หน่วยการเรียนรู้ที่ 2 กระบวนการเปลี่ยนแปลงภายในโลก

แบบฝกึ หดั ที่ 2.2 กระบวนการเปลี่ยนแปลงภายในโลก

พิจารณาภาพ แล้วตอบคาถามเกีย่ วกบั แนวคดิ ทฤษฎีทวีปเลือ่ นและหลักฐานสนับสนนุ

1. ทฤษฎที วีปเลอ่ื น อธิบายลกั ษณะของแผ่นทวีปบนโลกอยา่ งไร

________เม__่ือ_ป_ร_ะ_ม__า_ณ__2_4_5___ล__้า_น_ป_ีก__่อ_น__ท__ว_ีป_ใ_น_ป_ัจ__จ_ุบ_ัน__อ_ย_ู่ต_ิด__ก_ัน_เ_ป_็น__แ_ผ_่น__เด__ีย_ว_เ_ด_ีย_ว__เ_ร_ีย_ก_ว_่า__พ_ัน__เจ__ีย__ใ_น_เ_ว_ล_า_ต_่อ_ม__า_____
____ท_ว_ีป__เร_ิ่ม__แ_ย_ก__ต_ัว_อ_อ_ก__จ_า_ก_ก_ัน__โ_ด_ย__แ_บ_่ง_อ__อ_ก_เ_ป_็น__2__ท__ว_ีป_ข_น__า_ด_ใ_ห_ญ__่ _ช_อ่ื __ล_อ__เร_เ_ซ_ีย_แ__ล_ะ_ก_อ_น__ด_์ว_า_น_า__ซ_ง่ึ_ท__้ัง__2__ท_ว_ีป__ม__ี ____
____ก_า_ร_แ_ย__ก_ต_ัว_อ_อ__ก_จ_า_ก_ก_นั__ช_้า__ๆ_จ__น_ม_ีล_กั__ษ_ณ__ะ_ด_ัง_เ_ช_น่ _ป__จั _จ_บุ __นั ___________________________________________________

แบบฝึกหดั ท่ี 2.2 กระบวนการเปลยี่ นแปลงภายในโลก

พจิ ารณาภาพ แลว้ ตอบคาถามเกย่ี วกับแนวคดิ ทฤษฎีทวีปเล่ือนและหลักฐานสนับสนนุ

2. หลกั ฐานทางธรณวี ทิ ยาใดบา้ ง ที่สนับสนุนทฤษฎีทวปี เลื่อน

_______ร_อ_ย__ต_่อ_ข__อ_ง_ข_อ__บ_ท__ว_ีป__ซ_า_ก__ด_ึก_ด__า_บ_ร_ร_พ__์พ_ืช__แ_ล_ะ_ส__ัต_ว_์ท__ี่ไม__่ส_า_ม__า_ร_ถ_ข_ย__า_ย_พ_ัน__ธ_์ุข_้า_ม__ม_ห__า_ส_ม__ุท_ร_ไ_ด_้ _ร_่อ_ง__ร_อ_ย_ก__า_ร____
_____เค__ล_่ือ_น__ท_ขี่ _อ_ง_ต__ะ_ก_อ_น_ธ__า_ร_น_้า_แ_ข_ง็__ก_ล__ุ่ม_ห_ิน___แ_ล_ะ_แ_น_ว__เท__ือ_ก_เ_ข_า________________________________________________

3. รอ่ งรอยการเคลื่อนทขี่ องตะกอนธารน้าแขง็ สามารถอธบิ ายวา่ ทวีปเคยอยู่ติดกนั ไดอ้ ยา่ งไร

_______จ_า_ก_ก__า_ร_ส_า_ร_ว_จ_ร_อ__ย_ค_ร_ูด_ท__ี่เก__ิด_จ_า_ก_ก__า_ร_เค__ล_ื่อ_น__ท_่ีข_อ_ง__ต_ะ_ก_อ_น__ธ_า_ร_น_้า_แ_ข__็ง_พ__บ_ว_่า__ม__ีก_า_ร_เ_ค_ล_่ือ_น__ท_ี่ก_ร_ะ_จ__า_ย_อ_อ_ก__จ_า_ก_____
____บ_ร_ิเ_ว_ณ__ท__ว_ีป_แ_อ__ฟ_ร_ิก_า_แ__ล_ะ_ก_า_ร_ป__ร_า_ก_ฏ_ข__อ_ง_ธ_า_ร_น__้า_แ_ข_็ง_ใ_น_บ__ร_ิเ_ว_ณ__ท_ว_ีป__แ_อ_ฟ__ร_ิก_า__ท_ว_ีป__อ_เ_ม_ร_ิก_า_ร_ใ_ต_้_ท__ว_ีป_เ_อ_เ_ช_ีย__ท_ว__ีป_____
____อ_อ_ส__เต__ร_เล__ยี __แ_ส_ด_ง_ว_า่__ท__ว_ปี _ด_ัง_ก__ล_่า_ว__ม_ีส_ภ__า_พ_ภ_ูม__อิ _า_ก_า_ศ_ค__ล_า้ _ย_ค_ล__งึ _แ_ล_ะ_เ_ค_ย_อ__ย_่ตู _ิด_ก__ัน_ม_า_ก_่อ__น________________________

แบบฝกึ หดั ที่ 2.2 กระบวนการเปล่ียนแปลงภายในโลก

พิจารณาภาพ แลว้ ตอบคาถามเกย่ี วกบั แนวคดิ ทฤษฎีทวีปเลอ่ื นและหลักฐานสนับสนุน

4. อลั เฟรด เวเกเนอร์ อธบิ ายการเคลือ่ นทแ่ี ยกออกจากกนั ของทวีปไวอ้ ยา่ งไร

______อ_ัล__เฟ__ร_ด__เว_เ_ก_เ_น_อ__ร_์ ไ_ด_้เ_ส_น_อ__แ_น_ว_ค__ดิ _ว_า่ __แ_ผ_น่ _ท__ว_ีป_เ_ค_ล_่ือ__น_ท_ีบ่__น_เ_ป_ล_อื__ก_โล__ก_ม_ห__า_ส_ม_ทุ__ร_เห__ม_อื _น__ก_บั _เ_ร_อื _ท__เี่ ค_ล__่ือ_น_ท__ใ่ี น__น_า้ ____

____________________________________________________________________________________________________

5. ทฤษฎที วีปเลื่อนไมเ่ ป็นทย่ี อมรบั จากนกั วิทยาศาสตร์คนอนื่ ๆ ในสมยั นั้น เพราะเหตใุ ด

_______เ_น_่อื _ง_จ_า_ก__ไม__่ส_า_ม_า_ร_ถ_อ__ธ_บิ _า_ย__ก_ร_ะ_บ_ว_น__ก_า_ร_ท_่ที __า_ให__ท้ _ว_ีป__เค_ล__่ือ_น_ท__่ีแ_ย_ก_อ__อ_ก_จ_า_ก_ก__ัน_ไ_ด_้ ____________________________

____________________________________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________________________________

แบบฝึกหดั ท่ี 2.3 กระบวนการเปล่ียนแปลงภายในโลก

พิจารณาภาพ แล้วปฏบิ ตั ิกิจกรรมต่อไปนี้

1. อธบิ ายการแยกออกจากกันของแผ่นทวปี โดยใชแ้ นวคิดทฤษฎีการแผข่ ยายพน้ื สมุทร

_______แ_ฮ_ร_์ร_ี _เ_ฮ_ส_ส__์ ไ_ด_้น__า_เส__น_อ_ท__ฤ_ษ__ฎ_ีก_า_ร_แ__ผ_่ข_ย_า_ย__พ_ื้น__ส_ม_ุท__ร_ท_ี่อ_ธ__ิบ_า_ย_ว__่า_พ__้ืน_ม__ห_า_ส_ม__ุท_ร_ม__ีก_า_ร_แ_ผ__่ข_ย_า_ย_อ__อ_ก_ไ_ป_จ__า_ก______
___แ_น_ว_เ_ท_ือ__ก_เ_ข_า_ก_ล_า_ง_ส__ม_ุท_ร__เ_น_ื่อ_ง_จ__า_ก_ก_า_ร_แ_ท__ร_ก_ด_ัน__ข_อ_ง_แ_ม__ก_ม_า_ข_ึ้น__ม_า_บ__น_เ_ป_ล_ือ__ก_โล__ก__ก_า_ร_แ_ผ__่ข_ย_า_ย_ข_อ__ง_ม_ห__า_ส_ม_ุท__ร_ท_า______
___ให__ท้ _ว_ปี__แ_ย_ก_อ__อ_ก_จ_า_ก__ก_นั _______________________________________________________________________________

แบบฝึกหัดที่ 2.3 กระบวนการเปลย่ี นแปลงภายในโลก

2. ยกตวั อย่างหลกั ฐานทางธรณวี ิทยาท่ีสนับสนุนทฤษฎีการแผ่ขยายพื้นสมุทรมา 2 ตวั อยา่ ง พร้อม
อธิบายประกอบ

_______1_)__ก_า_ร_ส__า_ร_ว_จ_พ__บ_เ_ท_ือ_ก__เข_า_ก__ล_า_ง_ส_ม__ุท_ร_แ_ล__ะ_ห_ุบ_เ_ข_า_ท__ร_ุด__ซ_่งึ _ใ_น_บ_ร_ิเ_ว_ณ__เ_ท_ือ_ก__เข_า_ก__ล_า_ง_ส_ม__ุท_ร_ม__ีก_า_ร_แ_ท__ร_ก_ด_ัน_ข__อ_ง_____
____แ_ม__ก_ม_า_ข_น้ึ __ม_า_บ_น__เป__ล_อื _ก_โ_ล_ก__ม_ห_า_ส__ม_ุท_ร__ท_า_ใ_ห_้เ_ป_ล__อื _ก_โ_ล_ก_โ_ก_่ง_ต__ัว_แ_ล_ะ_แ_ต__ก_อ_อ_ก__จ_า_ก_ก_ัน___เป__ล_ือ_ก_โ_ล_ก__ส_่ว_น_ท__่ีบ_า_ง_จ_ะ_ท__ร_ุด_____
____ต_ัว_ล__ง_เก__ิด_เ_ป_็น_ห__ุบ_เ_ข_า_ท__ร_ุด__แ_ล_ะ_ก_า_ร__แ_ท_ร_ก__ด_ัน_อ_ย__่า_ง_ต_่อ_เ_น_ื่_อ_ง_ข_อ_ง__แ_ม_ก_ม__า_ท_า_ใ_ห_้เ_ก_ิด__แ_ร_ง_ด_ัน__เ_ป_ล__ือ_ก_โ_ล_ก__ม_ห_า_ส__ม_ุท_ร__ท_่ี ____
____เ_ก_ดิ _ข_น้ึ __ก_อ่ _น_จ__ึง_เค__ล_อ่ื _น_ท__อ่ี _อ_ก__ห_่า_ง_จ_า_ก_แ__น_ว_เ_ท_ือ_ก__เข_า_ก__ล_า_ง_ส_ม__ทุ _ร_______________________________________________
_______2_)_ภ__า_ว_ะ_แ_ม_เ่_ห_ล__็ก_บ_ร_ร_พ__ก_า_ล__ซ_ึง่ _จ_า_ก__ก_า_ร_ต_ร_ว_จ__ว_ดั _ส_ภ_า_พ__ค_ว_า_ม__เป__็น_แ_ม_เ่_ห__ล_ก็ _ข_อ_ง__ห_ิน__พ_บ__ว_่า__ม_ีร_ปู _แ__บ_บ_ก__า_ร_เร_ยี__ง_ต_ัว_____
____ข_อ_ง_ส__า_ร_แ_ม_่เ_ห_ล__็ก_ใน__ห_นิ __ท_ีส่ _ม__ม_า_ต_ร_ก_นั__ร_ะ_ห_ว_่า_ง__2__ข_า้ _ง__ข_อ_ง_เ_ท_ือ__ก_เ_ข_า_ก_ล_า_ง_ส__ม_ทุ _ร__ท_ี่เ_ก_ดิ__ข_้ึน_ใ_น_ข_ณ__ะ_ท_ี่ล__า_ว_า_แ_ข_็ง_ต__ัว_เป__็น_____
____ห_นิ__ส_า_ร_แ_ม__เ่ ห__ล_็ก_ใ_น_ห_นิ__จ_ะ_ถ_ูก_เ_ห_น__่ยี _ว_น_า_ใ_ห_้เ_ร_ยี _ง_ต__วั _ต_า_ม_ท__ิศ_ท_า_ง_ข__อ_ง_ส_น__า_ม_แ_ม_่เ_ห_ล__็ก_โ_ล_ก_ใ_น_ข_ณ__ะ_น_้ัน______________________

____________________________________________________________________________________________________

THANK !!!

ธรณพี บิ ตั ภิ ยั

ภเู ขาไฟระเบิด
แผน่ ดินไหว

สนึ ามิ

ภเู ขาไฟระเบดิ

หนว่ ยการเรยี นร้ทู ี่ 2 : ธรณีพบิ ัติภยั 3.1 ภเู ขาไฟระเบดิ
ทบทวนความร้เู ดมิ

ธรณพี ิบตั ภิ ัยเก่ยี วขอ้ งกับชวี ติ ของนกั เรยี นอย่างไร?

หน่วยการเรยี นรทู้ ่ี 2 : ธรณพี ิบตั ภิ ัย

การเคลื่อนที่ของแผน่ ธรณนี ้ัน ส่งผลต่อมนุษยอ์ ยา่ งมาก นอกจากธรณสี ัณฐานทีเ่ กิดขึน้ แล้วยังทาให้
เกดิ ธรณพี ิบัติภัย เชน่ แผน่ ดนิ ไหว ภเู ขาไฟระเบิด สึนามิ ซ่ึงธรณพี ิบตั ภิ ยั ดงั กล่าวทาให้มนษุ ยเ์ สียชวี ิต ที่
อยูอ่ าศยั และส่งิ ปลูกสร้างพังทลายเสยี หาย โดยมนุษยไ์ มส่ ามารถยบั ยัง้ การเกดิ ธรณีพิบตั ิภยั ได้

การศกึ ษาเกีย่ วกบั สาเหตุ กระบวนการเกิด และข้อมลู ของธรณพี บิ ตั ิภยั ทาให้สามารถเตรยี มพร้อม
รับมือกับเหตกุ ารณ์ท่ีเกดิ ขึน้ ไดท้ นั ท่วงที อกี ทง้ั เพ่ือหลกี เล่ียงการสญู เสยี ชีวิตและทรัพยส์ ิน รวมทงั้ ชว่ ย
ลดผลกระทบต่อสง่ิ แวดลอ้ มไดอ้ ีกด้วย

หนว่ ยการเรยี นร้ทู ่ี 2 : ธรณพี ิบัตภิ ัย 3.1 ภูเขาไฟระเบิด

ภูเขาไฟระเบดิ (volcanic eruption) เป็นปรากฏการณท์ างธรณวี ิทยาท่ีเกดิ จากการแทรกดนั ของ
แมกมา แก๊ส และเถา้ ภเู ขาไฟจากภายในโลกออกมาส่ผู ิวโลกตามแนวรอยแตก รอยแยกของเปลอื กโลก

ก่อนการระเบิดของภเู ขาไฟ มกั มเี หตกุ ารณ์เป็นสัญญาณบอกล่วงหน้า เช่น แผ่นดินบรเิ วณรอบ ๆ
ภูเขาไฟเกิดการสัน่ สะเทอื น มเี สียงคล้ายฟา้ รอ้ งตดิ ตอ่ กันเป็นเวลานาน ซง่ึ เสียงนน้ั เกิดจากการเคลอ่ื น
ตัวของแมกมา (magma) แกส๊ ต่าง ๆ และไอน้าทถ่ี กู อัดไว้ภายในโลก เมอ่ื เกิดการระเบิด ลาวา เศษหนิ
ฝนุ่ ละออง และเถ้าถา่ นภูเขาไฟจะถกู พ่นออกมาทางปลอ่ งภูเขาไฟ เม่ือแมกมาขึ้นมาสผู่ วิ โลก เรยี กว่า
ลาวา (lava) ซง่ึ มอี ณุ หภมู ิสงู ประมาณ 700-1,250 ๐C ไหลไปตามความลาดเอยี งของพืน้ ท่ี สว่ นแก๊สท่พี ่น

ออกมาจะลอยข้นึ ไปในอากาศ

หนว่ ยการเรยี นรทู้ ่ี 2 : ธรณพี ิบตั ภิ ัย 3.1 ภเู ขาไฟระเบดิ

เกดิ จากการแทรกดนั ของแมกมาขึ้นมาตามรอยแตกของเปลือกโลก

ลาวา แมกมา

หนว่ ยการเรยี นรูท้ ่ี 2 : ธรณีพิบัตภิ ัย 3.1 การเกิดภเู ขาไฟระเบดิ Volcanic Eruption

ปากปลอ่ งภเู ขาไฟ แกส๊ ตา่ ง ๆ ได้แก่ คารบ์ อนไดออกไซต์ ไนโตรเจนออกไซด์
หนิ หนดื แทรกตวั ข้ึนมา ซัลเฟอร์ไดออกไซด์ และไอน้า
ตามรอยแยกของหนิ
กรวยปะทยุ อ่ ย หนิ ละลาย หรอื ลาวา (lava) คือหนิ หนดื ทดี่ นั ตัว
ออกมาสู่ผวิ โลก มีอณุ หภูมปิ ระมาณ 900-1,300◦C
การไหลเวียนของหินหนืดในชัน้ เนือ้ โลก ซง่ึ การไหลของลาวาขน้ึ อยกู่ บั องคป์ ระกอบของลาวา

หน่วยการเรียนรู้ท่ี 2 : ธรณีพบิ ตั ิภัย 3.1 ภูเขาไฟระเบิด

CO2 HF H2S (H2O) คอื ไอนา้
H2O (CO2) คอื คารบ์ อนไดออกไซด์
SO2 (SO2) คือ ซัลเฟอร์ไดออกไซด์
(HCL) คอื ไฮโดรเจนคลอไรด์
HCL (HF) คือ ไฮโดรเจนฟลูออไรด์
(H2S) คือ ไฮโดรเจนซลั ไฟด์
อ่ืน ๆ อ่นื ๆ คอื เศษหิน, ฝุน่ ละออง

ลาวามสี ว่ นประกอบสาคญั คอื ซลิ กิ า (SiO2)

หน่วยการเรยี นรู้ท่ี 2 : ธรณพี บิ ตั ิภยั 3.1 ภูเขาไฟระเบิด

กิจกรรม : ความสมั พันธ์ของตาแหน่งการเกดิ ภเู ขาไฟกับแนวรอยต่อของแผน่ ธรณี

1 แผนทแี่ สดงตาแหนง่ ภูเขาไฟท่ีพบ ณ บรเิ วณตา่ ง ๆ บนโลก

2 แผนท่แี สดงประเภทแนวรอยตอ่ และลักษณะการเคลอื่ นทขี่ องแผ่นธรณี

หน่วยการเรียนรู้ท่ี 2 : ธรณพี ิบัติภัย 3.1 ภเู ขาไฟระเบิด

ผลการทากิจกรรม

วธิ ีการทากจิ กรรม
กาหนดสีใช้แทนตาแหน่งทพ่ี บภูเขาไฟ ดังนี้
สีเขยี ว ใชแ้ ทน บนแผ่นธรณี
สีแดง ใชแ้ ทน แนวแผน่ ธรณเี คลอ่ื นหากัน
สดี า ใชแ้ ทน แนวแผ่นธรณีแยกตัว
สีนา้ เงนิ ใช้แทน แนวแผ่นธรณเี คล่ือนผา่ น

กันในแนวราบ

หนว่ ยการเรียนรู้ที่ 2 : ธรณีพิบตั ภิ ัย 3.1 ภเู ขาไฟระเบดิ

คาถามทา้ ยกิจกรรม

บริเวณใดบ้างของแผน่ ธรณที ีพ่ บภเู ขาไฟ

บนแผ่นธรณี แนวรอยต่อของแผ่นธรณี

แนวรอยตอ่ ของแผ่นธรณแี บบใดบ้างที่พบภเู ขาไฟ

แนวแผ่นธรณีเคลอ่ื นหากัน และแนวแผ่นธรณีแยกตัว

หนว่ ยการเรียนรทู้ ี่ 2 : ธรณีพบิ ตั ภิ ัย 3.1 ภเู ขาไฟระเบดิ

คาถามทา้ ยกจิ กรรม

แนวรอยต่อของแผน่ ธรณแี บบใดทพี่ บภูเขาไฟหนาแนน่ เพราะเหตใุ ด

พบภูเขาไฟหนาแน่นที่แนวรอยต่อของแผน่ ธรณีเคลอ่ื นหากนั เม่อื แผน่ ธรณีเคลอ่ื นท่เี ขา้ หากัน
แผน่ ธรณที ม่ี คี วามหนาแนน่ มากกว่าจะมุดตัวลงใต้แผ่นธรณีที่มีความหนาแน่นน้อยกว่า และเกดิ
การหลอมตัวเปน็ แมกมาและเคล่ือนตัวขึ้นสู่ผวิ โลกทาใหเ้ กดิ เป็นภูเขาไฟ

หนว่ ยการเรยี นรูท้ ่ี 2 : ธรณีพิบตั ภิ ยั 3.1 ภูเขาไฟระเบดิ

สรุปผลการทากจิ กรรม

พบภเู ขาไฟอยู่หนาแนน่ บรเิ วณแนวรอยตอ่ ของแผ่นธรณี สว่ นใหญจ่ ะพบบรเิ วณแนวรอยต่อของ
แผ่นธรณเี คล่อื นหากัน นอกจากนอี้ าจพบอยู่บริเวณแนวแผ่นธรณีแยกตัว และบนแผ่นธรณดี ้วย

หน่วยการเรยี นร้ทู ่ี 2 : ธรณีพิบตั ิภัย 3.1 ภเู ขาไฟระเบิด

แนวแผ่นธรณเี คล่อื นหากนั

แผน่ ธรณีมหาสมุทรเคลอ่ื นทีเ่ ข้าหากัน แผ่นธรณีมหาสมุทรและแผ่นธรณที วปี เคลื่อนทเ่ี ข้าหากัน

แผ่นธรณีมหาสมทุ รทม่ี คี วามหนาแนน่ มากกว่าจะมุดตัวลงใตแ้ ผ่น แผน่ ธรณมี หาสมุทรจะมดุ ตัวลงใต้แผร่ ธณที วปี และเกิดการหลอม
ธรณมี หาสมุทรทมี่ คี วามหนาแน่นน้อยกว่า และเกิดการหลอมตวั ตัวเปน็ แมกมาเคลื่อนทขี่ นึ้ สู่ผิวโลก เกิดเปน็ ภเู ขาไฟและธรณีสณั ฐาน
เปน็ แมกมาเคลอ่ื นที่ขึ้นสู่ผวิ โลกทาใหเ้ กดิ เปน็ ภูเขาไฟและธรณี ทเ่ี รียกวา่ แนวภูเขาไฟรูปโค้ง
สณั ฐานทเี่ รยี กว่า “หม่เู กาะภูเขาไฟรูปโค้ง”

หนว่ ยการเรยี นรู้ท่ี 2 : ธรณีพบิ ัตภิ ัย 3.1 ภูเขาไฟระเบิด

แนวแผน่ ธรณแี ยกตวั

แนวแผน่ ธรณีแยกตวั อยบู่ นเปลือกโลกทวปี แมกมาจะแทรกตวั ดนั ขนึ้ มาในบริเวณเปลอื กโลกท่มี คี วาม

บางและเกดิ เปน็ ภเู ขาไฟ เกิดไดท้ ัง้ บนแผน่ ดนิ และใต้มหาสมทุ ร

แนวแผ่นธรณแี ยกตวั บนเปลอื กโลกมหาสมุทร

หนว่ ยการเรยี นรู้ท่ี 2 : ธรณีพิบตั ิภัย 3.1 ภูเขาไฟระเบิด

จากภาพ ถ้าลองสงั เกตบรเิ วณท่ีภเู ขาไฟมี
การกระจายตัวกนั อยา่ งหนาแน่น ซ่งึ เป็น
บรเิ วณแนวแผ่นธรณีเคลอ่ื นหากนั

แนวตาแหนง่ ภเู ขาไฟกระจายตัวอย่างตอ่ เน่อื ง บริเวณขอบทวปี รอบมหาสมทุ รแปซฟิ ิก
ซง่ึ มีลกั ษณะคล้ายวงแหวน เรยี กว่า วงแหวนไฟ (ring of fire)

หนว่ ยการเรยี นร้ทู ่ี 2 : ธรณพี ิบัตภิ ยั 3.1 ภเู ขาไฟระเบดิ

จุดร้อน (hot spot)

นอกจากแนวแผน่ ธรณแี ลว้ ภเู ขาไฟยังเกิดบนแผ่นธรณีได้
ดว้ ย ซง่ึ ภเู ขาไฟในลกั ษณะนี้เกิดจากกลุม่ ของแมกมาหรือ
จดุ รอ้ น (hot spot) แมกมาในบรเิ วณน้ันจะเคล่ือนทข่ี ้ึนสู่
ผวิ โลกในบรเิ วณทเี่ ปลือกโลกมคี วามบางและมชี อ่ งวา่ ง
ของรอยแยกเกิดเปน็ ภเู ขาไฟ ตวั อยา่ ง เชน่ หม่เู กาะฮาวาย

หน่วยการเรยี นร้ทู ่ี 2 : ธรณีพบิ ตั ภิ ยั 3.1 ภูเขาไฟระเบดิ

บรเิ วณทีเ่ กิดภเู ขาไฟระเบิด ตาแหน่งภูเขาไฟบนโลก

แนวรอยต่อของแผน่ ธรณี
กลางมหาสมทุ รแอตแลนตกิ
บรเิ วณทม่ี ีจดุ รอ้ น (Hot Spot)

หน่วยการเรียนรู้ท่ี 2 : ธรณพี ิบตั ิภัย 3.1 ภเู ขาไฟระเบดิ

ภูเขาไฟระเบิดครั้งร้ายแรง ภเู ขาไฟธีรา เกาะซานโตรนิ ี ภูเขาไฟฉางไปซ๋ าน
ประเทศกรซี ค.ศ. 1610 พรมแดนจนี -เกาหลีเหนือ

ประเทศจนี ค.ศ. 1702

ภูเขาไฟซานตามาเรยี ภูเขาไฟคาปารร์ าวตเิ ก
ประเทศกวั เตมาลา ค.ศ. 1902 ประเทศเอลซลั วาดอร์

ภูเขาไฟฮวนนา ปดู ินา่ ค.ศ. 2013
ประเทศเปรู ค.ศ. 1600
ภเู ขาไฟแทมโบรา เกาะซัมบาวา
อินโดนเี ซยี ผู้เสียชีวติ 34,000 คน

ค.ศ. 1815

ภเู ขาไฟปินาตู โบ เกาะลูซอน
ประเทศฟิลลปิ ปนิ ส์ ค.ศ. 1991

หนว่ ยการเรียนร้ทู ่ี 2 : ธรณพี ิบัตภิ ยั 3.1 ภเู ขาไฟระเบดิ
ภเู ขาไฟระเบดิ ครง้ั ร้ายแรงล่าสุด

วันที่ 15 มกราคม 2565
ภเู ขาไฟใตน้ ้าระเบดิ ทห่ี มู่เกาะ Tonga ในมหาสมทุ ร Pacific

หนว่ ยการเรยี นร้ทู ่ี 2 : ธรณีพิบตั ภิ ยั 3.1 ภเู ขาไฟระเบดิ
ผลจากการระเบดิ ของภูเขาไฟ

เม่อื ภูเขาไฟมกี ารปะทุ สิง่ ทอ่ี อกมา คือ เศษชิน้ ภเู ขาไฟ เถา้ ธุลภี เู ขาไฟ เถา้ ธลุ ี
ภูเขาไฟท่ีเกดิ จากการปะทอุ ยา่ งรนุ แรงจะตกลงมาปกคลุมสิ่งแวดลอ้ มตา่ ง ๆ

ในบริเวณรอบ ๆ ภเู ขาไฟ และถ้าหากเศษชนิ้ ภูเขาไฟรวมตวั กับน้า จะทา
ให้เกิดเปน็ โคลนและลาวาหลากไหลงลงมา บา้ นเรอื น ส่งิ ก่อสร้าง และ

รถยนตก์ ็จะไดร้ บั ความเสยี หาย

นอกจากผลที่เกดิ จากการระเบิดของภเู ขาไฟทกี่ ล่าวไปแล้ว
ภเู ขาไฟให้ประโยชน์แกม่ นษุ ยห์ รือไม่ ถา้ ใหป้ ระโยชน์ จะมี

ประโยชน์ดา้ นใดบา้ ง ?

หนว่ ยการเรยี นรู้ที่ 2 : ธรณพี บิ ัตภิ ยั 3.1 ภูเขาไฟระเบิด

นาอญั มณีข้นึ มาสผู่ ิวโลก

โดยอญั มณจี ะนาข้ึนมาพร้อมกบั ลาวาทป่ี ะทุออกมาทางปากปล่องภเู ขาไฟ นอกจากนลี้ าวาทแ่ี ข็งตัว ถา้ หากมี
ลักษณะท่สี วยงาม ยงั เปน็ แหล่งทอ่ งเทีย่ วได้ และรูปร่างของภเู ขาไฟเองก็ยงั เปน็ แหล่งทอ่ งเทีย่ วได้เช่นกัน

เปน็ แหลง่ ท่องเทย่ี วท่จี ังหวดั บรุ รี ัมย์ แหลง่ ท่องเที่ยวภูเขาไฟฟจู ิ

หนว่ ยการเรยี นรูท้ ่ี 2 : ธรณพี บิ ตั ภิ ัย แนวทางการเฝ้าระวังและปฏบิ ัติตนใหป้ ลอดภัยจากภเู ขาไฟระเบดิ

1 ติดตามขา่ วสารจากแหลง่ ศึกษาระบบการเตือนภัย ศกึ ษาการปฐมพยาบาล เตรยี มอุปกรณย์ ังชีพ
ขอ้ มูลท่มี ีความนา่ เชอื่ ถือ และเส้นทางการอพยพ เบ้อื งต้น
การเฝ้าระวงั

ก่อนเกดิ ภเู ขาไฟระเบดิ

2 ควบคุมสตไิ ม่ใหต้ นื่ ตระหนก หลบในสถานที่กาบังมิดชดิ หลีกเลย่ี งอนั ตรายจาก หลกี เล่ียงอนั ตรายจากแก๊ส
และสวมหน้ากากปอ้ งกันฝุ่น ลาวาโดยอยใู่ นบรเิ วณท่ีสงู โดยอยูใ่ นบริเวณเหนือลม
การปฏิบัตติ น

ขณะเกดิ ภูเขาไฟระเบิด

3 ตรวจสอบตนเองและบุคคล ใสเ่ ส้ือผ้าและรองเท้าท่รี ดั กุม ตดิ ตามขา่ วสารจากแหลง่ ไมเ่ ข้าไปยงั บรเิ วณท่เี สี่ยงภยั
ใกลเ้ คยี งว่าบาดเจบ็ หรือไม่ มดิ ชดิ เพื่อป้องกนั เศษวสั ดุ ข้อมูลท่มี คี วามน่าเช่อื ถือ
การปฏบิ ัตติ น

หลังเกดิ ภูเขาไฟระเบดิ

หนว่ ยการเรียนรูท้ ่ี 2 : ธรณีพิบัตภิ ัย 3.1 ภเู ขาไฟระเบิด

สรปุ เนื้อหา การเกิดภเู ขาไฟระเบดิ

ภูเขาไฟระเบิด เกดิ จากการแทรกดนั ตวั ของแมกมาข้ึนมาตามส่วนเปราะบางหรือรอยแตกบนเปลือกโลก
มกั พบหนาแน่นบริเวณรอยตอ่ ระหว่างแผน่ ธรณี โดยลักษณะการปะททุ ี่รนุ แรงแตกตา่ งกนั ขึ้นอยกู่ ับ
องค์ประกอบของแมกมา ผลจากการระเบดิ ภูเขาไฟมที ้งั ประโยชน์และโทษ

แผน่ ดินไหว

หนว่ ยการเรยี นร้ทู ี่ 2 : ธรณีพิบัตภิ ัย 3.2 แผน่ ดินไหว

แผ่นดนิ ไหว (Earthquake) คอื การสัน่ สะเทือนของแผ่นดินทรี่ ับรู้ได้ ณ
จดุ ใดจุดหนึง่ บนโลก ซง่ึ การสัน่ สะเทือนดังกลา่ ว สรา้ งความเสยี หายตอ่
สิ่งมชี วี ติ และสงิ่ แวดลอ้ มเปน็ อยา่ งมาก และแผน่ ดนิ ไหวอาจทาใหเ้ กดิ ภยั
พิบตั ิอ่ืนตามมาดว้ ย

แผน่ ดินไหวเกิดจากการปลดปล่อยพลงั งานที่สะสมไวภ้ ายในโลก
ออกมา ในรูปของคลื่นไหวสะเทอื น

หนว่ ยการเรยี นรู้ท่ี 2 : ธรณพี บิ ัติภัย 3.2 แผ่นดนิ ไหว

คลืน่ ไหวสะเทอื น ศูนยเ์ กิดแผ่นดนิ ไหว

(seismic waves) (focus)
คล่นื ความถ่ตี า่ ท่ีถา่ ยทอดพลงั งานผา่ นช้นั หนิ จดุ ภายในเปลือกโลก ซงึ่ เกิดการสน่ั สะเทอื น
ของแผน่ ดนิ
จดุ เหนอื ศนู ย์เกิดแผ่นดนิ ไหว

(epicenter)
จุดบนผวิ โลกทีอ่ ยใู่ นตาแหน่งตรงกบั ศนู ย์
เกิดแผ่นดนิ ไหว

หน่วยการเรียนรู้ที่ 2 3.2 แผน่ ดนิ ไหว

สาเหตทุ ี่ทาใหเ้ กิดแผ่นดนิ ไหว

กระบวนการตามธรรมชาติ การกระทาของมนุษย์

อุกกาบาตพงุ่ ชนโลก การสบู นา้ ใต้ดนิ
การระเบดิ ของภูเขาไฟ การทาเหมืองระดบั ลึก
การเคลือ่ นท่ีของแผน่ ธรณี การสรา้ งเขือ่ นขนาดใหญ่
การเกิดหลุมยุบ แผ่นดนิ ถล่ม การทดลองระเบดิ นวิ เคลียร์











หนว่ ยการเรียนร้ทู ี่ 2 3.2 แผ่นดนิ ไหว

เคร่อื งวัดความไหวสะเทอื น (seismograph)

หนว่ ยการเรียนร้ทู ่ี 2 3.2 แผ่นดินไหว

ขอ้ มลู คล่ืนไหวสะเทอื น (seismogram)

ขนาดแผน่ ดนิ ไหว

ปริมาณของพลงั งานท่เี ปลือกโลกปลดปลอ่ ยออกมาในเหตุการณ์แผ่นดนิ ไหวครง้ั หนงึ่ ซงึ่ แสดงเปน็ คา่ ตวั เลข
ตามมาตราต่าง ๆ ดงั น้ี

มาตรารกิ เตอร์ (Richter scale)

ในอดีตนยิ มใช้รายงานขนาดของแผ่นดนิ ไหว ซงึ่ ไม่สามารถบอกขนาดของแผน่ ดนิ ไหวท่มี ศี ูนยเ์ กิดแผ่นดนิ ไหว
อยหู่ ่างจากสถานีตรวจวัดมากกว่า 650 กโิ ลเมตร หรอื แผ่นดินไหวที่มีขนาดมากกว่า 7.0 ได้อย่างถกู ตอ้ งแมน่ ยา

มาตราโมเมนต์แผน่ ดินไหว (moment magnitude scale)

ในปัจจบุ ันนิยมใชร้ ายงานขนาดของแผ่นดนิ ไหว สามารถบอกขนาดของแผน่ ดินไหวทม่ี ขี นาดใหญ่ และมศี ูนย์เกิด
แผน่ ดินไหวอยหู่ ่างไกลจากสถานีตรวจวดั มากๆ ได้

ความรุนแรงของแผ่นดินไหว

ความรุนแรงจากการสน่ั สะเทือนโดยประเมนิ จากความรูส้ กึ ความเสียหายของสง่ิ ปลูกสรา้ ง
มาตราเมอร์คัลลปี รบั ปรุงใหม่ (modified mercalli scale)

ระดับ ลักษณะความรุนแรง

I คนไมร่ ู้สกึ ถงึ การสั่นไหว แต่เครอ่ื งมอื สามารถตรวจวดั ได้
II บางคนรูส้ ึกได้ โดยเฉพาะบนอาคารสงู
III ในอาคารรสู้ กึ ถงึ การส่นั ไหวเล็กน้อย ลักษณะคลา้ ยรถบรรทกุ แลน่ ผา่ น
IV ในอาคารและนอกอาคารรสู้ กึ ถงึ การส่นั ไหว ลักษณะคลา้ ยรถบรรทุกแลน่ ผ่าน
V ทกุ คนรู้สกึ ถึงการสนั่ ไหว ส่งิ ของชนิ้ เล็กจะเคล่ือนท่ี
VI ทุกคนรสู้ ึกถงึ การส่ันไหว ส่ิงของช้ินใหญอ่ าจเคลอ่ื นท่ี ตน้ ไมส้ ่ันไหวชดั เจน

ระดับ ลักษณะความรุนแรง

VII ยนื ไดไ้ ม่มนั่ คง อาคารมาตรฐานปานกลางเสยี หายเลก็ น้อย เกิดคล่ืนนา้ ในแหล่งนา้ ขนาดเล็ก
VIII มผี ลตอ่ การขับรถยนต์ สิ่งก่อสร้างสงู ๆ ส่วนมากพงั ทลาย
IX อาคารมาตรฐานสงู เสียหาย สง่ิ กอ่ สรา้ งเคลื่อนจากฐานราก แผน่ ดินแยก
X อาคารส่วนใหญเ่ สียหายพงั ทลายพรอ้ มฐานราก แผน่ ดนิ แยกเปน็ บริเวณกว้าง
XI อาคารพงั ทลายเกือบทั้งหมด แผ่นดินแยกเป็นบรเิ วณกว้าง ทอ่ ใต้ดนิ เสยี หาย ดินถลม่
XII ทุกสง่ิ โดยรวมพงั ทลาย พ้นื ดินเปน็ ลอนคล่ืน วัตถกุ ระเดน็ ขึ้นไปในอากาศ

หนว่ ยการเรียนรทู้ ่ี 2 บรเิ วณที่เกิดแผ่นดนิ ไหว 3.2 แผน่ ดนิ ไหว

แนวรอยตอ่ ของแผน่ ธรณี
บรเิ วณที่มกี ารเลือ่ นตัวของรอยเล่อื น

หนว่ ยการเรียนรู้ที่ 2 3.2 แผ่นดนิ ไหว

พื้นท่ีเสย่ี งภัยแผน่ ดินไหวในประเทศไทย

แนวทางการเฝ้าระวังและปฏบิ ัติตนใหป้ ลอดภัยจากแผ่นดนิ ไหว แผน่ ดินไหว

1 การเฝา้ ระวัง กอ่ นเกิดแผน่ ดินไหว

ตดิ ตามขา่ วสารจากแหลง่ ศึกษาระบบการเตือนภยั ศกึ ษาการปฐมพยาบาล เตรยี มอุปกรณ์ยงั ชพี
ขอ้ มูลที่มคี วามนา่ เชื่อถอื และเส้นทางการอพยพ เบอ้ื งตน้

ศกึ ษาตาแหนง่ ของวาลว์ ปิดนา้ ไม่วางสิ่งของหนักบนช้ันสงู สร้างอาคารบา้ นเรือนตามมาตรฐาน
ปิดแก๊ส และสะพานไฟ และหม่นั ตรวจสอบอาคาร

แนวทางการเฝ้าระวังและปฏิบัตติ นให้ปลอดภยั จากแผ่นดินไหว แผน่ ดินไหว

2 การปฏิบัติตน ขณะเกดิ แผน่ ดนิ ไหว

ควบคุมสติไมใ่ หต้ ืน่ ตระหนก หมอบใตโ้ ต๊ะหรอื อยู่ในบรเิ วณ หลังจากแผ่นดนิ ไหวสงบใหร้ บี
ท่ีมโี ครงสรา้ งแขง็ แรง ออกจากอาคารสงู โดยไมใ่ ช้ลิฟต์

หากกาลงั ขบั รถยนต์ ใหห้ ยุดรถ หากอยบู่ ริเวณทะเล ใหอ้ ย่หู ่าง หา้ มก่อใหเ้ กดิ ประกายไฟ
จนกวา่ แรงสั่นสะเทอื นจะหยุด ชายฝง่ั เพราะอาจเกดิ สึนามิ เพราะอาจมแี กส๊ ร่ัวไหล