100 การนวดไทยในชุมชนแสดงถึงภูมิรู้ ภูมิปัญญาของคนในท้องถิ่น ซึ่งได้เรียนรู้ วิธีการนวดที่สืบต่อกันมา ท�าให้คนในชุมชนรู้สึก ภูมิใจในชุมชนของตนเอง เป็นการด�ารงไว้ซึ่ง อัตลักษณ์ของชุมชนที่มีรากเหง้าความเป็นมา และมีภูมิปัญญาท้องถิ่น (local wisdom) ของตนเองในการจัดการกับความเจ็บป่วย ลดความรู้สึกว่าชุมชนเป็นเพียงฝ่ายรอคอย รับความช่วยเหลือและความรู้จากหน่วยงาน ภายนอกเท่านั้น นอกจากนี้คนในชุมชนท้องถิ่น สามารถเรียนรู้ฝึกหัดการนวดไทยได้ในระยะ เวลาไม่มากนักก็สามารถน�าไปใช้เป็นอาชีพเสริม หรืออาชีพหลักได้ เมื่อมีประสบการณ์และ ความช�านาญเพิ่มขึ้น ก็สามารถเป็นที่พึ่ง ด้านสุขภาพของคนในชุมชนซึ่งเข้าถึงได้ง่าย และท�าให้เกิดความรู้สึกภูมิใจที่เป็นหมอคนหนึ่ง ของชุมชน 01 ������ 63-124 ����.indd 100 3/3/20 3:06 PM 101 เชิงผลประโยชน์ ทั้งหมอและผู้ป่วยถือว่าสิ่งดีๆ ที่เป็นผลจากกระบวนการช่วยเหลือเยียวยานี้ เกิดขึ้นได้จากครูซึ่งเป็นที่มาของความรู้ และจรรยาแพทย์ การบูชาครูด้วยการระลึกถึงครู ทุกครั้งก่อนท�าการนวด และการประกอบพิธี ไหว้ครูประจ�าปีจึงเป็นสิ่งส�าคัญของวัฒนธรรม การถ่ายทอดความรู้ และเป็นเครื่องช่วยให้ หมอนวดไทยอยู่ในกรอบจริยธรรมและศีลธรรม อันดีงาม ด้วยคุณค่าของการนวดไทยดังที่กล่าวมา และการเป็นสังคมพหุวัฒนธรรมที่ยอมรับ ในความแตกต่างของความเชื่อทางศาสนา และการด�ารงอยู่ร่วมกันของผู้คนต่างชาติพันธุ์ และความเชื่อ ท�าให้มีการน�าการนวดไทยไปใช้ ในหมู่คนที่มิได้นับถือพระพุทธศาสนา แต่อยู่ ภายใต้ร่มพระบรมโพธิสมภารของพระมหากษัตริย์ พระองค์เดียวกันมาหลายร้อยปี การนวดไทย จึงปรากฏตัวอยู่และสามารถน�าไปใช้ได้กับ ทุกศาสนาและชาติพันธุ์ในสังคมไทย ในมิติ ทางเพศสภาพ แม้การนวดไทยมักถ่ายทอดกัน มากในหมู่หมอซึ่งเป็นผู้ชาย แต่ไม่มีข้อจ�ากัด ส�าหรับผู้หญิงในการเรียนรู้ศาสตร์แขนงนี้ การนวดไทยส�าหรับหญิงตั้งครรภ์และหลังคลอด เป็นวิถีปฏิบัติที่มีการใช้กันอย่างแพร่หลาย เช่นเดียวกับการนวดแขนขาเด็กเล็ก หลังการอาบน�้าซึ่งมักปฏิบัติกันในชุมชนท้องถิ่น ทุกภาคของประเทศ นอกจากนี้ จากการที่หมอนวดไทย ในชุมชนส่วนใหญ่เป็นเกษตรกรที่ได้รับการ สืบทอดความรู้ต่อ ๆ กันมา เพื่อใช้ความรู้นั้น ในการช่วยเหลือผู้อื่นมากกว่าเพื่อการประกอบ เป็นอาชีพ จึงไม่มีการเรียกร้องค่าตอบแทน จากผู้ป่วย การตอบแทนของผู้ป่วยด้วยเงิน สิ่งของ หรือแรงงานเป็นการแสดงออกถึง ความส�านึกในบุญคุณมากกว่าการแลกเปลี่ยน 01 ������ 63-124 ����.indd 101 3/3/20 3:06 PM
102 การนวดไทยได้รับการฟื้นฟูอย่างจริงจัง โดยการริเริ่มขององค์กรภาคประชาสังคม ด้านสุขภาพ โดยมีสมาคมแพทย์แผนโบราณ และหมอนวดไทยจ�านวนหนึ่งเป็นก�าลังส�าคัญ ในด้านองค์ความรู้ และได้รับการสนับสนุนจาก หน่วยงานภาครัฐภายใต้แนวคิดการสาธารณสุข การนวดไทยบนสามเส้นทาง: ชุมชน วิชาชีพ ธุรกิจ มูลฐาน ซึ่งมีเป้าหมายเพื่อการพึ่งตนเอง ทางด้านสุขภาพของประชาชนและชุมชน การวิจัย และจัดการความรู้อย่างมีเป้าหมายและเลือกสรร มาใช้ประโยชน์เพื่อตอบโจทย์ทางด้านสุขภาพ ของประชาชนได้อย่างสอดคล้องกับวัฒนธรรม สุขภาพของชุมชนท้องถิ่น ท�าให้การนวดไทย ได้รับการตอบรับจากผู้ปฏิบัติงานในพื้นที่ เป็นอย่างดี ความตื่นตัวเหล่านี้ท�าให้เกิด 01 ������ 63-124 ����.indd 102 3/3/20 3:06 PM 103 01 ������ 63-124 ����.indd 103 3/3/20 3:06 PM
102 การนวดไทยได้รับการฟื้นฟูอย่างจริงจัง โดยการริเริ่มขององค์กรภาคประชาสังคม ด้านสุขภาพ โดยมีสมาคมแพทย์แผนโบราณ และหมอนวดไทยจ�านวนหนึ่งเป็นก�าลังส�าคัญ ในด้านองค์ความรู้ และได้รับการสนับสนุนจาก หน่วยงานภาครัฐภายใต้แนวคิดการสาธารณสุข การนวดไทยบนสามเส้นทาง: ชุมชน วิชาชีพ ธุรกิจ มูลฐาน ซึ่งมีเป้าหมายเพื่อการพึ่งตนเอง ทางด้านสุขภาพของประชาชนและชุมชน การวิจัย และจัดการความรู้อย่างมีเป้าหมายและเลือกสรร มาใช้ประโยชน์เพื่อตอบโจทย์ทางด้านสุขภาพ ของประชาชนได้อย่างสอดคล้องกับวัฒนธรรม สุขภาพของชุมชนท้องถิ่น ท�าให้การนวดไทย ได้รับการตอบรับจากผู้ปฏิบัติงานในพื้นที่ เป็นอย่างดี ความตื่นตัวเหล่านี้ท�าให้เกิด 01 ������ 63-124 ����.indd 102 3/3/20 3:06 PM 103 01 ������ 63-124 ����.indd 103 3/3/20 3:06 PM
104 การเปลี่ยนแปลงในระบบสุขภาพจนถึงขั้น ยอมรับให้การนวดไทยเป็นส่วนหนึ่งของบริการ สาธารณสุขและหมอนวดไทยได้รับการยอมรับ ให้มีสถานภาพในทางกฎหมาย ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้น ของการพัฒนาเป็นวิชาชีพที่มีกฎหมายรองรับ ภายใต้การประกอบวิชาชีพการแพทย์แผนไทย อย่างไรก็ตาม ความสนใจของสังคมที่มีต่อ การนวดไทยมิได้จ�ากัดเฉพาะในหมู่ประชาชน ที่เป็นเกษตรกรและผู้ใช้แรงงาน รวมทั้งผู้ป่วย ที่มีปัญหาเกี่ยวกับระบบโครงสร้างร่างกาย เท่านั้น เพราะการนวดไทยยังมีประโยชน์ ในการผ่อนคลายร่างกาย เป็นทางเลือกส�าหรับ ผู้ต้องการบริการสุขภาพในรูปลักษณ์สมัยใหม่ จึงมีศักยภาพที่จะเติบโตในตลาดธุรกิจบริการ สุขภาพ โดยเฉพาะสปาและสถานบริการนวด เพื่อสุขภาพ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเป้าหมายทาง เศรษฐกิจของประเทศในยุคประเทศไทย ๔.๐ 01 ������ 63-124 ����.indd 104 3/3/20 3:06 PM 105 01 ������ 63-124 ����.indd 105 3/3/20 3:06 PM
104 การเปลี่ยนแปลงในระบบสุขภาพจนถึงขั้น ยอมรับให้การนวดไทยเป็นส่วนหนึ่งของบริการ สาธารณสุขและหมอนวดไทยได้รับการยอมรับ ให้มีสถานภาพในทางกฎหมาย ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้น ของการพัฒนาเป็นวิชาชีพที่มีกฎหมายรองรับ ภายใต้การประกอบวิชาชีพการแพทย์แผนไทย อย่างไรก็ตาม ความสนใจของสังคมที่มีต่อ การนวดไทยมิได้จ�ากัดเฉพาะในหมู่ประชาชน ที่เป็นเกษตรกรและผู้ใช้แรงงาน รวมทั้งผู้ป่วย ที่มีปัญหาเกี่ยวกับระบบโครงสร้างร่างกาย เท่านั้น เพราะการนวดไทยยังมีประโยชน์ ในการผ่อนคลายร่างกาย เป็นทางเลือกส�าหรับ ผู้ต้องการบริการสุขภาพในรูปลักษณ์สมัยใหม่ จึงมีศักยภาพที่จะเติบโตในตลาดธุรกิจบริการ สุขภาพ โดยเฉพาะสปาและสถานบริการนวด เพื่อสุขภาพ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเป้าหมายทาง เศรษฐกิจของประเทศในยุคประเทศไทย ๔.๐ 01 ������ 63-124 ����.indd 104 3/3/20 3:06 PM 105 01 ������ 63-124 ����.indd 105 3/3/20 3:06 PM
106 01 ������ 63-124 ����.indd 106 3/3/20 3:06 PM 107 01 ������ 63-124 ����.indd 107 3/3/20 3:06 PM
106 01 ������ 63-124 ����.indd 106 3/3/20 3:06 PM 107 01 ������ 63-124 ����.indd 107 3/3/20 3:06 PM
108 01 ������ 63-124 ����.indd 108 3/3/20 3:06 PM 109 01 ������ 63-124 ����.indd 109 3/3/20 3:07 PM
108 01 ������ 63-124 ����.indd 108 3/3/20 3:06 PM 109 01 ������ 63-124 ����.indd 109 3/3/20 3:07 PM
110 01 ������ 63-124 ����.indd 110 3/3/20 3:07 PM 111 01 ������ 63-124 ����.indd 111 3/3/20 3:07 PM
110 01 ������ 63-124 ����.indd 110 3/3/20 3:07 PM 111 01 ������ 63-124 ����.indd 111 3/3/20 3:07 PM
112 01 ������ 63-124 ����.indd 112 3/3/20 3:07 PM 113 01 ������ 63-124 ����.indd 113 3/3/20 3:07 PM
112 01 ������ 63-124 ����.indd 112 3/3/20 3:07 PM 113 01 ������ 63-124 ����.indd 113 3/3/20 3:07 PM
114 01 ������ 63-124 ����.indd 114 3/3/20 3:07 PM 115 01 ������ 63-124 ����.indd 115 3/3/20 3:07 PM
114 01 ������ 63-124 ����.indd 114 3/3/20 3:07 PM 115 01 ������ 63-124 ����.indd 115 3/3/20 3:07 PM
116 01 ������ 63-124 ����.indd 116 3/3/20 3:07 PM 117 01 ������ 63-124 ����.indd 117 3/3/20 3:07 PM
116 01 ������ 63-124 ����.indd 116 3/3/20 3:07 PM 117 01 ������ 63-124 ����.indd 117 3/3/20 3:07 PM
118 01 ������ 63-124 ����.indd 118 3/3/20 3:07 PM 119 บทสรุป การสรุปบทเรียนการฟื้นฟูพัฒนาการนวดไทยที่ผ ่านมา สามทศวรรษ นอกจากจะท�าให้เห็นศักยภาพของภูมิปัญญาดั้งเดิม ในโลกสมัยใหม่แล้ว ยังมีโจทย์ที่ฝ่ายต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องพึงน�าไปขบคิด ต่อคือ ท�าอย่างไรการนวดไทยจึงจะสามารถเติบโตบนสามเส้นทาง ดังกล่าวได้อย่างสมดุลและเกิดประโยชน์กับทุกฝ่าย ทั้งภาคชุมชน ภาควิชาชีพ และภาคธุรกิจบริการ ท�าอย่างไรเราจึงจะสามารถปกป้อง ระบบคุณค่าดั้งเดิมของการนวดไทยที่บรรพชนถ่ายทอดกันมาจากรุ่นสู่รุ่น ให้สามารถด�ารงอยู่ได้ภายใต้กระแสโลกาภิวัตน์โดยที่ภาครัฐ ภาคธุรกิจ ภาควิชาชีพ และชุมชน ร่วมขับเคลื่อนไปพร้อมกัน 01 ������ 63-124 ����.indd 119 3/3/20 3:07 PM
118 01 ������ 63-124 ����.indd 118 3/3/20 3:07 PM 119 บทสรุป การสรุปบทเรียนการฟื้นฟูพัฒนาการนวดไทยที่ผ ่านมา สามทศวรรษ นอกจากจะท�าให้เห็นศักยภาพของภูมิปัญญาดั้งเดิม ในโลกสมัยใหม่แล้ว ยังมีโจทย์ที่ฝ่ายต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องพึงน�าไปขบคิด ต่อคือ ท�าอย่างไรการนวดไทยจึงจะสามารถเติบโตบนสามเส้นทาง ดังกล่าวได้อย่างสมดุลและเกิดประโยชน์กับทุกฝ่าย ทั้งภาคชุมชน ภาควิชาชีพ และภาคธุรกิจบริการ ท�าอย่างไรเราจึงจะสามารถปกป้อง ระบบคุณค่าดั้งเดิมของการนวดไทยที่บรรพชนถ่ายทอดกันมาจากรุ่นสู่รุ่น ให้สามารถด�ารงอยู่ได้ภายใต้กระแสโลกาภิวัตน์โดยที่ภาครัฐ ภาคธุรกิจ ภาควิชาชีพ และชุมชน ร่วมขับเคลื่อนไปพร้อมกัน 01 ������ 63-124 ����.indd 119 3/3/20 3:07 PM
120 เอกสารอ้างอิง กรมเจรจาการค้าระหว่างประเทศ. (๒๕๕๔). ธุรกิจบริการ : สปาและนวดไทย. นนทบุรี: กรมเจรจา การค้าระหว่างประเทศ. กระทรวงศึกษาธิการ. (๒๕๒๒). ต�ารายาจารึกวัดราชโอรส และพระโอสถพระนารายณ์. กรุงเทพฯ: โครงการเผยแพร่เอกลักษณ์ของไทยฯ. ชาญวิทย์ เกษตรศิริ.(บรรณาธิการ) ๒๕๔๗. ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔. กรุงเทพฯ: มูลนิธิโตโยต้า ประเทศไทย และมูลนิธิโครงการต�าราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์. ท�าเนียบนามภาคที่ ๒ ต�าราต�าแหน่งข้าราชการฝ่ายพระราชวังบวรสถานมงคล. (๒๔๖๒). พระนคร: โสภณพิพรรฒธนากร. (มหาเสวกตรี พระยาเพ็ชรรัตนสงคราม สมุหเทศาภิบาลมณฑล มหาราษฎร์ พิมพ์ในงานศพคุณหญิงพวง นรานุกิจมนตรี ผู้มารดา). พระยาพิษณุประสาทเวช. (๒๔๙๖). เวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป เล่ม ๒. ธนบุรี: โรงพิมพ์ พาณิชย์เจริญ. พิชาญ พัฒนา. (๒๕๐๙). ความเป็นมาของการแพทย์เมืองไทย. พระนคร: โอเดียนสโตร์. พิศณุประสาทเวช, พระยา. (๒๔๕๑). แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ เล่ม ๑. กรุงเทพฯ: ศุภการจ�ารูญ. มองซิเออร์ เดอ ลาลูแบร์. (๒๕๔๘). จดหมายเหตุ ลา ลูแบร์ ราชอาณาจักรสยาม. แปลโดย สันต์ ท.โกมลบุตร. นนทบุรี: ส�านักพิมพ์ศรีปัญญา. ยงศักดิ์ ตันติปิฎก. (๒๕๕๙). ต�าราการนวดไทย เล่ม ๑. ปรับปรุงครั้งที่ ๕. กรุงเทพฯ: มูลนิธิ สาธารณสุขกับการพัฒนา. ยงศักดิ์ ตันติปิฎก และรวงทิพย์ ตันติปิฎก. (๒๕๖๐). ต�าราพื้นฐานวิชาชีพการแพทย์แผนไทย เล่ม ๑. นนทบุรี: กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. 01 ������ 63-124 ����.indd 120 3/3/20 3:07 PM 121 ราชกิจจานุเบกษา. (๒๔๖๖). เล่มที่ ๔๐, ๑๓๖ - ๑๕๒. พระราชบัญญัติการแพทย์ พุทธศักราช ๒๔๖๖. ราชกิจจานุเบกษา. (๒๔๗๒). เล่มที่ ๔๖, ๕๐ - ๖๙. กฎเสนาบดีตามความในมาตรา ๘ และมาตรา ๑๖ แห่งพระราชบัญญัติการแพทย์ พ.ศ. ๒๔๖๖. ราชกิจจานุเบกษา. (๒๔๘๐). เล่มที่ ๕๔, ๑๖๐ - ๑๗๖. พระราชบัญญัติควบคุมการประกอบโรค ศิลปะ พุทธศักราช ๒๔๗๙. ราชกิจจานุเบกษา. (๒๕๕๒). เล่มที่ ๑๒๖ ตอนพิเศษ ๑๖๙ ง, ๓๖ - ๔๓. ประกาศคณะกรรมการ ส่งเสริมการพัฒนาฝีมือแรงงานเรื่อง มาตรฐานฝีมือแรงงานแห่งชาติ สาขาอาชีพ พนักงานนวดไทย. โรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพน. (๒๕๓๗). ต�าราหมอนวดวัดโพธิ์ จารึกวัดพระเชตุพน. กรุงเทพฯ: น�าอักษรการพิมพ์. ส.พลายน้อย. (๒๕๔๔). ลางเนื้อชอบลางยา. พิมพ์ครั้งที่ ๓ กรุงเทพฯ: สายธาร. สยามแพทย์ศาสตร์นุเคราะห์. (๒๔๘๘). พิมพ์แจกเป็นที่ระลึกในการฌาปนกิจศพท่านขุนอุดมโอสถ (เพ็ชร์ แพทยานนท์). พระนคร: กรมแผนที่ทหาร. หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. (๒๕๑๕). กฎหมายตราสามดวง. (พิมพ์ครั้งที่ ๒). กรุงเทพฯ: องค์การค้าของคุรุสภา. สมาคมแพทย์แผนโบราณแห่งประเทศไทย. (๒๕๑๐). ต�าราหลักวิชาเวชกรรมแผนโบราณ. กรุงเทพฯ: ดวงดีการพิมพ์. 01 ������ 63-124 ����.indd 121 3/3/20 3:07 PM
120 เอกสารอ้างอิง กรมเจรจาการค้าระหว่างประเทศ. (๒๕๕๔). ธุรกิจบริการ : สปาและนวดไทย. นนทบุรี: กรมเจรจา การค้าระหว่างประเทศ. กระทรวงศึกษาธิการ. (๒๕๒๒). ต�ารายาจารึกวัดราชโอรส และพระโอสถพระนารายณ์. กรุงเทพฯ: โครงการเผยแพร่เอกลักษณ์ของไทยฯ. ชาญวิทย์ เกษตรศิริ.(บรรณาธิการ) ๒๕๔๗. ประชุมประกาศรัชกาลที่ ๔. กรุงเทพฯ: มูลนิธิโตโยต้า ประเทศไทย และมูลนิธิโครงการต�าราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์. ท�าเนียบนามภาคที่ ๒ ต�าราต�าแหน่งข้าราชการฝ่ายพระราชวังบวรสถานมงคล. (๒๔๖๒). พระนคร: โสภณพิพรรฒธนากร. (มหาเสวกตรี พระยาเพ็ชรรัตนสงคราม สมุหเทศาภิบาลมณฑล มหาราษฎร์ พิมพ์ในงานศพคุณหญิงพวง นรานุกิจมนตรี ผู้มารดา). พระยาพิษณุประสาทเวช. (๒๔๙๖). เวชศึกษา แพทย์ศาสตร์สังเขป เล่ม ๒. ธนบุรี: โรงพิมพ์ พาณิชย์เจริญ. พิชาญ พัฒนา. (๒๕๐๙). ความเป็นมาของการแพทย์เมืองไทย. พระนคร: โอเดียนสโตร์. พิศณุประสาทเวช, พระยา. (๒๔๕๑). แพทย์ศาสตร์สงเคราะห์ เล่ม ๑. กรุงเทพฯ: ศุภการจ�ารูญ. มองซิเออร์ เดอ ลาลูแบร์. (๒๕๔๘). จดหมายเหตุ ลา ลูแบร์ ราชอาณาจักรสยาม. แปลโดย สันต์ ท.โกมลบุตร. นนทบุรี: ส�านักพิมพ์ศรีปัญญา. ยงศักดิ์ ตันติปิฎก. (๒๕๕๙). ต�าราการนวดไทย เล่ม ๑. ปรับปรุงครั้งที่ ๕. กรุงเทพฯ: มูลนิธิ สาธารณสุขกับการพัฒนา. ยงศักดิ์ ตันติปิฎก และรวงทิพย์ ตันติปิฎก. (๒๕๖๐). ต�าราพื้นฐานวิชาชีพการแพทย์แผนไทย เล่ม ๑. นนทบุรี: กรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก. 01 ������ 63-124 ����.indd 120 3/3/20 3:07 PM 121 ราชกิจจานุเบกษา. (๒๔๖๖). เล่มที่ ๔๐, ๑๓๖ - ๑๕๒. พระราชบัญญัติการแพทย์ พุทธศักราช ๒๔๖๖. ราชกิจจานุเบกษา. (๒๔๗๒). เล่มที่ ๔๖, ๕๐ - ๖๙. กฎเสนาบดีตามความในมาตรา ๘ และมาตรา ๑๖ แห่งพระราชบัญญัติการแพทย์ พ.ศ. ๒๔๖๖. ราชกิจจานุเบกษา. (๒๔๘๐). เล่มที่ ๕๔, ๑๖๐ - ๑๗๖. พระราชบัญญัติควบคุมการประกอบโรค ศิลปะ พุทธศักราช ๒๔๗๙. ราชกิจจานุเบกษา. (๒๕๕๒). เล่มที่ ๑๒๖ ตอนพิเศษ ๑๖๙ ง, ๓๖ - ๔๓. ประกาศคณะกรรมการ ส่งเสริมการพัฒนาฝีมือแรงงานเรื่อง มาตรฐานฝีมือแรงงานแห่งชาติ สาขาอาชีพ พนักงานนวดไทย. โรงเรียนแพทย์แผนโบราณ วัดพระเชตุพน. (๒๕๓๗). ต�าราหมอนวดวัดโพธิ์ จารึกวัดพระเชตุพน. กรุงเทพฯ: น�าอักษรการพิมพ์. ส.พลายน้อย. (๒๕๔๔). ลางเนื้อชอบลางยา. พิมพ์ครั้งที่ ๓ กรุงเทพฯ: สายธาร. สยามแพทย์ศาสตร์นุเคราะห์. (๒๔๘๘). พิมพ์แจกเป็นที่ระลึกในการฌาปนกิจศพท่านขุนอุดมโอสถ (เพ็ชร์ แพทยานนท์). พระนคร: กรมแผนที่ทหาร. หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. (๒๕๑๕). กฎหมายตราสามดวง. (พิมพ์ครั้งที่ ๒). กรุงเทพฯ: องค์การค้าของคุรุสภา. สมาคมแพทย์แผนโบราณแห่งประเทศไทย. (๒๕๑๐). ต�าราหลักวิชาเวชกรรมแผนโบราณ. กรุงเทพฯ: ดวงดีการพิมพ์. 01 ������ 63-124 ����.indd 121 3/3/20 3:07 PM
122 ที่ปรึกษา นายชาย นครชัย อธิบดีกรมส่งเสริมวัฒนธรรม นางสาวอัจฉราพร พงศ์ฉวี รองอธิบดีกรมส่งเสริมวัฒนธรรม นางสาววราพรรณ ชัยชนะศิริ ผู้อ�านวยการสถาบันวัฒนธรรมศึกษา คณะผู้เขียน ดร.ยงศักดิ์ ตันติปิฎก ดร.อุษา กลิ่นหอม นพ. ประพจน์ เภตรากาศ นายวีรพงษ์ เกรียงสินยศ คณะท�างาน นางสาวรัชดาพร ศรีภิบาล ผู้อ�านวยการกลุ่มมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมระหว่างประเทศ นางสาวฐิตพร ลิมปิสวัสดิ์ นักวิชาการวัฒนธรรมช�านาญการ นางสาวรัชฏา สุขขา นักวิชาการวัฒนธรรมช�านาญการ นางสาววราลักษณ์ อ้อยชัยศรี นักวิชาการวัฒนธรรมปฏิบัติการ นางสาวกุลธิดา พินธุทอง นักวิชาการวัฒนธรรมปฏิบัติการ นางสาวสุธาสินี นาวาล่อง นักศึกษาฝึกประสบการณ์ มหาวิทยาลัยราชภัฏจันทรเกษม คณะผู้จัดทำา 01 ������ 63-124 ����.indd 122 3/3/20 3:07 PM 123 ขอขอบคุณ มูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สมาคมเครือข่ายการแพทย์พื้นบ้านและสุขภาพวิถีไท สมาคมผู้ประกอบการสปาไทย โรงเรียนสอนนวดแผนไทยและการประคบสมุนไพรดอยน�้าซับ 01 ������ 63-124 ����.indd 123 3/3/20 3:07 PM
122 ที่ปรึกษา นายชาย นครชัย อธิบดีกรมส่งเสริมวัฒนธรรม นางสาวอัจฉราพร พงศ์ฉวี รองอธิบดีกรมส่งเสริมวัฒนธรรม นางสาววราพรรณ ชัยชนะศิริ ผู้อ�านวยการสถาบันวัฒนธรรมศึกษา คณะผู้เขียน ดร.ยงศักดิ์ ตันติปิฎก ดร.อุษา กลิ่นหอม นพ. ประพจน์ เภตรากาศ นายวีรพงษ์ เกรียงสินยศ คณะท�างาน นางสาวรัชดาพร ศรีภิบาล ผู้อ�านวยการกลุ่มมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมระหว่างประเทศ นางสาวฐิตพร ลิมปิสวัสดิ์ นักวิชาการวัฒนธรรมช�านาญการ นางสาวรัชฏา สุขขา นักวิชาการวัฒนธรรมช�านาญการ นางสาววราลักษณ์ อ้อยชัยศรี นักวิชาการวัฒนธรรมปฏิบัติการ นางสาวกุลธิดา พินธุทอง นักวิชาการวัฒนธรรมปฏิบัติการ นางสาวสุธาสินี นาวาล่อง นักศึกษาฝึกประสบการณ์ มหาวิทยาลัยราชภัฏจันทรเกษม คณะผู้จัดทำา 01 ������ 63-124 ����.indd 122 3/3/20 3:07 PM 123 ขอขอบคุณ มูลนิธิสาธารณสุขกับการพัฒนา สมาคมเครือข่ายการแพทย์พื้นบ้านและสุขภาพวิถีไท สมาคมผู้ประกอบการสปาไทย โรงเรียนสอนนวดแผนไทยและการประคบสมุนไพรดอยน�้าซับ 01 ������ 63-124 ����.indd 123 3/3/20 3:07 PM
ชื่อหนังสือ นวดไทย ตัวแทนมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติ ISBN 978-616-543-648-9 ปีที่พิมพ์ ๒๕๖๓ จ�านวนพิมพ์ ๑๒๘,๐๐๐ เล่ม ปกและรูปเล่ม นายสุชาติ มุกดามณี พิมพ์ที่ โรงพิมพ์องค์การสงเคราะห์ทหารผ่านศึก จัดพิมพ์และเผยแพร่โดย กลุ่มมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมระหว่างประเทศ สถาบันวัฒนธรรมศึกษา กรมส่งเสริมวัฒนธรรม ๑๔ ถนนเทียมร่วมมิตร เขตห้วยขวาง กรุงเทพฯ ๑๐๓๑๐ โทรศัพท์ ๐ ๒๒๔๗ ๐๐๒๘ ต่อ ๔๓๐๒ www.culture.go.th ๏ นวดไทย หมายถึง ศาสตร์และศิลป์ของการดูแลสุขภาพ ที่มุ่งแก้ไขความผิดปกติของธาตุทั้งสี่ในร่างกาย โดยเฉพาะการติดขัดของเลือดและลมในเส้น ด้วยกรรมวิธีต่างๆ ได้แก่ การกด การคลึง การบีบ การทุบ การสับ การประคบ หรือกรรมวิธีอื่นๆ ตามที่ได้มีการสืบทอดและพัฒนาสืบต่อกันมา โดยครูหมอนวดไทยในอดีตจนถึงปัจจุบัน ๏ ๏ นวดไทย ๏ตัวแทนมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติ๏ ๏ นวดไทย ๏ ตัวแทนมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของมนุษยชาติ �������� 63.indd 1 1/29/20 11:31 PM 01 ������ 63-124 ����.indd 124 3/3/20 3:08 PM