Revisi Sukses SPM Sains

PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

iii KANDUNGAN Jadual Berkala Unsur Moden vi Nota Grafik N1 - N28 Tema 1: Kaedah Saintifik Langkah Keselamatan di dalam Makmal BAB 1 1 1.1 Peralatan Perlindungan Diri dan Fungsinya 1 1.2 Pembuangan Bahan Sisa 2 1.3 Pemadam Kebakaran 5 Praktis SPM 1 8 Bantuan Kecemasan BAB 2 11 2.1 Resusitasi Kardiopulmonari (Cardiopulmonary Resuscitation, CPR) 11 2.2 Heimlich Manoeuvre 13 Praktis SPM 2 14 Teknik Mengukur Parameter Kesihatan Badan BAB 3 17 3.1 Suhu Badan 17 3.2 Kadar Denyutan Nadi 20 3.3 Tekanan Darah 22 3.4 Indeks Jisim Badan (Body Mass Index, BMI) 23 Praktis SPM 3 25 Tema 2: Penyenggaraan dan Kesinambungan Hidup Teknologi Hijau dalam Melestarikan Alam BAB 4 28 4.1 Kelestarian Alam Sekitar 28 4.2 Sektor Tenaga 30 4.3 Sektor Pengurusan Sisa dan Air Sisa 32 TINGKATAN 4 4.4 Sektor Pertanian dan Perhutanan 34 4.5 Sektor Pengangkutan 36 4.6 Teknologi Hijau dalam Kehidupan 37 Praktis SPM 4 37 Genetik BAB 5 41 5.1 Pembahagian Sel 41 5.2 Pewarisan 46 5.3 Mutasi 50 5.4 Teknologi Kejuruteraan Genetik 56 5.5 Variasi 58 Praktis SPM 5 60 Sokongan, Pergerakan dan Pertumbuhan BAB 6 63 6.1 Sokongan, Pergerakan dan Pertumbuhan Haiwan 63 6.2 Pergerakan dan Pertumbuhan Manusia 70 6.3 Sokongan, Pertumbuhan dan Kestabilan dalam Tumbuhan 73 Praktis SPM 6 78 Koordinasi Badan BAB 7 81 7.1 Sistem Endokrin Manusia 81 7.2 Gangguan kepada Koordinasi Badan 84 7.3 Minda yang Sihat 86 Praktis SPM 7 87 Tema 3: Penerokaan Unsur dalam Alam Unsur dan Bahan BAB 8 90 8.1 Asas Jirim 90 8.2 Jadual Berkala Unsur Moden 92 8.3 Isotop 96 Praktis SPM 8 98 PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

iv Kimia Industri BAB 9 101 9.1 Aloi 101 9.2 Kaca dan Seramik 105 9.3 Polimer 108 Praktis SPM 9 112 Kimia dalam Perubatan dan Kesihatan BAB 10 114 10.1 Perubatan Tradisional, Perubatan Moden dan Perubatan Komplementari 114 10.2 Radikal Bebas 121 10.3 Bahan Antioksidan 123 10.4 Produk Kesihatan 126 Praktis SPM 10 127 Tema 4: Tenaga dan Kelestarian Hidup Daya dan Gerakan BAB 11 130 11.1 Gerakan Linear 130 11.2 Graf Gerakan Linear 136 11.3 Pecutan Graviti dan Jatuh Bebas 139 11.4 Jisim dan Inersia 144 Praktis SPM 11 148 Tenaga Nuklear BAB 12 151 12.1 Penggunaan Tenaga Nuklear 151 12.2 Penghasilan Tenaga Nuklear 152 12.3 Impak Penggunaan Tenaga Nuklear 155 12.4 Tenaga Nuklear di Malaysia 157 Praktis SPM 12 159 TINGKATAN 5 Tema 1: Penyenggaraan dan Kesinambungan Hidup Mikroorganisma Mikroorganisma BAB 1 162 1.1 Dunia Mikroorganisma 162 1.2 Mikroorganisma Berfaedah 167 1.3 Pencegahan dan Rawatan Penyakit yang Disebabkan oleh Mikroorganisma 169 Praktis SPM 1 173 Nutrisi dan Teknologi Makanan BAB 2 176 2.1 Gizi Seimbang dan Nilai Kalori 176 2.2 Keperluan Nutrien oleh Tumbuhan 180 2.3 Kitar Nitrogen 183 2.4 Teknologi Pengeluaran Makanan 185 2.5 Teknologi Pemprosesan Makanan 187 2.6 Makanan Kesihatan dan Suplemen Kesihatan 189 Praktis SPM 2 191 Kelestarian Alam Sekitar BAB 3 195 3.1 Kitaran Hayat Produk 195 3.2 Pencemaran Alam Sekitar 198 3.3 Pemeliharaan dan Pemuliharaan Alam Sekitar 203 Praktis SPM 3 205 Tema 2: Penerokaan Unsur dalam Alam Kadar Tindak Balas BAB 4 208 4.1 Pengenalan Kadar Tindak Balas 208 4.2 Faktor yang Mempengaruhi Kadar Tindak Balas 210 4.3 Aplikasi Konsep Kadar Tindak Balas 216 Praktis SPM 4 218 Sebatian Karbon BAB 5 221 5.1 Pengenalan kepada Sebatian Karbon 221 5.2 Hidrokarbon 222 5.3 Alkohol 225 5.4 Lemak 228 5.5 Minyak Sawit 230 Praktis SPM 5 238 Elektrokimia BAB 6 241 6.1 Sel Elektrolitik 241 6.2 Sel Kimia 251 PENERBIT Praktis SPM 6 253 ILMU BAKTI SDN. BHD.

v Tema 3: Tenaga dan Kelestarian Hidup Cahaya dan Optik BAB 7 256 7.1 Pembentukan Imej oleh Kanta 256 7.2 Peralatan Optik 260 Praktis SPM 7 262 Daya dan Tekanan BAB 8 265 8.1 Tekanan dalam Bendalir 265 Praktis SPM 8 271 Tema 4: Penerokaan Bumi dan Angkasa Teknologi Angkasa Lepas BAB 9 275 9.1 Satelit 275 9.2 Sistem Peneraju Sejagat (Global Positioning System, GPS) 281 Praktis SPM 9 284 Kertas Model SPM 287 Jawapan 303 PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

vi H 1 1 Hidrogen 24 Magnesium Mg 12 Li 7 3 Litium Be 9 4 Berilium Na 23 11 K Natrium 39 19 Cs Kalium 133 55 Fr Sesium 223 87 Fransium Ca 40 20 Kalsium 45 Sc 21 Y Skandium 89 39 Ytrium Rb 85.5 37 Rubidium Sr 88 38 Strontium Ti 48 22 Titanium V 51 23 Vanadium Ba 137 56 Barium 139 La 57 Lantanum Ra 226 88 Radium Cr 52 24 Kromium 227 Ac * 89 Aktinium * Zr 91 40 Hf Zirkonium 178.5 72 Rf Hafnium 261 104 Ruterfordium 262 Db 105 Dubnium 181 Ta 73 Tantalum 93 Nb 41 Niobium 96 Molibdenum Mo 42 55 Mn 25 Tc Mangan 98 43 Teknetium 184 W 74 Sg Tungsten 266 106 Siborgium 264 Bh 107 Bohrium 186 Re 75 Rhenium 56 Fe 26 Ferum 59 Co 27 Kobalt Ni 59 28 Pd Nikel 106 46 Paladium 101 Ru 44 Ruthenium 103 Rh 45 Rhodium 190 Os 76 Osmium Ir 192 77 Iridium 277 Hs 108 Hassium Mt 268 Meitnerium 109 Pt 195 78 Ds Platinum 110 271 Darmstadtium 272 Roentgenium Rg 111 64 Cu 29 Ag Kuprum 108 47 Au Argentum 197 79 Aurum 65 Zn 30 Cd Zink 11 48 2 Hg Kadmium 201 80 Merkuri B 11 5 Al Boron 27 13 Aluminium In 11 49 5 Indium 73 Ge 32 Germanium N 14 7 Nitrogen He 4 2 Ar Helium 40 18 Xe Argon 131 54 Rn Xenon 222 86 Radon Po 209 84 Polonium Se 79 34 Selenium 70 Ga 31 Tl Galium 204 81 Talium C 12 6 Si Karbon 28 14 Sn Silikon 11 50 9 Pb Stanum 207 82 Plumbum P 31 15 As Fosforus 75 33 Sb Arsenik 122 51 Bi Antimoni 209 83 Bismut O 16 8 S Oksigen 32 16 Te Sulfur 128 52 Telurium F 19 9 Cl Fluorin 35.5 17 Br Klorin 80 35 Bromin I 127 53 At Iodin 210 85 Astatin Kr 84 36 Kripton 232 Th 90 140 Serium Ce 58 Torium Pr 141 Praseodimium 59 Nd 144 60 Neodimium 145 Pm 61 Prometium Dy 162.5 66 Disprosium 150 Sm 62 Samarium Eu 152 63 Europium 157 Gd 64 Gadolinium Tb 159 65 Terbium 165 Ho 67 Holmium Er 167 68 Erbium 169 Tm 69 Tulium 173 Yb 70 Yterbium 175 Lu 71 Lutetium Pa 231 91 Protaktinium U 238 92 Uranium Np 237 93 Neptunium 244 Pu 94 Plutonium 243 Am 95 Amerisium 247 Cm 96 Kurium 252 Es 99 Einsteinium Cf 251 98 Kalifornium 257 Fm 100 Femium 258 Mendelevium Md 101 259 No 102 Nobelium Lr 262 103 Lawrensium Bk 247 97 Berkelium Ne 20 10 Neon 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 1 2 13 14 15 16 17 18 II III IV V VI VII Magnesium 285 Cn 112 Kopernisium Logam Siri aktinida Siri lantanida Bukan logam Separuh Logam I VIII Kala Kumpulan Unsur Peralihan 294 Og 11 Oganesson 8 Lv 292 116 Livermorium 284 Nh 11 Nihonium 3 Fl 289 11 Flerovium 4 288 Mc 11 Moscovium 5 Ts 294 11 Tennessine 7 Jadual Berkala Unsur Moden PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N1 NOTA GRAFIK Tingkatan 4 Bab 1 Langkah Keselamatan di dalam Makmal Peralatan perlindungan diri di dalam makmal Topeng muka • Melindungi hidung dan mulut daripada terhidu bahan kimia mudah meruap dan debu. Kasut bertutup/kasut keselamatan • Melindungi kaki daripada tumpahan bahan kimia dan serpihan kaca. Baju makmal • Melindungi pakaian daripada kerosakan bahan kimia. Ia mudah ditanggalkan jika berlaku kecemasan. Gogal • Melindungi mata daripada bahan kimia. Sarung tangan getah • Melindungi tangan daripada bahan kimia berbahaya. Peralatan keselamatan di dalam makmal Kebuk wasap Untuk menjalankan eksperimen melibatkan bahan kimia yang meruap, mudah terbakar, beracun, mengakis dan berbau. Kabinet aliran laminar Untuk mengelakkan kontaminasi ketika eksperimen melibatkan mikroorganisma. Penyiram kecemasan Untuk membilas pakaian atau anggota badan yang terkena tumpahan bahan kimia. Pembilas mata Untuk membilas mata yang terkena percikan bahan kimia. PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N2 Tingkatan 4 Bab 2 Bantuan Kecemasan Resusitasi Kardiopulmonari (CPR) Kaedah CPR Periksa respons mangsa 1 Buka saluran pernafasan mangsa 2 Beri bantuan pernafasan 4 Lakukan tekanan dada 3 Ulangan tekanan dada dan bantuan pernafasan 5 Heimlich Manoeuvre 1 Penyelamat berdiri di belakang mangsa dan bongkokkan sedikit badan mangsa ke hadapan. 4 Tekan dan sentak ke atas dengan kuat untuk mengeluarkan bendasing. 2 Kelilingkan belakang mangsa dengan tangan dan genggamkan tangan kanan. 3 Letakkan genggaman tangan kanan antara pusat dengan bawah rusuk mangsa. Letakkan tangan kiri di atas genggaman tangan kanan. Kaedah Heimlich Manoeuvre i THINK Peta Alir PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N3 4 Tingkatan Bab 3 Teknik Mengukur Parameter Kesihatan Badan Suhu badan Darjah kepanasan dan kesejukan sesuatu bahan Jangkitan virus dan bakteria Strok haba dan selaran matahari melampau Senaman berat Darjah Celsius, °C Termometer Termometer klinik Termometer inframerah Termometer makmal Termometer rektal definisi diukur dengan Unit S.I Suhu normal Jika suhu lebih, disebabkan oleh Suhu 36.9 °C Kadar denyutan nadi Lipatan paha Sendi pergelangan kaki Leher Pengukuran bilangan Pergelangan tangan Pergelangan tangan degupan jantung per minit Denyutan nadi definisi dipengaruhi oleh Jantina: Perempuan mempunyai kadar denyutan nadi yang lebih tinggi berbanding dengan lelaki Umur: Kadar denyutan nadi menurun apabila umur semakin meningkat Aktiviti fizikal di mana kadar denyutan nadi meningkat apabila aktiviti semakin lasak Faktor Titik nadi Boleh diukur pada PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N4 Tingkatan 4 Tekanan darah Milimeter merkuri, mmHg Sfigmomanometer • Kegagalan jantung • Strok Tekanan darah dalam unit boleh diukur menggunakan cara mengukur dan merekod tekanan darah kesan buruk jika melebihi aras normal 3 Lebih tepat jika digunakan bersama stetoskop. 3 Diukur dengan dua bacaan, iaitu tekanan sistolik dan tekanan diastolik. Tekanan sistolik Tekanan dikenakan pada salur darah semasa jantung mengepam darah. Tekanan diastolik Tekanan dikenakan pada salur darah semasa jantung berehat. definisi Tekanan yang dikenakan oleh darah pada dinding salur darah ketika pengepaman darah Indeks jisim badan Indeks Jisim Badan (BMI) Ukuran jisim badan berbanding dengan ketinggian definisi rumus BMI = Jisim badan, kg (Ketinggian)2 , m2 • Kencing manis • Tekanan darah tinggi • Serangan jantung • Strok • Penyakit sendi • Mudah letih • Anemia • Sistem imunisasi yang rendah kg m–2 boleh menentukan kategori BMI: dalam unit BMI (kg m–2) Kategori < 18.5 Kurang jisim badan 18.5 – 24.9 Jisim badan unggul 25.0 – 29.9 Berlebihan jisim badan 30.0 atau lebih Obesiti Masalah kesihatan berkaitan obesiti Masalah kesihatan berkaitan jisim badan kurang Bab 5 PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N5 4 Tingkatan Bab 4 Teknologi Hijau dalam Melestarikan Alam Kelestarian alam sekitar Dasar teknologi hijau kebangsaan Empat Tonggak Utama Tenaga: Promosi kecekapan tenaga Ekonomi: Meningkatkan ekonomi melalui penggunaan teknologi Alam sekitar: Memastikan kelestarian alam sekitar dicapai Sosial: Meningkatkan kualiti hidup • Mengatasi kemusnahan alam sekitar • Mengurangkan pengeluaran karbon • Meningkatkan taraf kesihatan dan kehidupan manusia • Menjimatkan penggunaan sumber asli Konsep teknologi hijau Pembangunan dan aplikasi produk, peralatan serta sistem Untuk memelihara alam sekitar dan alam semula jadi kepentingan dalam i THINK Peta Pelbagai Alir Kecekapan tenaga ialah penggunaan tenaga minimum bagi menjalankan kerja pada kadar sama atau lebih tanpa menjejaskan hasil yang diingini. Penggunaan bahan api fosil dapat dikurangkan. Penjimatan tenaga elektrik dengan penggunaan barangan elektrik cekap tenaga. Penjimatan kos elektrik dan air dapat dicapai. Pengguna lebih bijak memilih barangan elektrik yang cekap tenaga. Menggalakkan penggunaan tenaga elektrik berasaskan solar. Mengadakan kempen teknologi cekap tenaga. Membina Indeks Bangunan Hijau. Membuat label kecekapan tenaga bagi kelengkapan elektrik. Kecekapan tenaga PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N6 Tingkatan 4 Sektor tenaga Sektor pengurusan sisa dan air sisa Sektor teknologi maklumat dan komunikasi Sektor pertanian dan perhutanan Sektor bangunan Sektor pengangkutan Sektor dalam teknologi hijau Sektor perindustrian dan pembuatan Teknologi Hijau dan kehidupan Jejak kaki karbon ialah jumlah gas rumah hijau, iaitu karbon dioksida yang dibebaskan daripada aktiviti-aktiviti manusia. Peranan individu dalam mengurangkan jejak kaki karbon: 1 Mengamalkan konsep 5R. 2 Mengamalkan amalan perkongsian kenderaan. 3 Menjimatkan penggunaan tenaga elektrik. 4 Mengurangkan sisa dan air sisa di rumah. 5 Tidak melakukan pembakaran terbuka. 6 Menggunakan pengangkutan awam untuk ke destinasi. i THINK Peta Buih PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N7 4 Tingkatan Bab 5 Genetik Pembahagian sel Mitosis • Kromosom memendek dan menebal P rofasa • Kromosom berpisah ke kutub bertentangan A nafasa • Kromosom beratur di satah khatulistiwa M etafasa • Kromosom sampai pada kutub bertentangan T elofasa Meiosis I • Kromosom memendek dan menebal • Pindah silang berlaku P rofasa I • Kromosom homolog berpisah ke kutub bertentangan A nafasa I • Kromosom homolog beratur di satah khatulistiwa M etafasa I • Kromosom homolog sampai pada kutub bertentangan T elofasa I PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N8 Tingkatan 4 Meiosis II • Kromosom memendek dan menebal • Kromosom berpisah ke kutub bertentangan • Kromosom beratur di satah khatulistiwa • Kromosom sampai pada kutub bertentangan P rofasa II M etafasa II A nafasa II T elofasa II Perbandingan antara mitosis dan meiosis i THINK Peta Buih Berganda Pembahagian sel Replikasi DNA Meiosis Berlaku dalam sel pembiakan Berlaku dalam sel soma Bilangan kromosom sel anak separuh daripada sel induk Bilangan kromosom sel anak sama dengan sel induk 2 sel anak terhasil Tiada pindah silang Tiada variasi 4 sel anak terhasil Ada pindah silang Ada variasi Mitosis PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N9 4 Tingkatan Bab 6 Sokongan, Pergerakan dan Pertumbuhan Manusia Jenis sokongan pada haiwan i THINK Peta Pokok Jenis sokongan pada haiwan Rangka dalam Rangka luar Rangka hidrostatik Terbina daripada tulang atau rawan. Terdiri daripada dinding berotot melitupi rongga badan yang ada bendalir. Bendalir akan mengenakan tekanan ke atas dinding berotot badan agar menjadi tegar. Terbina daripada lapisan keras kitin berlilin. Haiwan vertebrata iaitu haiwan bertulang belakang. Haiwan invertebrata yang berbadan lembut. Kebanyakan haiwan invertebrata iaitu haiwan yang tidak bertulang belakang. Fungsi: 1 Menyokong berat badan 2 Mengekalkan bentuk badan 3 Melindungi organ dalaman 4 Membantu dalam pergerakan anggota badan Gajah Katak Burung Ikan Udang Belalang Labah-labah Ketam Tapak sulaiman Cacing Jentik-jentik PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N10 Tingkatan 4 Sistem sokongan tumbuhan darat dan akuatik Untuk mencengkam tanah bagi mendapatkan kestabilan. Akar banir Akar sokong Akar jangkang Sistem sokongan: Tisu berkayu dibuat daripada lignin yang keras Sokongan tambahan Tumbuhan berkayu Untuk sokongan dan mendapatkan cahaya matahari. Sulur paut Akar cengkam Sistem sokongan: Kesegahan sel Sokongan tambahan Tumbuhan herba Tisu aerenkima Batang berongga Sistem sokongan: Daya apungan air dari tisu aerenkima dan batang berongga Tumbuhan akuatik 1 2 3 PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N11 4 Tingkatan Sistem rangka manusia Metatarsus Tarsus Tibia Fibula Patela Femur Karpus Ulna Radius Humerus Sternum Turus vertebra • Ada 33 ruas tulang kecil yang bersambung membentuk satu turus yang kuat dan boleh lentur. • Berfungsi melindungi saraf tunjang. Lengkungan pelvis • Terdiri daripada tulang punggung yang bersendi dengan rangka paksi. • Berfungsi menyokong berat badan, melindungi pundi kencing dan organ pembiakan. Tulang rusuk dan sternum • Tulang rusuk manusia terdiri daripada 12 pasang tulang rusuk. • Sternum dan tulang rusuk berfungsi melindungi organ dalaman utama iaitu jantung dan peparu. Tengkorak • Terdiri daripada kranium dan tulang muka. • Kranium melindungi otak. • Tulang muka memberi bentuk muka, tempat otot melekat dan juga menyokong gigi. Tulang tangan • Humerus bersendi dengan lengkungan pektoral pada bahagian atas dan bersendi dengan radius dan ulna pada bahagian bawah. • Radius dan ulna bersendi dengan karpus pada pergelangan tangan. • Karpus bersendi dengan metakarpus. • Metakarpus bersendi dengan falanks yang membentuk jari. Lengkungan pektoral • Terdiri daripada klavikel dan skapula. • Berfungsi untuk menghubungkan tulang tangan dengan rangka paksi. Tulang kaki • Femur bersendi dengan lengkungan pelvis pada bahagian atas dan bersendi dengan tibia dan fibula pada bahagian bawah. • Tibia dan fibula bersendi dengan tarsus pada pergelangan kaki. • Tarsus bersendi dengan metatarsus. • Metatarsus bersendi dengan falanks yang membentuk jari. PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N12 Tingkatan 4 Bab 7 Koordinasi Badan Sistem endokrin pada manusia Kelenjar tiroid • Bentuk seakan rama-rama • Terletak di bahagian hadapan trakea Ovari • Terdapat pada perempuan sahaja • Terletak di dalam ruang pelvis Kelenjar pituitari • Terletak di bawah serebrum • Dikenali sebagai kelenjar induk kerana menghasilkan hormon yang mengawal kelenjar lain Kelenjar adrenal • Terletak di bahagian atas ginjal Pankreas • Bentuk seakan daun • Terletak di belakang perut Testis • Terdapat pada lelaki sahaja • Dilindungi oleh skrotum Fungsi hormon yang dirembeskan oleh kelenjar endokrin Ovari Kelenjar pituitari Kelenjar tiroid Pankreas Kelenjar adrenal Testis Kelenjar Tiroksina Insulin Hormon antidiuresis (ADH) Hormon pertumbuhan (GH) Adrenalina Progesteron Estrogen Testosteron Hormon Mengawal kuantiti air untuk penyerapan semula dalam ginjal. Mengawal kadar metabolisme, pertumbuhan dan perkembangan badan seseorang. Mengawal aras glukosa dalam darah dengan menukarkan glukosa berlebihan kepada glikogen. Mengekalkan ketebalan dinding uterus. Mengawal kadar pertumbuhan individu. Menyediakan badan untuk bertindak dengan meningkatkan kadar denyutan jantung, kadar pernafasan dan kadar metabolisme ketika kecemasan. Mengawal ciri-ciri seks sekunder perempuan dan merangsang penghasilan ovum. Mengawal ciri-ciri seks sekunder lelaki dan merangsang penghasilan sperma. Fungsi PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N13 4 Tingkatan Bab 8 Unsur dan Bahan Jirim Bahan Atom • Terdiri daripada satu jenis atom sahaja. • Susunan atom dalam logam adalah rapat dan teratur, manakala susunan atom bagi gas nadir berjauhan dan tidak teratur. • Contoh: Logam seperti natrium, aluminium, besi dan gas nadir seperti helium, neon dan xenon. Bahan Molekul • Gabungan dua atau lebih atom yang sama jenis atau berlainan jenis secara kimia. • Contoh: Air, oksigen dan karbon dioksida. Bahan Ion • Terbentuk daripada gabungan atom logam dan bukan logam. • Mengandungi ion positif dan ion negatif untuk membentuk ikatan ion yang kuat. • Contoh: Natrium klorida ialah ion gabungan logam natrium dan bukan logam iaitu klorin. + + + _ _ _ + + + Jirim boleh dikelaskan kepada tiga jenis Isotop dan fungsinya Fosforus–32 Kobalt–60 Iodin–131 Amerisium–241 Karbon–14 Fosforus–32 Natrium–24 Kobalt–60 Uranium–235 • Mengesan kadar penyerapan baja fosfat dalam tumbuhan. • Membunuh mikroorganisma pada makanan yang diproses. • Mengesan keadaan kelenjar tiroid. • Mengawal ketebalan bahan dalam pembuatan kertas. • Mengesan lintasan karbon dalam fotosintesis. • Menentukan usia bahan fosil. • Mengesan kebocoran paip bawah tanah. • Membunuh sel-sel kanser. • Menghasilkan tenaga haba pada reaktor nuklear dalam stesen jana kuasa nuklear. Radioisotop Fungsi PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N14 Tingkatan 4 Bab 9 Kimia Industri Aloi Lapisan atom logam tulen mudah menggelongsor Dicampur dengan atom unsur asing dalam proses pengaloian 1 Aloi sangat keras dan kuat 4 2 Daya Atom logam tulen Aloi menjadikan + Atom unsur asing Apabila dikenakan daya, atom aloi sukar menggelongsor dengan kehadiran atom unsur asing yang berbeza saiz. 3 Sifat-sifat kaca i THINK Peta Buih Penebat elektrik Keras namun mudah retak Tidak telap kepada cecair dan gas Lengai terhadap bahan kimia Sifat-sifat umum kaca Lut sinar Konduktor haba yang lemah Pasir Silika atau silikon dioksida Kaca Boleh dikitar semula mengandungi membentuk selepas tidak digunakan lagi PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N15 4 Tingkatan Sifat-sifat seramik i THINK Peta Buih Tahan kakisan Rapuh Takat lebur tinggi Lengai terhadap bahan kimia Sifat-sifat umum seramik Sangat keras Penebat haba yang baik Tanah liat Aluminium silikat Seramik Tidak boleh dikitar semula mengandungi membentuk selepas tidak digunakan lagi Jenis-jenis polimer i THINK Peta Pokok Kanji • Monomer: Glukosa • Kegunaan: Memberikan tenaga kepada sel Protein • Monomer: Asid amino • Kegunaan: Membina sel badan Polistirena • Monomer: Stirena • Kegunaan: Menghasilkan bekas makanan Polietena • Monomer: Etena • Kegunaan: Menghasilkan produk plastik Getah asli • Monomer: Isoprena • Kegunaan: Menghasilkan produk getah Perspeks • Monomer: Metil metakrilat • Kegunaan: Menghasilkan cermin pesawat Polimer semula jadi Polimer sintetik Polimer PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N16 Tingkatan 4 Bab 10 Kimia dalam Perubatan dan Kesihatan Perubatan tradisional, perubatan moden dan perubatan komplementari Contoh ubat tradisional Kaedah perubatan menggunakan haiwan dan tumbuhan untuk merawat penyakit. • Kos rawatan adalah rendah. • Menggunakan bahan semula jadi daripada tumbuhan dan haiwan. • Keberkesanannya mengambil masa lebih lama. • Pembuktian penyembuhan melalui pengalaman lepas. Konsep Ciri-ciri Perubatan tradisional 1 Kuinina untuk merawat demam malaria. 2 Ginseng untuk memelihara kesihatan badan. 3 Pokok bunga raya untuk merawat sakit kepala dan keguguran rambut. 4 Lidah buaya (Aloe vera) untuk mengurangkan kesakitan kulit yang melecur. 5 Halia untuk melegakan bengkak pada badan dan membuang angin dalam badan. Contoh ubat moden Campuran seni rawatan melibatkan pelbagai ilmu sains yang mempunyai hubungan dengan sains kesihatan dan bioperubatan dalam merawat penyakit dan merawat kecederaan. • Kos rawatan adalah tinggi. • Menggunakan ubat-ubatan sintetik dan kaedah moden seperti pembedahan dan rawatan laser. • Keberkesanannya mengambil masa lebih cepat. • Pembuktian penyembuhan melalui ujian klinikal. Konsep Ciri-ciri Perubatan moden Analgesik • Melegakan kesakitan • Contoh: aspirin, parasetamol dan kodeina 1 Antibiotik • Membunuh atau menghalang pertumbuhan bakteria • Diekstrak daripada mikroorganisma seperti fungus atau bakteria • Ia perlu dihabiskan mengikut dos untuk memastikan semua bakteria dihapuskan dan tiada jangkitan berlaku lagi • Contoh: penisilin dan streptomisin 2 Psikoteraputik • Merawat pesakit psikiatrik • Perlu mendapatkan konsultasi doktor kerana ubat boleh mengganggu perasaan dan pemikiran seseorang • Dikelaskan kepada tiga jenis iaitu; stimulan – merangsang otak dan perasaan seperti amfetamina antidepresen – mengawal keadaan kemurungan seperti imipramine antipsikotik – menenangkan perasaan seperti barbiturat 3 PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N17 4 Tingkatan Kepelbagaian kaedah dalam penjagaan kesihatan daripada pelbagai budaya sejak zaman-berzaman. • Tiada penggunaan ubat atau bahan kimia sintetik. • Tiada pembedahan pada badan. • Pertimbangan pengamal perubatan moden dan tradisional. Konsep Ciri-ciri Perubatan komplementari Jenis-jenis amalan 1 Kiropraktik • Tidak menggunakan ubat • Bertujuan membetulkan kedudukan tulang dengan menggunakan tangan. • Berkesan merawat sakit belakang, leher, sendi, sakit kepala dan kecederaan sukan. 3 Akupunktur • Melibatkan kemasukan jarum steril pada titik akupunktur pada kulit. • Bertujuan merangsang sistem saraf untuk melegakan kesakitan. 2 Homeopati • Penggunaan ubat-ubatan yang menguatkan keupayaan tubuh untuk melawan penyakit yang menyerang dan bukan menyediakan bahan untuk membunuh kuman penyakit. 4 Urutan tradisional • Kaedah memanipulasi tisu badan dengan menggunakan tangan, jari dan penumbuk. • Dapat melegakan kesakitan, keletihan, ketegangan otot dan masalah urat saraf. 5 Terapi herba • Menggunakan tumbuhan atau bahagian tumbuhan yang berkhasiat untuk mengubati penyakit. • Berasaskan sumber semula jadi dan tidak mengandungi dadah. PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N18 Tingkatan 4 Bab 11 Daya & Gerakan Gerakan linear Jarak Definisi: Jumlah panjang lintasan gerakan suatu objek Unit S.I. bagi jarak ialah meter (m) Sesaran Definisi: Jarak terpendek di antara dua lokasi dalam arah tertentu Unit S.I. bagi sesaran ialah meter (m) Laju Laju = Jarak (m) Masa (s) Unit S.I. bagi laju ialah meter per saat (m s-1) Laju purata Laju purata = Jumlah jarak yang dilalui (m) Jumlah masa yang diambil (s) Unit S.I. bagi laju purata ialah meter per saat (m s-1) Halaju Halaju = Sesaran (m) Masa (s) Unit S.I. bagi halaju ialah meter per saat (m s-1) Halaju purata Halaju purata = Jumlah sesaran yang dilalui (m) Jumlah masa yang diambil (s) Unit S.I. bagi halaju purata ialah meter per saat (m s-1) Pecutan Jatuh bebas dan bukan jatuh bebas Jatuh bebas Bukan jatuh bebas Dalam ruang vakum Kedudukan asal Kedudukan akhir Kedudukan asal Kedudukan akhir Dalam ruang udara Kedudukan asal Kedudukan akhir Kedudukan asal Kedudukan akhir • Tiada rintangan udara. • Syiling dan bulu ayam mengalami jatuh bebas. • Hanya daya graviti sahaja yang bertindak ke atas kedua-dua objek. • Syiling dan bulu ayam jatuh lalu mencecah dasar tiub silinder pada masa yang sama. • Wujud rintangan udara ke atas permukaan syiling dan bulu ayam yang sedang jatuh. • Kedua-dua objek jatuh kerana daya graviti. • Bulu ayam mempunyai permukaan yang lebih luas berbanding syiling yang menyebabkannya mengalami rintangan udara yang lebih tinggi. Oleh itu, syiling jatuh lalu mencecah dasar tiub silinder terlebih dahulu. Pecutan = Perubahan halaju (m s-1) Masa (s) = Halaju akhir – Halaju awal m s-1 Masa (s) Unit S.I. bagi pecutan ialah meter per saat (m s-2) PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N19 4 Tingkatan Bab 12 Tenaga Nuklear Penggunaan tenaga nuklear Kebaikan Keburukan Pengganti kepada bahan api fosil sebagai sumber tenaga. 1 Pembuangan sisa radioaktif tidak terancang menyebabkan pencemaran alam sekitar. 1 Penggunaan kurang membebaskan gas rumah hijau yang mencemarkan udara. 2 Sinaran radioaktif boleh memberikan kesan negatif kepada kesihatan manusia seperti kanser dan mutasi. 2 Penggunaan boleh menghasilkan sejumlah tenaga elektrik yang tinggi. 3 Pendedahan sinaran radioaktif memberikan kesan kepada fetus dalam kandungan dan menyebabkan mutasi. 3 Boleh membebaskan sinaran mengion yang digunakan dalam bidang pertanian, perubatan dan perindustrian. 4 Penggunaan tenaga nuklear sebagai senjata boleh mengancam keamanan manusia. 4 Penggunaan tenaga nuklear Penghasilan tenaga nuklear Proses pembelahan nukleus • Proses pemecahan nukleus radioaktif berat menjadi nukleus lebih ringan dan lebih stabil untuk membebaskan tenaga nuklear. Neutron yang akan membedil nukleus berjisim besar lain + Tenaga nuklear Nukleus Uranium-234 Neutron Proses pelakuran nukleus dalam Matahari • Proses percantuman dua nukleus radioaktif ringan menjadi nukleus lebih berat untuk membebaskan tenaga nuklear. Helium Neutron + Tenaga nuklear Tritium Deuterium PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N20 5 Tingkatan Tingkatan 5 Bab 1 Mikroorganisma Dunia mikroorganisma Bakteria Alga Virus Fungi Protozoa Mikroorganisma Kaedah rawatan penyakit berjangkit Penyakit berjangkit Mikroorganisma penyebab Kaedah rawatan Radang peparu Bakteria: Streptococcus pneumoniae Antibiotik Contoh: Penisilin Athlete’s foot Kulat: Trichophyton rubrum (fungus) Antifungal Contoh: Clotrimazole Kayap Virus: Varicella – zoster Antiviral Contoh: Acyclovir Bab 2 Nutrisi dan Teknologi Makanan Gizi seimbang dan nilai kalori Penyakit Kekurangan zat Simptom Kwasyiorkor Protein Pertumbuhan terbantut, badan bengkak, kulit bersisik, cirit-birit Marasmus Karbohidrat Badan yang kurus dan lemah, tidak bertenaga Rabun malam Vitamin A Penglihatan kurang jelas pada waktu malam Beri-beri Vitamin B1 Hilang selera, kaki bengkak, gangguan sistem saraf, lumpuh Pelagra Vitamin B2 Tanda lebam di bahagian leher Skurvi Vitamin C Pendarahan gusi, bibir pecah-pecah Riket Vitamin D dan Kalsium Tulang rapuh, gigi rosak, kaki pengkor, kejang otot Anaemia Besi Hilang selera, keletihan, sesak nafas Goiter Iodin Kalenjar tiroid membengkak i THINK Peta Pokok PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N21 Tingkatan 5 Kitar nitrogen Tindakan kilat dan letusan gunung berapi – haba yang terhasil menyebabkan nitrogen dan oksigen bertindak balas membentuk oksida nitrogen yang larut dalam air hujan membentuk asid nitrik. Asid nitrik bertukar menjadi nitrat dalam tanah. Pendenitritan – bakteria pendenitritan dalam tanah yang lembap menukarkan ion nitrat kepada gas nitrogen yang kembali semula ke atmosfera Penitritan – sejenis bakteria penitritan lain menukarkan ion nitrit kepada ion nitrat Penitritan – bakteria penitritan dalam tanah menukarkan ammonia kepada ion nitrit Pengikatan nitrogen – bakteria pengikat nitrogen yang didapati dalam nodul akar tumbuhan kekacang menukarkan nitrogen di udara kepada nitrat Proses pereputan – tumbuhan dan haiwan yang telah mati diurai oleh bakteria pengurai dan kulat saprofit Protein dalam haiwan Protein dalam tumbuhan Nitrogen dalam atmosfera Diserap oleh akar tumbuhan Nitrit (NO2 – ) Sebatian ammonia (NH4 + ) Nitrat dalam tanah (NO3 – ) PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N22 5 Tingkatan Bab 3 Kelestarian Alam Sekitar Jejak karbon Jejak karbon primer Jejak karbon sekunder Penggunaan kenderaan bermotor Produk yang dimakan setiap hari Hasil daripada proses kitar produk yang digunakan dalam proses pembuatan sehingga penguraian Hasil proses pembakaran secara langsung bahan api fosil Jejak karbon Jejak karbon merujuk kepada jumlah karbon dioksida yang dibebaskan ke atmosfera hasil daripada aktiviti individu, peristiwa, organisasi, komuniti atau produk yang digunakan dalam kehidupan harian. Kitaran hayat sesuatu produk Kitar hayat umum sesuatu produk bermula daripada sumber sehingga ke peringkat pelupusan iaitu sama ada: (1) Dikitar semula (cradle-to-cradle life cycle of a product) (2) Dibiarkan mereput (cradle-to-grave life cycle of a product) Kitar semula (Cradle-to-cradle) Mereput (Cradle-to-grave) Pengguna Pengangkutan Pembungkusan Penghasilan Pengangkutan Pelupusan Pengumpulan bahan mentah atau PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N23 Tingkatan 5 Bab 4 Kadar Tindak Balas Aplikasi konsep kadar tindak balas Proses Haber Proses Sentuh Campuran gas nitrogen, N2 , dan gas hidrogen, H2 , dalam nisbah isi padu 1:3 pada suhu 450 °C – 550 °C dan tekanan 200 atm dialirkan melalui serbuk ferum, Fe, yang berfungsi sebagai mangkin untuk menghasilkan ammonia, NH3 Sulfur dibakar dalam udara berlebihan untuk menghasilkan gas sulfur dioksida, SO2 . Gas sulfur dioksida dicampurkan dengan udara berlebihan pada suhu 450 °C dan tekanan 1 atm dialirkan melalui Vanadium(V) oksida, yang berfungsi sebagai mangkin untuk menghasilkan gas sulfur trioksida, 2SO3 . Gas sulfur trioksida dilarutkan dalam asid sulfurik pekat untuk membentuk oleum, H2 S2 O7 . Oleum dicairkan dengan air untuk menghasilkan asid sulfurik pekat, 2H2 SO4 Penghasilan ammonia melalui Proses Haber Cecair ammonia Gas nitrogen Gas hidrogen Gas nitrogen dan hidrogen yang tidak bertindak balas Pemampat Reaktor Gas ammonia disejukkan menjadi cecair ammonia Kebuk penyejukan Serbuk ferum (mangkin) suhu 450 °C – 550 °C Campuran gas nitrogen dan gas hidrogen dimampatkan pada tekanan 200 atm Penghasilan asid sulfurik melalui Proses Sentuh Sulfur S + O2 SO2 Gas sulfur trioksida Asid sulfurik pekat Vanadium(V) oksida Air Asid sulfurik Oleum, H2 S Udara 2 O7 kering N2 + 3H2 2NH3 S + O2 SO2 2SO2 + O2 2SO3 H2 SO4 + SO3 H2 S2 O7 H2 S2 O7 + H2 O 2H2 SO4 Nitrogen + Hidrogen Ammonia Sulfur + Oksigen Sulfur dioksida Sulfur dioksida + Oksigen Sulfur trioksida Asid sulfurik pekat + Sulfur trioksida Oleum PENERBIT Oleum + Air Asid sulfurik ILMU BAKTI SDN. BHD.

N24 5 Tingkatan Bab 5 Sebatian Karbon Sebatian karbon organik dan tak organik Sebatian karbon organik Aspek Sebatian karbon tak organik Persamaan Sebatian karbon ialah sebatian yang mengandungi unsur karbon, C. Perbezaan Berasal daripada benda hidup Sumber Berasal daripada benda bukan hidup Lazimnya, karbon, hidrogen dan oksigen Unsur yang hadir Lazimnya, karbon dan logam atau unsur lain Larut dalam pelarut organik seperti alkohol, petrol, eter Keterlarutan Larut dalam pelarut bukan organik seperti air, asid dan alkali Terbakar dan membebaskan haba Apabila dipanaskan Tidak terbakar Kanji, gula, protein, getah, petroleum, arang kayu Contoh Karbon dioksida, karbon karbonat dan garam mineral Penyulingan berperingkat petroleum Penyulingan berperingkat < 25 °C < 25-60 °C < 60-180 °C < 180-220 °C < 220-250 °C < 250-300 °C < 300-350 °C > 350 °C Gasolin Gas petroleum Nafta Diesel Minyak pelincir Bitumen Parafin Minyak Minyak mentah Kebuk PENERBIT pembakaran ILMU BAKTI SDN. BHD.

N25 Tingkatan 5 Bab 6 Elektrokimia Siri elektrokimia Kegunaan elektrolisis Kation K+ Na+ Ca2+ Mg2+ Al3+ Zn2+ Fe2+ Sn2+ Pb2+ H+ Cu2+ Ag+ Anion F– SO4 2– NO3 – CI– Br– I– OH– Semakin mudah dinyahcas Kegunaan elektrolisis dalam industri Pengekstrakan logam Penyaduran logam Penulenan logam Pengolahan air sisa Persamaan dan perbezaan antara sel elektrolisis dan sel kimia Sel elektrolisis Sel kimia Persamaan 1 Mengandungi elektrolit 2 Mempunyai dua elektrod 3 Mempunyai elektrod positif dan negatif 4 Melibatkan tindak balas kehilangan dan penerimaan elektron Perbezaan Menggunakan dua jenis logam yang sama Jenis elektrod Menggunakan dua jenis logam yang berlainan Kehilangan elektron Terminal positif Menerima elektron Menerima elektron Terminal negatif Kehilangan elektron Dari terminal positif ke terminal negatif Aliran elektron Dari terminal negatif ke terminal positif Daripada tenaga elektrik kepada tenaga kimia Perubahan bentuk tenaga Daripada tenaga kimia kepada tenaga elektrik i THINK Peta Buih PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N26 5 Tingkatan Bab 7 Cahaya dan Optik Pembentukan imej oleh kanta Kanta cembung Perbezaan Kanta cekung Dwicembung Meniskus cembung Planocembung Bentuk Dwicekung Meniskus cekung Planocekung Menumpukan sinar cahaya Sinar cahaya Mencapahkan sinar cahaya o Paksi utama Titik fokus Panjang fokus F f Rajah sinar Panjang fokus Titik fokus F Paksi utama f Objek dekat Objek jauh Maya Nyata Tegak Songsang Lebih besar Lebih kecil Ciri-ciri imej yang terbentuk Maya, tegak, dikecilkan Digunakan untuk membetulkan rabun dekat Kegunaan Digunakan untuk membetulkan rabun jauh PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N27 Tingkatan 5 Bab 8 Daya dan Tekanan Tekanan dalam bendalir Aplikasi prinsip Pascal dalam kehidupan harian Sistem brek hidraulik Kerusi rawatan gigi Sistem jek hidraulik Prinsip Bernoulli Aplikasi prinsip Bernouli dalam kehidupan harian Penunu Bunsen Helikopter dan dron Garisan keselamatan di tepi landasan kereta api Pergerakan kapal terbang PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

N28 5 Tingkatan Bab 9 Teknologi Angkasa Lepas Orbit satelit bumi • Satelit merupakan objek yang mengorbit planet atau bintang. • Orbit satelit merupakan suatu lintasan di angkasa yang dilalui oleh satelit. • Orbit satelit yang mengelilingi Bumi dikelaskan kepada lima jenis mengikut ketinggian orbit (altitud). HEO GSO GEO LEO MEO Orbit Geosegerak Orbit Tinggi Bumi Orbit Rendah Bumi Orbit Sederhana Bumi Orbit Geopegun LEO MEO GEO GSO HEO Orbit Rendah Bumi Ketinggian orbit ialah 180 – 2 000 km Orbit Sederhana Bumi Ketinggian orbit ialah 2 000 – 35 780 km Orbit Geopegun Ketinggian orbit ialah 35 786 km dan satah orbit pada satah khatulistiwa Orbit Geosegerak Ketinggian orbit ialah 35 786 km dan satah orbit yang mempunyai sudut kecondongan terhadap satah khatulistiwa Orbit Tinggi Bumi Ketinggian orbit adalah sama atau lebih daripada 35 780 km Bentuk bulatan atau elips Bentuk elips Bentuk bulatan Bentuk bulatan atau elips Bentuk elips Kelajuan 8 kms–1 Kelajuan 3.8 kms–1 Kelajuan 3 kms–1 Kelajuan 3.07 kms–1 Kelajuan 1.5 – 10.0 kms–1 Tempoh mengorbit = 90 – 120 minit Tempoh mengorbit = 2 – 24 jam Tempoh mengorbit = 24 jam Tempoh mengorbit = 24 jam Tempoh mengorbit = 6 – 24 jam Contoh: telekomunikasi, stesen angkasa antarabangsa Contoh: pandu arah, komunikasi GPS dan sains persekitaran angkasa Contoh: satelit penyiaran Contoh: satelit cuaca Contoh: satelit komunikasi, PENERBIT penderiaan jauh ILMU BAKTI SDN. BHD.

1 Langkah Keselamatan di dalam Makmal TINGKATAN 4 1 Peralatan Perlindungan Diri dan Fungsinya 1.1 1 Makmal sains mempunyai bahan kimia dan peralatan yang boleh membahayakan kesihatan dan keselamatan murid. 2 Bahan kimia di dalam makmal terdiri daripada bahan yang bersifat mudah terbakar, mengakis, berasid, mudah meletup atau bertoksik. Tema 1: Kaedah Saintifik bab 1 Langkah Keselamatan di dalam Makmal 3 Peralatan di dalam makmal pula terdiri daripada peralatan yang menggunakan arus elektrik, mengeluarkan haba dan mudah pecah. 4 Peralatan perlindungan diri ialah kelengkapan yang diperlukan untuk memberikan perlindungan kepada pemakainya daripada bahaya. 5 Penggunaan peralatan perlindungan diri sangat penting bagi memastikan keselamatan murid semasa menjalankan eksperimen di makmal sains. Rajah 1.1 Peralatan perlindungan diri pada murid dan fungsinya Kasut bertutup/ kasut keselamatan Melindungi kaki daripada tumpahan bahan kimia dan serpihan kaca. Baju makmal • Sebagai lapisan keselamatan yang mudah dibuka sekiranya berlaku kecemasan. • Mengelakkan kerosakan pada pakaian daripada terkena bahan kimia. Gogal Melindungi mata daripada terkena percikan bahan kimia berbahaya. Topeng muka Melindungi hidung dan mulut daripada terhidu bahan kimia dan debu. Sarung tangan getah Melindungi tangan daripada bahan kimia berbahaya. • Mudah terbakar – Flammable • Mengakis – Corrosive • Berasid – Acidic • Mudah meletup – Explosive • Bertoksik – Toxicity PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

2 Langkah Keselamatan di dalam Makmal TINGKATAN 4 1 semak cepat 1.1 1 Senaraikan dua contoh peralatan perlindungan diri pada murid semasa berada di dalam makmal. 2 Di manakah kebuk wasap diletakkan di sekolah anda? 3 Apakah alat yang digunakan untuk membersih dan membilas bahagian anggota badan yang terkena tumpahan bahan kimia? 4 Mengapakah bahan beracun, bahan mudah terbakar dan bahan mudah meletup tidak boleh dikendalikan di dalam kabinet aliran laminar? 1.2 Pembuangan Bahan Sisa 1 Bahan sisa yang tidak boleh digunakan perlu dikumpulkan di satu tempat atau bekas khas. 2 Ini termasuk bahan-bahan yang telah terkena bahan sisa tersebut seperti tisu, sarung tangan terpakai dan sebagainya. 3 Semua bahan sisa tidak boleh diletakkan pada satu tempat yang sama kerana mungkin berlaku tindak balas tertentu apabila bersentuhan. 4 Terdapat bahan sisa yang boleh dibuang ke dalam singki dan ada juga bahan sisa yang tidak boleh dibuang ke dalam singki. Penyiram kecemasan (Safety shower) Membersih dan membilas bahagian anggota badan atau pakaian yang terkena tumpahan bahan kimia dalam kuantiti yang banyak atau berkepekatan tinggi. Pembilas mata (Eyewash station) Digunakan khas untuk membilas dan mencuci mata yang terkena percikan bahan kimia dengan segera. Kebuk wasap (Fume chamber) Digunakan untuk menjalankan eksperimen yang menggunakan bahan yang mudah meruap, mudah terbakar, beracun, mengakis dan berbau. Kabinet aliran laminar (Laminar flow cabinet) Digunakan untuk mengelakkan kontaminasi semasa menjalankan aktiviti berkaitan mikrobiologi. Kabinet keselamatan biologi (Biological safety cabinet) Digunakan untuk mengendalikan mikroorganisma yang berbahaya. Rajah 1.2 Peralatan perlindungan diri di dalam makmal Bahan Sisa yang Boleh Dibuang ke dalam Singki 1 Cecair atau larutan yang mempunyai nilai pH antara 5 hingga 9 seperti bahan neutral, asid lemah dan alkali lemah. 2 Cecair atau larutan dengan kepekatan rendah dan tidak berbahaya. Bahan Sisa yang Tidak Boleh Dibuang ke dalam Singki 1 Bahan sisa yang tidak boleh dibuang ke dalam singki perlu dikumpulkan di dalam bekas-bekas tertentu dan dihantar ke tempat pelupusan. 2 Jangan mencampur atau mengumpul bahan kimia yang tidak serasi dalam satu bekas dan pastikan hanya mengisi 3 4 daripada botol dengan sisa kimia. 3 Jangan simpan botol sisa kimia di tempat yang tertutup seperti dalam laci makmal. 4 Rajah 1.3 menunjukkan bahan-bahan yang PENERBIT tidak boleh dibuang ke dalam singki. ILMU BAKTI SDN. BHD.

3 Langkah Keselamatan di dalam Makmal TINGKATAN 4 1 Rajah 1.3 Bahan yang tidak boleh dibuang ke dalam singki Bahan dengan nilai pH kurang daripada 5 dan lebih daripada 9 Bahan toksik Bahan buangan radioaktif Bahan biobahaya seperti bangkai dan mikroorganisma Sebatian pelarut organik Bahan kimia seperti asid, gris, minyak, cat minyak dan hidrogen peroksida Bahan-bahan yang tidak boleh dibuang ke dalam singki Bahan mudah terbakar Bahan mudah meletup Bahan sisa pepejal seperti logam, kaca dan plastik • Pelarut organik – Organic solvent • Sisa pepejal – Solid waste • Radioaktif – Radioactive Mengurus Bahan Sisa Biologi 1 Sisa biologi merangkumi bahan buangan biologi yang boleh menimbulkan kemudaratan atau bahaya biologi. 2 Bahan sisa biologi ini termasuklah bahan kumuh, tisu, bangkai, medium kultur, kaca, sarung tangan dan patogen sama ada daripada sumber haiwan atau tumbuhan. 3 Setiap mikroorganisma di dalam makmal mesti dianggap berpotensi menjadi patogen dan perlu diperlakukan seperti bahan biologi. 4 Prosedur Operasi Standard (POS) digunakan untuk menguruskan pelupusan sisa biologi di makmal. 5 Prosedur pelupusan sisa biologi tidak terhad kepada bahan biologi sahaja tetapi merangkumi bekas pembawanya seperti bekas keluli, plastik dan kaca. 6 Autoklaf ialah alat pemanasan di bawah tekanan tinggi yang digunakan untuk mensteril sisa biologi dan bekasnya untuk menyahaktifkan sebarang patogen, contohnya piring Petri. i THINK Peta Buih PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

4 Langkah Keselamatan di dalam Makmal TINGKATAN 4 1 Jadual 1.1 Prosedur Operasi Standard pelupusan bahan sisa biologi Kategori bahan sisa Jenis bahan sisa biologi Contoh Pengurusan sisa biologi Kategori A Peralatan tajam Picagari, skalpel, jarum, kaca pecah • Sisa dimasukkan ke dalam bekas sisa tajam • Tidak perlu menggunakan autoklaf • Bekas disimpan di tempat yang selamat sebelum dilupuskan Kategori B Peralatan tidak tajam Sarung tangan, medium kultur, tisu • Sisa dibungkus dan dimasukkan ke dalam beg plastik biobahaya • Dinyahkontaminasi menggunakan autoklaf dan dimasukkan ke dalam tong biobahaya Kategori C Bangkai, organ Haiwan makmal, haiwan uji kaji • Sisa dibalut dalam bahan penyerap (kertas tisu), dibungkus rapi di dalam beg plastik biobahaya dan disejuk beku sebelum dilupuskan Kategori D Cecair Darah, serum • Dinyahkontaminasi menggunakan autoklaf • Dilupuskan secara terus ke dalam sistem kumbahan melalui singki makmal atau tandas Langkah Mengurus Kemalangan di dalam Makmal 1 Kemalangan boleh berlaku di dalam makmal. Oleh itu, keselamatan merupakan aspek utama yang perlu diberikan perhatian semasa menjalankan aktiviti di dalam makmal. 2 Antara kemalangan yang mungkin boleh berlaku di dalam makmal ialah kebakaran, renjatan elektrik, kebocoran gas, letupan, tumpahan bahan kimia dan keracunan merkuri. 3 Langkah mengurus kemalangan yang melibatkan tumpahan bahan kimia: (a) Maklumkan kepada guru atau pembantu makmal. (b) Maklumkan kepada murid lain bahawa kawasan tumpahan itu ialah kawasan larangan. (c) Gunakan pasir bagi membentuk sempadan, untuk mengelakkan tumpahan daripada merebak. (d) Kaut dan buang tumpahan tersebut di tempat yang selamat. 4 Termometer yang jatuh dan pecah di dalam makmal akan mengakibatkan tumpahan merkuri. Keracunan merkuri boleh berlaku melalui sentuhan atau peresapan melalui kulit dalam kuantiti tertentu. Merkuri boleh meninggalkan kesan buruk terhadap sistem saraf, saluran pencernaan, sistem pembiakan dan ginjal manusia. 5 Langkah mengurus kawasan kemalangan yang melibatkan merkuri: (a) Maklumkan kepada guru atau pembantu makmal yang bertugas dengan segera. (b) Buka tingkap dan pintu serta tutup semua penyaman udara atau kipas supaya udara beredar secara semula jadi dari luar. (c) Lakukan pembersihan merkuri dengan menaburkan serbuk sulfur pada tumpahan. Namun jika tidak pasti, serahkan kepada pihak bomba. Jangan gunakan vakum untuk membersihkan tumpahan merkuri kerana haba sedutan boleh menyebabkan gas merkuri meruap dan merebak ke seluruh makmal. (d) Hubungi pihak bomba untuk pertolongan. 6 Langkah mengurus mangsa kemalangan yang melibatkan merkuri: (a) Tanggalkan pakaian yang tercemar dan masukkan ke dalam beg plastik. (b) Jika merkuri terkena kulit atau badan, cuci di bawah air mengalir, selama 15 minit. (c) Jika pernafasan mangsa terhenti, berikan bantuan pernafasan dengan alat bantu pernafasan. Jangan lakukan pernafasan mulut-ke-mulut, kerana ini akan membahayakan penyelamat juga. (d) Pergi ke klinik atau hospital untuk mendapatkan rawatan segera. • Sisa biologi – Biological waste • Autoklaf – Autoclave PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

5 Langkah Keselamatan di dalam Makmal TINGKATAN 4 1 Merkuri (Hg) juga dikenali sebagai raksa. Merkuri ialah satu-satunya logam yang berbentuk cecair pada suhu bilik. INFO dinamik semak cepat 1.2 1 Senaraikan tiga bahan yang tidak boleh dibuang ke dalam singki. 2 Apakah yang perlu dilakukan terhadap bahan yang tidak boleh dibuang ke dalam singki? 3 Mengapakah penggunaan bekas atau botol yang sama bagi menyimpan bahan sisa yang berlainan tidak dibenarkan? 4 Apakah yang dimaksudkan dengan autoklaf? 5 Bagaimanakah keracunan merkuri berlaku? 1.3 Pemadam Kebakaran Jenis Pemadam Kebakaran 1 Pemadam kebakaran merupakan sejenis alat yang digunakan secara manual untuk mengawal dan memadamkan kebakaran. 2 Sekiranya kebakaran merebak dan di luar kawalan, harus hubungi pihak bomba dengan kadar segera. Jadual 1.2 Jenis alat pemadam kebakaran Jenis Penerangan Air • Warna pelekat/ label: merah • Kandungan: air • Fungsi: digunakan untuk memadam kebakaran melibatkan bahan pepejal • Contoh bahan: kain, kertas dan kayu Buih • Warna pelekat/ label: krim • Kandungan: buih • Fungsi: digunakan untuk memadam kebakaran melibatkan bahan pepejal, cecair atau gas yang mudah terbakar • Contoh bahan: kayu, kertas, minyak, cat, varnish, gas asli dan gas asetilena Karbon dioksida • Warna pelekat/ label: hitam • Kandungan: gas karbon dioksida • Fungsi: digunakan untuk memadam kebakaran melibatkan peralatan elektrik, sumber elektrik, gas dan wap AIR CO2 3 Setiap pemadam kebakaran hanya boleh digunakan sekali sahaja. 4 Alat pemadam kebakaran perlu disimpan atau digantung di tempat yang senang dilihat supaya mudah dicapai jika berlaku kebakaran. 5 Jenis alat pemadam kebakaran yang digunakan perlu sesuai dengan jenis kebakaran kerana penggunaan jenis yang salah tidak dapat memadam kebakaran, malah dikhuatiri akan menyebabkan kebakaran menjadi lebih serius. 6 Kebakaran boleh dikelaskan kepada enam jenis: (a) Kelas A: disebabkan oleh bahan pepejal yang mudah terbakar (kecuali logam) seperti kayu, kertas dan kain (b) Kelas B: disebabkan oleh bahan cecair yang mudah terbakar seperti petrol, diesel dan cat (c) Kelas C: disebabkan oleh gas seperti metana, propana, LNG dan LPG (d) Kelas D: disebabkan oleh logam seperti aluminium, natrium dan magnesium (e) Kelas E: disebabkan oleh peralatan elektrik dan sumber elektrik (f ) Kelas F: disebabkan oleh lemak dan minyak masak 7 Terdapat pelbagai jenis alat pemadam kebakaran dan setiap jenis mempunyai fungsi yang berbeza mengikut jenis punca kebakaran. BUIH PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

6 Langkah Keselamatan di dalam Makmal TINGKATAN 4 1 Jenis Penerangan Serbuk kering • Warna pelekat/ label: biru • Kandungan: serbuk kering • Fungsi: digunakan untuk memadam semua jenis kebakaran SERBUK KERING • Contoh: logam dan bukan logam 8 Berikut ialah beberapa kaedah lain untuk memadam kebakaran selain daripada menggunakan alat pemadam kebakaran: (a) Menggunakan pasir (i) Sesuai untuk memadam kebakaran di peringkat awal. (ii) Menyekat bekalan oksigen daripada membantu pembakaran. (b) Menggunakan air (i) Boleh menurunkan suhu kebakaran. (ii) Tidak sesuai untuk memadam kebakaran yang berpunca daripada minyak. (c) Menggunakan selimut kebakaran (i) Diperbuat daripada dua lapisan gentian kaca. (ii) Sesuai untuk memadam kebakaran kecil dan sederhana. (iii) Boleh memadamkan api pada badan mangsa dengan menyelimut badan mangsa. (d) Menggunakan pemadam api ABC (i) Sesuai untuk memadamkan semua jenis kebakaran, kecuali kebakaran yang disebabkan oleh logam dan gas yang tidak memungkinkan ledakan. (ii) Dapat menghalang api daripada merebak semula kerana kelembapan yang dihasilkan tahan lebih lama. (iii) Tidak mencemarkan tanah serta tidak membahayakan manusia dan haiwan. Kaedah Penggunaan Alat Pemadam Kebakaran 1 Alat pemadam kebakaran perlu digunakan dengan cara yang betul bagi memadam kebakaran kecil. 2 Singkatan Pull, Aim, Squeeze dan Sweep (PASS) boleh digunakan sebagai langkah penggunaan alat pemadam kebakaran. Rajah 1.4 Cara penggunaan alat pemadam kebakaran Aim Halakan hos alat pemadam kebakaran sekurangkurang 2.0 – 2.5 meter dari punca api 2 Pull Tarik pin untuk memecahkan kunci keselamatan sebelum mencabut pin tersebut 1 Squeeze Tekan pemicit pada alat pemadam kebakaran Sweep Gerakkan hos alat pemadam kebakaran ke kiri dan ke kanan pada punca api 3 4 i THINK Peta Alir PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

7 Langkah Keselamatan di dalam Makmal TINGKATAN 4 1 Menjalankan Audit Alat Pemadam Kebakaran di Sekolah 1 Audit alat pemadam kebakaran di sekolah perlu dilakukan bagi memastikannya berfungsi dengan baik dan memenuhi standard yang telah ditetapkan. Mencipta Alat Pemadam Kebakaran Ringkas 2 Aspek-aspek yang perlu diberi penekanan semasa audit: (a) Tarikh luput (b) Jenis pemadam kebakaran (c) Bilangan pemadam kebakaran mengikut jenis (d) Lokasi alat pemadam kebakaran dalam pelan laluan kecemasan di sekolah Aktiviti 1.1 Tujuan: Mencipta alat pemadam kebakaran ringkas. Radas: Botol kosong 500 mℓ, paku, tisu tandas dan spatula. Bahan: Cuka, air dan soda bikarbonat. Prosedur: Botol minuman 500 mℓ Campuran cuka dan air Penutup botol yang ditebuk lubang Benang Tisu yang digulung dan dilipat dua Rajah 1.5 1 Sebiji botol kosong bersaiz 500 mℓ disediakan. 2 Paku digunakan untuk menebuk lubang pada penutup botol. 3 250 mℓ air dimasukkan ke dalam botol. 4 125 mℓ cuka ditambah ke dalam botol tersebut dan botol ditutup dengan rapat. 5 Dua spatula soda bikarbonat diletakkan di atas sehelai tisu tandas. Kemudian tisu itu digulung dan dilipat dua supaya soda bikarbonat tidak tumpah. 6 Tisu itu digantung berdekatan lubang penutup botol. 7 Apabila ingin digunakan, tisu yang mengandungi soda bikarbonat ditolak ke dalam botol. 8 Botol digoncang dan dihalakan ke arah sumber api. Perbincangan: 1 Tindak balas soda bikarbonat dengan cuka membebaskan gas karbon dioksida dan air. 2 Tekanan yang dihasilkan menolak gas keluar daripada botol. Kesimpulan: Tindak balas soda bikarbonat dengan cuka dalam tekanan tinggi boleh menghasilkan semburan gas karbon dioksida. Amaran: 1 Berhati-hati semasa menggunakan alat ciptaan dan jangan terlalu hampir dengan sumber api. 2 Hubungi pihak bomba jika api tidak boleh dipadamkan. 3 Jangan gunakan alat ciptaan ini untuk kebakaran yang disebabkan oleh elektrik atau gris. • Pada tahun 1723, seorang ahli kimia Jerman bernama Ambrose Godfey telah mencipta alat pemadam kebakaran yang pertama di dunia yang telah dipatenkan di London. • Pada tahun 1818, sebuah pemadam kebakaran mudah alih telah dicipta menggunakan kalium karbonat dan udara termampat. INFO dinamik PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

8 Langkah Keselamatan di dalam Makmal TINGKATAN 4 1 semak cepat 1.3 1 Senaraikan urutan langkah penggunaan alat pemadam kebakaran dalam bentuk peta alir. 2 Senaraikan aspek yang perlu diberi penekanan semasa menjalankan audit alat pemadam kebakaran di sekolah. 3 Padankan jenis alat pemadam kebakaran berikut dengan punca kebakaran yang sesuai dipadamkan. Jenis alat pemadam kebakaran Punca kebakaran (a) Karbon dioksida Bahan cecair dan gas yang mudah terbakar (b) Serbuk kering Bahan logam dan bukan logam (c) Buih Peralatan elektrik (d) Air Bahan pepejal Praktis SPM 1 1 Mengapakah penggunaan peralatan perlindungan diri sangat penting dalam proses pembelajaran sains di makmal sains? A Memastikan kebersihan murid semasa menjalankan aktiviti di makmal B Memastikan kebersihan makmal semasa menjalankan aktiviti di makmal C Memastikan keselamatan murid semasa menjalankan aktiviti di makmal D Memastikan keselamatan makmal semasa menjalankan aktiviti di makmal 2 Antara sarung tangan berikut, yang manakah boleh melindungi tangan daripada bahan kimia berbahaya? A Sarung tangan kain B Sarung tangan getah C Sarung tangan plastik D Sarung tangan poliester 3 Rajah 1 menunjukkan sejenis alat yang digunakan untuk membersih dan membilas bahagian anggota badan yang terkena bahan kimia. Rajah 1 Apakah nama peralatan itu? A Kebuk wasap B Pembilas mata C Penyiram kecemasan D Kabinet aliran laminar 4 Rajah 2 menunjukkan sejenis peralatan perlindungan diri di dalam makmal. Rajah 2 Apakah fungsi alat itu? Arahan: Jawab semua soalan. Kertas 1 PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

9 Langkah Keselamatan di dalam Makmal TINGKATAN 4 1 A Mengendalikan mikroorganisma yang berbahaya B Menjalankan eksperimen yang menggunakan bahan kimia yang mudah meruap C Menyediakan media untuk subkultur dan kerja penyediaan awalan bagi sesuatu kerja amali di makmal sains D Kabinet penyimpanan mikroskop 5 Apakah fungsi topeng muka semasa bekerja di dalam makmal? A Melindungi hidung dan mulut daripada terhidu bahan kimia sengit B Melindungi kulit muka daripada terluka akibat alatan tajam C Melindungi suara daripada hilang akibat gas yang sengit D Melindungi mata daripada terkena bahan kimia berbahaya 6 Antara bahan sisa berikut, yang manakah boleh dibuang ke dalam singki? A Asid yang mempunyai nilai pH 6 B Asid yang mempunyai nilai pH 3 C Alkali yang mempunyai nilai pH 13 D Asid yang berkepekatan tinggi 7 Antara langkah berikut yang manakah betul untuk melupuskan sisa picagari dan jarum? A Nyahkontaminasi secara autoklaf sebelum dilupuskan B Bungkus dalam beg plastik biobahaya dan kemudian nyahkontaminasi C Masukkan dalam beg khas kemudian disimpan di tempat yang selamat sebelum dilupuskan D Balut dalam bahan penyerap, bungkus rapi dalam beg plastik biobahaya dan disejuk beku sebelum dilupuskan 8 Semasa Salmah sedang menjalankan eksperimen menggunakan bahan kimia di dalam makmal, matanya tiba-tiba terkena percikan bahan kimia. Apakah yang perlu Salmah lakukan? A Menitikkan air bersih ke dalam mata B Mencuci bahagian mata dengan kain lembap C Membilas mata dengan pembilas mata D Membersihkan mata dengan penyiram kecemasan 9 Rajah 3 menunjukkan sebuah alat pemadam kebakaran. SELIMUT API Rajah 3 Antara berikut, manakah jenis kebakaran yang sesuai dipadamkan dengan menggunakan alat pemadam kebakaran di atas? A Kebakaran tabung gas B Kebakaran bilik makmal C Kebakaran lori tangki petrol D Kebakaran melibatkan elektrik 10 Antara bahan berikut, yang manakah boleh dipadamkan dengan menggunakan alat pemadam kebakaran jenis karbon dioksida apabila berlaku kebakaran? A Kayu hoki B Kain kapas C Cerek elektrik D Kertas lukisan 11 Rajah 4 menunjukkan sejenis alat pemadam kebakaran yang sesuai bagi memadam semua jenis kebakaran. Rajah 4 Apakah nama jenis alat pemadam kebakaran itu? A Alat pemadam api jenis air B Alat pemadam api jenis buih C Alat pemadam api jenis serbuk kering D Alat pemadam api jenis karbon dioksida 12 Apakah warna label bagi alat pemadam kebakaran jenis karbon dioksida? A Hitam B Merah C Krim PENERBIT D Biru ILMU BAKTI SDN. BHD.

10 Langkah Keselamatan di dalam Makmal TINGKATAN 4 1 Kertas 2 Bahagian B 1 Rajah 1 menunjukkan satu eksperimen yang dijalankan oleh murid di makmal sekolah. (a) Semasa menjalankan eksperimen ini, nyatakan dua peralatan perlindungan diri yang perlu anda gunakan. [2 markah] (b) Setelah selesai menjalankan eksperimen, apakah langkah yang perlu dilakukan kepada bahan sisa biologi? [2 markah] (c) Semasa menjalankan eksperimen, anda tertumpah sejenis bahan kimia ke atas meja. Apakah yang perlu anda lakukan? [2 markah] Bahagian C 2 (a) Pemadam kebakaran dengan warna label yang tertentu mempunyai fungsi yang berbeza untuk memadamkan kebakaran. Apakah maksud warna label merah pada alat pemadam kebakaran dan jenis kebakaran yang boleh dipadamkan oleh pemadam jenis ini? [2 markah] (b) Rajah 2 menunjukkan salah satu alat pemadam kebakaran. Bagaimanakah alat ini berfungsi dalam menyelamatkan mangsa kebakaran? [2 markah] (c) Pemadam api jenis air tidak sesuai untuk memadam kebakaran yang disebabkan oleh tumpahan minyak. Beri alasan anda untuk menyokong pernyataan ini. [4 markah] (d) Rajah 2 menunjukkan dua jenis pemadam api. CO2 SERBUK KERING Rajah 2 Pada pendapat anda, jenis pemadam api yang manakah sesuai digunakan untuk memadamkan kebakaran akibat litar pintas? Wajarkan pilihan anda. [4 markah] SELIMUT API Rajah 2 Rajah 1 PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

11 Bantuan Kecemasan TINGKATAN 4 2 Resusitasi Kardiopulmonari (Cardiopulmonary Resuscitation, CPR) 2.1 Definisi CPR 1 Resusitasi kardiopulmonari (Cardiopulmonary resuscitation) atau dikenali sebagai CPR ialah bantuan kecemasan yang melibatkan gabungan teknik tekanan di bahagian dada dan hembusan ke dalam mulut mangsa untuk mengembalikan degupan jantung dan pernafasannya. 2 Prosedur ini dilakukan dengan memberi tekanan yang pantas dan berterusan di kawasan dada mangsa. 3 Tujuan melakukan tekanan di dada adalah untuk mengembalikan aliran darah dan pernafasan secara spontan. Tindakan ini penting untuk memastikan fungsi otak tidak Bantuan Kecemasan terjejas kerana otak dan seluruh organ dalam tubuh manusia memerlukan bekalan oksigen yang berterusan. 4 CPR boleh menyelamatkan nyawa dengan membantu meneruskan pembekalan oksigen ke otak sehinggalah pesakit diberi rawatan yang spesifik. 5 Namun, jika CPR tidak dilakukan dengan betul, udara yang dihembus masuk ke dalam mulut mangsa mungkin tidak sampai ke dalam peparunya atau tulang rusuk mangsa berisiko untuk patah. Situasi yang Memerlukan CPR 1 Prosedur ini dilakukan pada seseorang yang tidak bergerak balas terhadap rangsangan, mengalami pernafasan yang tidak normal atau tiada degupan jantung ataupun nadi. 2 Situasi ini mungkin disebabkan oleh serangan jantung, lemas, terkena renjatan elektrik, strok atau panahan petir. bab 2 • Gerak balas – Response • Degupan jantung – Heartbeat • Renjatan eletrik – Electric shock Tema 1: Kaedah Saintifik Ketika era COVID-19, teknik bantuan CPR dengan menggunakan tekanan dada sahaja (Hands-Only CPR) disyorkan kepada orang awam untuk mengurangkan risiko penyebaran jangkitan COVID-19. INFO dinamik Imbas kod QR atau layari Untuk tujuan pembelajaran https://www.redcrescent.org.my/ training/ untuk mengambil kursus pertolongan cemas. PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

12 Bantuan Kecemasan TINGKATAN 4 2 Kaedah CPR Jadual 2.1 Kaedah CPR Langkah-langkah Penjelasan (a) Periksa gerak balas (respons) mangsa • Pergi ke arah mangsa dan pastikan keadaan di sekitarnya selamat. • Berlutut di sisi mangsa, goncang dan berteriak untuk memastikan mangsa sedar atau tidak. • Hubungi talian kecemasan 999 untuk mendapatkan bantuan. (b) Buka saluran pernafasan mangsa • Pastikan mangsa berada dalam keadaan baring di permukaan yang keras dan rata. • Dongakkan kepala mangsa ke belakang dan angkat dagunya untuk membuka saluran pernafasannya. • Periksa pernafasan mangsa dengan mendengar bunyi hembusan nafas daripada mulut dan hidung mangsa serta lihat pergerakan dada mangsa. (c) Tekanan dada • Jika mangsa tidak bernafas atau nadinya tidak dapat dikesan, teknik tekanan dada perlu dilakukan. • Letakkan tangan anda di bahagian tengah dada mangsa. • Tetapkan keadaan kedua-dua tangan anda dengan kedua-dua telapak tangan bertindan menghadap ke bawah, dan jari-jari menyelangi antara satu sama lain. • Bangun dan condongkan badan sedikit ke depan dengan bahu berada tegak dengan dada mangsa dan tekan ke bawah lebih kurang 5 cm. • Lakukan tekanan dada pada kadar 100 – 120 tekanan per minit. • Lepaskan daya yang dikenakan terhadap dada mangsa dengan tangan masih pada dada mangsa. • Biarkan dada mangsa kembang semula sebelum melakukan tekanan seterusnya. (d) Bantuan pernafasan • Periksa pernafasan mangsa. • Jika mangsa masih belum bernafas, picit hidung mangsa hingga tertutup sepenuhnya dan hembuskan udara ke dalam mulutnya selama 1 saat setiap hembusan bagi membolehkan udara beroksigen sampai ke peparu. (e) Ulang tekanan dada dan bantuan pernafasan • Lakukan 30 kali tekanan dada dan 2 kali hembusan mulut ke mulut sehinggalah bantuan ambulans sampai atau sehingga mangsa sedar. • Sekiranya mangsa menunjukkan tanda-tanda bernafas, ubah kedudukan mangsa ke posisi mengiring supaya mangsa boleh bernafas dengan lebih baik. • Tekanan dada – Chest compression • Bantuan pernafasan – Mouth-to-mouth resuscitation Kepentingan CPR 1 CPR dilakukan untuk mengepam jantung mangsa yang telah terhenti dan menggerakkan semula aliran darah dan pernafasan mangsa secara spontan. 2 Hembusan ke dalam mulut mangsa ketika CPR membolehkan mangsa menerima udara beroksigen ke dalam peparunya. 3 CPR mampu menyelamatkan nyawa mangsa PENERBIT sebelum bantuan sepenuhnya tiba. ILMU BAKTI SDN. BHD.

13 Bantuan Kecemasan TINGKATAN 4 2 semak cepat 1 Bagaimanakah CPR dapat menyelamatkan nyawa mangsa? 2 Apakah yang akan berlaku jika CPR tidak dilakukan dengan betul? 3 Mengapakah kedudukan mangsa perlu diubah ke posisi mengiring setelah mangsa menunjukkan tanda-tanda bernafas? 4 Sehingga bilakah bantuan CPR perlu diberi atau diulang kepada mangsa? 2.1 2.2 Heimlich Manoeuvre 1 Heimlich Manoeuvre merupakan kaedah tekanan abdomen yang dilakukan bagi menyelamatkan mangsa yang tercekik. 2 Kaedah ini diperkenalkan oleh Dr. Henry Heimlich, seorang pakar bedah toraks. 3 Ketulan makanan seperti daging, coklat atau mainan kecil yang tersangkut di saluran pernafasan boleh menyebabkan kesukaran untuk bernafas. 4 Berikut merupakan situasi mangsa yang memerlukan kaedah Heimlich Manoeuvre: (a) Mangsa tidak boleh bercakap atau batuk. (b) Mangsa sukar bernafas. (c) Mangsa memegang leher dengan keduadua tangan. (d) Kulit, bibir dan kuku mangsa kelihatan kebiruan dan kehitaman. Rongga hidung Trakea Bronkus Peparu Diafragma Rajah 2.1 Saluran pernafasan Trakea Udara Larynx Epiglotis terbuka Epiglotis tertutup Makanan Epiglotis Esofagus Rajah 2.2 Saluran pencernaan Epiglotis ialah struktur berbentuk daun di kerongkong yang berfungsi menghalang makanan dan air daripada memasuki trakea dan peparu. Epiglotis biasanya tegak dalam keadaan rehat bagi membenarkan udara masuk ke dalam trakea dan peparu. Apabila seseorang menelan, epiglotis terlipat ke belakang untuk menutup saluran pernafasan supaya makanan dan cecair terus masuk ke dalam esofagus menuju ke perut dan tidak masuk ke dalam trakea dan menyebabkan tercekik. INFO dinamik Kepentingan Heimlich Manoeuvre 1 Apabila seseorang tercekik, bendasing yang masuk akan membuatkan saluran pernafasan tersumbat lalu menyebabkan mangsa tidak boleh bernafas. Seterusnya, oksigen gagal dihantar ke otak dan organ-organ penting. 2 Dalam tempoh empat minit, jika tubuh gagal mendapat oksigen, mangsa boleh mengalami kecacatan otak kekal atau kematian. Kaedah Heimlich Manoeuvre 1 Langkah pertama apabila mangsa tercekik, minta mangsa batuk sekiranya mangsa masih mampu kerana batuk merupakan kaedah paling efektif untuk merawat mangsa tercekik. 2 Sekiranya kaedah batuk tidak berjaya, tepuk di bahagian antara dua tulang belikat mangsa sebanyak lima kali, sehingga bendasing yang tersumbat itu keluar. 3 Jika bendasing masih tersumbat, lakukan kaedah Heimlich Manoeuvre. Rajah 2.3 menunjukkan kaedah Heimlich Manoeuvre. PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

14 Bantuan Kecemasan TINGKATAN 4 2 4 Kaedah Heimlich Manoeuvre juga boleh dilakukan ke atas diri sendiri sekiranya tiada orang berdekatan semasa tercekik. 5 Mangsa hanya perlu meletakkan tangan (mengikut kaedah Heimlich Manoeuvre) di antara pusat dengan bawah rusuk dan beri tekanan kepada bahagian tersebut dengan membongkokkan badan. 6 Sekiranya mangsa tiada tenaga, cari objek yang sama paras dengan pinggang seperti kerusi, bongkokkan badan dan tolak badan dengan seluruh tenaga pada kerusi tersebut. semak cepat 1 Adakah tercekik boleh membawa maut? 2 Bagaimanakah tercekik boleh membawa maut? 3 Namakan kaedah yang digunakan untuk menyelamatkan mangsa yang tercekik. 4 Apakah kepentingan kaedah Heimlich Manoeuvre? 2.2 1 Penyelamat perlu berdiri di belakang mangsa dan membongkokkan badan mangsa sedikit ke hadapan. 2 Peluk mangsa dari belakang, letakkan genggaman tangan kanan di antara pusat dan bawah rusuk mangsa. 3 Letakkan tangan kiri anda di atas tangan kanan yang anda genggam dengan kemas. 4 Tekan dan sentak ke atas dengan kuat dan cepat. Tekanan yang diberikan akan menyebabkan tekanan di dalam peparu bertambah, lalu menolak bendasing keluar. Rajah 2.3 Kaedah Heimlich Manoeuvre Praktis SPM 2 1 Apakah Resusitasi Kardiopulmonari (CPR)? A Kaedah rawatan pemulihan sistem jantung, peparu dan pernafasan dengan cara memastikan bekalan darah dan oksigen dapat diteruskan ke seluruh badan mangsa yang mengalami degupan jantung terhenti B Kaedah rawatan pemulihan sistem pernafasan dengan memastikan bekalan oksigen dapat diteruskan ke seluruh badan mangsa yang tercekik C Kaedah tekanan abdomen yang dilakukan bagi menyelamatkan mangsa yang mengalami degupan jantung terhenti D Kaedah tekanan abdomen yang dilakukan bagi menyelamatkan mangsa yang tercekik Arahan: Jawab semua soalan. Kertas 1 i THINK Peta Alir PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

15 Bantuan Kecemasan TINGKATAN 4 2 2 Bagaimanakah CPR dilakukan? A Memberi tekanan yang pantas dan berterusan di kawasan perut mangsa B Memberi tekanan yang pantas dan berterusan di kawasan dada mangsa C Memberi tekanan yang perlahan dan berterusan di kawasan dada mangsa D Memberi tekanan yang perlahan dan berterusan di kawasan perut mangsa 3 Antara berikut, yang manakah merupakan tujuan melakukan CPR? A Memulihkan sistem pencernaan mangsa B Mengelakkan mangsa daripada tercekik C Mengembalikan degupan jantung dan pernafasan D Membantu mangsa untuk kembali bercakap dengan lancar 4 Bagaimanakah CPR boleh menyelamatkan nyawa? A Meneruskan pembekalan gas oksigen ke otak B Meneruskan pembekalan nutrisi kepada badan C Meneruskan pembekalan gas karbon dioksida ke peparu D Meneruskan pembekalan gas karbon monoksida ke peparu 5 Rajah 1 menunjukkan suatu teknik untuk menyelamatkan mangsa yang lemas. Rajah 1 Apakah nama teknik tersebut? A Tekanan dada B Heimlich Manoeuvre C Resusitasi Kardiopulmonari D Hembusan ke dalam mulut 6 Mengapakah kedudukan mangsa perlu diubah ke posisi mengiring setelah mangsa kelihatan bernafas? A Supaya mangsa dapat bernafas dengan lebih baik B Supaya mangsa dapat bercakap dengan lebih baik C Supaya mangsa dapat berehat dengan lebih baik D Supaya mangsa dapat bergerak dengan lebih baik 7 Apakah nisbah tekanan dada kepada bantuan pernafasan yang betul bagi melakukan CPR kepada mangsa dewasa? A 1 tekanan : 30 bantuan pernafasan B 2 tekanan : 30 bantuan pernafasan C 30 tekanan : 1 bantuan pernafasan D 30 tekanan : 2 bantuan pernafasan 8 Apakah punca yang menyebabkan seseorang individu tercekik? A Ketulan makanan atau mainan kecil yang tersangkut di saluran pencernaan menyebabkan mangsa sukar bernafas B Ketulan makanan atau mainan kecil yang tersangkut di saluran pernafasan menyebabkan mangsa sukar bernafas C Ketulan makanan atau mainan kecil yang tersangkut di saluran esofagus menyebabkan mangsa sukar bernafas D Ketulan makanan atau mainan kecil yang tersangkut di usus menyebabkan mangsa sukar bernafas 9 Bagaimanakah tercekik boleh membawa maut? A Bendasing yang tersumbat boleh menyekat kemasukan makanan ke dalam badan mangsa B Bendasing yang tersumbat boleh menyekat kemasukan gas karbon monoksida ke dalam peparu C Bendasing yang tersumbat boleh menyekat kemasukan gas karbon dioksida ke dalam peparu D Bendasing yang tersumbat boleh menyekat kemasukan gas oksigen yang menghalang mangsa untuk bernafas 10 Mengapakah kaedah Heimlich Manoeuvre penting kepada mangsa yang tercekik? A Membolehkan mangsa menelan makanan dengan baik B Mengembalikan suara mangsa yang tersekat C Mengembalikan degupan jantung mangsa D Mengelakkan mangsa daripada kecacatan otak kekal atau kematian PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

16 Bantuan Kecemasan TINGKATAN 4 2 Kertas 2 Bahagian B 1 Rajah 1 menunjukkan situasi yang berlaku di tebing sungai yang memerlukan bantuan kecemasan. Rajah 1 (a) (i) Apakah kaedah bantuan kecemasan yang perlu dilakukan bagi menyelamatkan mangsa tersebut? [1 markah] (ii) Berdasarkan jawapan anda di 1(a)(i), apakah langkah pertama bagi kaedah bantuan kecemasan itu? [1 markah] (b) Nyatakan dua kesan buruk terhadap mangsa, jika tindakan di 1(a)(i) tidak dilakukan dengan segera. [2 markah] (c) Beri satu situasi lain yang memerlukan tindakan kecemasan seperti yang dinyatakan di 1(a)(i). [1 markah] (d) Pada pendapat anda, apakah yang akan berlaku kepada mangsa jika bantuan kecemasan di 1(a)(i) tidak dilakukan dengan betul? [1 markah] 2 Rajah 2 menunjukkan satu situasi yang berlaku ketika majlis sambutan hari jadi di sebuah restoran. Rajah 2 (a) Nyatakan satu keadaan yang menunjukkan lelaki itu memerlukan bantuan kecemasan. [1 markah] (b) Apakah teknik bantuan kecemasan yang perlu dilakukan untuk membantu lelaki itu? [1 markah] (c) Huraikan langkah-langkah dalam teknik bantuan kecemasan yang anda nyatakan di 2(b). [2 markah] (d) Adakah teknik yang dinyatakan di 2(b) boleh dilakukan kepada wanita mengandung? [2 markah] PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

17 Teknik Mengukur Parameter Kesihatan Badan TINGKATAN 4 3 3.1 Suhu Badan 1 Suhu ialah darjah kepanasan dan kesejukan sesuatu bahan. 2 Suhu badan ialah ukuran kemampuan tubuh badan dalam menghasilkan dan menyingkirkan haba panas. 3 Suhu badan normal manusia ialah 36.9 °C. Namun begitu, suhu badan normal boleh berubah-ubah sepanjang hari bergantung pada aktiviti yang dilakukan. 4 Suhu badan akan naik sehingga 0.6 °C sekiranya manusia melakukan aktiviti cergas pada hari yang panas. Tema 1: Kaedah Saintifik bab 3 Teknik Mengukur Parameter Kesihatan Badan 5 Suhu badan boleh berubah-ubah menjadi lebih tinggi atau lebih rendah disebabkan oleh perubahan hormon. Contohnya, wanita yang mengalami menstruasi atau berovulasi. Mengukur Suhu Badan Menggunakan Teknik yang Betul 1 Termometer ialah alat yang digunakan untuk mengukur suhu. 2 Unit metrik bagi suhu ialah darjah Celsius (°C). 3 Suhu badan boleh diukur pada bahagian badan yang berbeza dengan menggunakan jenis termometer berbeza seperti yang ditunjukkan dalam Jadual 3.1. Jadual 3.1 Jenis-jenis termometer untuk mengukur suhu Jenis-jenis termometer Penerangan Termometer makmal • Digunakan untuk menyukat suhu cecair dalam julat antara -10 °C hingga 110 °C. Teknik penggunaan • Pegang termometer pada batangnya secara menegak. Jangan pegang bebuli termometer kerana haba badan akan mempengaruhi bacaan termometer. • Rendam bebuli di dalam cecair. Jangan sentuhkan bebuli pada dasar atau dinding radas contohnya bikar. • Apabila mengambil bacaan, kedudukan mata mestilah selari dengan meniskus merkuri di dalam termometer. • Termometer – Thermometer • Inframerah – Infrared • Termometer makmal – Laboratory thermometer PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.