นวดไทย

50 บริการนวดในธุรกิจบริการสุขภาพ จากการที่ธุรกิจนวดแผนโบราณไทยได้รับ การประเมินว่าเป็นธุรกิจหนึ่งที่มีศักยภาพ และได้รับความนิยมจากชาวต่างประเทศ ในปี พ.ศ. ๒๕๔๒ ที่ประชุมคณะรัฐมนตรีด้านเศรษฐกิจ จึงเห็นชอบให้มีการเร่งรัดการส่งออกธุรกิจ บริการที่มีศักยภาพเพื่อน�ารายได้เข้าสู่ประเทศ โดยกรมส่งเสริมการส่งออกได้ตั้งคณะท�างาน ธุรกิจนวดแผนไทยขึ้นมาชุดหนึ่งเพื่อแก้ไขปัญหา อุปสรรคต่างๆ และส่งเสริมพัฒนาการส่งออก ธุรกิจนวดแผนไทย ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๕๔๗ ได้มีประกาศ กระทรวงสาธารณสุข เรื่องก�าหนดสถานที่เพื่อ สุขภาพหรือเพื่อเสริมสวย มาตรฐานของสถานที่ การบริการ ผู้ให้บริการ หลักเกณฑ์และวิธีการ ตรวจสอบ เพื่อการรับรองให้เป็นไปตามมาตรฐาน ส�าหรับสถานที่เพื่อสุขภาพหรือเพื่อเสริมสวย ตามพระราชบัญญัติสถานบริการ พ.ศ. ๒๕๐๙ 01 ������ 63-124 ����.indd 50 3/3/20 3:02 PM 51 (แก้ไขเพิ่มเติม ฉบับที่ ๔ พ.ศ. ๒๕๔๖) ซึ่งต่อมา มีการยกเลิกและออกประกาศฉบับใหม่ ในปี พ.ศ. ๒๕๕๑ ประกาศฉบับนี้ก�าหนดให้มี “กิจการ นวดเพื่อสุขภาพ” ซึ่งหมายความถึง การประกอบ กิจการนวด โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อเป็นการ ผ่อนคลายกล้ามเนื้อ ความเมื่อยล้า ความเครียด ด้วยวิธีการกด การคลึง การบีบ การจับ การดัด การดึง การประคบ การอบ หรือโดยวิธีการอื่นใด ตามศาสตร์และศิลปะของการนวดเพื่อสุขภาพ ทั้งนี้ต้องไม่มีสถานที่อาบน�้าโดยมีผู้ให้บริการ การปรากฏขึ้นของการนวดเพื่อสุขภาพ เกิดขึ้นในช่วงเดียวกับการพัฒนาฝีมือแรงงาน สาขาอาชีพพนักงานนวดไทย ซึ่งเป็นความร่วมมือ ระหว่างกระทรวงแรงงานและกระทรวงสาธารณสุข มีรูปธรรมที่เกิดขึ้นคือ มีประกาศคณะกรรมการ ส่งเสริมการพัฒนาฝีมือแรงงาน เรื่องมาตรฐาน ฝีมือแรงงานแห่งชาติ สาขาอาชีพพนักงานนวดไทย พ.ศ. ๒๕๕๒ ซึ่งก�าหนดมาตรฐานเป็น ๓ ระดับ คือ ระดับ ๑ เป็นผู้มีความรู้ความสามารถ ในการนวดไทยเพื่อผ่อนคลาย ระดับ ๒ เป็นผู้มีความรู้ความสามารถในการนวดไทย เพื่อผ่อนคลาย บรรเทาอาการปวดเมื่อยทั่วไป ได้อย่างน้อย ๑๐ อาการ ระดับ ๓ เป็นผู้ มีความรู้ความสามารถในการนวดไทย เพื่อผ่อนคลาย บรรเทาอาการปวดเมื่อยทั่วไป สามารถวินิจฉัย บ�าบัดรักษาโรคตามทฤษฎี การแพทย์แผนไทย (ราชกิจจานุเบกษา, ๒๕๕๒) 01 ������ 63-124 ����.indd 51 3/3/20 3:02 PM

52 ส่วนกระทรวงสาธารณสุขได้มีการพัฒนา มาตรฐานแรงงานด้านการนวดไทย โดยการ พัฒนาหลักสูตรด้านการนวดไทยและธุรกิจ สุขภาพ จัดท�าเป็นหลักสูตรกลาง จ�านวน ๖ หลักสูตร ที่เกี่ยวข้องกับการนวดไทย และการแพทย์แผนไทยมี ๓ หลักสูตร คือ หลักสูตรนวดไทยเพื่อสุขภาพ ๘๐ ชั่วโมง หลักสูตรนวดไทยเพื่อสุขภาพ ๑๕๐ ชั่วโมง และหลักสูตรการดูแลสุขภาพและความงาม ของสตรีเรือนไฟ ๑๕๐ ชั่วโมง ข้อมูลของส�านักงานส่งเสริมธุรกิจบริการ กรมส่งเสริมการส่งออกพบว่าจ�านวน สถานประกอบการสปา จ�าแนกตามลักษณะ การให้บริการ ณ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๔ มีกิจการ นวดเพื่อสุขภาพทั้งสิ้น ๙๒๕ แห่ง คิดเป็น ร้อยละ ๖๔ ของกิจการสปาและบริการ สุขภาพทั้งหมด แสดงให้เห็นถึงความเฟื่องฟู ของธุรกิจบริการนวดเพื่อสุขภาพ หลังจาก ที่ได้รับการส่งเสริมจากภาครัฐอย่างเต็มที่ 01 ������ 63-124 ����.indd 52 3/3/20 3:02 PM 53 ในช่วง พ.ศ. ๒๕๔๗-๒๕๕๗ ภาครัฐยังคง มุ่งส่งเสริมให้ “นวดแผนไทยก้าวสู่เศรษฐกิจใหม่” โดยให้ความสนใจกับกลุ่มเป้าหมายใหม่เพิ่มขึ้น อันได้แก่ ตลาดนักท่องเที่ยวคุณภาพระดับบน ที่มีก�าลังซื้อสูง เห็นได้จากในปี พ.ศ. ๒๕๔๗ รัฐบาลมีนโยบายพัฒนาประเทศให้เป็น “ศูนย์กลาง สุขภาพของเอเชีย” มีการจัดท�าแผนยุทธศาสตร์ การพัฒนาให้ประเทศไทยเป็นศูนย์กลางสุขภาพ นานาชาติ ฉบับที่ ๑ (พ.ศ. ๒๕๔๗ - ๒๕๕๑) และต่อมาได้ผลักดันแผนยุทธศาสตร์ฯ ฉบับที่ ๒ (พ.ศ. ๒๕๕๓ - ๒๕๕๗) โดยก�าหนดให้บริการ แพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก รวมถึง บริการส่งเสริมสุขภาพ ซึ่งมีการนวดแผนไทย รวมอยู่ เป็นแหล่งน�ารายได้หลักเข้าสู่ประเทศ การส่งเสริมสถานประกอบการเพื่อสุขภาพ มีความชัดเจนยิ่งขึ้น เมื่อมีการตราพระราชบัญญัติ สถานประกอบการเพื่อสุขภาพ พ.ศ. ๒๕๕๙ พระราชบัญญัติฉบับนี้ก�าหนดให้กิจการ นวดเพื่อสุขภาพหรือเพื่อการเสริมสวย เป็น บริการหนึ่งของสถานประกอบการเพื่อสุขภาพ ซึ่งต้องขอรับอนุญาตด�าเนินกิจการกับ กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ และก�าหนด คุณสมบัติประการหนึ่งของผู้ให้บริการว่า ได้รับวุฒิบัตรหรือประกาศนียบัตรด้าน การบริการเพื่อสุขภาพที่ได้รับการรับรองจาก กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ ซึ่งจะก�าหนด ในกฎกระทรวงต่อไป 01 ������ 63-124 ����.indd 53 3/3/20 3:02 PM

52 ส่วนกระทรวงสาธารณสุขได้มีการพัฒนา มาตรฐานแรงงานด้านการนวดไทย โดยการ พัฒนาหลักสูตรด้านการนวดไทยและธุรกิจ สุขภาพ จัดท�าเป็นหลักสูตรกลาง จ�านวน ๖ หลักสูตร ที่เกี่ยวข้องกับการนวดไทย และการแพทย์แผนไทยมี ๓ หลักสูตร คือ หลักสูตรนวดไทยเพื่อสุขภาพ ๘๐ ชั่วโมง หลักสูตรนวดไทยเพื่อสุขภาพ ๑๕๐ ชั่วโมง และหลักสูตรการดูแลสุขภาพและความงาม ของสตรีเรือนไฟ ๑๕๐ ชั่วโมง ข้อมูลของส�านักงานส่งเสริมธุรกิจบริการ กรมส่งเสริมการส่งออกพบว่าจ�านวน สถานประกอบการสปา จ�าแนกตามลักษณะ การให้บริการ ณ กุมภาพันธ์ ๒๕๕๔ มีกิจการ นวดเพื่อสุขภาพทั้งสิ้น ๙๒๕ แห่ง คิดเป็น ร้อยละ ๖๔ ของกิจการสปาและบริการ สุขภาพทั้งหมด แสดงให้เห็นถึงความเฟื่องฟู ของธุรกิจบริการนวดเพื่อสุขภาพ หลังจาก ที่ได้รับการส่งเสริมจากภาครัฐอย่างเต็มที่ 01 ������ 63-124 ����.indd 52 3/3/20 3:02 PM 53 ในช่วง พ.ศ. ๒๕๔๗-๒๕๕๗ ภาครัฐยังคง มุ่งส่งเสริมให้ “นวดแผนไทยก้าวสู่เศรษฐกิจใหม่” โดยให้ความสนใจกับกลุ่มเป้าหมายใหม่เพิ่มขึ้น อันได้แก่ ตลาดนักท่องเที่ยวคุณภาพระดับบน ที่มีก�าลังซื้อสูง เห็นได้จากในปี พ.ศ. ๒๕๔๗ รัฐบาลมีนโยบายพัฒนาประเทศให้เป็น “ศูนย์กลาง สุขภาพของเอเชีย” มีการจัดท�าแผนยุทธศาสตร์ การพัฒนาให้ประเทศไทยเป็นศูนย์กลางสุขภาพ นานาชาติ ฉบับที่ ๑ (พ.ศ. ๒๕๔๗ - ๒๕๕๑) และต่อมาได้ผลักดันแผนยุทธศาสตร์ฯ ฉบับที่ ๒ (พ.ศ. ๒๕๕๓ - ๒๕๕๗) โดยก�าหนดให้บริการ แพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก รวมถึง บริการส่งเสริมสุขภาพ ซึ่งมีการนวดแผนไทย รวมอยู่ เป็นแหล่งน�ารายได้หลักเข้าสู่ประเทศ การส่งเสริมสถานประกอบการเพื่อสุขภาพ มีความชัดเจนยิ่งขึ้น เมื่อมีการตราพระราชบัญญัติ สถานประกอบการเพื่อสุขภาพ พ.ศ. ๒๕๕๙ พระราชบัญญัติฉบับนี้ก�าหนดให้กิจการ นวดเพื่อสุขภาพหรือเพื่อการเสริมสวย เป็น บริการหนึ่งของสถานประกอบการเพื่อสุขภาพ ซึ่งต้องขอรับอนุญาตด�าเนินกิจการกับ กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ และก�าหนด คุณสมบัติประการหนึ่งของผู้ให้บริการว่า ได้รับวุฒิบัตรหรือประกาศนียบัตรด้าน การบริการเพื่อสุขภาพที่ได้รับการรับรองจาก กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ ซึ่งจะก�าหนด ในกฎกระทรวงต่อไป 01 ������ 63-124 ����.indd 53 3/3/20 3:02 PM

54 01 ������ 63-124 ����.indd 54 3/3/20 3:02 PM 55 รากฐานความเชื่อ จริยธรรม และความรู้ “. . . การนวดไทยมิได้จ�ากัดเฉพาะในหมู่ประชาชน ที่เป็นเกษตรกรและผู้ใช้แรงงาน รวมทั้งผู้ป่วยที่มีปัญหา เกี่ยวกับระบบโครงสร้างร่างกายเท่านั้น . . . การนวดไทยยังมีประโยชน์ในการผ่อนคลายร่างกาย เป็นทางเลือกส�าหรับผู้ต้องการบริการสุขภาพในรูปลักษณ์สมัยใหม่ จึงมีศักยภาพที่จะเติบโตในตลาดธุรกิจบริการสุขภาพ โดยเฉพาะสปาและสถานบริการนวดเพื่อสุขภาพ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเป้าหมายทางเศรษฐกิจของประเทศ 01 ������ 63-124 ����.indd 55 3/3/20 3:02 PM

54 01 ������ 63-124 ����.indd 54 3/3/20 3:02 PM 55 รากฐานความเชื่อ จริยธรรม และความรู้ “. . . การนวดไทยมิได้จ�ากัดเฉพาะในหมู่ประชาชน ที่เป็นเกษตรกรและผู้ใช้แรงงาน รวมทั้งผู้ป่วยที่มีปัญหา เกี่ยวกับระบบโครงสร้างร่างกายเท่านั้น . . . การนวดไทยยังมีประโยชน์ในการผ่อนคลายร่างกาย เป็นทางเลือกส�าหรับผู้ต้องการบริการสุขภาพในรูปลักษณ์สมัยใหม่ จึงมีศักยภาพที่จะเติบโตในตลาดธุรกิจบริการสุขภาพ โดยเฉพาะสปาและสถานบริการนวดเพื่อสุขภาพ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเป้าหมายทางเศรษฐกิจของประเทศ 01 ������ 63-124 ����.indd 55 3/3/20 3:02 PM

56 01 ������ 63-124 ����.indd 56 3/3/20 3:03 PM 57 รากฐานความเชื่อ จริยธรรม และความรู้ รากฐานความเชื่อและจริยธรรม การนวดไทยเป็นสาขาหนึ่งของการบ�าบัด เยียวยาของการแพทย์แผนไทยซึ่งเป็นการแพทย์ ดั้งเดิมของชนชาติไทย ครูบาอาจารย์แพทย์ แผนไทยได้ถ่ายทอดสืบต่อกันมาว่า การแพทย์ แผนไทยสืบทอดมาจากบรมครูชีวกโกมารภัจจ์ ซึ่งเป็นแพทย์ประจ�าพระองค์สมเด็จ พระสัมมาสัมพุทธเจ้า รวมถึงพระมหาเถระ และฤๅษีหลายตน ท่านเหล่านี้เป็นผู้ประสิทธิ์ ประสาทวิชา ค้นพบสรรพคุณของว่านยาต่างๆ รวมทั้งรจนาคัมภีร์ เพื่อเป็นหลักในการเรียนรู้ และปฏิบัติสืบต่อกันมา จึงถือว่าเป็นบูรพาจารย์ หรือต้นธารแห่งความรู้ของการแพทย์แผนไทย 01 ������ 63-124 ����.indd 57 3/3/20 3:03 PM

56 01 ������ 63-124 ����.indd 56 3/3/20 3:03 PM 57 รากฐานความเชื่อ จริยธรรม และความรู้ รากฐานความเชื่อและจริยธรรม การนวดไทยเป็นสาขาหนึ่งของการบ�าบัด เยียวยาของการแพทย์แผนไทยซึ่งเป็นการแพทย์ ดั้งเดิมของชนชาติไทย ครูบาอาจารย์แพทย์ แผนไทยได้ถ่ายทอดสืบต่อกันมาว่า การแพทย์ แผนไทยสืบทอดมาจากบรมครูชีวกโกมารภัจจ์ ซึ่งเป็นแพทย์ประจ�าพระองค์สมเด็จ พระสัมมาสัมพุทธเจ้า รวมถึงพระมหาเถระ และฤๅษีหลายตน ท่านเหล่านี้เป็นผู้ประสิทธิ์ ประสาทวิชา ค้นพบสรรพคุณของว่านยาต่างๆ รวมทั้งรจนาคัมภีร์ เพื่อเป็นหลักในการเรียนรู้ และปฏิบัติสืบต่อกันมา จึงถือว่าเป็นบูรพาจารย์ หรือต้นธารแห่งความรู้ของการแพทย์แผนไทย 01 ������ 63-124 ����.indd 57 3/3/20 3:03 PM

58 จากการสืบค้นในคัมภีร์ต�าราการแพทย์ แผนไทยที่เป็นที่ยอมรับในปัจจุบันพบว่า ในพระคัมภีร์ปฐมจินดา (พิษณุประสาทเวช, ๒๔๕๑: ๘๕) ได้กล่าวถึง พระมหาเถระผู้มีสมญาว่าต�าแย ซึ่งพระอาจารย์ชีวกโกมารภัจจ์ได้สดับความรู้เกี่ยวกับ ลักษณะครรภ์วาระก�าเนิด แล้วน�ามาร้อยกรอง เรียบเรียงเป็นเนื้อหาส่วนหนึ่งในพระคัมภีร์ปฐมจินดา (ชื่อของพระมหาเถรต�าแยนี้เองที่ท�าให้ต่อมา ภายหลังผู้คนมักเรียกหมอที่ท�าคลอดว่า หมอต�าแย) ในค�ากล่าวไหว้ครูของแพทย์แผนไทย (สมาคม แพทย์แผนโบราณแห่งประเทศไทย, ๒๕๑๐) มักอาราธนาพระมหาเถรต�าแยมาเป็นประธานในพิธี พร้อมด้วยพระอาจารย์โรคามฤตินทร์ พระอาจารย์ ฤทธิยาธร พระอาจารย์ชีวกโกมารภัจจ์ และ พระอาจารย์ฤๅษีต่างๆ ได้แก่ พระฤๅษีอมรสิทธิดาบส พระฤๅษีนารอด พระฤๅษีสัชนาลัย พระฤๅษีตาวัว พระฤๅษีตาไฟ พระฤๅษีกัศยะปะ พระฤๅษีสิงขะ พระฤๅษีประลัยโกฏ ในคัมภีร์ฉันทศาสตร์ ซึ่งแต่งโดยพระยาวิชยาธิบดี (กล่อม) เจ้าเมืองจันทบูร ในสมัยรัชกาลที่ ๑ เริ่มต้นคัมภีร์ด้วยการบูชา พระรัตนตรัย สิ่งศักดิ์สิทธิ์และครูบาอาจารย์แพทย์ (พิษณุประสาทเวช, ๒๔๕๑: ๓) เช่นเดียวกับที่พบ ในค�ากล่าวไหว้ครูแพทย์แผนไทย การกล่าวถึงนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อระลึกถึงพระคุณของพระรัตนตรัย สิ่งศักดิ์สิทธิ์ และครูบาอาจารย์ ก่อนจะท�ากิจ ต่างๆ เพื่ออ�านวยอวยชัยให้ประสบความส�าเร็จ ดังตัวอย่างต่อไปนี้ 01 ������ 63-124 ����.indd 58 3/3/20 3:03 PM 59 ข้าขอประนมหัตถ์ พระไตรรัตนนาถา ตรีโลกอมรมา อภิวาทนาการ อนึ่งข้าอัญชลี พระฤๅษี ผู้ทรงญาณ แปดองค์เธอมีฌาน โดยรอบรู้ในโรคา ไหว้คุณอิศวเรศ ทั้งพรหมเมศ ทุกชั้นฟ้า สาปสรรค์ ซึ่งหว้านยา ประทานทั่วโลก ธาตรี ไหว้ครูกุมารภัจ ผู้เจนจัดในคัมภีร์ เวชศาสตรบรรดา มีให้ทานทั่วแก่นรชน ไหว้ครูผู้สั่งสอน แต่ปางก่อนเจริญผล ล่วงลุนิพพานดล สําเร็จกิจประสิทธิ์พร (พิษณุประสาทเวช, ๒๔๕๑: ๓) คําถวายอัญเชิญผู้ศักดิ์สิทธิ์ ข้าพเจ้า (ออกนามผู้ประกอบพิธี) ขอประณตศิระน้อม พร้อมด้วยกาย วาจา ใจ ระลึกสักการะ พระคุณของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า คุณพระธรรมเจ้า คุณพระสังฆเจ้า ปิ่นเกล้าแห่งไตรสรณคม คุณท้าวพกาพรหม ท้าวทักษาประชาบดี เทวะเมธีแพทย์อัศวิน องค์เทพบดินทร์อิศวรสิทธิศักดิ์ ทวยเทพารักษ์ทุกสถาน คุณพระอุปัชฌาย์อาจารย์ คุณท่านบิดามารดา และผู้มีอุปการะคุณอนันต์ ขอเชิญมาชุมนุมโดยญาณจิต เพื่อสถิตย์เป็นองค์สักขีพยาน ในพิธีการเคารพ แพทย์อาจารย์ไทย ตามนัยจารีตโบราณ ณ กาลบัดนี้ คําถวายอาราธนาพระอาจารย์เจ้า ข้าพเจ้าขออาราธนาพระอาจารย์เจ้า อันมีท่านมหาเถรตําแย จงมาเป็น ประธาน พร้อมด้วย พระอาจารย์ฤทธิยาธร พระอาจารย์ฤๅษีอมรสิทธิดาบส พระฤๅษีนารต พระฤๅษีสัชนาลัย พระฤๅษีตาวัว พระฤๅษีตาไฟ พระฤๅษีกัศยปะ พระฤๅษีสิงขะ พระฤๅษีประลัยโกฏ พระอาจารย์โรคามฤตินทร์ พระอาจารย์ ชีวะกะโกมารภัจจ์ อาจารย์.....(ออกนามอาจารย์โดยตรงของท่าน) และอาจารย์ ทางแพทย์ศาสตร์ทุกสาขา ขออาราธนามารับสังเวยกระยาบวช อันมีเครื่องหอม จุลจันทน์ บายศรี ภัตตะพลี พฤกษะพลาหาร ขอน้อมถวายอาจารย์ทุกทิศา ซึ่งประสิทธิ์เวชศาสตร์วิทยา ข้าพเจ้าจํานงเจตนา จักสักการะบูชาเป็นประจํา ทุกปี อันเป็นคารวะเวชพิธี ตามประเพณีของแพทย์ไทยแต่โบราณกาล (สมาคมแพทย์แผนโบราณแห่งประเทศไทย, ๒๕๑๐: ช-ซ) 01 ������ 63-124 ����.indd 59 3/3/20 3:03 PM

58 จากการสืบค้นในคัมภีร์ต�าราการแพทย์ แผนไทยที่เป็นที่ยอมรับในปัจจุบันพบว่า ในพระคัมภีร์ปฐมจินดา (พิษณุประสาทเวช, ๒๔๕๑: ๘๕) ได้กล่าวถึง พระมหาเถระผู้มีสมญาว่าต�าแย ซึ่งพระอาจารย์ชีวกโกมารภัจจ์ได้สดับความรู้เกี่ยวกับ ลักษณะครรภ์วาระก�าเนิด แล้วน�ามาร้อยกรอง เรียบเรียงเป็นเนื้อหาส่วนหนึ่งในพระคัมภีร์ปฐมจินดา (ชื่อของพระมหาเถรต�าแยนี้เองที่ท�าให้ต่อมา ภายหลังผู้คนมักเรียกหมอที่ท�าคลอดว่า หมอต�าแย) ในค�ากล่าวไหว้ครูของแพทย์แผนไทย (สมาคม แพทย์แผนโบราณแห่งประเทศไทย, ๒๕๑๐) มักอาราธนาพระมหาเถรต�าแยมาเป็นประธานในพิธี พร้อมด้วยพระอาจารย์โรคามฤตินทร์ พระอาจารย์ ฤทธิยาธร พระอาจารย์ชีวกโกมารภัจจ์ และ พระอาจารย์ฤๅษีต่างๆ ได้แก่ พระฤๅษีอมรสิทธิดาบส พระฤๅษีนารอด พระฤๅษีสัชนาลัย พระฤๅษีตาวัว พระฤๅษีตาไฟ พระฤๅษีกัศยะปะ พระฤๅษีสิงขะ พระฤๅษีประลัยโกฏ ในคัมภีร์ฉันทศาสตร์ ซึ่งแต่งโดยพระยาวิชยาธิบดี (กล่อม) เจ้าเมืองจันทบูร ในสมัยรัชกาลที่ ๑ เริ่มต้นคัมภีร์ด้วยการบูชา พระรัตนตรัย สิ่งศักดิ์สิทธิ์และครูบาอาจารย์แพทย์ (พิษณุประสาทเวช, ๒๔๕๑: ๓) เช่นเดียวกับที่พบ ในค�ากล่าวไหว้ครูแพทย์แผนไทย การกล่าวถึงนี้ มีวัตถุประสงค์เพื่อระลึกถึงพระคุณของพระรัตนตรัย สิ่งศักดิ์สิทธิ์ และครูบาอาจารย์ ก่อนจะท�ากิจ ต่างๆ เพื่ออ�านวยอวยชัยให้ประสบความส�าเร็จ ดังตัวอย่างต่อไปนี้ 01 ������ 63-124 ����.indd 58 3/3/20 3:03 PM 59 ข้าขอประนมหัตถ์ พระไตรรัตนนาถา ตรีโลกอมรมา อภิวาทนาการ อนึ่งข้าอัญชลี พระฤๅษี ผู้ทรงญาณ แปดองค์เธอมีฌาน โดยรอบรู้ในโรคา ไหว้คุณอิศวเรศ ทั้งพรหมเมศ ทุกชั้นฟ้า สาปสรรค์ ซึ่งหว้านยา ประทานทั่วโลก ธาตรี ไหว้ครูกุมารภัจ ผู้เจนจัดในคัมภีร์ เวชศาสตรบรรดา มีให้ทานทั่วแก่นรชน ไหว้ครูผู้สั่งสอน แต่ปางก่อนเจริญผล ล่วงลุนิพพานดล สําเร็จกิจประสิทธิ์พร (พิษณุประสาทเวช, ๒๔๕๑: ๓) คําถวายอัญเชิญผู้ศักดิ์สิทธิ์ ข้าพเจ้า (ออกนามผู้ประกอบพิธี) ขอประณตศิระน้อม พร้อมด้วยกาย วาจา ใจ ระลึกสักการะ พระคุณของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า คุณพระธรรมเจ้า คุณพระสังฆเจ้า ปิ่นเกล้าแห่งไตรสรณคม คุณท้าวพกาพรหม ท้าวทักษาประชาบดี เทวะเมธีแพทย์อัศวิน องค์เทพบดินทร์อิศวรสิทธิศักดิ์ ทวยเทพารักษ์ทุกสถาน คุณพระอุปัชฌาย์อาจารย์ คุณท่านบิดามารดา และผู้มีอุปการะคุณอนันต์ ขอเชิญมาชุมนุมโดยญาณจิต เพื่อสถิตย์เป็นองค์สักขีพยาน ในพิธีการเคารพ แพทย์อาจารย์ไทย ตามนัยจารีตโบราณ ณ กาลบัดนี้ คําถวายอาราธนาพระอาจารย์เจ้า ข้าพเจ้าขออาราธนาพระอาจารย์เจ้า อันมีท่านมหาเถรตําแย จงมาเป็น ประธาน พร้อมด้วย พระอาจารย์ฤทธิยาธร พระอาจารย์ฤๅษีอมรสิทธิดาบส พระฤๅษีนารต พระฤๅษีสัชนาลัย พระฤๅษีตาวัว พระฤๅษีตาไฟ พระฤๅษีกัศยปะ พระฤๅษีสิงขะ พระฤๅษีประลัยโกฏ พระอาจารย์โรคามฤตินทร์ พระอาจารย์ ชีวะกะโกมารภัจจ์ อาจารย์.....(ออกนามอาจารย์โดยตรงของท่าน) และอาจารย์ ทางแพทย์ศาสตร์ทุกสาขา ขออาราธนามารับสังเวยกระยาบวช อันมีเครื่องหอม จุลจันทน์ บายศรี ภัตตะพลี พฤกษะพลาหาร ขอน้อมถวายอาจารย์ทุกทิศา ซึ่งประสิทธิ์เวชศาสตร์วิทยา ข้าพเจ้าจํานงเจตนา จักสักการะบูชาเป็นประจํา ทุกปี อันเป็นคารวะเวชพิธี ตามประเพณีของแพทย์ไทยแต่โบราณกาล (สมาคมแพทย์แผนโบราณแห่งประเทศไทย, ๒๕๑๐: ช-ซ) 01 ������ 63-124 ����.indd 59 3/3/20 3:03 PM

60 นอกจากนี้ ยังพบว่าในคัมภีร์ฉันทศาสตร์ ส่วนที่ว่าด้วยจรรยาแพทย์ ต�าราเวชศึกษาในหัวข้อ “แพทยาลังการ ว่าด้วยคุณธรรมอันเป็นเครื่อง ประดับของหมอ” และพระคัมภีร์วรโยคสาร ส่วนที่ เกี่ยวกับคุณสมบัติของแพทย์ที่ดีและจรรยาแพทย์ ได้กล่าวถึงคุณธรรมต่างๆ ที่ผู้เป็นแพทย์พึงยึดถือ และความประพฤติที่ควรงดเว้น เพราะจะน�ามา ซึ่งความเสื่อมเสีย คุณธรรมเหล่านี้ ส่วนใหญ่ เป็นข้อธรรมค�าสอนในพุทธศาสนา ที่ส�าคัญคือ อกุศลเจตสิก ๑๔ ประการ ตามที่กล่าวไว้ใน พระอภิธรรมปิฎก (ยงศักดิ์และรวงทิพย์, ๒๕๖๐) พระพุทธศาสนานอกจากจะเป็นรากฐาน ทางความเชื่อ และให้หลักธรรมเพื่อเป็นกรอบของ ความประพฤติอันดีงามของแพทย์แล้ว ยังให้ความรู้ และหลักธรรมที่เป็นรากฐานขององค์ความรู้ การแพทย์แผนไทยและการนวดไทยด้วย ที่ส�าคัญ คือ ๑) หลักทฤษฎีธาตุ ซึ่งเป็นหลักที่เกี่ยวข้องกับ ธาตุซึ่งเป็นองค์ประกอบพื้นฐานของสรรพสิ่ง โดยในสิ่งมีชีวิตปรากฏอยู่ในมหาภูตรูป อันได้แก่ ปถวี (ธาตุดิน) อาโป (ธาตุน�้า) เตโช (ธาตุไฟ) วาโย (ธาตุลม) ๒) หลักไตรลักษณ์ คือ หลักความจริงของ สรรพสิ่งที่มีลักษณะ ๓ ประการ ได้แก่ อนิจจัง คือไม่เที่ยง เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา ทุกขัง คือ ทนอยู่ได้ยาก อนัตตา คือไม่ใช่ตัวไม่ใช่ตน ๓) หลัก อิทัปปัจจยตา คือหลักความจริงว่าด้วยการเกิดขึ้น และตั้งอยู่ของสิ่งต่างๆ ที่ต้องอาศัยเหตุปัจจัยหนุน เนื่องให้เกิดขึ้น ความรู้และหลักธรรมเหล่านี้ เป็นรากฐานของทฤษฎีการแพทย์แผนไทยและ การนวดไทย 01 ������ 63-124 ����.indd 60 3/3/20 3:03 PM 61 หลักทฤษฎีธาตุ หลักไตรลักษณ์ และหลัก อิทัปปัจจยตาท�าให้การพิจารณาสุขภาพ และความเจ็บป่วยอยู่บนฐานความจริงที่เกิดขึ้น มองเห็นการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นตามที่เป็นจริง เข้าใจว่าความเจ็บป่วยสามารถเปลี่ยนแปลงไปได้ ตามเหตุปัจจัย ไม่สามารถทนอยู่ในสภาพเดิมได้ และความเจ็บป่วยนั้นสักแต่เป็นสิ่งที่เกิดขึ้น กับธาตุในร่างกาย ซึ่งต้องด�าเนินไปตามธรรมชาติ ของมัน ความเจ็บป่วยไม่ใช่ตัวตนของเรา ไม่สมควร ที่จะยึดมั่นถือมั่นให้เกิดความทุกข์ทางใจ เป็นต้น การพิจารณาตามหลักนี้ท�าให้เกิดความตระหนักว่า สิ่งต่าง ๆ มิได้เกิดขึ้นจากการสวดไหว้อ้อนวอน แต่เกิดจากการประกอบเหตุและปัจจัยให้ถึงพร้อม ดังนั้น การดูแลสุขภาพและการบ�าบัดเยียวยาตาม หลักการนี้ จึงให้ความส�าคัญกับการป้องกันเหตุ ปัจจัยที่จะท�าให้เกิดความเจ็บป่วยเป็นอันดับแรก และเมื่อเจ็บป่วยแล้วก็ต้องประกอบเหตุปัจจัยที่จะ ท�าให้หายจากการเจ็บป่วยให้ครบถ้วนด้วย การแพทย์แผนไทยได้รับเอาหลักธรรมชาติ ของสรรพสิ่งนี้มาใช้ในการพิจารณาสิ่งต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการบ�าบัดเยียวยา กล่าวคือ หมอต้องเข้าใจธรรมชาติของผู้ป่วยแต่ละคน ได้แก่ ปรกติลักษณะ เพศ อายุ อารมณ์ อุปนิสัย ธรรมชาติ ของร่างกาย คือ รูปร่าง ต�าแหน่งแห่งที่ การท�างาน ตามปกติและผิดปกติของอวัยวะ ส่วนของร่างกาย และระบบโดยรวมของร่างกาย ธรรมชาติของ ความเจ็บป่วย ตลอดจนธรรมชาติของสิ่งต่าง ๆ ที่จะน�ามาใช้ในกระบวนการบ�าบัดรักษา (ยงศักดิ์, ๒๕๕๙: ๑๗๕ - ๑๗๖) การนวดไทยเป็นวิธีการหนึ่งของการบ�าบัด เยียวยาตามหลักการนี้ การนวดเป็นการแก้ไข ความผิดปกติของธาตุลมภายในร่างกาย โดยเฉพาะ ลมที่แล่นอยู่ในเส้นตามส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย เมื่อลมในเส้นเกิดความผิดปกติ ในลักษณะก�าเริบ หย่อน หรือพิการ จะกระทบต่อธาตุลมอื่น ๆ ในร่างกาย และส่งผลกระทบท�าให้ธาตุน�้าและ ธาตุไฟผิดปกติตามไปด้วย หากไม่บ�าบัดรักษา จะกระทบต่อธาตุดิน คืออวัยวะต่าง ๆ ในที่สุด การท�าให้ลมในเส้นเป็นปกติท�าให้เลือดไหลเวียน ได้เป็นปกติด้วยเช่นกัน การนวดไทยจึงมุ่งไปที่ลม และเลือด ซึ่งเป็นองค์ประกอบส�าคัญของร่างกาย มนุษย์ 01 ������ 63-124 ����.indd 61 3/3/20 3:03 PM

60 นอกจากนี้ ยังพบว่าในคัมภีร์ฉันทศาสตร์ ส่วนที่ว่าด้วยจรรยาแพทย์ ต�าราเวชศึกษาในหัวข้อ “แพทยาลังการ ว่าด้วยคุณธรรมอันเป็นเครื่อง ประดับของหมอ” และพระคัมภีร์วรโยคสาร ส่วนที่ เกี่ยวกับคุณสมบัติของแพทย์ที่ดีและจรรยาแพทย์ ได้กล่าวถึงคุณธรรมต่างๆ ที่ผู้เป็นแพทย์พึงยึดถือ และความประพฤติที่ควรงดเว้น เพราะจะน�ามา ซึ่งความเสื่อมเสีย คุณธรรมเหล่านี้ ส่วนใหญ่ เป็นข้อธรรมค�าสอนในพุทธศาสนา ที่ส�าคัญคือ อกุศลเจตสิก ๑๔ ประการ ตามที่กล่าวไว้ใน พระอภิธรรมปิฎก (ยงศักดิ์และรวงทิพย์, ๒๕๖๐) พระพุทธศาสนานอกจากจะเป็นรากฐาน ทางความเชื่อ และให้หลักธรรมเพื่อเป็นกรอบของ ความประพฤติอันดีงามของแพทย์แล้ว ยังให้ความรู้ และหลักธรรมที่เป็นรากฐานขององค์ความรู้ การแพทย์แผนไทยและการนวดไทยด้วย ที่ส�าคัญ คือ ๑) หลักทฤษฎีธาตุ ซึ่งเป็นหลักที่เกี่ยวข้องกับ ธาตุซึ่งเป็นองค์ประกอบพื้นฐานของสรรพสิ่ง โดยในสิ่งมีชีวิตปรากฏอยู่ในมหาภูตรูป อันได้แก่ ปถวี (ธาตุดิน) อาโป (ธาตุน�้า) เตโช (ธาตุไฟ) วาโย (ธาตุลม) ๒) หลักไตรลักษณ์ คือ หลักความจริงของ สรรพสิ่งที่มีลักษณะ ๓ ประการ ได้แก่ อนิจจัง คือไม่เที่ยง เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา ทุกขัง คือ ทนอยู่ได้ยาก อนัตตา คือไม่ใช่ตัวไม่ใช่ตน ๓) หลัก อิทัปปัจจยตา คือหลักความจริงว่าด้วยการเกิดขึ้น และตั้งอยู่ของสิ่งต่างๆ ที่ต้องอาศัยเหตุปัจจัยหนุน เนื่องให้เกิดขึ้น ความรู้และหลักธรรมเหล่านี้ เป็นรากฐานของทฤษฎีการแพทย์แผนไทยและ การนวดไทย 01 ������ 63-124 ����.indd 60 3/3/20 3:03 PM 61 หลักทฤษฎีธาตุ หลักไตรลักษณ์ และหลัก อิทัปปัจจยตาท�าให้การพิจารณาสุขภาพ และความเจ็บป่วยอยู่บนฐานความจริงที่เกิดขึ้น มองเห็นการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นตามที่เป็นจริง เข้าใจว่าความเจ็บป่วยสามารถเปลี่ยนแปลงไปได้ ตามเหตุปัจจัย ไม่สามารถทนอยู่ในสภาพเดิมได้ และความเจ็บป่วยนั้นสักแต่เป็นสิ่งที่เกิดขึ้น กับธาตุในร่างกาย ซึ่งต้องด�าเนินไปตามธรรมชาติ ของมัน ความเจ็บป่วยไม่ใช่ตัวตนของเรา ไม่สมควร ที่จะยึดมั่นถือมั่นให้เกิดความทุกข์ทางใจ เป็นต้น การพิจารณาตามหลักนี้ท�าให้เกิดความตระหนักว่า สิ่งต่าง ๆ มิได้เกิดขึ้นจากการสวดไหว้อ้อนวอน แต่เกิดจากการประกอบเหตุและปัจจัยให้ถึงพร้อม ดังนั้น การดูแลสุขภาพและการบ�าบัดเยียวยาตาม หลักการนี้ จึงให้ความส�าคัญกับการป้องกันเหตุ ปัจจัยที่จะท�าให้เกิดความเจ็บป่วยเป็นอันดับแรก และเมื่อเจ็บป่วยแล้วก็ต้องประกอบเหตุปัจจัยที่จะ ท�าให้หายจากการเจ็บป่วยให้ครบถ้วนด้วย การแพทย์แผนไทยได้รับเอาหลักธรรมชาติ ของสรรพสิ่งนี้มาใช้ในการพิจารณาสิ่งต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการบ�าบัดเยียวยา กล่าวคือ หมอต้องเข้าใจธรรมชาติของผู้ป่วยแต่ละคน ได้แก่ ปรกติลักษณะ เพศ อายุ อารมณ์ อุปนิสัย ธรรมชาติ ของร่างกาย คือ รูปร่าง ต�าแหน่งแห่งที่ การท�างาน ตามปกติและผิดปกติของอวัยวะ ส่วนของร่างกาย และระบบโดยรวมของร่างกาย ธรรมชาติของ ความเจ็บป่วย ตลอดจนธรรมชาติของสิ่งต่าง ๆ ที่จะน�ามาใช้ในกระบวนการบ�าบัดรักษา (ยงศักดิ์, ๒๕๕๙: ๑๗๕ - ๑๗๖) การนวดไทยเป็นวิธีการหนึ่งของการบ�าบัด เยียวยาตามหลักการนี้ การนวดเป็นการแก้ไข ความผิดปกติของธาตุลมภายในร่างกาย โดยเฉพาะ ลมที่แล่นอยู่ในเส้นตามส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย เมื่อลมในเส้นเกิดความผิดปกติ ในลักษณะก�าเริบ หย่อน หรือพิการ จะกระทบต่อธาตุลมอื่น ๆ ในร่างกาย และส่งผลกระทบท�าให้ธาตุน�้าและ ธาตุไฟผิดปกติตามไปด้วย หากไม่บ�าบัดรักษา จะกระทบต่อธาตุดิน คืออวัยวะต่าง ๆ ในที่สุด การท�าให้ลมในเส้นเป็นปกติท�าให้เลือดไหลเวียน ได้เป็นปกติด้วยเช่นกัน การนวดไทยจึงมุ่งไปที่ลม และเลือด ซึ่งเป็นองค์ประกอบส�าคัญของร่างกาย มนุษย์ 01 ������ 63-124 ����.indd 61 3/3/20 3:03 PM

62 ประเภทของการนวดไทย ในอดีต การนวดไทยปรากฏตัวอยู่ทั้งใน ราชส�านักและมีการใช้กันโดยทั่วไปทั้งในบ้าน และวัดต่าง ๆ การนวดของหมอในราชส�านัก และการนวดของหมอเชลยศักดิ์ ซึ่งหมายถึง หมอที่มิได้อยู่ในราชส�านัก มีความแตกต่าง กัน กล่าวคือ การนวดโดยหมอในราชส�านัก เป็นการนวดที่มีแบบแผน พิธีรีตอง ซึ่งเหมาะกับ การนวดถวายแก่พระมหากษัตริย์ เชื้อพระวงศ์ และเจ้านายชั้นสูง ส่วนการนวดของหมอเชลยศักดิ์ เป็นการนวดของสามัญชน ซึ่งมีการสืบทอดฝึกฝน มาตามสายตระกูลหมอหรือตามส�านักต่าง ๆ เมื่อกรมหมอหลวงซึ่งท�าหน้าที่ในการดูแล รักษาความเจ็บป่วยให้แก่เจ้านายในราชส�านัก ถูกยกเลิกไป ท�าให้ผู้ที่เป็นหมอหลวงในราชส�านัก 01 ������ 63-124 ����.indd 62 3/3/20 3:03 PM 63 แบบดั้งเดิมหมดหน้าที่ไปด้วย และเนื่องจาก การนวดมีการสืบทอดมาอย่างหลากหลาย การแบ่งประเภทการนวดไทยในยุคปัจจุบัน จึงควรแบ่งตามสายการสืบทอดกับการนวดไทย ในชุมชนซึ่งเป็นการนวดที่แตกต่างตามวัฒนธรรม ของแต่ละภูมิภาคของประเทศ การนวดไทยส�านักต่าง ๆ ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ในปี พ.ศ. ๒๔๗๕ ได้มีการก่อตั้งสมาคมแพทย์ แผนโบราณแห่งประเทศไทยขึ้นเป็นครั้งแรก และต่อมาจึงมีสมาคมต่างๆ ตั้งขึ้นตามมาในวัด อีกหลายแห่ง เพื่อจัดการเรียนการสอนการแพทย์ แผนโบราณในสมาคมเหล่านี้ โดยมากจัดสอนกัน ในวันเสาร์และอาทิตย์ เป็นการสอนแบบตัวต่อตัว ครูผู้สอนการนวดในสมาคมเหล่านี้มีทั้งที่สืบทอด การนวดมาจากหมอหลวงในราชส�านักและ การนวดโดยหมอเชลยศักดิ์ การนวดไทยซึ่งสืบทอดผ่านสมาคมแพทย์ แผนโบราณมีหลายส�านักและแบบแผน ที่ส�าคัญ ได้แก่ การนวดของสมาคมแพทย์แผนโบราณ แห่งประเทศไทย การนวดของสมาคมเภสัชและ อายุรเวชโบราณแห่งประเทศไทย (เดิมอยู่ที่วัด สามพระยา) และการนวดของโรงเรียนแพทย์ แผนโบราณวัดพระเชตุพน (วัดโพธิ์) เป็นต้น แบบแผนการนวดของสมาคมเหล่านี้ในยุคแรก มีทั้งที่คล้ายคลึงและแตกต่างกัน แต่ส่วนใหญ่ ยังคงเป็นการนวดกดตามจุดและแนวนวด ต่างๆ บนร่างกาย เพื่อให้ส่งผลต่อเส้นประธาน ความแตกต่างของส�านักเหล่านี้อยู่ที่เทคนิค การวางมือ ท่าทางในการนวด และล�าดับ ในการนวด ภายหลังได้ผสมผสานเอาการนวด แบบดัดดึงเข้ามาในแบบแผนการนวดของ บางส�านัก ในปี พ.ศ. ๒๕๒๕ มีการก่อตั้งอายุรเวท วิทยาลัย (ชีวกโกมารภัจจ์) ขึ้น เพื่อเปิดสอน วิชาการแพทย์ไทยเดิมในสถาบันการศึกษา แบบเต็มเวลา เนื้อหาหลักสูตรเป็นการผสมผสาน ระหว่างความรู้ของการแพทย์แผนตะวันตก และการแพทย์แผนไทย ส�าหรับวิชาที่เกี่ยวกับ การนวดไทย (หรือที่วิทยาลัยเรียกว่าวิชาหัตถเวช) เน้นที่การมีกิริยามารยาทเรียบร้อย เมื่อเริ่มนวด ต้องเดินเข่าเข้าหาผู้ป่วย ไม่หายใจรดผู้ป่วย ขณะท�าการนวด จะใช้เฉพาะมือคือ นิ้วหัวแม่มือ ปลายนิ้วอื่น และอุ้งมือในการนวดเท่านั้น เน้นการจัดท่าทาง องศา และการลงน�้าหนัก จะไม่เริ่มนวดฝ่าเท้าก่อน โดยมากจะเริ่มนวด ตั้งแต่ใต้เข่ามาข้อเท้า หรือจากต้นขาลงมา ถึงข้อเท้าก่อน ท�าการนวดผู้ป่วยในท่านั่ง ท่านอนหงาย หรือท่านอนตะแคงเท่านั้น ไม่นวดผู้ป่วยในท่านอนคว�่า ไม่ใช้การดัดข้อหรือ ส่วนหนึ่งส่วนใดของร่างกายผู้ป่วยด้วยก�าลัง ที่รุนแรง 01 ������ 63-124 ����.indd 63 3/3/20 3:03 PM

62 ประเภทของการนวดไทย ในอดีต การนวดไทยปรากฏตัวอยู่ทั้งใน ราชส�านักและมีการใช้กันโดยทั่วไปทั้งในบ้าน และวัดต่าง ๆ การนวดของหมอในราชส�านัก และการนวดของหมอเชลยศักดิ์ ซึ่งหมายถึง หมอที่มิได้อยู่ในราชส�านัก มีความแตกต่าง กัน กล่าวคือ การนวดโดยหมอในราชส�านัก เป็นการนวดที่มีแบบแผน พิธีรีตอง ซึ่งเหมาะกับ การนวดถวายแก่พระมหากษัตริย์ เชื้อพระวงศ์ และเจ้านายชั้นสูง ส่วนการนวดของหมอเชลยศักดิ์ เป็นการนวดของสามัญชน ซึ่งมีการสืบทอดฝึกฝน มาตามสายตระกูลหมอหรือตามส�านักต่าง ๆ เมื่อกรมหมอหลวงซึ่งท�าหน้าที่ในการดูแล รักษาความเจ็บป่วยให้แก่เจ้านายในราชส�านัก ถูกยกเลิกไป ท�าให้ผู้ที่เป็นหมอหลวงในราชส�านัก 01 ������ 63-124 ����.indd 62 3/3/20 3:03 PM 63 แบบดั้งเดิมหมดหน้าที่ไปด้วย และเนื่องจาก การนวดมีการสืบทอดมาอย่างหลากหลาย การแบ่งประเภทการนวดไทยในยุคปัจจุบัน จึงควรแบ่งตามสายการสืบทอดกับการนวดไทย ในชุมชนซึ่งเป็นการนวดที่แตกต่างตามวัฒนธรรม ของแต่ละภูมิภาคของประเทศ การนวดไทยส�านักต่าง ๆ ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ในปี พ.ศ. ๒๔๗๕ ได้มีการก่อตั้งสมาคมแพทย์ แผนโบราณแห่งประเทศไทยขึ้นเป็นครั้งแรก และต่อมาจึงมีสมาคมต่างๆ ตั้งขึ้นตามมาในวัด อีกหลายแห่ง เพื่อจัดการเรียนการสอนการแพทย์ แผนโบราณในสมาคมเหล่านี้ โดยมากจัดสอนกัน ในวันเสาร์และอาทิตย์ เป็นการสอนแบบตัวต่อตัว ครูผู้สอนการนวดในสมาคมเหล่านี้มีทั้งที่สืบทอด การนวดมาจากหมอหลวงในราชส�านักและ การนวดโดยหมอเชลยศักดิ์ การนวดไทยซึ่งสืบทอดผ่านสมาคมแพทย์ แผนโบราณมีหลายส�านักและแบบแผน ที่ส�าคัญ ได้แก่ การนวดของสมาคมแพทย์แผนโบราณ แห่งประเทศไทย การนวดของสมาคมเภสัชและ อายุรเวชโบราณแห่งประเทศไทย (เดิมอยู่ที่วัด สามพระยา) และการนวดของโรงเรียนแพทย์ แผนโบราณวัดพระเชตุพน (วัดโพธิ์) เป็นต้น แบบแผนการนวดของสมาคมเหล่านี้ในยุคแรก มีทั้งที่คล้ายคลึงและแตกต่างกัน แต่ส่วนใหญ่ ยังคงเป็นการนวดกดตามจุดและแนวนวด ต่างๆ บนร่างกาย เพื่อให้ส่งผลต่อเส้นประธาน ความแตกต่างของส�านักเหล่านี้อยู่ที่เทคนิค การวางมือ ท่าทางในการนวด และล�าดับ ในการนวด ภายหลังได้ผสมผสานเอาการนวด แบบดัดดึงเข้ามาในแบบแผนการนวดของ บางส�านัก ในปี พ.ศ. ๒๕๒๕ มีการก่อตั้งอายุรเวท วิทยาลัย (ชีวกโกมารภัจจ์) ขึ้น เพื่อเปิดสอน วิชาการแพทย์ไทยเดิมในสถาบันการศึกษา แบบเต็มเวลา เนื้อหาหลักสูตรเป็นการผสมผสาน ระหว่างความรู้ของการแพทย์แผนตะวันตก และการแพทย์แผนไทย ส�าหรับวิชาที่เกี่ยวกับ การนวดไทย (หรือที่วิทยาลัยเรียกว่าวิชาหัตถเวช) เน้นที่การมีกิริยามารยาทเรียบร้อย เมื่อเริ่มนวด ต้องเดินเข่าเข้าหาผู้ป่วย ไม่หายใจรดผู้ป่วย ขณะท�าการนวด จะใช้เฉพาะมือคือ นิ้วหัวแม่มือ ปลายนิ้วอื่น และอุ้งมือในการนวดเท่านั้น เน้นการจัดท่าทาง องศา และการลงน�้าหนัก จะไม่เริ่มนวดฝ่าเท้าก่อน โดยมากจะเริ่มนวด ตั้งแต่ใต้เข่ามาข้อเท้า หรือจากต้นขาลงมา ถึงข้อเท้าก่อน ท�าการนวดผู้ป่วยในท่านั่ง ท่านอนหงาย หรือท่านอนตะแคงเท่านั้น ไม่นวดผู้ป่วยในท่านอนคว�่า ไม่ใช้การดัดข้อหรือ ส่วนหนึ่งส่วนใดของร่างกายผู้ป่วยด้วยก�าลัง ที่รุนแรง 01 ������ 63-124 ����.indd 63 3/3/20 3:03 PM

64 การนวดไทยในชุมชน การนวดไทยในชุมชน หรือที่มักเรียกกันว่า การนวดพื้นบ้าน เป็นการนวดที่พบได้ตามท้องถิ่น ต่างๆ ซึ่งอาจเรียกชื่อแตกต่างกัน เช่น เอาเอ็น ตอกเส้น ย�่าขาง (ล้านนา) นวดขิดเส้น (อีสาน) จับเส้น แกะเส้น เขี่ยเส้น เป็นต้น ซึ่งเทคนิควิธีการนวด ที่ใช้มีความหลากหลายมาก เช่น ใช้การบีบ การกด การคล�า การขย�า การรีด การดึง การดัด การเหยียบ การทุบ การสับ เป็นต้น ท่าทางในการนวดของ หมอพื้นบ้านในชุมชน มีความแตกต่างกันได้มาก และเนื่องจากเป็นการนวดในหมู่คนที่รู้จักคุ้นเคย กันในชุมชน จึงไม่เคร่งครัดว่าจะต้องนวด ด้วยความสุภาพเรียบร้อยจนเกินไป หมอนวดพื้นบ้าน ส่วนใหญ่มักเป็นหมอในชุมชนท้องถิ่น นวดอยู่ ที่บ้านของตนเอง หรืออาจไปนวดผู้ป่วยตามบ้าน มักมีการตั้งขันครูก่อนการรักษา และค่าสมนาคุณ มักเป็นไปตามความสมัครใจของผู้ป่วย หมอบางคน อาจมีต�าราสมุดข่อยแสดงจุดนวดซึ่งบันทึก สืบต่อกันมาจากบรรพบุรุษ แต่การเรียนการสอน ส่วนใหญ่เป็นการเรียนรู้ผ่านตัวบุคคลและเรียนรู้ จากประสบการณ์ในการรักษาผู้ป่วย 01 ������ 63-124 ����.indd 64 3/3/20 3:03 PM 65 01 ������ 63-124 ����.indd 65 3/3/20 3:03 PM

64 การนวดไทยในชุมชน การนวดไทยในชุมชน หรือที่มักเรียกกันว่า การนวดพื้นบ้าน เป็นการนวดที่พบได้ตามท้องถิ่น ต่างๆ ซึ่งอาจเรียกชื่อแตกต่างกัน เช่น เอาเอ็น ตอกเส้น ย�่าขาง (ล้านนา) นวดขิดเส้น (อีสาน) จับเส้น แกะเส้น เขี่ยเส้น เป็นต้น ซึ่งเทคนิควิธีการนวด ที่ใช้มีความหลากหลายมาก เช่น ใช้การบีบ การกด การคล�า การขย�า การรีด การดึง การดัด การเหยียบ การทุบ การสับ เป็นต้น ท่าทางในการนวดของ หมอพื้นบ้านในชุมชน มีความแตกต่างกันได้มาก และเนื่องจากเป็นการนวดในหมู่คนที่รู้จักคุ้นเคย กันในชุมชน จึงไม่เคร่งครัดว่าจะต้องนวด ด้วยความสุภาพเรียบร้อยจนเกินไป หมอนวดพื้นบ้าน ส่วนใหญ่มักเป็นหมอในชุมชนท้องถิ่น นวดอยู่ ที่บ้านของตนเอง หรืออาจไปนวดผู้ป่วยตามบ้าน มักมีการตั้งขันครูก่อนการรักษา และค่าสมนาคุณ มักเป็นไปตามความสมัครใจของผู้ป่วย หมอบางคน อาจมีต�าราสมุดข่อยแสดงจุดนวดซึ่งบันทึก สืบต่อกันมาจากบรรพบุรุษ แต่การเรียนการสอน ส่วนใหญ่เป็นการเรียนรู้ผ่านตัวบุคคลและเรียนรู้ จากประสบการณ์ในการรักษาผู้ป่วย 01 ������ 63-124 ����.indd 64 3/3/20 3:03 PM 65 01 ������ 63-124 ����.indd 65 3/3/20 3:03 PM

66 สถานภาพขององค์ความรู้ ที่มาขององค์ความรู้ ดังที่ได้กล่าวมาแล้วว่า องค์ความรู้ การนวดไทยเป็นความรู้เชิงปฏิบัติที่เรียนรู้ ผ่านการกระท�าต่อร่างกายมนุษย์ เพื่อแก้ไข ความผิดปกติในการท�าหน้าที่ของอวัยวะหรือ ส่วนของร่างกาย โดยใช้วิธีการกด คลึง บีบ จับ ดัด ดึง ฯลฯ ตามแนวเส้นและจุดแก้ที่เรียน สืบต่อกันมา โดยมีสมุฏฐานโรคเกี่ยวกับเลือด และลมในเส้น แหล่งที่มาของความรู้มาจาก ครูบาอาจารย์แล้วถ่ายทอดต่อกันมาจากรุ่นสู่รุ่น และมาจากคัมภีร์ต�าราที่คัดลอกสืบต่อกันมา จนเป็นส่วนหนึ่งของคัมภีร์ต�าราการแพทย์ แผนไทยในยุคปัจจุบัน ความรู้การนวดไทยที่มีอยู่ในปัจจุบัน เป็นผลรวมของความรู้ที่ถ่ายทอดผ่านการสอน แบบตัวต่อตัวและการเรียนรู้จากต�ารา ซึ่งผู้เรียน ต้องฝึกฝนทักษะหาความรู้ความช�านาญ ด้วยตนเองบ้าง ด้วยการชี้แนะของครูหรือผู้รู้บ้าง รวมทั้งต้องหาประสบการณ์ในทางปฏิบัติ ผ่านการทดลองกับตนเองและการบ�าบัดผู้ป่วย จนเกิดความรู้เชิงประจักษ์ขึ้น การแลกเปลี่ยน ความรู้กันในหมู่หมอและการเรียนรู้จากการแพทย์ แผนอื่นก็มีส่วนท�าให้เกิดการผสมผสานความรู้ จากแหล่งต่างๆ เข้าด้วยกัน อย่างไรก็ตาม ยังมีความรู้อีกประเภทหนึ่ง ที่ควรกล่าวถึงคือ ความรู้ที่ถือกันตามวัฒนธรรม ดั้งเดิมว่า เป็นความรู้ในระดับที่สูงขึ้น ต้องเรียนรู้ ผ่านการฝึกฝนทางจิต เพื่อให้สามารถรับรู้ถึง สภาวะขององค์ประกอบพื้นฐานที่เรียกว่า “ธาตุ” ตามที่เป็นจริง และรับรู้ได้ถึงการมีอยู่ ของโครงสร้างของการรับความรู้สึกซึ่งสัมพันธ์ กับทวารหรืออินทรีย์ที่เป็นเครื่องรับรู้โลก ที่เรียกกันว่า เส้นประธาน ในแง่นี้แหล่งของ ความรู้จึงพิจารณาได้ว่ามาจากจิตที่ได้รับ การพัฒนาให้เข้าถึงสภาวะต่าง ๆ ได้ตาม ความเป็นจริง โดยไปพ้นการนึกคิดและ ประสบการณ์ตามปกติ กล่าวโดยสรุปก็คือ องค์ความรู้ของ การนวดไทยประกอบด้วย ๑) ความรู้จากประสบการณ์ในทางปฏิบัติ ที่อยู่ในตัวหมอ ๒) ความรู้ที่มาจากการถอดบทเรียน ประสบการณ์แล้วถ่ายทอดให้คนรุ่นถัดไป ๓) ความรู้ในคัมภีร์ต�าราที่มีการบันทึกไว้ ๔) ความรู้ที่เกิดจากการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ ข้ามการแพทย์และข้ามวัฒนธรรม ๕) ความรู้ที่เกิดขึ้นจากจิตผู้รู้ ซึ่งเข้าถึง สภาวะต่างๆ ตามที่เป็นจริง 01 ������ 63-124 ����.indd 66 3/3/20 3:03 PM 67 คัมภีร์ต�าราการนวดไทย ดังที่ได้กล่าวมาแล้วว่า คัมภีร์ต�าราดั้งเดิม ของการแพทย์แผนไทยมาจากการบันทึกของ ครูบาอาจารย์แต่ครั้งโบราณสืบทอดมาจนถึง ปัจจุบัน และมักมีการเชื่อมโยงคัมภีร์ต�ารา กับพระอาจารย์ชีวกโกมารภัจจ์ พระอาจารย์ และพระฤๅษี คัมภีร์แพทย์ดั้งเดิมจึงเป็น ของครูบาอาจารย์ เป็นของที่มีสถานะสูง คนรุ่นหลังควรให้ความเคารพ ไม่ควรแก้ไข ปรับปรุงคัมภีร์ สิ่งที่นิยมท�ากันมากกว่าคือช�าระ ความคลาดเคลื่อนให้ถูกต้องโดยผู้รู้ เพราะ ความรู้ที่บันทึกในคัมภีร์ที่ยังไม่สามารถเข้าใจได้ ในปัจจุบัน อาจมิได้หมายความว่าจะไม่ถูกต้อง หมอไทยจึงนิยมให้ลูกหลานหรือสามเณรคัดลอก คัมภีร์ต่อๆ กันมา แม้ยังไม่สามารถเข้าใจคัมภีร์ ได้ทั้งหมดก็ตาม คัมภีร์ต�าราดั้งเดิมที่เป็นหลักของ องค์ความรู้การนวดไทย ที่เป็นที่ยอมรับของ ครูบาอาจารย์หมอนวดไทยมี ๗ รายการ (เรียงตามล�าดับความเก่าแก่ของการสร้างขึ้น เท่าที่ค้นพบในปัจจุบัน) คือ ๑) ต�าราโรคนิทานค�าฉันท์ ๑๑ ของพระยา วิชยาธิบดี (กล่อม) เจ้าเมืองจันทบูร ในสมัย รัชกาลที่ ๑ โดยมีเนื้อหาที่เกี่ยวข้องในหัวข้อ ปัตฆาฏ กล่อน และกล่าวเส้นสิบ ยังไม่ทราบปี ที่สร้างขึ้นของต้นฉบับเดิม แต่จัดพิมพ์เป็น หนังสือในปี พ.ศ. ๒๔๕๖ ๒) จารึกต�ารายาวัดราชโอรสาราม ราชวรมหาวิหาร สมัยรัชกาลที่ ๒ สร้างขึ้น พ.ศ. ๒๓๖๔ มีแผ่นจารึกที่ ๔๕ เป็นแผนนวด ๓) ศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัด พระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) สมัยรัชกาลที่ ๓ สร้างขึ้น พ.ศ. ๒๓๗๕ จ�านวน ๖๐ ภาพ เป็นภาพแผนหงาย ๓๐ ภาพ แผนคว�่า ๓๐ ภาพ ๔) สมุดไทยด�าแสดงภาพและโคลงฤๅษี ดัดตนแก้โรคต่างๆ ๘๐ ภาพ สมัยรัชกาลที่ ๓ สร้างขึ้น พ.ศ. ๒๓๘๑ 01 ������ 63-124 ����.indd 67 3/3/20 3:03 PM

66 สถานภาพขององค์ความรู้ ที่มาขององค์ความรู้ ดังที่ได้กล่าวมาแล้วว่า องค์ความรู้ การนวดไทยเป็นความรู้เชิงปฏิบัติที่เรียนรู้ ผ่านการกระท�าต่อร่างกายมนุษย์ เพื่อแก้ไข ความผิดปกติในการท�าหน้าที่ของอวัยวะหรือ ส่วนของร่างกาย โดยใช้วิธีการกด คลึง บีบ จับ ดัด ดึง ฯลฯ ตามแนวเส้นและจุดแก้ที่เรียน สืบต่อกันมา โดยมีสมุฏฐานโรคเกี่ยวกับเลือด และลมในเส้น แหล่งที่มาของความรู้มาจาก ครูบาอาจารย์แล้วถ่ายทอดต่อกันมาจากรุ่นสู่รุ่น และมาจากคัมภีร์ต�าราที่คัดลอกสืบต่อกันมา จนเป็นส่วนหนึ่งของคัมภีร์ต�าราการแพทย์ แผนไทยในยุคปัจจุบัน ความรู้การนวดไทยที่มีอยู่ในปัจจุบัน เป็นผลรวมของความรู้ที่ถ่ายทอดผ่านการสอน แบบตัวต่อตัวและการเรียนรู้จากต�ารา ซึ่งผู้เรียน ต้องฝึกฝนทักษะหาความรู้ความช�านาญ ด้วยตนเองบ้าง ด้วยการชี้แนะของครูหรือผู้รู้บ้าง รวมทั้งต้องหาประสบการณ์ในทางปฏิบัติ ผ่านการทดลองกับตนเองและการบ�าบัดผู้ป่วย จนเกิดความรู้เชิงประจักษ์ขึ้น การแลกเปลี่ยน ความรู้กันในหมู่หมอและการเรียนรู้จากการแพทย์ แผนอื่นก็มีส่วนท�าให้เกิดการผสมผสานความรู้ จากแหล่งต่างๆ เข้าด้วยกัน อย่างไรก็ตาม ยังมีความรู้อีกประเภทหนึ่ง ที่ควรกล่าวถึงคือ ความรู้ที่ถือกันตามวัฒนธรรม ดั้งเดิมว่า เป็นความรู้ในระดับที่สูงขึ้น ต้องเรียนรู้ ผ่านการฝึกฝนทางจิต เพื่อให้สามารถรับรู้ถึง สภาวะขององค์ประกอบพื้นฐานที่เรียกว่า “ธาตุ” ตามที่เป็นจริง และรับรู้ได้ถึงการมีอยู่ ของโครงสร้างของการรับความรู้สึกซึ่งสัมพันธ์ กับทวารหรืออินทรีย์ที่เป็นเครื่องรับรู้โลก ที่เรียกกันว่า เส้นประธาน ในแง่นี้แหล่งของ ความรู้จึงพิจารณาได้ว่ามาจากจิตที่ได้รับ การพัฒนาให้เข้าถึงสภาวะต่าง ๆ ได้ตาม ความเป็นจริง โดยไปพ้นการนึกคิดและ ประสบการณ์ตามปกติ กล่าวโดยสรุปก็คือ องค์ความรู้ของ การนวดไทยประกอบด้วย ๑) ความรู้จากประสบการณ์ในทางปฏิบัติ ที่อยู่ในตัวหมอ ๒) ความรู้ที่มาจากการถอดบทเรียน ประสบการณ์แล้วถ่ายทอดให้คนรุ่นถัดไป ๓) ความรู้ในคัมภีร์ต�าราที่มีการบันทึกไว้ ๔) ความรู้ที่เกิดจากการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ ข้ามการแพทย์และข้ามวัฒนธรรม ๕) ความรู้ที่เกิดขึ้นจากจิตผู้รู้ ซึ่งเข้าถึง สภาวะต่างๆ ตามที่เป็นจริง 01 ������ 63-124 ����.indd 66 3/3/20 3:03 PM 67 คัมภีร์ต�าราการนวดไทย ดังที่ได้กล่าวมาแล้วว่า คัมภีร์ต�าราดั้งเดิม ของการแพทย์แผนไทยมาจากการบันทึกของ ครูบาอาจารย์แต่ครั้งโบราณสืบทอดมาจนถึง ปัจจุบัน และมักมีการเชื่อมโยงคัมภีร์ต�ารา กับพระอาจารย์ชีวกโกมารภัจจ์ พระอาจารย์ และพระฤๅษี คัมภีร์แพทย์ดั้งเดิมจึงเป็น ของครูบาอาจารย์ เป็นของที่มีสถานะสูง คนรุ่นหลังควรให้ความเคารพ ไม่ควรแก้ไข ปรับปรุงคัมภีร์ สิ่งที่นิยมท�ากันมากกว่าคือช�าระ ความคลาดเคลื่อนให้ถูกต้องโดยผู้รู้ เพราะ ความรู้ที่บันทึกในคัมภีร์ที่ยังไม่สามารถเข้าใจได้ ในปัจจุบัน อาจมิได้หมายความว่าจะไม่ถูกต้อง หมอไทยจึงนิยมให้ลูกหลานหรือสามเณรคัดลอก คัมภีร์ต่อๆ กันมา แม้ยังไม่สามารถเข้าใจคัมภีร์ ได้ทั้งหมดก็ตาม คัมภีร์ต�าราดั้งเดิมที่เป็นหลักของ องค์ความรู้การนวดไทย ที่เป็นที่ยอมรับของ ครูบาอาจารย์หมอนวดไทยมี ๗ รายการ (เรียงตามล�าดับความเก่าแก่ของการสร้างขึ้น เท่าที่ค้นพบในปัจจุบัน) คือ ๑) ต�าราโรคนิทานค�าฉันท์ ๑๑ ของพระยา วิชยาธิบดี (กล่อม) เจ้าเมืองจันทบูร ในสมัย รัชกาลที่ ๑ โดยมีเนื้อหาที่เกี่ยวข้องในหัวข้อ ปัตฆาฏ กล่อน และกล่าวเส้นสิบ ยังไม่ทราบปี ที่สร้างขึ้นของต้นฉบับเดิม แต่จัดพิมพ์เป็น หนังสือในปี พ.ศ. ๒๔๕๖ ๒) จารึกต�ารายาวัดราชโอรสาราม ราชวรมหาวิหาร สมัยรัชกาลที่ ๒ สร้างขึ้น พ.ศ. ๒๓๖๔ มีแผ่นจารึกที่ ๔๕ เป็นแผนนวด ๓) ศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัด พระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) สมัยรัชกาลที่ ๓ สร้างขึ้น พ.ศ. ๒๓๗๕ จ�านวน ๖๐ ภาพ เป็นภาพแผนหงาย ๓๐ ภาพ แผนคว�่า ๓๐ ภาพ ๔) สมุดไทยด�าแสดงภาพและโคลงฤๅษี ดัดตนแก้โรคต่างๆ ๘๐ ภาพ สมัยรัชกาลที่ ๓ สร้างขึ้น พ.ศ. ๒๓๘๑ 01 ������ 63-124 ����.indd 67 3/3/20 3:03 PM

68 01 ������ 63-124 ����.indd 68 3/3/20 3:03 PM 69 ศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดโพธิ์ แผนภาพนวดทั้งแผนหงายและแผนคว�่า เป็นภาพแสดงหลักวิชาการนวดไทย ๖๐ ภาพ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จารึกบนแผ่นศิลา ประดับไว้ตามศาลาราย ของวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์) ในช่วงบูรณะวัด พ.ศ. ๒๓๗๕ 01 ������ 63-124 ����.indd 69 3/3/20 3:03 PM

68 01 ������ 63-124 ����.indd 68 3/3/20 3:03 PM 69 ศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดโพธิ์ แผนภาพนวดทั้งแผนหงายและแผนคว�่า เป็นภาพแสดงหลักวิชาการนวดไทย ๖๐ ภาพ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จารึกบนแผ่นศิลา ประดับไว้ตามศาลาราย ของวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์) ในช่วงบูรณะวัด พ.ศ. ๒๓๗๕ 01 ������ 63-124 ����.indd 69 3/3/20 3:03 PM

70 เส้นทั้งสิบ ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกกำาเหนิดเส้นทัง ๑๐ อันเปนประทานแก้เส้นทังหลาย ๚ ๛ ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 70 3/3/20 3:04 PM 71 เส้นทั้งสิบ ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกกำาเหนิดเส้นทัง ๑๐ อันเปนประทานแก้เส้นทังหลาย ๚ ๛ ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 71 3/3/20 3:04 PM

70 เส้นทั้งสิบ ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกกำาเหนิดเส้นทัง ๑๐ อันเปนประทานแก้เส้นทังหลาย ๚ ๛ ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 70 3/3/20 3:04 PM 71 เส้นทั้งสิบ ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกกำาเหนิดเส้นทัง ๑๐ อันเปนประทานแก้เส้นทังหลาย ๚ ๛ ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 71 3/3/20 3:04 PM

72 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นอิทา ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกเส้นอิทาฝ่ายซ้าย ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 72 3/3/20 3:04 PM 73 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นอิทา ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกเส้นอิทาฝ่ายซ้าย ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 73 3/3/20 3:04 PM

72 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นอิทา ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกเส้นอิทาฝ่ายซ้าย ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 72 3/3/20 3:04 PM 73 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นอิทา ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกเส้นอิทาฝ่ายซ้าย ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 73 3/3/20 3:04 PM

74 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นปิงคลา ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกเส้นปิงคลา ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 74 3/3/20 3:04 PM 75 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นปิงคลา ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกเส้นปิงคลา ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 75 3/3/20 3:05 PM

74 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นปิงคลา ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกเส้นปิงคลา ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 74 3/3/20 3:04 PM 75 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นปิงคลา ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกเส้นปิงคลา ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 75 3/3/20 3:05 PM

76 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นสุมนา ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกเส้นสุมนา ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 76 3/3/20 3:05 PM 77 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นสุมนา ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกเส้นสุมนา ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 77 3/3/20 3:05 PM

76 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นสุมนา ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกเส้นสุมนา ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 76 3/3/20 3:05 PM 77 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นสุมนา ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกเส้นสุมนา ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 77 3/3/20 3:05 PM

78 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นกาลทารี ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกเส้นกาลทารี ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 78 3/3/20 3:05 PM 79 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นกาลทารี ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกเส้นกาลทารี ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 79 3/3/20 3:05 PM

78 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นกาลทารี ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกเส้นกาลทารี ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 78 3/3/20 3:05 PM 79 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นกาลทารี ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกเส้นกาลทารี ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 79 3/3/20 3:05 PM

80 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นสหัศรังสี เส้นทวารี ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกเส้นสหัศรังสี เส้นทวารี ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ เส้นอิทา เส้นปิงคลา เส้นสุมนา เส้นกาลทารี เส้นสหัศรังสี เส้นทวารี เส้นจันทภูสัง เส้นรุชำา เส้นสุขุมัง และเส้นสิกขินี 01 ������ 63-124 ����.indd 80 3/3/20 3:05 PM 81 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นสหัศรังสี เส้นทวารี ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกเส้นสหัศรังสี เส้นทวารี ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ เส้นอิทา เส้นปิงคลา เส้นสุมนา เส้นกาลทารี เส้นสหัศรังสี เส้นทวารี เส้นจันทภูสัง เส้นรุชำา เส้นสุขุมัง และเส้นสิกขินี 01 ������ 63-124 ����.indd 81 3/3/20 3:05 PM

80 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นสหัศรังสี เส้นทวารี ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกเส้นสหัศรังสี เส้นทวารี ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ เส้นอิทา เส้นปิงคลา เส้นสุมนา เส้นกาลทารี เส้นสหัศรังสี เส้นทวารี เส้นจันทภูสัง เส้นรุชำา เส้นสุขุมัง และเส้นสิกขินี 01 ������ 63-124 ����.indd 80 3/3/20 3:05 PM 81 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นสหัศรังสี เส้นทวารี ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกเส้นสหัศรังสี เส้นทวารี ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ เส้นอิทา เส้นปิงคลา เส้นสุมนา เส้นกาลทารี เส้นสหัศรังสี เส้นทวารี เส้นจันทภูสัง เส้นรุชำา เส้นสุขุมัง และเส้นสิกขินี 01 ������ 63-124 ����.indd 81 3/3/20 3:05 PM

82 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นจันทภูสัง เส้นรุชำา ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกเส้นจันทภูสัง เส้นรุชำา ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 82 3/3/20 3:05 PM 83 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นจันทภูสัง เส้นรุชำา ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกเส้นจันทภูสัง เส้นรุชำา ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 83 3/3/20 3:05 PM

82 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นจันทภูสัง เส้นรุชำา ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกเส้นจันทภูสัง เส้นรุชำา ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 82 3/3/20 3:05 PM 83 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นจันทภูสัง เส้นรุชำา ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกเส้นจันทภูสัง เส้นรุชำา ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 83 3/3/20 3:05 PM

84 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นสุขุมัง ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกเส้นสุขุมัง ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 84 3/3/20 3:05 PM 85 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นสุขุมัง ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกเส้นสุขุมัง ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 85 3/3/20 3:05 PM

84 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นสุขุมัง ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกเส้นสุขุมัง ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 84 3/3/20 3:05 PM 85 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นสุขุมัง ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกเส้นสุขุมัง ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 85 3/3/20 3:05 PM

ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นสิกขินี ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกเส้นสิกขินี ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 86 3/3/20 3:05 PM 87 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นสิกขินี ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกเส้นสิกขินี ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 87 3/3/20 3:05 PM 86

ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นสิกขินี ๏ ลักษณะแผนหงายรูปนี้ บอกเส้นสิกขินี ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 86 3/3/20 3:05 PM 87 ภาพเส้นประธานสิบ จากศิลาจารึกคัมภีร์แผนนวดวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรวิหาร (วัดโพธิ์) พ.ศ. ๒๓๗๕ เส้นสิกขินี ๏ ลักษณะแผนควำ่ารูปนี้ บอกเส้นสิกขินี ตามไนยอาจารย์ท่านกล่าวไว้ที่แก้ต่างต่างดั่งนี้ ๚ ถ่ายภาพและคัดลอกโดยมูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สงวนลิขสิทธิ์ 01 ������ 63-124 ����.indd 87 3/3/20 3:05 PM

88 ๕) คัมภีร์แผนนวด เล่ม ๑ และ เล่ม ๒ ในต�าราเวชศาสตร์ฉบับหลวง สมัยรัชกาลที่ ๕ สร้างขึ้น พ.ศ. ๒๔๑๔ เป็นแผนนวด จ�านวน ๒๙ ภาพ แผนหงาย จ�านวน ๒๑ ภาพ แผนคว�่า จ�านวน ๘ ภาพ และมีค�าบรรยายเส้นประธาน และลมที่เกี่ยวข้อง ๖) คัมภีร์แผนนวด ฉบับปีกุนสปตศก ๑๒๓๙ สร้างขึ้น พ.ศ. ๒๔๒๐ เป็นแผนนวด จ�านวน ๓๖ ภาพ แผนหงาย จ�านวน ๑๘ ภาพ แผนคว�่า จ�านวน ๑๘ ภาพ ๗) คัมภีร์แผนนวด ฉบับวัดสุวรรณาราม (พระสมุห์ต่วน มอบให้หอสมุดแห่งชาติ พ.ศ. ๒๔๕๖) ยังไม่ทราบปีที่สร้างขึ้น เป็นแผนนวด จ�านวน ๕๕ ภาพ แผนหงาย จ�านวน ๓๖ ภาพ แผนคว�่า จ�านวน ๑๙ ภาพ มีค�าบรรยาย เส้นประธานและลมที่เกี่ยวข้อง รวมทั้งแผนปลิง (หมายเหตุ คัมภีร์ต�าราดั้งเดิม รายการ ๒ ถึง ๕ ได้รับการประกาศขึ้นทะเบียนเป็นต�ารา การแพทย์แผนไทยของชาติ ตามพระราชบัญญัติ คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์ แผนไทย พ.ศ. ๒๕๔๒) ตําราเวชศาสตร์ ฉบับหลวง รัชกาลที่ ๕ ◀ 01 ������ 63-124 ����.indd 88 3/3/20 3:05 PM 89 คัมภีร์แผนนวด เล่ม ๑ เลขที่ ๑๐๐๘ หน้าต้น ที่ ๙ ถึง ๑๒ 01 ������ 63-124 ����.indd 89 3/3/20 3:06 PM

88 ๕) คัมภีร์แผนนวด เล่ม ๑ และ เล่ม ๒ ในต� าราเวชศาสตร์ฉบับหลวง สมัยรัชกาลที่ ๕ สร้างขึ้น พ.ศ. ๒๔๑๔ เป็นแผนนวด จ� านวน ๒๙ ภาพ แผนหงาย จ� านวน ๒๑ ภาพ แผนคว�่ า จ� านวน ๘ ภาพ และมีค� าบรรยายเส้นประธาน และลมที่เกี่ยวข้อง ๖) คัมภีร์แผนนวด ฉบับปีกุนสปตศก ๑๒๓๙ สร้างขึ้น พ.ศ. ๒๔๒๐ เป็นแผนนวด จ� านวน ๓๖ ภาพ แผนหงาย จ� านวน ๑๘ ภาพ แผนคว�่ า จ� านวน ๑๘ ภาพ ๗) คัมภีร์แผนนวด ฉบับวัดสุวรรณาราม (พระสมุห์ต่วน มอบให้หอสมุดแห่งชาติ พ.ศ. ๒๔๕๖) ยังไม่ทราบปีที่สร้างขึ้น เป็นแผนนวด จ� านวน ๕๕ ภาพ แผนหงาย จ� านวน ๓๖ ภาพ แผนคว�่ า จ� านวน ๑๙ ภาพ มีค� าบรรยาย เส้นประธานและลมที่เกี่ยวข้อง รวมทั้งแผนปลิง (หมายเหตุ คัมภีร์ต� าราดั้งเดิม รายการ ๒ ถึง ๕ ได้รับการประกาศขึ้นทะเบียนเป็นต� ารา การแพทย์แผนไทยของชาติ ตามพระราชบัญญัติ คุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์ แผนไทย พ.ศ. ๒๕๔๒) ตําราเวชศาสตร์ ฉบับหลวง รัชกาลที่ ๕ ◀ 01 ������ 63-124 ����.indd 88 3/3/20 3:05 PM 89 คัมภีร์แผนนวด เล่ม ๑ เลขที่ ๑๐๐๘ หน้าต้น ที่ ๙ ถึง ๑๒ 01 ������ 63-124 ����.indd 89 3/3/20 3:06 PM

90 คัมภีร์แผนนวด เล่ม ๑ เลขที่ ๑๐๐๘ หน้าต้น ที่ ๑๓ ถึง ๑๖ 01 ������ 63-124 ����.indd 90 3/3/20 3:06 PM 91 คัมภีร์แผนนวด เล่ม ๑ เลขที่ ๑๐๐๘ หน้าต้น ที่ ๑๗ ถึง ๒๐ 01 ������ 63-124 ����.indd 91 3/3/20 3:06 PM

90 คัมภีร์แผนนวด เล่ม ๑ เลขที่ ๑๐๐๘ หน้าต้น ที่ ๑๓ ถึง ๑๖ 01 ������ 63-124 ����.indd 90 3/3/20 3:06 PM 91 คัมภีร์แผนนวด เล่ม ๑ เลขที่ ๑๐๐๘ หน้าต้น ที่ ๑๗ ถึง ๒๐ 01 ������ 63-124 ����.indd 91 3/3/20 3:06 PM

92 คัมภีร์แผนนวด เล่ม ๑ เลขที่ ๑๐๐๘ หน้าต้น ที่ ๒๑ ถึง ๒๔ 01 ������ 63-124 ����.indd 92 3/3/20 3:06 PM 93 คัมภีร์แผนนวด เล่ม ๑ เลขที่ ๑๐๐๘ หน้าต้น ที่ ๒๕ ถึง ๒๘ 01 ������ 63-124 ����.indd 93 3/3/20 3:06 PM

92 คัมภีร์แผนนวด เล่ม ๑ เลขที่ ๑๐๐๘ หน้าต้น ที่ ๒๑ ถึง ๒๔ 01 ������ 63-124 ����.indd 92 3/3/20 3:06 PM 93 คัมภีร์แผนนวด เล่ม ๑ เลขที่ ๑๐๐๘ หน้าต้น ที่ ๒๕ ถึง ๒๘ 01 ������ 63-124 ����.indd 93 3/3/20 3:06 PM

94 คัมภีร์แผนนวด เล่ม ๑ เลขที่ ๑๐๐๘ หน้าต้น ที่ ๒๙ ถึง ๓๒ 01 ������ 63-124 ����.indd 94 3/3/20 3:06 PM 95 ทฤษฎีการนวดไทย ทฤษฎีพื้นฐานที่ใช้อธิบายความเจ็บป่วย และก� าหนดหลักการและวิธีการบ� าบัดด้วย การนวดไทย มี ๒ ทฤษฎี คือ ๑. ทฤษฎีธาตุ คือ ทฤษฎีว่าด้วยธาตุ ๔ เป็นทฤษฎีที่ใช้อธิบายองค์ประกอบพื้นฐานของ สรรพสิ่งตามหลักพุทธศาสตร์ แม้ว่าธาตุที่เป็น เหตุของความเจ็บป่วยที่ใช้การนวดมากที่สุด คือ ธาตุลม แต่การนวดก็เกี่ยวข้องกับธาตุอื่น ๆ ที่เหลือด้วย ๒. ทฤษฎีเส้นประธาน คือ ทฤษฎีที่อธิบาย ทางเดินหลักของลมในร่างกาย เชื่อกันว่าร่างกาย คนเรามีเส้นอยู่ทั้งหมด ๗๒,๐๐๐ เส้น แต่ที่เป็น เส้นประธานแห่งเส้นทั้งปวงมีเพียง ๑๐ เส้น ได้แก่ เส้นอิทา เส้นปิงคลา เส้นสุมนา เส้นกาลทารี เส้นสหัศรังสี เส้นทวารี เส้นจันทภูสัง เส้นรุช� า เส้นสุขุมัง และเส้นสิกขินี เส้นเหล่านี้มีจุดเริ่มต้น ออกมาจากบริเวณโดยรอบสะดือ มีทางเดิน ของเส้นที่แน่นอนทอดไปตามส่วนต่าง ๆ ของ ร่างกาย เป็นทางเดินของลมที่แล่นภายในร่างกาย ซึ่งสามารถรับรู้ได้เมื่อกดจุดที่สัมพันธ์กับ เส้นประธานนั้น ๆ นอกจากเส้นและลมแล้ว ยังมีจุดที่เป็นต� าแหน่งบนร่างกายที่มีความ สัมพันธ์กับเส้น เมื่อกดหรือกระตุ้นถูกจุดจะเกิด กระแสความรู้สึกแล่นของลมไปตามแนวเส้นได้ ภาพแสดงทางเดินของเส้นประธานสิบ ยกร่างตามคัมภีร์แผนนวด โดยโครงการฟื้นฟูการนวดไทย มสพ. และคณะ ๑ เส้นอิทา ๒ เส้นปิงคลา ๓ เส้นสุมนา ๔ เส้นกาลทารี ๕ เส้นสหัศรังสี ๖ เส้นทวารี ๗ เส้นจันทภูสัง ๘ เส้นรุชำา ๙ เส้นสุขุมัง ๑๐ เส้นสิกขินี เส้นประธานสิบ 01 ������ 63-124 ����.indd 95 3/3/20 3:06 PM

94 คัมภีร์แผนนวด เล่ม ๑ เลขที่ ๑๐๐๘ หน้าต้น ที่ ๒๙ ถึง ๓๒ 01 ������ 63-124 ����.indd 94 3/3/20 3:06 PM 95 ทฤษฎีการนวดไทย ทฤษฎีพื้นฐานที่ใช้อธิบายความเจ็บป่วย และก�าหนดหลักการและวิธีการบ�าบัดด้วย การนวดไทย มี ๒ ทฤษฎี คือ ๑. ทฤษฎีธาตุ คือ ทฤษฎีว่าด้วยธาตุ ๔ เป็นทฤษฎีที่ใช้อธิบายองค์ประกอบพื้นฐานของ สรรพสิ่งตามหลักพุทธศาสตร์ แม้ว่าธาตุที่เป็น เหตุของความเจ็บป่วยที่ใช้การนวดมากที่สุด คือ ธาตุลม แต่การนวดก็เกี่ยวข้องกับธาตุอื่น ๆ ที่เหลือด้วย ๒. ทฤษฎีเส้นประธาน คือ ทฤษฎีที่อธิบาย ทางเดินหลักของลมในร่างกาย เชื่อกันว่าร่างกาย คนเรามีเส้นอยู่ทั้งหมด ๗๒,๐๐๐ เส้น แต่ที่เป็น เส้นประธานแห่งเส้นทั้งปวงมีเพียง ๑๐ เส้น ได้แก่ เส้นอิทา เส้นปิงคลา เส้นสุมนา เส้นกาลทารี เส้นสหัศรังสี เส้นทวารี เส้นจันทภูสัง เส้นรุช�า เส้นสุขุมัง และเส้นสิกขินี เส้นเหล่านี้มีจุดเริ่มต้น ออกมาจากบริเวณโดยรอบสะดือ มีทางเดิน ของเส้นที่แน่นอนทอดไปตามส่วนต่าง ๆ ของ ร่างกาย เป็นทางเดินของลมที่แล่นภายในร่างกาย ซึ่งสามารถรับรู้ได้เมื่อกดจุดที่สัมพันธ์กับ เส้นประธานนั้น ๆ นอกจากเส้นและลมแล้ว ยังมีจุดที่เป็นต�าแหน่งบนร่างกายที่มีความ สัมพันธ์กับเส้น เมื่อกดหรือกระตุ้นถูกจุดจะเกิด กระแสความรู้สึกแล่นของลมไปตามแนวเส้นได้ ภาพแสดงทางเดินของเส้นประธานสิบ ยกร่างตามคัมภีร์แผนนวด โดยโครงการฟื้นฟูการนวดไทย มสพ. และคณะ ๑ เส้นอิทา ๒ เส้นปิงคลา ๓ เส้นสุมนา ๔ เส้นกาลทารี ๕ เส้นสหัศรังสี ๖ เส้นทวารี ๗ เส้นจันทภูสัง ๘ เส้นรุชำา ๙ เส้นสุขุมัง ๑๐ เส้นสิกขินี เส้นประธานสิบ 01 ������ 63-124 ����.indd 95 3/3/20 3:06 PM

96 01 ������ 63-124 ����.indd 96 3/3/20 3:06 PM 97 “...การนวดไทยได้เผยแพร่ไปสู่ชาวต่างประเทศ ทั้งในยุโรป อเมริกา ญี่ปุ่น และตะวันออกกลาง มีชาวต่างประเทศสนใจมาเรียนการนวดไทย เพิ่มจ�านวนมากขึ้นทุกปี กล่าวได้ว่า นวดไทย ไม่เพียงแค่เป็น มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของคนไทยเท่านั้น แต่ยังเป็นมรดกวัฒนธรรมของมนุษยชาติ หน้าที่ทางสังคม ความหมาย และคุณค่า 01 ������ 63-124 ����.indd 97 3/3/20 3:06 PM

96 01 ������ 63-124 ����.indd 96 3/3/20 3:06 PM 97 “...การนวดไทยได้เผยแพร่ไปสู่ชาวต่างประเทศ ทั้งในยุโรป อเมริกา ญี่ปุ่น และตะวันออกกลาง มีชาวต่างประเทศสนใจมาเรียนการนวดไทย เพิ่มจ�านวนมากขึ้นทุกปี กล่าวได้ว่า นวดไทย ไม่เพียงแค่เป็น มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของคนไทยเท่านั้น แต่ยังเป็นมรดกวัฒนธรรมของมนุษยชาติ หน้าที่ทางสังคม ความหมาย และคุณค่า 01 ������ 63-124 ����.indd 97 3/3/20 3:06 PM

98 01 ������ 63-124 ����.indd 98 3/3/20 3:06 PM 99 หน้าที่ทางสังคม ความหมาย และคุณค่า การใช้การนวดไทยเพื่อดูแลสุขภาพ ในครอบครัวและชุมชน ท�าให้เกิดการพึ่งพา และช่วยเหลือกันในชุมชน (self-reliance in community) เป็นรูปธรรมที่สามารถปฏิบัติ ได้จริง โดยไม่ต้องพึ่งยา วัสดุ และอุปกรณ์ใดๆ การนวดเป็นการดูแลสุขภาพที่อยู่ในมือของ ทุก ๆ คน การนวดไทยยังส่งเสริมให้สังคมไทย เป็นสังคมของการเอื้ออาทรและห่วงใยกัน (Caring society) การนวดไทยเป็นสื่อช่วยให้ คนในครอบครัวและญาติมิตรสามารถ แสดงความกรุณาเอื้ออาทรต่อกันได้ง่ายขึ้น เพราะเป็นการกระท�าด้วยการสัมผัสร่างกาย มีการซักถามและกระท�าการนวดเพื่อลด ความเจ็บปวดหรือการติดขัดของส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย เมื่อความเจ็บปวดผ่อนคลายหรือ เคลื่อนไหวร่างกายได้ดีขึ้น ย่อมท�าให้ผู้ได้รับ การนวดรู้สึกขอบคุณในความกรุณา สะท้อนถึง การให้คุณค่ากับการพึ่งพาและห่วงใย ซึ่งกันและกัน 01 ������ 63-124 ����.indd 99 3/3/20 3:06 PM

98 01 ������ 63-124 ����.indd 98 3/3/20 3:06 PM 99 หน้าที่ทางสังคม ความหมาย และคุณค่า การใช้การนวดไทยเพื่อดูแลสุขภาพ ในครอบครัวและชุมชน ท�าให้เกิดการพึ่งพา และช่วยเหลือกันในชุมชน (self-reliance in community) เป็นรูปธรรมที่สามารถปฏิบัติ ได้จริง โดยไม่ต้องพึ่งยา วัสดุ และอุปกรณ์ใดๆ การนวดเป็นการดูแลสุขภาพที่อยู่ในมือของ ทุก ๆ คน การนวดไทยยังส่งเสริมให้สังคมไทย เป็นสังคมของการเอื้ออาทรและห่วงใยกัน (Caring society) การนวดไทยเป็นสื่อช่วยให้ คนในครอบครัวและญาติมิตรสามารถ แสดงความกรุณาเอื้ออาทรต่อกันได้ง่ายขึ้น เพราะเป็นการกระท�าด้วยการสัมผัสร่างกาย มีการซักถามและกระท�าการนวดเพื่อลด ความเจ็บปวดหรือการติดขัดของส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย เมื่อความเจ็บปวดผ่อนคลายหรือ เคลื่อนไหวร่างกายได้ดีขึ้น ย่อมท�าให้ผู้ได้รับ การนวดรู้สึกขอบคุณในความกรุณา สะท้อนถึง การให้คุณค่ากับการพึ่งพาและห่วงใย ซึ่งกันและกัน 01 ������ 63-124 ����.indd 99 3/3/20 3:06 PM

100 การนวดไทยในชุมชนแสดงถึงภูมิรู้ ภูมิปัญญาของคนในท้องถิ่น ซึ่งได้เรียนรู้ วิธีการนวดที่สืบต่อกันมา ท�าให้คนในชุมชนรู้สึก ภูมิใจในชุมชนของตนเอง เป็นการด�ารงไว้ซึ่ง อัตลักษณ์ของชุมชนที่มีรากเหง้าความเป็นมา และมีภูมิปัญญาท้องถิ่น (local wisdom) ของตนเองในการจัดการกับความเจ็บป่วย ลดความรู้สึกว่าชุมชนเป็นเพียงฝ่ายรอคอย รับความช่วยเหลือและความรู้จากหน่วยงาน ภายนอกเท่านั้น นอกจากนี้คนในชุมชนท้องถิ่น สามารถเรียนรู้ฝึกหัดการนวดไทยได้ในระยะ เวลาไม่มากนักก็สามารถน�าไปใช้เป็นอาชีพเสริม หรืออาชีพหลักได้ เมื่อมีประสบการณ์และ ความช�านาญเพิ่มขึ้น ก็สามารถเป็นที่พึ่ง ด้านสุขภาพของคนในชุมชนซึ่งเข้าถึงได้ง่าย และท�าให้เกิดความรู้สึกภูมิใจที่เป็นหมอคนหนึ่ง ของชุมชน 01 ������ 63-124 ����.indd 100 3/3/20 3:06 PM 101 เชิงผลประโยชน์ ทั้งหมอและผู้ป่วยถือว่าสิ่งดีๆ ที่เป็นผลจากกระบวนการช่วยเหลือเยียวยานี้ เกิดขึ้นได้จากครูซึ่งเป็นที่มาของความรู้ และจรรยาแพทย์ การบูชาครูด้วยการระลึกถึงครู ทุกครั้งก่อนท�าการนวด และการประกอบพิธี ไหว้ครูประจ�าปีจึงเป็นสิ่งส�าคัญของวัฒนธรรม การถ่ายทอดความรู้ และเป็นเครื่องช่วยให้ หมอนวดไทยอยู่ในกรอบจริยธรรมและศีลธรรม อันดีงาม ด้วยคุณค่าของการนวดไทยดังที่กล่าวมา และการเป็นสังคมพหุวัฒนธรรมที่ยอมรับ ในความแตกต่างของความเชื่อทางศาสนา และการด�ารงอยู่ร่วมกันของผู้คนต่างชาติพันธุ์ และความเชื่อ ท�าให้มีการน�าการนวดไทยไปใช้ ในหมู่คนที่มิได้นับถือพระพุทธศาสนา แต่อยู่ ภายใต้ร่มพระบรมโพธิสมภารของพระมหากษัตริย์ พระองค์เดียวกันมาหลายร้อยปี การนวดไทย จึงปรากฏตัวอยู่และสามารถน�าไปใช้ได้กับ ทุกศาสนาและชาติพันธุ์ในสังคมไทย ในมิติ ทางเพศสภาพ แม้การนวดไทยมักถ่ายทอดกัน มากในหมู่หมอซึ่งเป็นผู้ชาย แต่ไม่มีข้อจ�ากัด ส�าหรับผู้หญิงในการเรียนรู้ศาสตร์แขนงนี้ การนวดไทยส�าหรับหญิงตั้งครรภ์และหลังคลอด เป็นวิถีปฏิบัติที่มีการใช้กันอย่างแพร่หลาย เช่นเดียวกับการนวดแขนขาเด็กเล็ก หลังการอาบน�้าซึ่งมักปฏิบัติกันในชุมชนท้องถิ่น ทุกภาคของประเทศ นอกจากนี้ จากการที่หมอนวดไทย ในชุมชนส่วนใหญ่เป็นเกษตรกรที่ได้รับการ สืบทอดความรู้ต่อ ๆ กันมา เพื่อใช้ความรู้นั้น ในการช่วยเหลือผู้อื่นมากกว่าเพื่อการประกอบ เป็นอาชีพ จึงไม่มีการเรียกร้องค่าตอบแทน จากผู้ป่วย การตอบแทนของผู้ป่วยด้วยเงิน สิ่งของ หรือแรงงานเป็นการแสดงออกถึง ความส�านึกในบุญคุณมากกว่าการแลกเปลี่ยน 01 ������ 63-124 ����.indd 101 3/3/20 3:06 PM