.2.1 Қазақстан Республикасының көші-қон саясаты 41. Тақырып 6.2.2 Ұлтаралық және конфессияаралық келісімнің қазақстандық моделі VII Бөлім. Қоғамдық-саяси ойдың дамуы * * * 42. 7.1 Бөлімше. Қазақстандағы әлеуметтік-саяси ойдың эволюциясы * * * 43. Тақырып 7.1.1 Қоғамдық-саяси ойдың бастауы және дамуы. Қазақ хандығы дәуіріндегі қоғамдық-саяси ойдың дамуы 44. Тақырып 7.1.2 "Зарзаман" ағымы өкілдерінің идеологиялық құндылықтары. ХІХ ғасырдағы қазақ ағартушыларының қоғамдық-саяси көзқарастары 45. 7.2 Бөлімше. «Алаш» –қоғамдық ой және ұлттық идея * * * 46. Тақырып 7.2.1 "Алаш" ұлттық идеясының тұжырымдамалық негіздері 47. Тақырып 7.2.2 "Алаш" қозғалысы және қазақ

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. революционер-демократтарының саяси көзқарастары 48. 7.3 Бөлімше. «Мәңгілік Ел» жалпыұлттық идеясы - ХХІ ғасырдағы Қазақстан қоғамын біріктіруші негіз * * * 49. Тақырып 7.3.1 "Мәңгілік Ел" жалпыұлттық идеясының тарихи негізі. Қазақстан қоғамының жалпыұлттық құндылықтары VIII Бөлім. Білім мен ғылымның дамуы * * * 50. 8.1 Бөлімше. Ортағасырлық Қазақстанның ғылыми мұрасы * * * 51. Тақырып 8.1.1 Ортағасырлық Қазақстандағы ғылымның дамуы 52. 8.2 Бөлімше. XVIII-XX ғасырлардағы Қазақстандағы білім мен ғылымның дамуы * * * 53. Тақырып 8.2.1 XVIII-ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы ғылым 54. Тақырып 8.2.2 Кеңестік білім беру жүйесінің жетістіктері мен қайшылықтары. Қазақ КСР Ғылым Академиясы – КСРО-ның ірі ғылыми орталығы 55. 8.3 Бөлімше. Бүгінгі таңдағы Қазақстандағы білім және ғылым жүйесі * * * 56. Тақырып 8.3.1 Қазақстан Республикасы білімімен ғылымы дамуының мәселелері мен болашағы Пән бойынша барлығы 96 70 26

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Атырау энергетика және құрылыс колледжі Пәннің оқу -әдістемелік қамтамасыз етілу картасы Жасақталды « _» _ 2022ж. Құжат №___________ 4.Пәннің әдебиетпен қамтамасыз етілу картасы № Оқу-әдістемелік әдебиетінің аталымы. Автордың аты жөні баспа, шыққан жылы Шығарылым саны кітапханада Пән бірлестігінде 1. Ж.О.Артықбаев. Қазақстан тарихы: ғылымитанымдық басылым. - А: Атамұра, 2013 2019 ж.- 2020ж + 2. Б.Аяған. Қазақстанның қазіргі заман тарихы (1991-2014): Ғылыми-танымдық басылым. -А.: Атамұра, 2014 2019 ж.- 2020ж + 3. Б.А.Боранбаева .Орта ғасырлар тарихы (V ғасырдың ІІ жартысы –XVII ғ.ортасы) Астана: Фолиант, 2013 2019 ж.- 2020ж + 4. З.А.Джандосова. Қазақстан тарихы. 10 - сыныпқа арналған оқулық.- Алматы: Мектеп,2019//http://expert.mektep.kz/ru/shop/12 6439-10_klass/126440-azastan_tarihy_10/1 2019 ж.- 2020ж + 5. З.Е.Қабылдинов Қазақстан тарихы. 11- сыныпқа арналған оқулық. - Алматы: Атамұра, 2020 https:// http://expert.mektep.kz/ru/shop/217159- 11_klass/217172-azastan_tarihy_11/1 2019 ж.- 2020ж + 6. Қазақстан тарихы (ежелгі заманнан осы уақытқа дейін) 5 томдық. -А.: Атамұра, 2010 2019 ж.- 2020ж + 7. Қазақстан тарихы хрестоматия. - А., 2011 2019 ж.- 2020ж + 8. К.С.Қаражан. Қазақстан тарихы. Лекциялар курсы. -А., 2011 2019 ж.- 2020ж + 9. Е.С.Қуандық. XIV – XX ғасырлар аралығындағы Қазақ елінің тарихы бойынша лекциялар. -А:Дәуір, 2015 2019 ж.- 2020ж + 10. Ә.Толеубаев, Ж.Қасымбаева, М.Қойгелдиев. Қазақстан тарихы. -А, 2014 2019 ж.- 2020ж + 11. Б.К.Турмашева. Қазақстан тарихы: тірек конспектілер, кестелер, сызбалар, тестілер, тапсырмалар. -А.: Фолиант, 2014 2019 ж.- 2020ж +

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Қосымша : А.Бикенов. Қазақтың материалдық мәдениеті: Оқу құралы / А. Бикенов.- Астана: Фолиант, 2010.- 192 б. 2. Б.Кәмалашұлы . Қазақ халқының дәстүрлі той- мереке, сауық- сайран, ұлттық ойын, тамашалары. 2007 / Б. Кәмалашұлы.- Алматы: Өнер, 2005.- 96б. 3. Д.Қыдыралиев. Мұстафа Шоқай / Д. Қыдыралиев.- Астана: Фолиант, 2007.- 320б. 4. Е.Бекмаханов. Қазақстан ХIХ ғасырдың 20-40 жылдарында: Оқу құралы / Е. Бекмаханов.- Алматы: Санат, 1994.- 416 б. 5. Қ.Салғараұлы. Хандар кестесі: Шығыс хандарының жылнамалық кестесі / Қ. Салғараұлы.- Алматы: Жалын, 1992.- 48б. 6. Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары 1- том. / Құраст. С.Әжіғали.- Алматы: Арыс, 2005.- 328 б. 7. Қазақ халқының тарихи тұлғалары. 1-кітап. - Алматы: Өнер, 2011 8. Қазақ халқының тарихи тұлғалары. 2-кітап. -А.: Өнер, 2013 9. Қазақстанның жаңа және қазіргі заман тарихы : Оқулық.- Алматы: Қазақ университеті, 2005.- 302 б. 10. Қазақтың көне тарихы / дайындаған М. Қани.- Алматы: Жалын, 1993.- 400б. 11. М.Қозыбаев. Ақтандақтар ақиқаты : Оқу құралы / М. Қозыбаев.- Алматы: Қазақ университеті, 1992.- 272 б. 12. М.Қойгелдиев. Алаш қозғалысы 1-2 том / М. Қойгелдиев.- 2-бас, өңделген, толықтырған. - Алматы: Мектеп, 2008.- 480б. 13. Н.Ә.Назарбаев. Ғасырлар тоғысында. -А.: Өнер, 1996 14. Н.Ә.Назарбаев. Сындарлы он жыл. -А.: Атамұра, 2001 15. Н.Ә.Назарбаев. Тарих толқынында. -А.: Атамұра, 1992 16. Н.Ә.Назарбаев. Тәуелсіздікке бес жыл. -А.: Қазақстан, 1996 17. Н.Қалиұлы. Өнегелі өмір. -А.: Қазақ университеті, 2019 18. С.Кенжеахметұлы. Қазақтың салт-дәстүрлерімен әдет-ғұрыптары. –А.: Атамұра, 2013 19. Т.Ақселеу. Көшпелілер тарихы / Т. Ақселеу.- Алматы: Атамұра, 1995.- 112 б 20. Т.И.Сұлтанов. Алтын Орда. -А.: Мектеп, 2016

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. 5.Пәннің оқу-әдістемелік қамтамасыз етілуі (глоссарий, дәріс жинағы) 1.Глоссарий Авеста –зороастрашылдықтыңқ асиетті кітаптарының жинағы,ең ежелгі ирандық жазбаша дереккөз Ақсүйек –қазақтардағы артықшылықтарға ие топ, оған Шыңғысхан ұрпақтары – сұлтандармен дінді таратушылар–қожалар кірді. Қарахалық –ру-тайпалық жүйемен біріккен көшпелі қазақтар. Автономия –өзін-өзі басқару.Мемлекет құрамындағы аумақтық(ұлттықаумақтық)автономия –қандайда бір ұлттың өзіне бөлінген аумақта дербес,тәуелсіз басқару құқықтарын иеленуі. Автохтонды халық –аумақты мигранттар пайда болғанға дейін,бастапқыда иеленген этностар. Азамат соғысы –бір мемлекеттегі азаматтар арасындағы соғыс. Азаматтық қоғам –адамдар арасындағы қатынастар жиынтығы. Адамдар мемлекет шеңберінен тыс бір-бірімен байланысты болады және өзара қарым-қатынас жасайды. Ақ Орда –Орда (Жошының екінші ұлы)ұлысы, Жошы ұлысының Шығыс қанаты. Ақсақал –құрметті және беделді жағдайға қол жеткізген қарт адам. Ақтау(саяси) –әділетсіз сотталғандарды қылмыс құрамы жоқ болғандықтан толықтай жауапкершіліктен босату және олардың саяси құқықтарын қалпына келтіру. Алғашқы қауымдық құрылыс -(формациялықтеорияда) –тарихи жағынан бірінші қоғамдық экономикалық құрылыс, оған өндірістік күштер дамуының төмен деңгейі, таптардың жоқтығымен рулық қауым тән. Археология –сақталып қалған заттық ескерткіштер бойынша ежелгі халықтардың тұрмысы мен мәдениетін зерттейтін ғылым. Археологиялық мәдениет –бір аумаққа және дәуірге жататын және ортақ белгілері бар материалдық ескерткіштер кешені. Ассимиляция (этнологияда) –бір этностың басқа, неғұрлым әлсіз және саны аз этносты өзіне қосып алуы.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Атеизм –Құдайға сенімді жоққа шығаруға құрылған дүниетаным. Ауызша тарихи ілім –тарихи білімді шежіре мәліметтерінің көмегімен ауызша беру феномені. Әдеттік құқық –әдет-ғұрыпқа негізделген нормалар (мінез-құлық ережелері) жүйесі Әскери демократия –шешімдер қабылдауда жауынгерлердің жалпы жиналысының үлкен рөлінің болуы, әскери көсемдердің билігі. Әскериде-мократия түсінігіне көсемдік түсінігі жақын. Бақсылық –діннің ертедегі түрі, оның негізінде бақсының аруақтармен сөйлесуіне сену жатыр. Басқақ (моңғол.даруға) –салық жинаушы. Басмашылдар –Азамат соғысы кезінде Орталық Азиядағы кеңес өкіметіне қарсы шыққан мұсылман ұйымының атауы. Бек –рудың немесе тайпаның басшысы (түркілерде). Беклербек –бас қолбасшы. Би–қазақтардағы рудың немесе тайпаның әкімшілік, әскери және сот билігіне ие болған басшысы. Билік бағаны –бағынудың қатаң жүйесі бар билік органдарының иерар-хиялық құрылысы. Бодын(будын) –тайпалық одақ (түркілерде). Біліктер –Шыңғысханның Моңғол империясындағы құқықтық тәртіпті белгілеген сөздері. Генеалогия –ру( рутегінің)т арихы. Дәстүр –ұрпақтан-ұрпаққа берілетін және қоғамдық қатынастарды реттей-тін түсініктер мен салттар жиынтығы. Дәстүрліқоғам –дәстүр мен реттелетін қоғам. Дәстүрлі мәдениет(жаңғырту теориясында) –аграрлық (индустриялыққа дейінгі)қоғамға тән мәдениет.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Демократия –мемлекет саяси құрылысының түрі.Бұл кезде халық биліктің заңдық және атқарушылық функцияларын тікелей немесе өз өкілдері арқылы жүзеге асырады. Депортация –халықты күшпен қонысаударту. Деректану –тарихи дереккөздерді зерттеу мен пайдалану әдістері туралы көмекші тарихи ғылым. Иемденуші шаруашылық (өркениеттік теорияда) - адамзат шаруашылық-мәдени тарихының ең ежелгі сатысына сәйкес келетін аңшылар мен терімшілердің экономикалык кызметiнiн нысаны. Иерархия - когамдык топтар немесе шендер мен атақтардың ең төменгілерден бастап жоғарыға карай, олардын багыну ретімен кезектесіп орналасуы. Империя - император немесе оған теңестiрiлген (мысалы, ұлы хан немесе шахиншах) атағы бар адам басқаратын қуатты монархиялық мемлекет. Империяда империяны жасаған халық (империялык халык) жаулап алған (бағындырған) әртүрлі елдер мен халықтарды біріктіреді. Индустрияландыру-аграрлык коғамнан индустриялык, экономикада өнеркөсіптік өндіріс басым болатын қоғамға қарай жеделдетіп өту үдерісі Индустриалды-аграрлы мемлекет-экономикасында өнеркәсіп ауылшаруа-шылығынан айтарлықтай басым болатын мемлекет. Интеграция (экономикалык) - келісілген мемлекетаралык экономика мен саясат негізінде ұлттық шаруашылық жүйелердiн жақындасу және кірігу үдерісі. Интернационализм -ұлттар арасындағы достык пен ынтымақтастықты насихаттайтын идеология. Ислам - VI ғасырда Мухаммед пайғамбардын насихатымен пайда болған, дүниежүзілік монотеистік дiндердiн бiрi. Исламды жақтаушылар (мұсылмандар) бірден-бір Құдайға-Аллаға сенеді. Исламдандыру -исламды кабылдау үдерiсi. Кадеттер - ХХ ғасырдың бас кезіндегі Ресейдегі либералдық конституциялық демократиялык партиянын мүшелері. Кеңес өкіметі -Кеңестердің, яғни халык сайлайтын екiлдiк органдар билігі (Ресейде, КСРО-да). Іс жүзінде Кеңестер халықтың құқығын емес, билік жүргізуші коммунистік партиянын кұкығын білдірді.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Кеңестік - Кеңес өкіметімен немесе Кеңестер Одағымен (КСРО) байланысты нәрселер. Кеңестік дәуір -Ресейде (КСРО-да) билікте Кеңестер мен компартиянын 1917 жылдың қазан айынан 1991 жылғы желтоқсан айына дейін (КСРО-нын тарауы) болған кезеңi. Кеңшар (совхоз) -кеңестік шаруашылык, КСРО-дағы мемлекеттін ауылшаруашылық кәсіпшілігі. Компартия - коммунистік партия коммунологиясымен каруланган және коммунистік когам куру максатын койган саяси уйым. КСРО-да компартия бірден-бір және үстемдік етуші партия болды. Конституция - мемлекеттiң негiзгi заны, жогары зандык кушi бар ерекше нормативтіккукыктык акт. Копвекторлы сырткы саясат - барлык мемлекеттермен өзара достык карымкатынастарды дамыту. Кеппартиялы жүйе - когамдык курылыс, әртүрлі идеологиялык багыттагы коптеген партиялардың өмір сүруi, олар сайлаушылардың даусы ушiн озара саяси күрес жүргiзедi. Көшпелілік өркениеті далалык өркениетті білдіреді. Еуразия даласы (Улы Дала) - кешпелілер жасаган өркениет. Көшпеліліктану (номадистика) - көшпелі малшылык турмысты, көшпелiлiк емiр салты мен көшпелi когамды зерделейтін көшпелілер туралы кешендi гылым. Көшпеліліктік (номадизм) жайылымдардын кажеттiгiне карай көшіп-қонуга негізделген малшылардын турмыс-салты. Қаган - түркі империясынын (кагандыктын) ен жогаргы билеушiсi. Кагандык- империя, держава (түркілерде). Қажылык - Меккеге қажылыкка бару (мусылмандарда). Кайта куру -КОКП ОК-нің Бас хатшысы М.С.Горбачевтің бастамасы бойынша 1985 жылы басталган және 1991 жылы КСРО ыдырау дерiсiн бастаган реформалар мен әлеуметтік-экономикалык кайта курулар топтамасы. Кожа- төрт халифтың (мусылман қауымынын Мухаммед пайгамбардан кейiнгi бiрiншi көшбасшылары) немесе VIIIталык Азияны жаула алган арабтардын ұрпғгы.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Кола дәуірі -б.з.б. III мынжылдыктын соны мен I мынжылдыктын бас кезi. Бул кезде кола металлургиясының басталуымен, доцгелекті колік колданумен, өндіруші шаруашылыктын орныгуымен байланысты өзгерістер болып етті. Контайшы - ойраттардағы (жоңғарлардағы) жогаргы билеуші. Корган - жерлеу ескерткіштерінің түрі, оған кабiрлiк шункырдын үстiнде топырак (сирек жагдайда тас) үйiндiсi тән. Курылтай- халыктык жиналыс (түркілер мен монголдарда). Кұлиеленушілік курылыс (формациялык теорияда) - адамзат тарихында адамды адамнын канауына негізделген бiрiншi таптык формация. Негізгі топтар кулиеленушiлер мен кулдар болды; кулиеленушiлер кулдарды канады (езді). Либерализм - жекеменшiк кыгын косканда, адам кукыктары мен бостандыктарынын мызғымастыгын жариялайтын идеология. Мактаб - мусылмандардагы дiни мектептің бірінші сатысы. Материалдық мәдениет -баспана, киім-кешек, әшекейлер, кару-жарак, сәндiкколданбалы енер буйымдары, музыкалык аспаптар, ыдыс-аяк және т.б. Мәдени антропология - адамзат когамдарын салыстырмалы зерттеумен айналысатын гылым. Этнологиядан айырмашылығы когамның этникалылыгына көп мән бермейді. Мәдени-генетикалык код - бір этнос, улт немесе өркениет адамдарын байланыстыра отырып, тіл мен нышандардың көмегімен ұрпақтан-ұрпаққа берілетін рухани құндылықтар, түсініктер, тәжірибе мен дәстүрлер. Мәдениет- материалдык және рухани шығармашылық өнімдерімен айкындалатын, адамның табиғатты, қоғам мен адамнын өзiн кайта куру бойынша тіршілік қарекетінің тәсілі; ұрпақтан-ұрпаққа кундылыктар, нормалар, мағыналар мен белгілер (нышандар) арқылы берілетін әлеуметтік мәндi акпарат. Мәдениет генезисі - мәдениеттің пайда болуы. Мәдениеттану-1) халықтың рухани мәдениеті, мәдениет пен қоғамның өзара әрекеттестік үдерістері туралы ғылым; 2) құрылымдық бiртұтастық ретiнде мәдениеттi зерттеулер жиынтығы. Нумизматика - акша согу мен акша айналысының тарихын зерттейтін көмекші тарихи пән.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Ономастика - тілтанудын атауларды (оның iшiнде антропонимдер, топонимдер, этнонимдер, соционимдер) зерттейтiн тарауы. Тарих үшін аса багалы материал береді. Орталықтандырылган мемлекет -каржы және салык жуйесi, туракты армиясы бар мемлекет.бiрынгай баскару аппараты, заны, Орхон-Енисей жазуы (ежелгi туркі руна жазуы) - VIII-X гасырлардагы туркi тiлдерiндегi жазбалар. Орталық Азияда колданылган жазу. Отар - шет мемлекеттің (метрополиянын) билiгiндегi, дербес саяси және экономикалык билiгi жок, тәуелді аумак. Отарлау - жана жерлерді игеру және коныстану. Отарлаушы - отарга айналдыру максатымен кандай да бір елдi немесе облысты басып алу саясатын жүргiзушi, жүзеге асырушы тулга. Отарлык саясат - баска улттар орналасқан және әдетте экономикалык жагынан нашар дамыған халыктарды, елдер мен аумактарды әскери, саяси және экономикалык әдістермен жаулап алу және канау саясаты. Отаршылдық -XVI-XX ғасырлардағы дамыган елдер (метрополиялар)тобының өзге әлемге үстемдік ету жүйесі. Өмірлік кезен салттары -адам өмірінің негiзгi кезендерімен (дуниеге келуі, есею, үйлену, жерлеу) байланысты салттар, салттардын негурлым гурыптандырылған бөлiгi. Өндірістің көшпелі тәсілі - экономика үлгiсi, бул кезде негiзгi өндiрушi шаруашылық малды жыл бойы жайып баратын экстенсивті малшаруашылыгы болып табылады, табындармен бірге көшіп-қонуға халыктын коп болігі катысады. Өндірістің өндіруші тәсілі -кол егiншiлiгi, малшылык; негурлым кейiнг сатыда - кетпенді егіншілік. Панисламизм- әлеуметтік, ұлттық немесе мемлекеттік сипатын карамастан, бүкіл дүниежүзі мұсылмандарынын дiни бiрлiгi туралы угымдар жиынтығы. Пантүркизм - түркі халықтары мекендеген мемлекеттерде тараган мәдени және саяси агым. Оның негізінде түркілердің этникалық, мәдени және тіл ортактыгы ретінде саяси топтасу қажеттігі туралы идеялар жатыр. Х гасырдың соңында пайда болды. Патриархалды -1) патриархат уакытына қатысты, онымен байланы нәрселер; 2) дәстүрлі, кәне, көне заманда өмір сүрген Петроглиф - жартастағы бейнелер, жазбалар, танбалар.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Политогенез - мемлекеттілік пен мемлекеттің пайда болуы мен дамуы. Революция -түбегейлі төңкеріс. Республика - мемлекеттік басқару нысаны. Рухани мәдениет - білімдер мен дүниетанымдык идеялар жүйесі, ол әдеби,көркем, сәулет және өзге де ескерткіштерден көрініс табады. Сакральді - қасиетті. Сакральді нысан (қасиетті орын, жер) мифологиямен, дәстүрлі дінмен және сеніммен байланысты, ерекше құрметтелетін қасиетті нысан, сондай-ақ мәдени мұраның, сәулет өнерінің немесе тарихтың ерекше құрметтелетін ескерткіштері, бірегей табиғи ландшафт. Салт/гурып -нышандық маңызы бар калыптасқан іс-әрекеттер жүйесі. Симбиоз - өзара қатар өмір сүру, оның iшiнде этностар мен өркениеттердің өзара селбесе өмір сүруі. Синкретизм - араласу, әлдебір нәрсенің бейорганикалық қосылуы. Социализм (марксизмде) - капитализмнен коммунизмге қарайғы өтпелі кезең; КСРО мен баска да социалистік елдердегі қоғамдық құрылыс, оған меншіктің қоғамдастырылуы (іс жүзінде мемлекеттенуі) мен пролетариат (компартиялар) билiгi тән болды. Субстрат (лингвистикада) жергілікті халык тiлiнiн жаулап алушыла тіліне (әсіресе бiрiншiден екiншiге өткен кезде) ыкпал етуі. Султан (қазақтарда) - Шыңғыс хан урпагы. Тарихи дереккөздер - жекелеген фактілер мен болып кеткен окигаларды бейнелейтiн кужаттар мен материалдык мады. Оларды кандай да бір тарихи дауiр туралы түсінік қалыптастырылады. Тарихи-мәдени ескерткіш - тарихи және саяси окигалармен, ауызша тарихи iлiммен, халыктык мәдениетпен байланысты ескерткіш. Тарихка өркениеттiк көзқарас - адамзат әркайсысы өз зандарымен дамитын, бiрбiрiмен байланысы аз еркениеттер жиынтығы екендігі туралы түсінік.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Тарихка сызықтық көзқарас -халыктар үшін ортак, белгiлi бiр даму сатысынан кезектестiре ете отырып, букіл адамзаттын барлык когам мен кандай да бiр мызгымайтын зандар бойынша дамитындығы туралы түсінік. Тәңіршілдік - кудайландырылган көкке (Тәңірге) табыну - түркі-монгол халыктарынын ежелгi дiнi. Топонимика - жер-су атаулары туралы гылым саласы. Ол тарихта көбіне жогалып кеткен тiлдер мен халыктар туралы бiрден-бір дереккоз болып табылады. Тоталитаризм - мемлекеттiн когам мен адам омiрiнiн барлык жактарына толык (төтенше) бакылау жасауына умтылатын саяси режім. Тозiмдiлiк, толеранттылық (лат. tolerantia - шыдамдылык, шыдау, кабылдау) әлеуметтанушылык угым; өзге дуниетанымга, турмыс салтына, мiнезкулык пен әдетгурыптарына төзiмдiлiктi бiлдiредi. Tope -казактагы Шынгыс хан урпактарын білдіретін угым. Төрешілдік - накты билік шенеуніктерге (номенклатурага) тиiстi болаты баскару жүйесі. Тудын - жергілікті билеуші, меншікті үлес басшысы (түркілерде). Тумен -он мын жауынгер. Түркілендіру - түркілердің түркі емес (ирандық, монголдық) халықтар. ассимиляциялауы және олардын туркi тiлiне кошуі.бiрiншi минис Уәзір (ортағасырлық мусылман мемлекеттерінде) салыктармен айналысатын әкiмшiлiктiн (диуаннын) бастыгы. Унитарлық мемлекет - мемлекеттік кұрылыс түрi, бұл кезде оның құрам бөлiктерi әкiмшiлiк-аумактык бiрлiктер болып табылады және мемлеке курылым мәртебесіне ие бола алмайды. Урбандалушылық- калалар санының өсуi және калаларда мемлеке саяси, экономикалык және мәдени өмірінің шоғырлануы. Ужымдастыру-КСРО-дағы жеке шаруа қожалыктарын ужым шаруашылықтарға бiрiктiру үдерісі. Экономикалық саясат - үкіметтің макроэкономикалык деңгейде экономикалық шешімдерді таңдау мен жүзеге асыру бойынша іс-шаралары, іс-әрекеттерінің жиынтығы.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Экспансия - жана аумақтарды басып алу, кеңею, таралу. Эндогамия - ру немесе этнос шектерiнде неке курудын ережелiк талабы. Энеолит (мыс дәуірі) - б.з.б. IV-III мынжылдык дәуiрi, бул кезде адамдар бiрiншi металл-мысты согу мен құюды үйренді. Этникалық аумақ - этностың таралып қоныстанған аумагы. Этникалық өзіндік сана (бірегейлік) - адамның өзiнiң белгiлi бiр этноска тиістілігін ұғынуы. Этногенез - этностың шығу тегі, этникалық тарихы. Этнография (кеңестік ғылымда) этностарды және баска этникалык курылымдарды, олардың шығу тегін, құрамын, таралып қоныстануын, мәдени-тұрмыстык ерекшеліктерін, материалдық және рухани мәдениетін зерттейтін ғылым. Этнология - этникалық үдерістерді (этностар, тiршiлiк карекетінің әртүрлі аспектілерін) зерттейтін ғылым. Этнос -ортақ белгілері (шығу тегі, тілі, мәдениеті, шаруашылык кызметінің үлгісі, аумағы, сыртқы түрі, менталитеті мен өзіндік санасы бойынша біріккен, адамдардың тарихи қалыптаскан, орныкты жиынтығы. - Юрисдикция- кандай да бір соттын немесе мемлекеттік биліктің басқа бір органы құзіретінің шектері

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. 2.Дәріс сабағынының конспектісі Дәріс І. Орталық Азия: ұғымының тарихи және географиялық аспектілері Сабақтың мақсаты: «Орталық Азия» түсінігін аймақтың тарихи және географиялық ерекшеліктерін сипаттау үшін пайдалану Сабақ жоспары: 1.«ОрталықАзия»ұғымы; 2.«Орталық Азия» мен «ОртаАзияның» арасындағы айырмашылықтар; 3.«Орталық Азия» ұғымын анықтауда өзендер ағысының мәні; 4.Орталық Азия климатының маңызды ерекшеліктері туралы білеміз. «Орталық Азия»ұғымының саяси-географиялық мәні. Бүгінде «Орталық Азия» ұғымының тар және кең мағынасы бар.Тар мағынасында саяси-географиялық мәнге ие.Қазіргі кезеңде ОрталықАзия саяси географиялық аймақ ретінде бес мемлекетті: Қазақстан,Өзбекстан,Түрікменстан,Қырғызстан және Тәжікстанды қамтиды.1991жылы КСРО ыдыраған соң,аталған мемлекеттермен Ресейде«ОрталықАзия» ұғымы қолданыла бастады. Орта Азия, Түркістан және Дала өлкесі. Бүгінде Орталық Азия аталып отырған аймаққа қатысты КСРО кезеңінде «Қазақстан және Орта Азия» деген ұғым қолданылды. Қазақстан «ОртаАзияға» енген жоқ, өйткені ол жеке экономикалық аймақ болды. Ресей империясы кезінде «ОртаАзия» ұғымы Қазақстан мен Ауғанстан арасындағы барлық далалы жерді қамтыды.Сондай-ақ оған Оңтүстік және Оңтүстік Шығыс Қазақстан аумағы да қосылды .«Орта Азия» ұғымы «Түркістан» ұғымымен қатар қолданылды. Сол себепті Ресей империясының Орта Азиядағы иеліктері «Түркістан өлкесі» деп аталды.. Ұғым тарихы. «ОрталықАзия» ұғымын алғаш рет XIX ғасырдың ортасында неміс зерттеушілері Карл Риттер мен Александр фон Гумбольдт кеңінен қолданды. Риттер Орталық Азияны Еуразияның «ішкі биік аудандары» деп атап, ондағы түбектер мен ойпаттарды бөлек қарастырды. Ал Гумбольдт Алтайдан оңтүстікке және Памирден шығыс қақарайғы (Қазақстанның шығысындағы Орталық Азия аймағын) аумақты атады. Басқа неміс географы Ф. Фон Рихтго фен Орталық Азияны ішкі ағынды өзендер алабымен анықтауды енгізді. Алайда бұлаймаққа Каспий мен Арал теңізін қоспады. Бұл теңіздерді әлемдік мұхит пен байланысқан ежелгі теңіздердің бір бөлігі деп санады. Орталық Азия аумағы (заманауисаяси-географиялық мағынасы) XIXғасырдағы неміс географтарының көрсеткендеріне мүлде сәйкес келмейді. Бұл ұғым алғашында неміс,кейін орыс және Кеңес ғылымында тек Моңғолия, Солтүстік және Батыс Қытай мен Тибетке қатысты қолданылды. Ал Орталық Азияның оңтүстік-батысындағы аймақ Орта Азия деп аталды. Бұл оқулықта «ОрталықАзия» ұғымы кең мағынада қолданылады. Ол мынадай жағдайлар мен байланысты: –мемлекеттер арасындағы қазіргі шегаралар кейін белгіленді; Бұрынғы Орталық Азия өркениеті қазіргі Орталық Азия мемлекеттерінің ауқымынан да кең аумақты қамтиды;

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. –Орталық Азияның батыс бөлігінің тарихы оның шығыс бөлігінің тарихы мен сабақтас; –Орталық Азияның жалпы тарихымен таныспай,Қазақстан тарихының жекелеген кезеңдерін білу мүмкін емес. Орталық Азияның табиғаты мен климаты. Орталық Азияның табиғаты алуан түрлі. Ол тікбеткейлі, терең шатқалды биік таулардан, ыстық әрі құрғақ шөлді аймақтан тұрады.Таулар тізбегі бір-бірінен жазықтар мен ойпаттар арқылы бөлінген.Таулар аймақтың климатын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады және ағынсыз әрі ағынды алаптар арасын табиғи бөлуші болып табылады. Орталық Азия өзендерінің басым бөлігі өз бастауларын таулардан алады. Таулардан сарқырап аққан су жазықтарға жеткенде баяуағадыда, үлкен өзендерге қосылады(Жайық,Ембі,Әмудария,Сырдария, Іле,Нұра) немесе құмға сіңіп, сортаңды жер,шағын көлмен батпақты аймақтарға айналады (Торғай,Шу,Сарысу). Шөл далада өзеннің ескі су арналарын көп кездестіруге болады. Орталық Азияның кең даласында Каспий секілді үлкен теңізбен шағын көлемдегі мыңдаған көл бар .Орталық Азия орманды далалы, далалы,жартылай шөлейт,сондай-ақ құмды, тастақты шөл және таулы болып келеді..Орманды дала мен жазық далада дәнді өсімдіктер мен алуан түрлі шөптер өседі. Ал жартылай шөлде астық тұқымда сөсімдіктер мен жусан, шөл далада апта пыстық пен құрғақшылыққа төзімді өсімдіктер өседі. Қазақстан аумағы, негізінен, Каспийдің шығысындағы ойпаттан басталып,Алтайға дейін созылған жазық далалы болып келеді. Қорытынды. Саяси география тұрғысынан қарастырғанда, Орталық Азияға бес пост кеңестік ел (Қазақстан,Өзбекстан,Түрікменстан,Қырғызстан,Тәжікстан) кіреді. Ал физикалық география тұрғысынан алып қарағанда, Еуразияның ішкі ағынды (өзендер ағыны) аймағы болып табылады. Орталық Азияның сипатын алуан түрлі далалы, шөлді және таулы ландшафтылар құрайды және шұғыл континенталды құрғақ климат тән болып келеді. Тақырып бойынша сұрақтар: 1.Орталық Азияның физикалық географиясының негізін анықтауда қандай белгілер бар? Кестемен жұмыс. Кеңес ғылымында қай аймақ «ОрталықАзия» депаталды? Қазіргі саясатта және саяси географияда «ОрталықАзия»деп қай аймақ аталады? Орта Азия мен Түркістан ұғымдары бір-біріне сәйкес келеме? Қалай ойлайсыңдар, қай тарихи өңір «Шығыс Түркістан» деп аталды? Өлкетану бойынша тапсырмалар. 1.Сендер тұратын облыста(қаламаңында)қандай таулар,өзен-көлдер бар?Бұл өзендер қандай алапқа жатады? 2.Өздерің тұратын жердің климаты туралы айтып беріңдер.Қыс пен жаз қаншалықты ұзаққа созылады? Жауын-шашын көп түсеме?

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Дәріс 2. Орталық Азияның дәстүрлі өркениеттерін зерттеу тарихы Сабақтың мақсаты: Әлемдік өркениеттегі Орталық Азияның рөлі туралы ғалымдардың пікірін зерттеу. Сабақтың жоспары: 1. Дәстүрлі өркениетті; 2. Дәстүрлі өркениетті зерттеудің күрделілігін; 3. Орталық Азияның ежелгі өркениетін зерттеудегі жазба деректердің құндылығын; 4. Ежелгі өркениетті зерттеудегі отандық археологтердің рөлін қарастырамыз. Кілт сөздер: дәстүрлі өркениет, дәстүрлі мәдениет,дәстүр, дәстүрдің дәріптелуі, материалдық мәдениет,рухани мәдениет,жазба дерек, археология,көшпелілік «Дәстүрлі өркениет»ұғымы. Ертедегі ежелгі дәуірлік,ежелгі шығыстық,ортағасырлық өркениеттер дәстүрлі деп аталады. Дәстүрлі өркениет дәстүрлі(аграрлы,индустриалдыға дейінгі) қоғамға сай болады.Оларға дәстүрлі мәдениет тән.Жоғарыда айтылған белгілердің барлығы кездесетін көшпелілер өркениеті де дәстүрлі болыпта былады. Дәстүрлі мәдениет пен өркениетті зерттеудің қиындықтары. Ежелгі дәстүрлі мәдениетті зерттеу оңайемес.Мәдениеттің өз жазуы болмаса тіптен қиынға соғады. Орталық Азияның ертедегі дәстүрлі өркениет тарихы туралы жазба деректері .Орталық Азияның ежелгі тарихы жазба деректерде дәл және нақты көрсетілмеген. Бұл деректердің басым көпшіліг іб.з.б.I ғасырдың екінші жартысына –б.з. I ғасырының бірінші жартысына жатады. Антикалық деректер.Ғылымда бұл туралы жақсы белгілі, бірақ олардың деректері нақты емес.Өйткені ертедегі грек және римдік авторлар ауызша хабарлар мен дәлелсіз дереккөздерден жазған. Геродоттың «Тарихында» Ұлы Кирдің Орталық Азияға жасаған соңғы жорығы туралы баяндалады. Геродоттың скифтер мен сақтар туралы этнографиялық хабарларыныңда маңызы жоғары. Қытайлық деректер антикалыққа қарағанда Орталық Азияның ежелгі тарихы туралы маңызды да нақты деректер береді. Ирандық деректерге зороастризмнің қасиетті кітабы Авеста,ежелгі парсының сына жазуы,эпиграфикажатады. Түркілер деректері тек ортағасырлардың алғашқы кезеңінде пайда болды. Көшпелі түркілер ирандық соғдылардың жазуын пайдаланып, соның негізінде 1өздерінің жазуларын қалыптастырған.Бұл жазбаны ежелгі түркілік руна 2 немесе Орхон-Енисей 3 жазуы депа тайды. Қазақстанды археологиялық зерттеу тарихы. Қазақстандағы археологиялық қазба жұмыстары 1826жылы В.В.Радловтың Алтайдағы мұздықтарға айналған қорғандарғ ақазба жұмысы нжүргізуі мен бастал-ды. 1920– 1930 жылдардағы археологиялық зерттеулер қола дәуірі мен байланысты .Тек Ақтөбе облысының өзінде500-ден астам қоныс пен қорған зерттелді. 1946 жылы Қазақстан Ғылым академиясының құрылуына байланысты республикадағы археологиялық жұмыстарды Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институты атқарды. 1954жылы Ілеархеологиялық экспедициясы өзжұмысын бастады. Оған белгілі ғалым К.Ақышев жетекшілік етті.Бұл экспедиция сақ және үйсін дәуіріне тиесілі тас қорғандарды, Бесшатыр «патшақорғанын», Тамғалыш қалындағы петроглифтерді ашты. Ал 1969 жылы Есік қорғанынан «Алтын адамның» табылуы аса маңызды оқиға болды.Ал-тын әшекейлер,

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. бас киімдер,киімдер,қару-жарақ, қыш бұйымдар мен табылған ыдыстардағы жазуды зерттеу сақтардың тіршілігі, олардың мәдениеті мен мифологиясы туралы түсінікті өзгертті. Алтын адамның табылуы әлемдік ғылымда үлкен жаңалық болды. 1970жылы М.Қадырбаев петроглифтерге зерттеу жұмыстарын жүргізді.1970–1980 жылдары орта ғасырлардағы қалаларға (Отырар,Қостөбе,Түркістант.б.) қазба жұмыстары жүргізілді. Қазақстанның далалы аймақтарында жаңалықтар ашылып, ғылымға энеолиттік Ботай мәдениеті мен Терсек мәдениеті енгізілді. Орталық Азияның ертедегі дәстүрлі мәдениетін зерттеуде номадистика мен этнографияның рөлі. Орталық Азияның дәстүрлі мәдениетін зерттеу деномадистика(көшпеліліктану) –көшпелі малшаруашылығының бағыты мен көшпелі қоғамның барлық қырын зерттейтін кешенді ғылымның маңызы зор. Қорытынды.Өткеннің дәстүрлі мәдениеті мен өркениетін, оның ішінде көшпелілердің өркениетін зерттеу жазба дерек көздерімен археологиялық деректерге негізделеді .Олар антропологиялық және этнографиялық материалдар мен,тарихи қосалқы пәндердің дерек-тері мен толықтырылады. Қазақстандық археология ғылымы ежелгі әлемді зерттеу ісінде үлкен жетістіктерге қол жеткізді; Қазақстан аумағында көптеген археологиялық ескерткіштер табылып, зерттеулер жүргізілді. Көшпелілердің бұрынғы өркениетін тану даномадистика саласындағы зерттеулер маңызды рөл атқарды. Тақырып бойынша сұрақтар: 1. Қандай өркениет дәстүрлі деп аталады? 2.Орталық Азияның ертедегі дәстүрлі өркениетінің тарихы туралы жазба деректердің негізгі топтарына атап көрсетіңдер. 3.1969жылы Есік қорғанындағы қазба жұмыстары кезінде қандай маңызды археологиялық жаңалық ашылды? 4.Неліктен қазіргі замандағы көшпелілердің этнографиялық өмірін бақылау бұрынғы көшпелілер өмірін тануға көмектеседі? Өлкетану бойынша тапсырма. Сендер тұратын өлкеде қандай археологиялық ескерткіштер бар? Бұл ескерткіштер қай дәуірге жатады? Дәріс 3. Орталық Азия өркениеттерінің ежелгі ошақтары Сабақтың мақсаты: Орталық Азия өркениеттерінің ежелгі ошақтарының ерекшеліктерін сипаттау. Сабақтың жоспары: 1. Орталық Азиядағы ежелгі отырықшы-егіншілік өркениеттердің ерекшеліктерін; 2. Отырықшы-егінші өркениеттің мәдени ошағын; 3. Экологиялық ерекшеліктермен мәдени-тарихи аймақтарды; 4. Даланың оңтүстік шегараларындағы отырықшы аймақтарды қарастырамыз.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Кілт сөздер: өркениет ошағы, отырықшы-егіншілік өркениеті, тарихи аймақтар, экологиялық бөлік, суландыру жүйесі Археологиялық зерттеулер нәтижесі Орталық Азияда өзіндік өркениеттің бар екендігін көрсетті. Өзіндік мәдени болмысын сақтап қалған бұл өркениеттер мыңдаған жыл бойы өмір сүрді. Жекелеген қоныстар мен қалалар өз дамуын тоқтатсада, сол жерлерде жаңа қалалар пайда болып,өркениет тіршілік ете берді. Отырықшы-егіншілік м әдениет белгілі бір аймақтарда, өзендер мен тау етегіндегі жазираларда (оазистерде) пайдаболды. Табиғатты біртіндеп игере бастаған адамдар өңдейтін жерлердің аумағын кеңейте бастады.Тоған жүйелері пайда болған соң,егіншілікті суармалы егіншілік алмастырды. Егіншілер біртіндеп кең алқаптарды игеруге көшті.Отырықшы-егіншілік өркениеттің тағы бір ерекшелігі оның көшпелі өркениетпен тығыз байланыстылығында еді. Бұл сауда айыр басынан байқалды. Бұл өркениеттің негізгі тоғыз ошағын бөліп қарастыруға болады: Маргуш(маргиандық), Бактрия1,Хорезм,Соғды,Ферғана,Шаш,Сыр-дария жазирасы,Жетісу және ШығысТүркістан. Маргуш(Маргиан).Б.з.б.XVIII–XIII ғасырлардағы қоладәуірінде, Орталық Азияның оңтүстігінде Мурғаб жазирасында Маргуш(Маргиан)отырықшы-егінші және қалалық мәдениеті пайда болды. Бұл мәдениет Әмударияның төменгі ағысындағы Бактрияға таралды. Оны кейде«Оксөркениеті» 2 депте атайды. Хорезм–Әмударияның төменгі сағасында орналас қан ірі аймақ. Б.з.б.II мыңжылдықт а аймақта хорезмдік отырықшы-егіншілік өркениет пайда болды.Бұл мәдениеттің негізі Даладан бастау алған. Б.з.б.I мыңжылдықтың басында өлке гехорезмдіктер қоныстанып, Әмудариядан сутартып , канал жүйелерін жетілдірді. Суландыру жүйелері хорезмдік өркениеттің негізіне айналды. Өйткені тоғанж үйелерін жыл сайын тазалап,күтіп ұстау ұйымдасқан еңбекті қажет ететінеді .Хорезмнің астанасы Топырақ қалада әртүрлі суреттермен,мүсіндер мен безендірілген сәулетті сарайлар болды. Соғды.Әмудариямен Сырдария аралығындағы ірі егіншілік аймағында Мараканд (Самарқанд) қаласы пайда болды. Соғдылықтардың өз жазуы болды, негізінен,саудамен және қолөнершілікпен айналысты.СоғдыныңҰлы Жібек жолының бойында орналасуы және трансконтиненталды саудада делдалдық қызмет атқаруы оның гүлденуіне әкелді. Ферғана–тауарасындағы ойпат.Бұл жерге су Сырдариядан тартылған.Ферғана ахеменидтік және Александр Македонский империяларының құрамындада болған. Дәл осы жерге Александр патша өз империясының солтүстігіндегі ең шеткі қала– Александрия Эсхатты 2 салуды бұйырды .Б.з.б.III–б.з.VI ғасырлар аралығында Ферғана өз билеушілері бар дербес мемлекет болған. Шаш–Соғдының солтүстігімен Шыршық және Ангрен өзендерінің алқабын,сондай-ақ Сырдарияның оң жағалауын қамтитын тарихи өңір.Бұл аймақ–қазіргі Ташкентпен Шымкент қалалары орналасқан жер. Шаштың солтүстігін Сырдария аймағы алып жатыр.Сырдарияның орта ағысындағы бұл аймақ даламен шектеседі. Аймақ Қаңғы атауымен Авестада кездеседі,ал Сыма Цяноны «Қаңлы мемлекеті» деп атады. Бұл өркениет ошағының ірі орталығы Арыс пен Сырдария өзендерінің қосылған тұсында орналасқан Отырар (Фараб) шаһары болды.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Жетісу–Балқаш көлі мен Ыстықкөлдің арасындағы тарихи-мәдени аймақ. Аймақтың атауы дәл «жеті өзенді» емес, «көпсулы» деген мағынаны білдіреді.Бұл–Балқаштың солтүстігі мен шығысындағы құрғақ далалы жермен салыстырудан шыққан атау.ТяньШаньның солтүстігіндегі тау басынан көптеген өзен ағады,ал өңірдің ең басты су көзі– кең арналы Іле өзені. Тянь-Шаньның бөктерінде аралас шаруашылықпен –жартылай көшпелі мал шылықпен,егіншілік пен әрі бау-бақша өсірумен айналысқан. Ежелгі уақытта бұл жерде Үйсін мемлекетінің орталығы болған. Б.з.б.Імыңжылдықта Жетісуда қалалар дамып, соғдылықтардың сауда орындары өркендеген. Ал өлкенің астанасы Алматының тарихы мыңжылдан асады. Мұны қазба-жұмыстарын жүргізген қазақстандық археологтер нақты деректермен дәлелдеді. Қорытынды.Ежелгі уақытта Орталық Азияның оңтүстік бөлігінде орта азиялық отырықшы-егіншілік өркениет қалыптасты .Бұ лөркениеттің мыңдаған жыл бойы өз мәдени маңызын сақтаған,сабақ-тастығымен тұрақты дамуын қамтамасыз еткен бірнеше ошағы болды. Жазиралармен тау баурайларындағы отырықшы-егіншілік өркениет көшпелілер өркениетімен өзара тығыз байланыста болды.Осындай өзара байланыстың нәтижесінде бұрын иран тілінде сөйлеген халықтар түркіленді. Пысықтау сұрақтары: 1.Орталық Азияның отырықшы-егіншілік өркениетіндегі негізгі екі ерекшелікті атаңдар. 2.Біздің дәуіріміздің І мыңжылдығында Соғды мен Жетісу арасындағы байланысты неден байқауға болады? 3.Хорезмдік өркениеттің ошағын неге негізделген? Өзіндік жұмыс. Кіші жүз қазақтарының тарихы Хорезмнің қай мемлекеті мен тығыз байланыста болды? ҰлыЖүз қазақтарының тарихы Ферғананың орталығындағы қай мемлекетпен тығыз байланыста болды? Дәріс 4. «Ұлы Дала»: тарихи-географиялық сипаттамасы Сабақтың мақсаты: «Ұлы Дала» тарихи-географиялық аймағын анықтау; Сабақтың жоспары: 1.«ҰлыДала»мен«Еуразия даласы» ұғымдарының айырмашылығын; 2.Ұлы Даланың географиялық сипаттамасын; 3.Ұлы Даланың тарихи-мәдени аспектілерін; 4.Еуразия тарихындағы Ұлы Даланың орнын қарастырамыз. Кілтсөздер: экологиялық орны, әскери-саяси тарихы, тілдік топ, көлік дәлізі Географиялық сипаттама.«ҰлыДала»деп Дунайдан Алтайға, одан Маньчжурияға (Қытайдың солтүстік-шығысындағы облыс)дейінгі жерді алып жатқан Еуразияның

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. орталығындағы кең аумақты атаймыз.Бұл белдеудің ұзындығы алтымың шақырымға созылса, ені мың шақырымды құрайды.Ұлы Дала–географиялық емес, тарихи-мәдени ұғым.Бұл аймақтың географиялық атауы –Еуразия даласы.Ұлы Даланың ландшафтылары біртекті емес, ол далалық, тоғайлы, жартылай шөлейтті және құмды болып келеді. Даланың солтүстігі орманды алқаптармен, соның ішінде тайгамен шектеседі. Ұлы Даланың оңтүстігі өзен-көлдер,теңіздер (Қара,Азов,Каспий теңіздері) мен биік тауларға(Кавказ,Тянь-Шань)барып тіреледі. Ұлы Даланың маңызды тарихи-мәдени мәні. Ұлы Дала Еуразиямен оның халықтарының,оның ішінде қазақ халқының тарихында маңызды рөл атқарды. Дала өркениетінің этникалық сипаты әртүрлі болды, ол бірхалықпен (этноспен) және бір дінмен шектелмеді. Көшпелілер алуан түрлі тілде сөйлейтін (түркілер,моңғолдар,ирандықтар) және түрлі нәсілге жататын (моңғолоидтер,еуропеидтер және аралас нәсіл түрлері) халық-тардан құралды. Олардың ұстанған дініде әртүрлі (тәңіршілдік,зороастризм,буддизм,ислам) болды. Оларды«туыстастырған» және біріктірген Ұлы Даламен көшпелі мал шаруашылығы еді. Ұлы Дала кең-байтақ ашық кеңістік. Даланың табиғаты ұшы-қиыры жоқ байтақ алқапты болып келеді. Осыған байланысты ежелгі уақыттан бері бұл аумақта түрлі нәсілдер,тілдер,тайпалар,мәдениеттер,діндер және өркениеттер тоғысып жатты. Сондай-ақ технологиялардың, мәдениетпен әлеуметтік жетістіктердің өзара араласуы тоқтаусыз жүріп отырды.Ұлы Дала Алтай халықтарының ежелгі ата мекені болған, тіпті үнді еуропахалықтары да осы жерден шыққан болуы мүмкін деген болжамдарда бар. Экологиялық орны Тарих алаңы Ашық кеңістік Өзара ықпалдастық аймағы Көлік дәлізі Ұлы Даланың табиғиклиматтық жағдайы көшпелі өркениеттің пайда болуы мен өркендеуіне ықпал етті Ұлы Даланың тарихы барысында көптеген мемлекет құрылып,бірқатар маңызды оқиғалар өтті Ұлы Дала тілдік,антропологиялық және этникалық араласулармен өзара мәдени байланыстардың орталығы болды Ұлы Даланың шегаралық аймақтары көшпелі және отырықшы өркениеттердің өзара ықпалдасқан аймағы болды Ұлы Дала Шығыс пен Батыс арасындағы көлік дәлізі қызметін атқарды Қорытынды.Ұлы Дала–Еуразияның орталығында орналасқан кең-байтақ дала белдеуі, көшпелі өркениеттің «бесігі».Ұлы Далада әр ғасырда алуан тілде сөйлейтін, нәсілдік сипаты әр түрлі көшпелі және жартылай көшпелілер қоныстепті. Олардың барлығын ортақ көшпелі өркениет біріктірді. Ұлы Дала тарихы –көшпелі мемлекеттердің және көшпелі ұлы империялардың тарихы. Ұлы Дала үздіксіз байланыстармен қатынастар аймағы, Азия мен Еуропаны байланыстырған ауқымды көлік дәлізі. Тақырып бойынша сұрақтар: 1.Қалай ойлайсыңдар, неге Қазақстанның тарихы ҰлыДала тарихы мен тығыз байланысты?

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. 2.Не себепті археологтерге Ұлы Даладағы қандайда бір археологиялық мәдениетті таратушылардың қай тілде сөйлегенін анықтау қиындық тудырады? 3.Кестені қолдана отырып,Ұлы Дала тарихындағы маңызды аспектілерді баяндаңдар. Ізденімдік жұмыс. 1.Қосымша дереккөздерден қазіргі қай халықтар алтай, үнді еуропалық және оралдық тілдер тобына кіретінін табыңдар. Бұл тілдік топтар неге бұлай аталады? 2.Қосымша дереккөздерден көшпелі мемлекеттермен бұрынғы өткен империялар туралы мәлімет жинаңдар.Олар қай ғасырларда өмір сүрген? Дәріс 5. Ұлы дала өркениетінің қайнар көзі және қалыптасуының ерекшеліктері (энеолит, қола дәуірі) Сабақтың мақсаты: Ұлы дала өркениетінің пайда болуы мен қалыптасу ерекшеліктерін түсіндіру; Қазақстан аумағындағы ежелгі археологиялық мәдениеттердің ерекшеліктерін сипаттау; Ұлы Дала ежелгі мәдениеттерінің сабақтастығын және өзара байланысын талдау Сабақтың жоспары: 1.Ботайлықтар–Еуразиядағы тұңғыш жылқы өсірушілер; 2. Қорғандардағы Көне шұңқыр мәдениеті. 3.Қола дәуіріне өту. 4.Андрондық мәдени қауым туралы білеміз. Кілт сөздер: энеолит,Ботай мәдениеті,жылқы өсіру,қола дәуірі,андрондықтар,Андронов мәде-ниеті,тарихи қауымдастық. Энеолит дәуіріндегі ҰлыДала.Энеолит (тасты-мыстыдәуір)дәуіріб.з.б.IІІ–II мың жылдықтарды қамтиды. Бұл дәуірде Далада мал шаруашылығы пайда болды. Далалықтардың жылқыны қолға үйретуін Солтүстік Қазақстандағы Ботай-Терсек археологиялық мәдениетінің қалыптасуымен байаныстырады. Бұл өтпелі мәдениетте аңшылық басым болып, мал-шаруашылығы енді ғана қолға алына бастады. Ботай(Ботай-Терсек)мәдениеті–адамзат тарихындағы жылқы өсірушілердің алғашқы мәдениеті. Ботай қонысы б.з.б.3700–3100 жыл-дары өмір сүрді. Ботайлықтар жылқы өсірумен айналысты. Жылқы етімен қымыз олардың негізгі азықтары болды.Олардың жылқыны қолға үйретуімен атқа салт мінуін Ботай қоныстарынан табылған ат әбзелдері,тұсауға арналған ілмектермен басқада заттар дәлелдейді. Ботайлықтар мысқорытуды білмеді,бірақ тастан және сүйектен құрал жасауды жақсы меңгерді.Олар ағаш бөренесінен жартылай дөңгелек баспана тұрғызып,оның жіктерін шөппен және мүкпен тығыздап бітеді.Төбесін саз балшықпен сылап, шыммен жауып,түтін шығатын тесік қалдырды.Қабырғаларға ет сақтайтын орындарды ойып жасады. Энеолит және ерте қола дәуіріндегі Көне шұңқыр мәдени-тарихи қауымдастығы б.з.б.3600–2300 жылдары Ұлы Даланың батыс бөлігін қамтыды.Көне шұңқырлықтар мал өсірумен

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. айналысып, жартылай көш-пелі болды. Олар ірі қара, ұсақ малдар және жылқы өсірді. Жайылымға дөңгелекті жүк арба арқылы көшіп-қонып жүрді. Мәйіттерді қорған астындағы шұңқырға жерлеуі Көне шұңқыр мәдениетінің өзіндік белгісі болып табылады. Мәйітті тізесін бүгіп,арқасымен жатқызып,үстіне бояу сепкен. Адамдармен бірге жануарлардыда қоса көмді. Кейбір қорғандардан төрт дөңгелекті арбаның қалдықтарымен саздан жасалған үлгілер табылды. Қола дәуіріндегі өзгерістерге– тұрақты қоныстар, дөңгелекті көлік және қола құю жатады.Б.з.б.II мыңжылдық Ұлы Дала үшін үлкен бетбұрысты кезең болды. Қуаңшылық салдарынан шаруашылық түрлері мен мәдениет өзгерді. Жаңа технологиялар пайда болып, тайпалардың кең ауқымды көші-қоны басталды .Өмірдің барлық саласында үлкен жетістіктер орыналды.Мал шаруашылығымен егіншіліктің дамуы адамдарды тұрақты азықпен және киіммен қамтамасыз еткендіктен,халық бір орында мекендей бастады. Ал бұл үлкен және ұзақ уақыт тұратын қоныстардың пайда болуына әкелді. Б.з.б.III мың жылдықтың соңында дөңгелекті арбалар жасала бастады. Ауыр жүк арбаларын өгіздерге жекті.Дөңгелекті көліктің пайда болуы алысқа көшуге мүмкіндік берді.Осы кездері мал-шаруашылығымен айналысатын тайпалар арасында жиі-жиі қақтығыстар орын ала бастады. Бұл әскери істің дамуына әкеліп, нәтижесінде атқа жегілген әскери арбалар пайда болды.Бұл сол кездегі аңыздардан да көрініс береді:Авеста аңызында Құдайлар шайқаста жауынгерлерге көмектеседі, ал жауынгерлер қамқоршысы Митра құдайы аспанда дөңгелекті әскери арбамен жүреді. Дала тұрғындарының өнерінде де өзгерістер орыналды:тасқа қашалып салынған арбалар, доңғалақ түріндегі күншуақ таңбалар сол уақыттың еншісіне жатады. Андрондық мәдени-тарихи қауымдастық. Қазақстан аумағындағы қола дәуірді кейде Андрон дәуірі депте атайды. Б.з.б.III мыңжылдықтың соңында Даланың қазақстандық бөлігіне Жайық өзені жақтан шығу тегі көне шұңқырлық көптеген малшы тайпалардың қоныстануы басталды. Ірі қара, қой және жылқы үйірі көп болғандықтан,оларға жаңа жайылымдар аса қажет болды.Бұл кезеңде Ресейдегі Оңтүстік Оралмен Қазақстанның далаларында адамдар аз қоныстанып, жерлер бос жатқан.Жаңа қоныстанған тайпалар өздерінен кейін археологиялық ескерткіштер қоныстар мен мазарлар қалдырды.Археологтер оларды ұқсас, бірақ бөлек мәдениет ретінде қарастырады. Мәдениеттер арасындағы айырмашылықтар олардың әр түрлі тайпаларға тиесілі екенін байқатады .Сонымен қатар олардың өзара ұқсастығы мәдениеттің ортақ екенін көрсетеді. Ғылымда мәдениеттің осындай жиынтығын далалық қола мәдениеті немесе андрондық мәдени-тарихи қауымдастық деп атау қалыптасқан. Далалық қола мәдениетін иеленушілерді андрондықтар деп атайды. Беғазы-Дәндібай мәдениеті(б.з.б.XVIIIғғ.).Беғазылықтар мал шаруашылығымен қола металлургиясының дамуына байланысты өркендеген. Бұл мәдениетте ерте темір ғасырының да белгілері кездеседі. Бірқатар ыдыстан тамғаға ұқсас белгілер табылды.Бұл мәдениеттің ерекшелігіне мүрдені шалқасынан жатқызып жерлейтін тастан құрастырылған кесенелерінің болуы жатады. Ағаш көмірімен күлқабаттары ағашпен жабылған төбесін отқа өртеу салтының болғанын көрсетеді. Қазіргі заманда отандық археологтердің ең басты мәселелерінің бірі сарғарылық және Беғазы-Дәндібай мәдениетінің арақатынасын зерттеу болып табылады. Қорытынды.Энеолит және қола дәуірі көшпелі өркениеттің қалыптасу жолындағы маңызды кезең. Жылқыны қолға үйрету, Ботай Терсек жылқы шаруашылығының дамуы Еуразия даласындағы көшпелілер үшін жылқының ерекше маңызды болуына әкелді. Мал-шаруашылығының өркендеуі, дөңгелекті көлікті пайдалану және атқа салт мінуді меңгеру көне шұңқырлықтар мен андрондықтар үшін көшпелі мал-

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. шаруашылығына ауысудың негізін қалады. Қоланы пайдаланып,жаңа қару-жарақ түрлерін жасау далалықтарды мықтыда жеңімпаз қауымға айналдырды. Бұл жерде, әсіресе жауынгер ерлер үлкен маңызға ие болды. Энеолит пен қола кезеңіндегі далалық малшыларға тән қорғандық жерлеу олардың рухани мәдениеті мен шығу тегінің жақындығының белгісі болып есептеледі. Пысықтау сұрақтары: 1. Ботай-Терсек мәдениеті көшпеліліктің қалыптасуына қалай әсер етті? Неге ботайлықтарды көшпелілер деп атауға болмайды? 2. Ежелгі жерлеу қорғандарымен қандай Дала мәдениеті белгілі? 3.Қуаңшылық далаға қалай әсер етті?(Ботаймәдениетіне,андрондыққауымдастықмәдениетіне.) 4.Қазақстан аумағында қола өндірісінің дамуына не ықпал етті? 5. Беғазы-Дәндібай мәдениетінің андрондық мәдениетпен салыстырғанда қандай ерекшелігібар? Оның ерекшелігін ажыратыңдар. Күрделі тапсырмалар. 1.Неге андрондық қоныстар ондаған жылда нартық өмір сүрмеді?Адамдар оларды не себепті тастап кетті? 2.Параграфта ботайлық және андрондық қоғамдағы ер адамдардың еңбектері туралы көп айтылады.Бұл қоғамда әйелдер қандай істермен айналысты деп ойлайсыңдар? Дәріс 6. Ерте көшпенділер дәуіріндегі Ұлы Дала өркениеті Сабақтың мақсаты: «Өркениет» ұғымын айқындау критерийлерін пайдалана отырып, Ұлы Дала көшпелі өркениетінің ерекшеліктерін сипаттау; әртүрлі көзқарастарды талдау арқылы ерте көшпенділер өркениетінің әлемдік тарихи процестер барысына әсерін бағалау Сабақтың жоспары: 1. көшпелі мал шаруашылығының пайда болуы; 2.Көшпелілікті анықтау; 3.Ұлы Даладағы ерте көшпелілік–скифтер,сақтар және сарматтар; 4.Сақтардың әлеуметтік ұйымы туралы білеміз. Кілт сөздер: Ежелгі темір дәуірі,көшпелілік,көшпелі мал шаруашылығы, номадизм, көшпеліліктің арбалық түрі, сақтар,оқшаулану,Тасмола мәдениеті,қорған,«мұртты» обалар. Көшпеліліктің пайда болуы.Далада ұзақ ғасыр көшпелі малшы-егінші шаруашылығы өмір сүрді.Б.з.б.IIмыңжылдықтың ортасында көшпелі мал-шаруашылығына өтудің барлық алғышарттары қалыптасқанымен,ол жүзеге аспады.Көшпелілікке өтуге б.з.б.I мыңжылдықта болған кезекті құрғақшылық ықпал етті.Б.з.б.I мыңжылдықтың алғашқы жартысында құрғақшылыққа ұшыраған Далада шаруашылық жүргізудің жалғыз түрі көшпелілік болды. Көшпелілер мал құрамын өзгертіп, тебінге ыңғайлы қой мен

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. жылқыны көбірек өсіре бастады.Жайылымды тиімді пайдалану үшін көшпелілер маусымдық көшуді меңгерді: шөптің қашан, қайда өсетінін зерттеді, бір маусымдық жайылымнан басқасына көшу жолдарын есте сақтады, малдарды суаратын су көздерін іздестірді. Бұған олардың жабайы жануарлар үйірінің (мысалы,киіктердің) маусымдық көшіп жүруін бақылап отыруыда көмек болды. Маусымдық жайылымдармен көшіпқонатын жолдар, ондағы су көздері туралы мәліметтер ауыздан-ауызға таралып, ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырды. Көшпелілердің әрбір үлкен туыстас топтарының жайылымдық аумағы қалыптасты. ҰлыДаладағы ертедегі көшпелілер. Андрондық мәдениет түрінің орнына сақ-скиф деп аталатын мәдени-тарихи қауым келді. Ежелгі гректер скифтерді ертедегі көшпелілер деп атаған. Бұл атау Батыс ғылымында қолданысқа енді, мәдени сипаты, шаруашылық түрлері, қарулары, жерлеу салттарымен сыртқы түрлерінің ұқсастығына ,өнердегі сәйкестіктеріне байланысты кейін барлық көшпелі осылай аталып кетті. Сақтар.Ертедегі көшпелілер сақтар,скифтер (көне парсыша сака,көне қытайша сэ) мен сарматтар және Ұлы Даланың шығыс бөлігіндегі тайпалар туралы тек археологтердің деректерінен ғана емес,сондай-ақ көптеген жазба дереккөз арқылыда білуге болады. Б.з.б.VI ғасырдың соңындағы ежелгі парсы жазбалары сақтар заманы туралы жазылған ең алғашқы дереккөз. Ежелгі парсы бедерлі суреттерінде сақтардың бейнесінде кескінделген. Екінші жазба дерек Геродоттың еңбектерімен грек-римдік тарихнама дәстүрінде кездеседі.Үшінші дерекб.з.б.Iмыңжылдық соңына жататын көне қытайлық жылнамаларда баяндалады. Парсы патшасы IДарийдің бехистундық жазбаларында оның Орталық Азияға сақтиграхаудаларға («шошақбөріккиетін») жасаған жорығы сипатталады.Олардың үлкен өзен жағалауында өмір сүретіні («Парадарайя»),сол өзенді Дарийдің кесіп өткені баяндалады. Сақтар алғашқы нағыз көшпелі малшылар болды. Олар арба үстіне орналасқан баспаналарымен бірге көшіп жүрген. Азыққа жылқы етімен қойды,қымызбен қой сүтін пайдаланды.Сақтар көшпелі өмір сүргендіктен,ешқандай қоныстар салмады.Олардың мәдениетімен әлеуметтік жіктелуі туралы жерлеу орындары –қорғандар (Шығыс Қазақстандағы Майемер мен Шілікті, Жетісудағы Бесшатырмен Есік қорғандар тобы және басқалар) бойынша пікір қалыптасты. Сақтардың Тасмола мәдениеті(б.з.б.VII–IIIғғ.) Солтүстік және Орталық Қазақстан аумағына таралды.Тасмолалық сақтардың (иссе-дондықтар болуы мүмкін) жерлеу құрылыстары мәйітті жерлейтін үлкен қорғанмен оның мінген атын көметін жапсарлас шағын қорғаннан тұрады. Шағын қорғаннан шығыс қабағытталып, ұзындығы20 м-ден 200м-ге жететін екі доға тектес тас тізбектер тізіледі. Сарматтар (Геродот бойынша «савроматтар»)–сақтарға мәдениеті жағынан жақын көшпелі тайпалар одағы. Олар Батыс Қазақстанды, Еділмен Жайық өзендерінің аралығын мекендеген.Б.з.б.IIIғасырда олар дах-массагеттердің ығыстыруымен Ұлы Даланың батыс бөлігін тас-тапшығады. Жерлеу қорғандарын тұрғызу, ақинақтар жасау, өнердегі «аң» стилі оларғада тән ерекшелік болды. Сарматтарда егіншілік маңызды шаруашылық түрі болды.Олардың қоғамында әйелдің орны жоғары болды. Сарматтар Орталық Азиядағы сақтармен Қара теңіз маңындағы скифтерді өзара байланыстырды. Сақтардың әлеуметтік ұйымы. Қарапайым адамдардан айырмашылығы бар патшалар әулетінің қорғандары қоғамда әлеуметтік жіктелуді ғана емес,сақтарда патша әулеттерінің болғанын көрсетеді. Қорытынды.Ерте темір дәуірінде қуаңшылыққа байланысты Ұлы Далада көшпелі мал-шаруашылығы пайда болды. Бұл Дала өркениетін айғақтайтын басты белгіеді. Көшпелі мал-шаруашылығының жартылай көшпелі және жартылай отырықшылық формадан айырмашылығы малдың жыл бойы жайылымда жайылуы және көшкен малдың соңынан бүкіл халықтың белгілі бір үйреншікті бағыт бойынша ілесіп жүруі

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. еді. Көшпелі мал-шаруашылығы аумағының ұлғаюы, сонымен қатар көшпелі өркениеттің таралуы Еуразия даласында үлкен белдеу қалыптастырды.Көшпелі скифсақ-сармат мәдени қауымдастығы б.з.б.Iмыңжылдықта Ұлы Даланың батысы мен орталық бөлігінде басымдыққа ие болды. Ерте көшпелілердің әлеуметтік ұйымының өзіндік ерекшеліктері кейіннен көшпелі өркениеттің үлгілеріне айналды. Тақырып бойынша сұрақтар: Өз біліміңді тексер; 1. Ерте темір дәуіріндегі көшпелілер тарихы туралы негізгі жазба деректерді атаңдар. 2.Б.з.б.II мыңжылдық ортасында қалыптасқан көшпелі мал шаруашылығының пайда болуының алғы шарттарын атаңдар. 3.Көшпелілікке(көшпелі мал шаруашылығына)анықтама беріңдер. Ізденімдік жұмыс. Тасмолалық мәдениетке қандай қорғандар түрі тән? Қосымша дереккөздерден мұндай қорғандар тұрғызу не үшін қажет болғанын түсіндіретін болжамды табыңдар. Шығармашылық тапсырма: Сақ қорғанынан табылған ерекше олжа туралы таныстырылым дайындаңдар. Дәріс 7. Әлемдік мәдениеттің дамуына Орталық Азия халықтарының қосқан үлесі Сабақтың мақсаты: Орталық Азия халықтарының материалдық мәдениет жетістіктерін талдау арқылы адамзаттың дамуына қосқан үлесін қорытындылау; Сабақтың жоспары: 1. Шығыс Дала мәдениеті(мыс пен қола дәуірлері); 2.Ұлы Даланың шығыс аймағындағы ерте көшпелілік; 3.Ерекше жерлеу түрлері нені білдіретіні; 4.Далалық және отырықшы-егіншілік мәдениеттің өзара ықпалы туралы білеміз. Кілт сөздер: мәдениет,мәдениеттердің өзара ықпалы,жерлеу салттары,ғұрып,отқа табыну,өркениет диалогі Ұлы Даланың шығыс аймағындағы малшылар мәдениеті (мыс, қола және ерте темір дәуірі).Қазақстанның шығысындағы Андрон мәдениеті өзімен туыстас Афанасьев мәдениеті мен қатар өмір сүрді. Олар Шығыс Қазақстанмен Оңтүстік Сібір далаларындағы темірді игерген алғашқы мәдениет болып саналады. Афанасьевтіктер Алтайға, Сібір далаларына қоныс аударып, жергілікті неолиттік тұрғындармен араласып кеткен көнешұңқырлықтар болатын. Мұнда олар аңшылықпен балық аулауды кәсіп етіп, мал бағумен айналысты. Б.з.б.II мыңжылдықтың соңында Шығыс Қазақстан, Оңтүстік Сібір және Батыс Моңғолиядағы Андрон және Афанасьев мәдениеті Ұлы Даланың шығыс аймағынан келгендер мен жергілікті далалықтардың араласуынан пайда болған Қарасұқ мәдениетіне ауысты. Бұл мәдениет көшпелі малшаруашылығына өтпелі кезең болды. Қарасұқтықтар атқа салт мінуді және жайылымда мал бағуды меңгеріп, жартылай көшпелі өмір салтын ұстанды.Олар тіршілікке керектінің барлығын мал-шаруашылығынан алды. Қарасұқтықтар қару-жарақтарына қоланып пайдаланды. Қанжар, пышақ, найза ұшы түгелімен қоладан жасалды. Көшпелі

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. және жартылай көшпелі мал-шаруашылығы аңшылықпен және егіншілікпен өзара үйлесім тапты. Сақтардың Ұйық мәдениеті ерте темір ғасырында Тува,Шығыс Алтай және Солтүстік-Батыс Моңғолия аумағында қалыптасты. Бұл мәдениет туралы жуырда IАржан,VАржан және IIАржан қорғандарынан табылған құнды жәдігерлерден белгілі. Қорғандардан жерленген адамдармен көмілген жылқылардың сүйектері,сондайақскиф-саққа тән«аң стиліндегі»түрлі алтын бұйымдар қазып алынды. Сақтар кезеңінде Оңтүстік Сібір даласында Тағар мәдениеті өмір сүрді. Тағарлықтар өз көсемдерін жерлеу үшін сақтар секілді үлкен қорған тұрғызды. Олардың мәдениетін зерттеу үшін мыңдаған Тағарқорғанымен олар өмір сүрген ондаған қоныс қазылды. Онда көптеген петроглифтер табылды. Тағарлықтардың жерлеу орындарынан жылқылар мен ат әбзелдері кездеспейді.Олар малды қолда ұстамай, жайылымдарда бақты,негізінен,ірі қара өсірді. Қоныстары бөренелі ағаштан тұрғызылды.Тағарлық ақсүйектер арбаға орнатылған үйлермен көшіп-қонып жүрді (сол тұста арбаға орнатылатын киіз үй болған.Оңтүстік Сібірдің ежелгі мыс кендерінің басым бөлігі солардың иелегінде болды; тағарлардың алтын түсті қолалары көршілес тайпалар арасында жоғары бағаланды. Орталық Азиядағы далалық және отырықшыегіншілік мәдениеттер арасындағы өзара ықпалдастық. Даланың солтүстігі мен оңтүстігі арасында және егінші аймақтарда өзара қарым-қатынас тұрақты түрде дамып отырды. Ол андрондықтардың және олардың далалық ізбасарларының оңтүстікке жылжуы барысында байқалды.. Орталық Азияның оңтүстігінен табылған қорымдармен қоныстар өркениеттердің өзара ықпалымен мәдениеттердің байланысын көрсетеді. Далалықтарға дейін отырықшы егіншілерде отқа табыну болмаған.Федоров кезеңінде отқа табыну Қазақстан аумағында өмір сүрген тайпалар арасына кең таралған болатын. Осы діни ғұрыптың Тәжікстанға жетуін өртеу салтымен жерлеуден және күнтаңбасы болуынан көреміз. Қорытынды. Осы және алдыңғы параграфтардан энеолит, қола және ерте темір дәуіріндегі далалық малшылар мәдениеттерінің бір-бірімен сабақтас екендігін және өзара ықпалдасқандығын көреміз. Археологтердің көп жағдайда қай мәдениет қандай мәдениеттің белгілерін иеленгендігін, қандай белгілер барлық мәдениет түрлеріне ортақ немесе айрықша екендігін анықтауына мүмкіндігі бар. Қорғандық жерлеу энеолит, қола және ерте темір дәуірлеріндегі далалық көшпелілермен жартылай көшпелі мәдениеттің басым бөлігінің ортақ белгісі болды.Орталық Азияның оңтүстігіндегі көптеген археологиялық мәдениетте далалық ықпалдың іздері бар. Бұл–тұрақты «өркениеттер сабақтастығының» көрінісі. Пысықтау сұрақтары: 1. 1.Б.з.б.III–IIмыңжылдықтың соңында Шығыс Қазақстанда қандай археологиялық мәдениет өмір сүрді? Еске түсіріңдер. 2.Далалық өркениет Орталық Азия аймағындағы отырықшы-егіншілік өркениетке қаншалықты ықпал етті? 3.Оқыған параграфтардан мысалдар келтіріңдер:а)мал-шаруашылығынан егін-шілікке өту; ә)егіншіліктен мал-шаруашылығына өту; б)жайылымда бағылатын малшаруашылығы; в)қолда бағу (жартылай көшпелі) мал-шаруашылығы; г) көшпелі малшаруашылығы. Ізденімдік жұмыс. Ұлы Қытай қорғаны қашан тұрғызылды? Оны тұрғызуға кім мүдделі болды? Құрылыстың мақсаты не?Бұл монументалды құрылыс нені байқатады?

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Лекция 8. Әлемдік өркениет тарихындағы Ұлы Дала Сабақтың мақсаты: Орталық Азия халықтарының рухани мәдениеті мен ғылым саласындағы жетістіктерін талдау арқылы адамзаттың дамуына қосқан үлесін қорытындылау. Сабақтың жоспары: 1. Ұлы Дала көшпелілерінің әлемдік кеңістікке шығуы; 2. Алдыңғы Азиядағы киммерліктер мен скифтер; 3. Сақтар мен ахеменидтер; 4. Сақтар мен Александр Македонский; 5. Ғұндар мен Қытай империясы туралы білеміз. Ерте темір дәуірінде көшпелілер әлемдік кеңістікке шыға бастады. Көшпелілердің әскери қуаты артып, олар ежелгі шығыстық Ассирия,Урарту державаларының, Ахеменидтер империясының басты қарсыластарына айналды. Б.з.б.VIII–VII ғасырларда скифтер Алдыңғы Азияға басып кірді. Жауынгерлер құрамы атты әскерден құралғандықтан,олар өте шапшаң болды. Кіші Азияның барлық шығыс аймағын басып алып, ондаған жыл бойы өз биліктерін жүргізді. Б.з.б.VII ғасырдың бірінші жартысында скиф-тер Дербент қақпасынан өтіп, Оңтүстік Кавказға басып кіреді.Қазіргі Әзірбайжан жеріне келіп табан тіреген олар өздерінің патшалығын құрып, көршілес елдерге шабуылдар ұйымдастыра бастады. Б.з.б.670 жылы ассириялықтар-мен болған соғыста скиф патшасы Ишпакай қаза табады. Ассириямен скифтер арасында келісім жасалып, құдалық орыналды.. Сақтар мен ахеменидтер .Б.з.б.VI ғасырда парсылық Ахеменидтер империясының патшасы Орталық Азияға бірнеше жорық жасады. Ұлы Кир (б.з.б.558–530жж.) атанған патша аса үлкен империя құрды. Мидияны қиратып, Лидиямен Иранның батысындағы Вавилонияны басып алған оның әскері шығысқа бет түзеп, б.з.б.539 жылы Үндістан шегарасына дейінгі жердің бәрін жаулап алады. Сақтармен Александр Македонский .Б.з.б.331жылы Александр Македонский Гавгамела шайқасында парсы патшасы IIIДарий әскерін тасталқан етіп жеңіп, Азияның билеушісіне айналады. Осы соғыста сақтардың дах тайпалары бактриялық атты әскермен бірігіп, македондықтардың ең мықты жауынгерлеріне қарсы шайқас жүргізеді. Б.з.б.331мен 327 жылдар аралығында төрт жыл бойы Александр Орталық Азиядағы – отырықшы бактриалық, соғдылық халықтармен көшпелі сақ тайпаларына басқыншылық жорықтарын жүргізеді. Көшпелілер батыс басқыншыларына қарсы соғысқан соғдының әскери қолбасшысы Спитаменнің негізгі күшінің құрамында болды. Спитаменнің жауынгерлері грек-македон күштеріне қарсы бірнеше мәрте күйрете соққы береді. Ақыр соңында Спитаменнің көтерілісі жеңіліс тауып, Соғдымен Бактрияны Александр жаулап алады. Сырдарияның солтүстігін мекендеген сақтар өздерінің тәуелсіздігін сақтап қалады. Ғұндар мен Қытай империясы.Б.з.б.III ғасыр соңында Ұлы Далада өмір сүрген көшпелі ғұн тайпаларының (хунну) билігіне ержүрек қолбасшы Мөде келеді. Ол Саян, Алтай, Жоғарғы Енисей аймағын мекендеген көшпелі және жартылай көшпелі тайпаларды жаулап алады. Ғұндармен қытай соғысының жаңа кезеңі б.з.б.133–127 жылдары Хань императоры Удидың ғұндарға қарсы жорық жасауымен басталады. Халықтардың Ұлы қоныс аударуының басталуы. Батысқа жылжи отырып солтүстік ғұндар IIғасырдың ортасында Шығыс Қазақстанмен Жетісу жеріне келіп, Юэбань(қытайшаатау)мемлекетін құрады. Ол V ғасырға дейін өмір сүрді. IV ғасырдың

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. ортасында олар ҰлыДаланы бойлай батысқа жорық жасап, Рим империясының шегарасына дейін жетеді.Ғұндар жорығы өзгеде тайпалардың қозғалысына әсер етті, әсіресе шабуылға ұшыраған герман тайпалары бүкіл Еуропаға тарала бастады.Vғасырда ғұндардың ұлы көсемі Атилла Шығыс Еуропада өз мемлекетін құрды. Қорытынды.Б.з.б.Iмың жылдықта Ұлы Дала көшпелілері Шығыс пен Батыстың отырықшы егіншілік өркениетімен тығыз қарым-қатынас жасады. Киммерліктермен скифтердің Алдыңғы Азияға, парсылардың скифтермен сақтарға жасаған жорықтары,сақтардың парсы әскері құрамында грек-парсы соғысына қатысуы, көшпелілердің Александр Македонский әскерімен және қытайлармен соғысы,Ұлы Даланың шығысында көшпелі ғұндармен юэчжий мемлекеттерінің құрылуы,ғұндардың ықпалымен халықтардың Ұлы қоныс аударуының басталуы – көшпелі өркениеттің әлемдік тарихқа тигізген әсері болып саналады. Пысықтау сұрақтары: 1.Ертедегі Ұлы Даланың көшпелілері әлемдік тарихи оқиғаларға қатысқанын көрсететін мысалдар келтіріңдер. 2.Қола дәуіріндегі Ұлы Даладағы соғыстармен өзгеде оқиғалар туралы ешнәрсе белгісіз. Негеб.з.б.I мыңжылдықпен б.з.I мыңжылдығы басындағы тарихи оқиғалар туралы көп нәрсе белгілі? 3.Қалай ойлайсыңдар, неліктен көшпелілер туралы мәліметтер арасында аңыз сипатындағы мәліметтер көп кездеседі? Мысалдар келтіріңдер. Күрделі тапсырмалар. 1.Неге ертедегі гректер,римдіктер және қытайлар көшпелілерге «варварлар»деп қарады? 2.Соғды–Орталық Азиядағы отырықшы-егінші өркениеттің ең негізгі мәдени ошағының бірі. Неліктен соғдылықтардың грек-македон жаулап алушыларымен жүргізген күресінде соғдылықтардың соққы беретін негізгі күшін көшпелі сақтар құрады? 3.Хрестоматиядан Геродоттың IДарий скифтерге қарсы жасаған жорықтары туралы әңгімесін оқыңдар.Бұл жорық парсылар үшін неге сәтсіз болды? Лекция 9. Қазақстандағы этногенез және этникалық процестер Сабақтың мақсаты: Қазақстандағы этникалық процестерді түсіндіру үшін «антропогенез», «этногенез», «этнос» ұғымдарын пайдалану,этникалық процестердің сабақтастығын анықтай отырып, Қазақстан аумағындағы этногенездің кезеңдерін айқындау Сабақтың жоспары 1.қазақтар этногенезінің басталуы;

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. 2.этногенездің үндіеуропалық/ирандық кезеңі; 3.этногенездің түркілік дәуірінің басталуы; 4.Ұлы Даладағы иран тайпаларының тағдыры туралы білеміз. Кілт сөздер: этногенез, этникалық үдерістер, этникалық-тілдік тиістілік, угор-финдік, үндіеуропалық, үнді ирандық, ирандық, түркілену Қазақтар этногенезінің басталуы. Орталық Азияда этникалық сана-сезім ұзақ уақыт бойы шаруашылық қызметке сәйкес қалыптасып,отырықшы және көшпелі халық болып бөлінді.Қазақтардың этногенезі көшпелі өркениеттің пайда болуымен байланысты. Көшпелі малшылык көшпелілер мәдениетін қалыптастырды және қазақтар этногенезінің басталуына негіз болды.Қазақтар этногенезінің ерте кезеңдерін зерттеу.Қазақстан аумағындағы әртүрлі археологиялық мәдениеттерді қалыптастырушылардың тілдерін анықтаумен тікелей айланысты. этногенездің финугор кезеңі:Ботай-Терсек мәдениетін жасаушылардың тiлi даулы мәселе болып қалып отыр. Олар аралас еуропеоидті-оралдық антропологиялық түрге жатады. Ғалымдардың көпшілігі оларды угорлар деп есептейді. Б.з.б. IV-II мыңжылдықта Орталық Азияның оңтүстігінде фин-угор тілдестер дравид тілдестермен қарым-қатынаста болған. Ботайлықтар шығу тегінің үндіеуропалық және түркілік екендігі туралы теориялар кең танымал емес. Этногенездің үндіеуропалық (үнді ирандық) кезеңі. Үндіеуропалықтармен, дәлірек айтсақ, үнді ирандықтармен (арийлермен) қола дәуірінің жақсы зерттелген кезеңі Андрон мәдени қауымдастығының уақыты байланыстырылады. Андрондықтардың үнді ирандық екендігі туралы болжам жазбаша (Авеста, Ригведа және басқа Ведалар) және лингвистикалық мәліметтермен расталады. Андрондықтардың түркі тілдестерге жататыны туралы теория түркілер барлық далалық мәдениетті жасаушылар болды деген ұйғарым жасайды. Бұл теорияға сәйкес, сақтар да түркілер болған. Кейде Беғазы-Дәндібай және Тасмола мәдениеттерін жасаушыларды ғана түркілер деп есептейді. Андрондықтар антропологиясы. Андрондықтар еуропеоидтердің екі типінде кездеседі. Ұзын бас сүйекті және сопақтау бетті жерортатеңіздік тип олар мекендеген жердің батыс бөлігінде болды. Ал дөңгелек бас сүйекті, жалпақ бетті және қыр мұрынды андрондық түр шығысында таралды. Андрондықтар мекендеген аймақтың солтүстігінде оралдық типтің, ал шығысында моңғолоидтіктің айқын белгілері (прото-түркілермен қарым-қатынас ықтималдығы) орын алған .Қарасұқ мәдениетінің мәселелері. Шығыс Қазақстан мен Оңтүстік Сібірдегі Қарасұқ мәдениеті өкілдерінің қандай тілде сөйлегені белгісіз. Қарасұқтықтар антропологиялық жағынан аралас тип болып табылды. Оның негізі болған « андрондық» тип Орталық Азияның шығысынан келген моңғолоидті типпен толықтырылған. Тілі жағынан қарасүк мәдениеті ирандық та, сондай-ақ прототүркілік те болуы мүмкін. Оның мұрагері скиф-сақтық келбеттегі Тағар мәдениеті болды, бірақ Қытай деректерінде олар кейде түркі тілдес динлиньдерге ұқсатылады.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Сақтар. Андрондық қауымдастық пен оған туыстас мәдениеттердің мұрагерлері скифтер мен сақтар болып табылады. Андрондықтар мен сақтардың арасындағы сабақтастық айқын байқалады. Далалық ирантілдес тайпалар қатарына сақтардан бөлек юэчжилер кіреді. Б.з.б. I мыңжылдықтағы жазба дереккөздерде Қазақстан аумағы мен Орталық Азияның іргелес жатқан аудандарында өмір сүрген сақтардың әртүрлі тайпалары туралы ақпарат бар. Бұл турлар мен дахтар, сақ-тиграхаудалар, хаомаваргалар, парадарайялар, массагеттер, аландар, сарматтар, исседондар, аорстар, аримаспалар,агриппейлер. Барлық сақтар «скифтік үштікпен» өнердегі аңдық стильмен, қару-жарағы және киімдерінің ұқсастығымен, барлығына түсінікті диалектілерде сөйлеуімен біріккеніне қарамастан, олар орасан аумаққа таралып, шағын топтармен көшіп-қонып жүрді. Сондықтан оларда бірыңғай этникалық аумақ қалыптасқан жоқ және бірыңғай сақ этносы құрылмады. Юэчжилер мен үйсіндер. Қытай деректеріндегі юэчжилер сақтарға туыстас болған және Бактрияға өз атын берген ирантілдес тохарлармен (IV-XI ғасырларда Бактрия Тохарстан деп аталды) байланыстырылады.Тохарлар юэчжилердің тек бір бөлігі болуы да мүмкін. Б.з.б. II ғасырда юэчжилер ғұндардың қысымымен Солтүстік-Батыс Қытайдан батысқа қарай кетіп, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан аумағына қоныстанды. Бұл уақытта Жетісу аумағында жартылай көшпелі үйсіндер өмір сүрді. Қаңлылар. Қытай деректері бойынша қаңлылар мен олардың мемлекеті Сырдарияның орта ағысында және Шаш облысында орналасты. Олардың шаруашылығы жағынан ғұндар мен юэчжилерден айырмашылығы аз, яғни көшпелілер немесе жартылай көшпелілер болды. Олар Қазақстанның оңтүстігіне солтүстік-шығыстан ғұндардын ығыстыруы нәтижесінде келді. Этногенездің түркілік кезеңінің басталуы. Қазақтар этногенезінің түркілік кезеңінің басталуы ғұндармен байланысты. Зерттеушілердің көпшілігі ғұндарды түркі тілдестер деп есептейді. Ғұндардың тарихы Даланың әртүрлі көшпелі тайпаларының тарихын қамтиды. Қорытынды. Қазақтар этногенездің басталуы сан ғасырлар қойнауында жатыр.Қандай болмасын археологиялық мәдениетке жатады. Пысықтау сұрақтары: 1. Ежелгі дәуірдегі Қазақстан аумағындағы этногенездің негізгі кезеңдерін айтып беріңдер. 2. Андрондықтардың тілі туралы әңгімелеңдер. 3. Сақ тиграхауда, сақ-хаомаварга, сақ-парадарайя этнонимдерінің қалай аударылатынын еске түсіріңдер. 4. Ұлы Даланың қазақстандық бөлігінде үндіеуропалықтардың үстемдігі аяқталып,этногенездің түркілік кезеңі қашан басталады? Картамен жұмыс.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Карта бойынша: 1) сақ тайпалары мекендеген және көші-қон аймақтарын; 2) юэчжи, үйсін мен қаңлылардың мекендеген және көші-қон аймақтарын; 3) ғұндар мекендеген және көші-қон аймақтарын анықтаңдар. Лекция 10 . Қазақтардың ру-тайпалық құрылымы қалыптасуының тарихи шарттары Сабақтың мақсаты: қазақтардың этникалық құрылымын сипаттау үшін «ру», «тайпа », «жүз», « ата-жұрт», «ата-мекен» ұғымдарын пайдалану;тарихи кезеңдерді талдау негізінде қазақтардың ру-тайпалық ұйымдасу түрінің қалыптасу алғышарттарын талдау; Сабақтың жоспары: 1. қазақ қоғамындағы ру-тайпалық ұйым; 2. Ұлы жүз, Орта жүз және Кіші жүз туралы білеміз. 3.Қазақтардың рулық бірлестіктері олардың ат. Кілт сөздер: жүз, ру, тайпа, ру-тайпалық бірлестік, этникалық аумақ,этногенез,Ұлы жүз,Орта жүз,Кіші жүз Қазақтардың рулық бірлестіктері олардың этнос ретінде қалыптасуы мен бірлесе өмір сүруіне мүмкіндік берді.Олардың саяси ұйымы рулардың шежірелік сатылары түрінде құрылды. Атауларынан көрініп тұрғандай, жүздердің өзі сатылардан тұрады. Беделді (жолы үлкен, аға) рулар бірлестік қазақ мемлекетінің жетекшілері ретінде әрекет етті. Әскери қауіп төнгенде, жүздер бір ханның басшылығымен ұйымдасып, ортақ әскер шығарды. Бейбіт уақытта олар барлық мәселені жүздің ішінде, қажеттігіне қарай жалпы жиналыс –құрылтай шақыра отырып шешуге тырысты.Үш жүздің – Ұлы жүз, Орта жүз және Кіші жүздің әрқайсысы өз аумағында мекендеді. Үш жүздің қазақтары өздерінің туыстығын, сондай-ақ қазақтың этникалық аумағы мен тілінің біртұтастығын ұғынды. Бұл шежіремен бекітілді, оған сәйкес қазақтар Алаш болып бірігеді. Ал ағайынды Ақарыс, Бекарыс пен Жанарыс ұлы, Орта және Кіші жүздердің түпкі аталары саналады. Қазақтар арасында «тегі бір екендігі туралы түсінік сақталған. Ұлы жүз. Ұлы жүз қазақтары Жетісу мен одан батысқа қарайғы жерлерді иеленді. Олардың көшіп-қонуы солтүстігінде Балқашқа дейін, оңтүстігінде Солтүстік ТяньШань қыраттарына дейін, шығысында Жоңғар Алатауы мен Тарбағатайға дейін жетіп, Іле өзені мен оның салалары алабында орналасты. Ұлы жүздің қысқы жайылымдары жазықта, жазғы жайылымдары Алатау тауларында болды.Ұлы жүз мынадай рулардан құралды: жалайыр, дулат, сары үйсін,шапырашты, албан, суан, ошақты, қаңлы, шанышқылы, сіргелі, ысты. Жалайыр тайпасынан ертеде моңғол әскерінің атақты

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. әскербасылары шыққан, кейін жалайырлар Ұлы жүздің үлкен руларының біріне айналды. Ұлы жүздің аса ірі тайпасы – дулат. Дулаттар бүкіл Жетісуға кеңінен таралып қоныстанған ірі тайпа болды. Далалық тайпалардың бірі – үйсіндер Жетісуда біраз уақыт саяси үстемдік орнатты. Кейін олар Ұлы жүз қазақтарына өз атауын қалдырды (кейде Ұлы жүз үйсін деп айтылады). Шежіреге сәйкес, осы жүздің мифтік түпкі бабасының аты Үйсін болған. Орта жүз. Орта жүз қазақтары Солтүстік, Орталық және Шығыс Қазақстан аумағын иеленді. Оларға орасан алыс қашықтықтарға көшіп-қону тән болды. Орта жүз тайпаларының шығу тегі, негізінен, қыпшақтық саналғанымен, оған Шығыс Дешті Қыпшақтың әртүрлі тайпалары қосылған. Орта жүз руларының атаулары өзбек, ноғай, қарақалпақтар мен басқа да түркілік халықтардың арасында кездесетін этнонимдерге ұқсас. Арғындар - жүздің аса ірі тайпалық бірлестігі, олардың көшіп-қонатын жерлері Сарыарқа кеңістігінде орналасты. Арғындарда әртүрлі генеалогиялық аңыздарға сүйенген күрделі құрылым болды. Наймандар Қазақстанның шығыс бөлігінде, Алтайдан Жетісу (Жоңғар) Алатауына дейінгі жерлерде және бүгінгі Қызылорда облысының аумағында көшіп-қонып жүрді. Орта жүз руларының бірі қыпшақтар арғындар қонысынан батысқа қарай, Тобылдан бастап Сырдарияның төменгі ағыстарына дейін көшіп-қонып жүрді. Қазақ қыпшақтары ортағасырлық қыпшақтардың тікелей ұрпақтары болып табылады. Солтүстік және Солтүстік-Шығыс Қазақстанда (Ертіс жағалауы мен Батыс Алтайда) керейлер көшіп-қонып жүрді. Олар керейттер ұрпақтары болуы мүмкін, алайда жергілікті ру болуы да мүмкін деген болжамдар да бар. Кіші жүз. Кіші жүз қазақтары үш ірі ру-тайпалық бірлестікке әлімұлы, жетіру, байұлына біріккен. Олар бүкіл Батыс Қазақстан аумағын иеленді.Алты ата өлімұлы бірлестігіне шекті, төртқара, шөмекей, кете,қаракесек, қарасақал рулары енді. Кіші жүздің екінші ру-тайпалық бірлестігі жетіру болды. Қорытынды. Қазақтардың ру-тайпалық жүйесі маңызды рөл атқарды, өйткені ол қазақтардың этнос ретінде ұйымдасуы мен бірлесе өмір сүру тәртібін реттеді. Осылайша Даладағы тәртіп пен қазақ мемлекеттілігінің өмір сүруіне мүмкіндік жасады. Қазақтардың саяси ұйымы Үш жүзге біріккен ру мен тайпалар иерархиясы түрінде құрылды.Ұлы, Орта және Кіші жүздер ортақ шежірелік дәстүрмен Қазақ елі болып бірікті. Пысықтау сұрақтары: 1. Қазақ этносы қандай үш жүзге бөлінді? 2. Ұлы жүз тайпаларының этногенезі туралы әңгімелеңдер. 3. Орта жүз тайпалары туралы әңгімелеңдер. 4. Кіші жүз тайпалары туралы әңгімелеңдер.

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. Картамен жұмыс. Картадан ұлы, Орта және Кіші жүз қазақтарының, сондай-ақ параграфта аталған тайпалардың таралып қоныстану аумақтарын көрсетіңдер. Күрделі тапсырмалар. 1. Тігінен және көлбеу (меридиандық) көшіп-қонудың арасындағы айырмашылық неде? Көшіп-қонудың қандай үлгісі кезінде үлкен қашықтықтардан жүріп өтеді? 2. Түркілену қазақтанудан несімен ерекшеленеді? Лекция 11 . Дәстүрлі қазақ қоғамының әлеуметтік жіктелуінің ерекшеліктері Сабақтың мақсаты: дәстүрлі қазақ қоғамын- дағы әлеуметтік институттардың функционалдық рөлін түсіндіру, туған жердің мәдениеті, салт дәстүрінің маңызына баға беруде «мәдени-генетикалық код» ұғымын қолдану Сабақтың жоспары: 1. қазақ қоғамындағы әлеуметтік құрылыммен танысамыз. Кілт сөздер: әлеуметтік жіктелу, ақсүйек, сұлтан, би, бай, батыр, XV-XVIII ғасырларда дәстүрлі қазақ қоғамында айқын иерархия орын алды. Қоғам ерекшеленген екі әлеуметтік топтан – ақсүйектерден және халықтан құралды. Бұл топтар бір-бірінен саяси және құқықтық тұрғыда айрықша болды. Ақсүйек. Ақсүйектер тобы олеуметтік сатының жоғарғы сатысында орналасып, өздеріне тән артықшылық жағдайды пайдаланды.Ақсүйек адамдардың бірінші тобына Шыңғыс ханның ұрпақтары жатты жоне олар жүздік жүйеге кірмейтін төрелерді құрады. Ақсүйек адамдардың екінші тобына қожалар, яғни Мұхаммед пайгамбар мен басқа да исламды насихаттаушылардың ұрпақтары жатқызылды. Султандар. Шыңғыс хан ұрпақтары - төрелерді сұлтан деп атады. Олар қазақ қоғамындағы ең ықпалды саяси күш болды. Бастапқыда сұлтан сөзі жоғары билік пен оның иесі, өмірші түсінігін білдірді. Орталық Азияда, ең соңғы Әбілхайыр хандығы уақытынан бастап ол Шыңғыс хан ұрпағынын атағына айналды. Шыңғыс хан ұрпақтарының балалары бұл атак пен оған байланысты барлық құқықты туғанынан, өз жағдайы мен жеке қасиеттеріне қарамастан иеленді. Қазақ хандығында және Моңғол империясының барлық мұрагер мемлекетінде Шыңғыс хан ұрпағы ғана хан болып сайлана алды. Сондықтан қазақ ұлыстарынын сұлтандары Бұхара, Хиуа және басқа мемлекеттердің билеушілері бола алатын. Сұлтандар өздерін түркі-моңғол

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. тайпаларының бірде-біреуіне жатқызған жоқ, руларға бөлінген жоқ. Тек генеалогиялық құқыққа ғана негізделген Шыңғыс хан ұрпақтарының саяси билігінің этникалық маңызы болған жоқ.Қоғамның басқа мүшелерімен салыстырғанда, сұлтандардың құқықтық артықшылығы болды. Олар әскери қызметтен басқа ешқандай міндеткерліктер атқарған жоқ. Әлеуметтік иерархияның шыңында хан орналасты. Хан тек сұлтандар арасынан ғана сайланатын болған. Қожалар - Мұхаммед пайғамбардың, төрт халифтің –Әбу Бәкір , Осман, Омар мен Әлидің (соңғысының Фатимамен некесінен тараған ұрпақтары, яғни сайидтерді қоспағанда) және Орталық Азияға ислам дінін таратушылардың ұрпақтары . Билер. Рулар мен тайпалардың басшылары – билер ерекше құқықтарды иеленді. Би сөзі – түркілік бек сөзінің нұсқасы, моңғолдық нойон мен араб-парсылық өмірге сәйкес келеді. Билердің ықпалы орасан болды және кейде хан ықпалынан да асып кетуі мүмкін еді. Ол басқаратын рудың көптігіне, жолының үлкендігіне, сондай-ақ бидің өз беделіне байланысты болды. Билерге қол астындағы рулар ауқымында сот, әкімшілік және әскери билік тиісті болды. Билер әдеттiк құқықтың білгірлері болды және сотты соған сәйкес жүргізді(сондықтан әдеттiк құқық бойынша жүргізілетін сотты билер соты деп атайды). Билердің үлкен саяси салмағы болды: сұлтандармен бірге құрылтайларға қатысты және мемлекеттік мәселелер Байлар. Қазақ қоғамында мүліктік жағдайы бойынша жіктелу орын алды. Көп мал мен мүлікке ие болған ықпалды, дәулетті адам бай деп аталды. Ең бай адамдар ондаған үй, жүздеген түйе, мыңдаған қой мен жылқыны иеленді.Байлар қоғамда айтарлықтай көп болды, бірақ олар ерекше тапты құраған жоқ. Байлық орасан пайда әкелді және қоғамдағы беделді анықтады. Батырлар. Қазақтардың көшпелі қоғамында батырлар ерекше рөл атқарды.Оларды кәсіпқой әскери адамдар деп атауға болады. Олардың қоғамдағы салмағы әскери өмірдегі орнымен (билер- мен бірге тікелей рудың әскери бөлімдерін басқарды), сондай-ақ ханға немесе сұлтанға жақындығымен анықталды. Ақсақалдар. Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымындағы белгілі бір орын ақсақалдарға тиісті болды. Ақсақалдар өз жасы мен бұрынғы сіңірген еңбектеріне қарай құрметке ие болды. Олар жауласушы тараптар арасында бейбіт келісімдер жасау кезінде елшілер және бітімгерлер рөлін атқарды. Қара халық. Қазақтардың рутайпалық (жүздік) жүйесі қатардағы көшпелі адамдарды біріктірді. Олардың әрқайсысы құқықтары бар ерікті адам болды.Ол мұраға қалдыруға, куәгер болуға, жиындарға қатысуға және т.б. құқықтарды иеленді. Қарапайым адамды айыпсыз өлтіруге болмайтын еді. Алайда жеке тұлға бостандығын қорғау pу мүшелерінің ынтымақтастығымен ғана қамтамасыз етілді; өлтірілген адамның туыстарында кек алу, ал тоналғанның барымта жасау (кінәлінің малын бірлесіп айдап әкету) құқығы болды. Ру әрбір мүшесінің құқықтарын қорғайтын негізгі бірлестік саналды. Сондықтан руынан қол үзген адам мүлдем қорғансыз қалып, құқықтарынан айырылған адамға айналды. Әрбір қарапайым адам жауынгер, олар кез келген сәтте жиналып, жауға тойтарыс беруге дайын болуы тиіс. Әрбір қазақтың өскери міндеті болды, оны барлық жарамды ер адамдар атқарды. Еріксіз адамдар. Сол уақыттағы қазақ қоғамында еріксіз адамдар құл мен күң деп аталды. Олар толықтай құқықсыз, куәгер ретінде сөйлей алмады. Құлдар мемлекеттік

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. міндеткерліктер атқарған жоқ. Құлдарға қатысты істер билер сотының қарауына жатпады (құл келтірген шығындар үшін зардап шеккен тарапқа айыпты құлдың қожайыны төлеуі тиіс болды). Қорытынды. XV-XVIII ғасырлардағы қазақ қоғамы иерархиялы ұйымдастырылған әлеуметтік құрылым болды. Оның басында хан тұрды.Жоғары сословиені Шыңғыс хан ұрпақтары сұлтандар мен мұсылман аристократиясы: қожалар құрады. Бір саты төмен Шыңғыс хан ұрпақтарына жатпайтын ру-тайпалық шонжарлар - билер, батырлар,байлар, ақсақалдар тұрды. Қоғамдық сатының төменгі деңгейін рулық қауымдарға біріккен қатардағы көшпелілер иеленді. Құлдар мен күңдер ерекше құқықсыз топты құрады. Пысықтау сұрақтары: 1. Қазақ хандығы дәуірінде қазақ қоғамы қандай екі негізгі топқа бөлінді? 2. Шыңғыс хан ұрпақтары – сұлтандардың құқықтары туралы әңгімелеңдер: Сұлтан құқығы оның мүліктік жағдайына байланысты болды ма? 3. Қазақ даласындағы сұлтандарды кейде неліктен көрші елдер тағына шақырды? 4. атайды? 5. Қазақ даласында сотты кім жүргізді? Өскерді кім басқарды? Бітім жасасу кезінде Лекция 12 . Дәстүрлі қазақ қоғамының этноәлеуметтік ұйымдасуы Сабақтың мақсаты: қазақтардың әлеуметтік жіктелуіне тән ерекшеліктерді анықтау үшін «ақсүйек», «қарасүйек », «хан», «сұлтан», «би», «батыр» ұғымдарын пайдалану Сабақтың жоспары:Қазақ қоғамындағы шежіре және туыстық қатынастар қағидасының маңызы туралы білеміз Кілт сөздер: шежіре, ауызша тарихи дәстүр, экзомагия,ру-тайпалық ұйым, ұлыс,жүз Шежіре. Шежірелік дәстүр ел арасында ауызша жүз аңыздар түрінде өмір сүрді. Шежіреде рулардың шығу тегінің бір екендігі және біртұтас туыстық жүйеге жататындығы көрініс табады.Шежіре - ер адам жағынан ата-бабаларын ауызша немесе жазбаша санамалайтын туыстық қатынастар тізбегі (генеалогиялық тармақтары). Қазақтардың шежіресі аңыздармен қатар жүреді. Шежіренің ең қысқа бөлігі «жеті ата» саналады. Шежіре қазақ этносының ұжымдық тарихи жады болып табылады.Әрбір қазақ тайпасы мен руының өз шежірелері бар. Олар бірігіп,қазақтардың ру-тайпалық жүйесін біртұтас етіп байланыстыратын ортақ шежірені құрайды.Қазақтардың рухани мәдениетіндегі шежіре дәстүрі басқа да түркі-моңғол этностары тәрізді ауызша тарих айту дәстүрімен байланысты.Оны ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуші шежірешілер ауызша ақпаратты есте сақтауға қабілетті, тамаша жадты иеленген адамдар болды. Олар халықтың тарихшы-аңызшылары, тарихи фольклордың білгірлері. Шежірешілер өткен тарих туралы халық аңыздары мен әңгімелерін (хикаяларын) жинады, жүйеледі,

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. түсіндірмелер берді және оларды келесі ұрпаққа айтып жеткізді. Ауызша тарих айту дәстүрі қола дәуірінің өзінде-ақ пайда болған. Онда әрбір ру мен тайпаның өз шығу тегі туралы білімі жинақталып, ғасырлар бойы сақталды және ұрпаққа беріліп болып, бүкіл халықтың жылнамасы ретінде қабылданды. Бұл әңгімелер отырды. Олар тарихи тұлғалар мен оқиғалар жайлы әңгімелер түрінде нақты тарихи оқиғалардан қалыптасты. Сондықтан әңгімелердің аңыздық сипатына қарамастан, қазақ халқының ауызша тарих айту дәстүрін мұқият сақтау және зерттеу қажет. Шежіре бағалы тарихи дереккөз болып табылады. Ру-тайпалық ұйым - көшпелі қоғамның негізгі белгісі. Шежіре айту дәстүрі бар рутайпалық ұйым кез келген көшпелі қоғамға тән. Рулар мен тайпаларға бөліну көшпелілердің қоғамдық өмірінде маңызды патронимиялар, яғни ер адам рөл атқарады. Рулар мен тайпалар жағынан ататегі ортақ топтар. Шежіре қатаң түрде әке жағынан есептеліп, баладан әкеге қарай отыз және одан да көп ұрпаққа дейін айтылады. Сондайақ патронимиялар (рулар мен тайпалар) иерархиясы үлкен және кіші, басты және жанама болып бөлінуі мүмкін.Туыстық қағидасы мен рулық құрылымның маңызы. Көшпелілердегі әке жағынан туыстыққа негізделген ру-тайпалық жүйенің өмір сүруінің басты себебі ақпарат пен меншікті әкеден балаға беріп отыруында. Көшпелі малшы болу үшін табиғи құбылыстар туралы қажетті ақпараттың бәрін білу қажет. Ал бұл білімді тек ата-бабалардан ғана алуға болатын еді. Білім жиналды, сақталды және ұрпақтан-ұрпаққа берілді. Көшпелілер әлемінде әрбір адам міндетті түрде өз руына, ал ру арқылы тайпаға тиісті болды. Ол ру-тайпалық жүйеден тыс әлеуметтік тұлға ретінде өмір сүре алмады. Сондықтан румен байланыс көшпелілер үшін әрқашанда өте маңызды болды. Ұлыстар мен жүздер. Түркі және моңғол көшпелілерінің мемлекеттік құрылымдарына көшпелі ҷлыстық жүйені жатқызуға болады. Ол Қазақ хандығында XV-XV ғасырларда сақталды. Мемлекет ұлы ханның меншігі ретінде қарастырылып, неғұрлым ұсақ иеліктерге - ұлыстарға бөлінді, оларды сұлтандар басқарды. Ұлыстың барлық адамы елге бірікті. Әрбір ұлыстың көшу аумағы жұрты болды. Белгілі бір ұлыстың елін құрайтын рулар мен тайпалардың бекітілген аумақтары болды. Ұлыстық жүйе біртіндеп жүздік жүйемен алмасты.Бұл көшіп-қону жүйесіндегі өзгерістермен түсіндіріледі. Ұлыстарда көшпелілердің көпшілігі арбадағы үйлермен көшті және үнемі қозғалыста болып, жылына мың және одан да көп шақырым жол жүрді.Кейін қолданысқа құрастырылмалы киіз үй енді. Қысқа қашықтыққа көшіп-қону шағын туыстас топтар – ауылдармен жүзеге асырыла бастады. Бұл рулардың арасындағы туыстық және шежірелік байланыстарға аумақтық байланыстарды қосты. Жүздерге бөлінуде әртүрлі үш аумақ – Жетісу, Орталық Қазақстан (Солтүстік және СолтүстікШығысты қоса) мен Батыс Қазақстандағы шаруашылық-мәдени үдерістердің ерекшеліктері көрініс тапты. Бұл аумақтарда жергілікті жердің географиясына байланысты өзіндік ерекшеліктері бар көшіп-қону аймақтары қалыптасты. Әртүрлі мәдени аймақтар, әртүрлі көршілермен қатар болу әрбір жүздің белгілі бір мәдени тұрмысын (мысалы, салттағы кейбір айырмашылық) анықтады. Жүздердің шығу тегін тек аталған факторлармен ғана байланыс- тырмайды. Жүздердің шығу тегінің кең таралған нұсқаларының бірі «әскери» нұсқа болып табылады: қазақтардың тайпалар одағы Әбілхайыр хандығынан бөлінген (көшіп кеткен соң, өз тәуелсіздігі мен аумағын қорғауға тиісті, хан басқарған әскери-саяси құрылым (Қазақ хандығы) болды. Сондықтан жүздер сұлтандар басқарған Қазақ хандығының әскери бөлімшелері

Оқу-әдістемелік кешен.Қазақстан тарихы.Көшербаева Б.А. ретінде қалыптасқан. Жүздердің қалыптасуына саяси, географиялық, шаруашылықэкономикалық және өскери факторлар өз әсерлерін тигізген. Пысықтауға арналған сұрақтар: 1. Шежіре дегеніміз не? Шежіре неге тарихи дереккөз қызметін атқаруы мүмкін? Шежірешінің бойында қандай қасиеттер болуы керек? 2. Ауызша тарих айту дегеніміз не? Ауызша тарихи ілім тарихнамадан несімен ерекшеленеді? 3. Көшпелілерде ру-тайпалық ұйым неліктен сақталды? 4. Қазақтарға өзінің жеті атасын білу неліктен маңызды? 5. Жүздердің құрылу факторларын атаңдар. Глоссариймен жұмыс. Өздеріңнің шежірелеріңді, шежірелік тармақтарыңды білесіңдер ме? Патронимия, экзогамия ұғымдарын қаншалықты білетіндеріңді тексеріңдер. Күрделі тапсырмалар. 1. Параграфта: «Бұл аумақтарда жергілікті жердің географиясына байланысты өзіндік ерекшеліктері бар көшіп-қону аймақтары қалыптасты» дегенді қалай түсінесіңдер. Жетісуда, Орталық және Батыс Қазақстанда көшіп-қону сипаты қалай ерекшеленді? Жетісу көшпелілері неліктен неғұрлым қысқа қашықтыққа көшіп-қонды? 2. Көшіп-қонудың табиғи циклдары туралы ақпаратты қазақтардың мәдени генетикалық кодының бір бөлігі деп есептеуге болатын-болмайтынын анықтаңдар. Лекция 13 Қазақстан аумағындағы ерте мемлекеттердің саяси ұйымдасуы Сабақтың мақсаты: Қазақстандағы ерте көшпенділердегі мемлекеттілік белгілерін анықтау үшін «мемлекет», «билік », «саяси ұйым» ұғымдарын пайдалану;Қазақстанда мемлекеттіліктің қалыптасуының тарихи кезеңдерін түсіндіру;Қазақстан территориясындағы ерте мемлекеттердің саяси құрылымының ерекшеліктерін сипаттау Сабақтың жоспары: 1.әскери демократия эволюциясы 2.көшпелілер мемлекеттерінің үш үлгісі; 3. көсемшілдік ерте мемлекеттің үлгісі ретінде; 4.Үйсін мемлекеті: төрешілдіктің маңызы;