N&L BM S1_Anyflip

PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

ii PB Skim Pentaksiran STPM Bahasa Melayu iii Jadual Analisis Soalan STPM Bahasa Melayu Kertas 1 (2021 – 2023) iv Ulasan Soalan STPM Bahasa Melayu Kertas 1 (2023) v Panduan Menjawab Bahagian B dan C xiii BAB Sejarah dan Perkembangan Bahasa Melayu 1 1 BAB Bidang Fonologi 2 52 BAB Pembacaan Kritis dan Analitis 3 84 BAB Penulisan Esei Tidak Berformat 4 95 Kertas Model STPM 137 Jawapan 144 Kandungan N&L STPM BM S1(Prelim).indd 2 18/05/2023 7:49 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

PB iii Sesi Pengajian Kod dan Nama Kertas Jenis Ujian Markah (Wajaran) Masa Pentadbiran Semester 1 910/1 Bahasa Melayu 1 Ujian Bertulis Bahagian A: • Soalan aneka pilihan 20 soalan diberikan • Jawab semua soalan Bahagian B: • Soalan berstruktur • Jawab semua soalan Bahagian C: • Soalan esei tidak berformat • Jawab 1 soalan daripada 3 soalan 100 (33%) 20 30 50 2 jam Pentaksiran berpusat Semester 2 910/2 Bahasa Melayu 2 Ujian Bertulis Bahagian A: • Soalan aneka pilihan • 30 soalan diberikan • Jawab semua soalan Bahagian B: • Soalan berstruktur • Jawab semua soalan 60 (20%) 30 30 1 1 2 jam Pentaksiran berpusat 910/4 Bahasa Melayu Kerja Kursus Esei berformat • Calon dikehendaki menulis sekurang-kurangnya tujuh esei, iaitu satu esei bagi setiap format. 25 (8%) 25 Sepanjang semester 2 • Pentaksiran oleh guru sekolah bagi calon sekolah kerajaan dan calon sekolah bantuan kerajaan. • Pentaksiran oleh pemeriksa yang dilantik bagi calon sekolah swasta dan calon persendirian individu. Semester 3 910/3 Bahasa Melayu 3 Ujian Bertulis Bahagian A: • Soalan aneka pilihan 20 soalan diberikan • Jawab semua soalan Bahagian B: • Soalan berstruktur • Jawab semua soalan 65 (22%) 20 45 1 1 2 jam • Pentaksiran berpusat 910/5 Bahasa Melayu 5 Kerja Kursus • Kerja Projek – Penulisan ilmiah • Pilih satu tema daripada dua tema yang diberikan dan hasilkan satu penulisan ilmiah daripadanya • Tugasan sama ada daripada tajuk dalam semester 1, semester 2 atau semester 3 50 (17%) 50 Sepanjang semester 3 • Pentaksiran oleh guru sekolah bagi calon sekolah kerajaan dan calon sekolah bantuan kerajaan. • Pentaksiran oleh pemeriksa yang dilantik bagi calon sekolah swasta dan calon persendirian individu. Skim Pentaksiran STPM Bahasa Melayu N&L STPM BM S1(Prelim).indd 3 18/05/2023 7:49 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

iv PB Bahagian A Tajuk 2021 2022 2023 1.0 Sejarah dan Perkembangan Bahasa Melayu 1.1 Asal Usul Bahasa Melayu 1 1 1 1.2 Bahasa Melayu Kuno 2 2 2 1.3 Bahasa Melayu Klasik 2 2 2 1.4 Bahasa Melayu Moden 2 1 2 1.5 Unsur Asing dalam Bahasa Melayu 1 1 1 2.0 Fonologi 2.1 Definisi Fonetik dan Fonemik 1 1 1 2.2 Penggolongan dan Penghasilan Bunyi Bahasa 8 9 8 2.3 Struktur Suku Kata Bahasa Melayu 1 1 1 2.4 Sistem Ejaan Bahasa Melayu 1 1 1 2.5 Tanda Baca 1 1 1 Jumlah 20 20 20 Bahagian B 3.0 Pembacaan Kritis dan Analitis 2021 2022 2023 Menerangkan maksud perkataan, frasa, ayat atau perenggan – S21 – Mengenal pasti idea atau mesej S21 S23 S21 Membezakan fakta dengan pendapat penulis – – – Menyusun dan mengolah idea atau fakta S22, S23 S22 S22, S23 Membuat inferens, ramalan, parafrasa dan kesimpulan – – – Memberikan pandangan, ulasan atau kritikan terhadap teks S24 S24 S24 Bahagian C 4.0 Penulisan Esei Tidak Berformat 2021 2022 2023 S25 Faktor makanan segera semakin digemari oleh masyarakat dan kesan negatif tabiat pengambilan makanan segera Manfaat penglibatan belia dalam aktiviti kesukarelawan Punca sesetengah remaja kini dikatakan kurang mengamalkan budaya Timur dan kesan keadaan itu S26 Kepentingan aktiviti rekreasi kepada individu, masyarakat dan negara Langkah-langkah bagi menghidupkan kembali permainan tradisional dalam kalangan pelajar Manfaat menabung dan peranan pelbagai pihak untuk menggalakkan amalan menabung dalam kalangan pelajar S27 Sebab/Faktor sesetengah anggota masyarakat kurang berminat untuk menderma darah Sebab/Punca anggota masyarakat memilih kaedah rawatan kesihatan moden dan kaedah rawatan tradisional Kesan penyalahgunaan telefon pintar Jadual Analisis Soalan STPM Bahasa Melayu Kertas 1 (2021–2023) N&L STPM BM S1(Prelim).indd 4 18/05/2023 7:49 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

PB 1 1.1 Asal Usul Bahasa Melayu 1.1.1 Konsep Melayu dan Istilah Melayu Definisi Awal 1 Istilah ‘Melayu’ baru dijumpai daripada kesan sejarah. 2 ‘Melayu’ merujuk orang dan bahasa, iaitu penduduk peribumi yang mendiami rantau Asia seperti Semenanjung Malaysia, Malaysia Timur (Sabah dan Sarawak), Singapura, bahagian selatan Thailand dan Brunei. 3 Istilah ini timbul buat pertama kalinya dalam tulisan Cina pada tahun antara 644 Masihi dengan 645 Masihi. 4 Tulisan menyebut orang Mo-lo-yeu mengirimkan utusan ke negeri China mempersembahkan hasil bumi kepada raja Cina. 5 Ada yang mengatakan Kerajaan Mo-lo-yeu terletak di Semenanjung Tanah Melayu atau di Jambi, Sumatera sempena nama sebatang sungai, iaitu Sungai Melayu. 6 Bukti konkrit pertama tentang bentuk dan sifat bahasa Melayu hanya terdapat sejak tahun 683 Masihi dengan terjumpanya batu bersurat. 7 Catatan I-Tsing (pengembara Cina, iaitu rahib Buddha yang singgah di Sriwijaya pada tahun 672 Masihi semasa dalam perjalanan dari China ke India) menyatakan bahasa Melayu telah digunakan secara meluas di Palembang. 8 Godinho de Erachia, pengembara Portugis menyebut bahasa Melayu digunakan sebagai lingua franca di Kepulauan Melayu. 9 Kerajaan Melayu Melaka menggunakan bahasa Melayu sebagai bahasa perhubungan di Kepulauan Melayu dan dengan orang asing. Definisi Berdasarkan Bangsa 1 UNESCO (1972) menetapkan istilah Melayu merujuk suku bangsa Melayu di Semenanjung, Thailand, Indonesia, Filipina dan Madagaskar. 2 Di Malaysia, istilah Melayu berfungsi sebagai kesatuan bahasa dan bangsa, iaitu bahasa Melayu diwakili oleh bangsa Melayu. 3 Asal usul nenek moyang orang Melayu dari Asia Tengah yang berpindah ke selatan sejak kira-kira 2500 SM. 4 Perpindahan orang Austronesia dalam dua kumpulan, iaitu Melayu-Proto (2500 SM) dan Melayu-Deutro (1500 SM) dari daerah Yunan. NOTA Ekspres BAB 1 Sejarah dan Perkembangan Bahasa Melayu N&L STPM BM S1(B1).indd 1 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

2 3 1.1.2 Salasilah Bahasa Melayu 1 Orang Melayu dipercayai berasal daripada induk Austronesia yang menuturkan bahasa Austronesia. 2 Rumpun bahasa Austronesia telah tersebar luas dari Formosa (utara) hingga ke New Zealand (selatan) dan dari Madagaskar (barat) hingga ke Kepulauan Easter (timur). 3 Para pengkaji telah menggunakan faktor usia untuk menentukan perkembangan bahasa. 4 Pemeringkatan bahasa telah dibahagikan kepada tiga, iaitu filum, rumpun dan keluarga bahasa. Contoh: • Filum → Austris • Rumpun → Austronesia • Cabang → Nusantara • Golongan → Sumatera • Bahasa → Melayu 5 Bahasa Austronesia – satu rumpun bahasa dalam satu keluarga besar, iaitu filum bahasa Austris. 6 Rumpun lain dalam filum ini ialah rumpun bahasa Austronesia dan rumpun bahasa Tibet-China. 7 Rumpun bahasa Austronesia terbahagi kepada empat keluarga/cabang, iaitu kumpulan bahasa di Kepulauan Melayu (Nusantara), kumpulan bahasa Polinesia (antaranya bahasa Hawaii, Tonga dan Maori), kumpulan dan bahasa Melanesia (antaranya bahasa di Kepulauan Fiji, New Guinea, New Caledonia dan Irian) dan bahasa Mikronesia (antaranya bahasa di Kepulauan Mariana, Marshall, Corolina dan Gilbert). Definisi dari Segi Etimologi 1 Pendapat Zuber Osman menyatakan bahawa perkataan Melayu berasal daripada perkataan Malaya, iaitu kependekan daripada perkataan himalaya (Himalaya). Hima bermaksud "salji" manakala alaya bermaksud "tempat". Sehubungan dengan itu, orang Melayu dikatakan berasal dari pergunungan Himalaya. 2 Catatan pada Batu Bersurat Bukit Gombak di Sumatera Barat menyebut perkataan Malayapura yang bermaksud "Kota Melayu". Oleh itu, perkataan Melayu mungkin berasal daripada perkataan Malayapura. 3 Ada pengkaji berpendapat, perkataan Melayu berasal daripada perkataan Jawa kuno, iaitu mlayu yang bermaksud "mengembara". Perkataan ini dikatakan sesuai dengan orang Melayu yang mengembara dari Yunan ke selatan dan mendarat di Kepulauan Sumatera. 4 Pendapat Mohd Dahlan Mansoer menyatakan bahawa perkataan Melayu berasal daripada nama sebatang sungai yang disebut dalam Sejarah Melayu, iaitu Sungai Melayu. 5 Catatan Van der Tuuk menyatakan bahawa perkataan Melayu membawa maksud "menyeberang" dengan merujuk orang Melayu yang menukar agama Hindhu-Budha kepada agama Islam. N&L STPM BM S1(B1).indd 2 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

2 3 Nusantara 1 Cabang Nusantara mempunyai jumlah bahasa paling banyak, iaitu kira-kira 200 hingga 300 bahasa. 2 Cabang ini terdiri daripada golongan: • Golongan Sumatera: Acheh, Melayu, bahasabahasa Batak (Karo, Ankola-Mendailing), Minangkabau, Nias, Lampung dan Orang Laut. • Golongan Kalimantan: Iban, Kenya-Kayan dan Melanau. • Golongan Jawa: Sunda, Jawa dan Madura. • Golongan Bali-Sasak: Bali, Sasak dan Sumbawa. • Golongan Filipina: Tagalog, Iloko, Bikol, Bisaya, Sulu, Palau dan Tombulu. • Golongan Gorontolo: Gorontolo, Bulangan, Kaiipan dan Buol. • Golongan Tomini: Tomini, Tolitoli, Tinombo, Umalasa dan Dampelasa. • Golongan Toraja: Kaili, Bare’e dan Wotu. • Golongan Loinang: Loinang dan Banggai. • Golongan Bunku-Laki: Laki, Landawe, Mori dan Mapute. • Golongan Sulawesi Selatan: Makasar, Bugis dan Seko. • Golongan Muna-Butung: Muna-Butung, Butung Selatan, Kerompa dan Wolio. • Golongan Bima-Sumba: Bima Manggarai, Timur, Alor, Roti, Solor, Kro’e dan Kupang. • Golongan Ambon-Timur: Sula Bacon, dan Taliabo. • Golongan Halmahera Selatan-Irian Jaya: Halmahera Selatan, Nufur dan Kowiai. • Golongan Sumatera: Acheh, Melayu, bahasa-bahasa Batak (Karo, Ankola-Mendailing), Minangkabau, Nias, Lampung dan Orang Laut. • Golongan Kalimantan: Iban, Kenya-Kayan dan Melanau. • Golongan Jawa: Sunda, Jawa dan Madura. • Golongan Bali-Sasak: Bali, Sasak dan Sumbawa. • Golongan Filipina: Tagalog, Iloko, Bikol, Bisaya, Sulu, Palau dan Tombulu. • Golongan Gorontolo: Gorontolo, Bulangan, Kaiipan dan Buol. • Golongan Tomini: Tomini, Tolitoli, Tinombo, Umalasa dan Dampelasa. • Golongan Toraja: Kaili, Bare’e dan Wotu. • Golongan Loinang: Loinang dan Banggai. • Golongan Bunku-Laki: Laki, Landawe, Mori dan Mapute. • Golongan Sulawesi Selatan: Makasar, Bugis dan Seko. • Golongan Muna-Butung: Muna-Butung, Butung Selatan, Kerompa dan Wolio. • Golongan Bima-Sumba: Bima Manggarai, Timur, Alor, Roti, Solor, Kro’e dan Kupang. • Golongan Ambon-Timur: Sula Bacon, dan Taliabo. • Golongan Halmahera Selatan-Irian Jaya: Halmahera Selatan, Nufur dan Kowiai. Rumpun Bahasa Austroasia Rumpun Bahasa Tibet-China Rumpun Bahasa Austronesia Cabang/keluarga Nusantara/Indonesia Cabang/keluarga Mikronesia Cabang/keluarga Polinesia Cabang/keluarga Melanesia Sumatera Kalimantan Bali-Sasak Filipina Sulawesi subgolongan Filum Bahasa Austris Minang Acheh Batak Melayu bahasa N&L STPM BM S1(B1).indd 3 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

4 5 Bahasa Melayu 1 Bilangan penutur asalnya sederhana (tinggal di sekitar Semenanjung Tanah Melayu, Kepulauan Riau dan Sumatera). 2 Sejarah membuktikan bahawa bahasa Melayu telah menjadi lingua franca (bahasa perantaraan) daerah Kepulauan Melayu dan bahasa orangorang pendatang seperti pedagang Eropah, Asia Barat, pengembara China dan India. Pembahagian Rumpun Austronesia pada Tahun 1960-an dan Sebelumnya Pembahagian Rumpun Austronesia pada Akhir Abad ke-20 Keluarga Indonesia Keluarga Melanesia Keluarga Mikronesia Keluarga Polinesia Austronesia Barat Austronesia Timur Rumpun Austronesia Bahasa Melayu Melayu-Polinesia Tengah Melayu-Polinesia Timur Keluarga Formosa Rumpun Melayu Polinesia Rumpun Austronesia Melayu-Polinesia Barat Rujukan: Ensiklopedia Bahasa Melayu: Asmah Hj Omar, DBP 2008 Berdasarkan kawasan penyebaran bahasa dan ciri-ciri bahasa, rumpun Austronesia dibahagikan kepada empat keluarga seperti rajah di atas. Keluarga Mikronesia, Melanesia dan Polinesia terletak di Kepulauan Pasifik, sedangkan keluarga Nusantara/Indonesia jauh sedikit daripada kepulauan itu. Oleh itu, bahasa dalam keluarga Nusantara/Indonesia dikenali sebagai bahasa Austronesia Barat dan keluarga Mikronesia, Melanesia dan Polinesia dikenali sebagai bahasa Austronesia Timur. 3 Mengikut Ismail Hussein, melalui pengaruh bahasa Sanskrit, bahasa Melayu mengalami evolusinya yang pertama. 4 Bahasa Melayu menjadi bahasa lingua franca kerana bahasa Melayu bersifat sederhana. Bahasa itu dapat dibentuk untuk sebarang keperluan dan lebih senang dipelajari. Tidak ada perbezaan taraf dalam penggunaan bahasa Melayu. N&L STPM BM S1(B1).indd 4 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

4 5 1.1.3 Hipotesis tentang Tempat Asal Bangsa dan Bahasa Melayu Kawasan Asia Tengah 1 Orang Melayu berasal dari bahagian selatan China. 2 Kelompok Melayu pertama sampai ke kawasan Nusantara dinamakan MelayuProto. Kelompok ini dikatakan menduduki Nusantara sekitar tahun 2000 SM. 3 Pada tahun 1500 SM, kelompok Melayu kedua telah sampai di Nusantara dan dikenali sebagai Melayu-Deutro. Kawasan Nusantara 1 Asal usul orang Melayu, iaitu penutur asli bahasa Melayu masih kabur dan latar belakang pergerakan masyarakat Melayu kuno adalah melalui nenek moyang orang Melayu. 2 Terdapat teori yang mengatakan penutur bahasa Melayu berasal daripada golongan Austronesia. Teori Awal Teori Terbaharu 1 Teori Von Heine-Geldern – orang Melayu dan bahasa Melayu berhubung rapat dengan orang Mon-Khmer (Kemboja). 2 Teori Hendrik Kern – orang Melayu berasal dari Tanah Tinggi Yunan melalui gelombang pertama dan kedua. 1 Tempat asal orang Melayu – Pulau Borneo dan dari sini merebak dalam kumpulan besar melalui 3 arah, iaitu ke Barat (arah ke Sumatera Utara), ke Timur Laut (arah ke Kepulauan Filipina dan Taiwan, ke Sulawesi dan Kalimantan Timur dan ke Barat Daya (Sumatera selatan dan Jawa Barat). 2 Perjalanan membawa mereka ke Filipina, Guam sehingga ke Kepulauan Mikronesia, Malenesia dan Polinesia. Ke selatan, mereka menempuh Pulau Borneo, Semenanjung Tanah Melayu, Sumatera, Jawa dan Nusa Tenggara hingga ke Pulau Malagasy di Timur Laut Afrika. Teori Tahap Perkembangan Bahasa Melayu Tahap Perkembangan Bahasa Melayu Menurut Hendrik Kern (Lima Zaman) Bahasa Melayu Moden Abad ke-20 sehingga kini). Zaman ini bermula apabila Tanah Melayu mencapai kemerdekaan dan bahasa Melayu dipilih sebagai bahasa kebangsaan. Bahasa Melayu Kuno Abad ketujuh hingga abad ke-13. Zaman ini bermula dengan penemuan beberapa prasasti batu bersurat Sriwijaya di Kedukan Bukit, Talang Tuwo, Kota Kapur, dan Karang Brahi hinggalah zaman sebelum kedatangan agama Islam ke alam Melayu. Bahasa Melayu Purba Zaman pratulisan hingga zaman Sriwijaya pada abad ketujuh. Bahasa Melayu Peralihan Abad ke-19 hingga abad ke-20. Bahasa Melayu Pertengahan Abad ke-14 hingga abad ke-19. 1.2 Bahasa Melayu Kuno N&L STPM BM S1(B1).indd 5 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

6 7 1.2.1 Konsep Bahasa Melayu Kuno 1 Berkembang antara abad ketujuh hingga abad ke-13, iaitu zaman peralihan antara Hindu-Islam. 2 Kerajaan yang berkuasa ialah Kerajaan Sriwijaya. 3 Zaman bahasa Melayu Kuno berakhir pada abad ke-13 apabila kerajaan Majapahit yang berpusat di Jawa didirikan pada akhir tahun 1923. 1.2.2 Ciri Bahasa Melayu Kuno Kosa Kata 1 Bahasa ini menggunakan fonem [w]/geluncuran [w] pada beberapa perkataan yang sekarang menggunakan fonem [b]/letupan bibir [b]. Contohnya wulan (bulan), wuat (buat), wuah (buah), wuluh (buluh), watu (batu) dan wunuh (bunuh). 2 Bahasa ini tidak mempunyai e pepet . Fonem e pepet dihilangkan atau digantikan dengan a. Contohnya, dgan atau dangan (dengan), dan lapas (lepas). 3 Awalan ber- muncul sebagai mar. Contohnya, marlapas (berlepas), dan marwuat (berbuat). 4 Awalan di- sebagai ni- . Contohnya, nitanam (ditanam), niwuat (dibuat) dan niwunuh (dibunuh). 5 Awalan per- sebagai par-. Contohnya, parwuat (perbuat). 6 Banyak konsonan diucapkan dan dieja dengan aspirasi seperti bh, ph, dh, dan kh. Contohnya, bhumi (bumi), dhuka (duka), khita (kita), dan sukhacitta (sukacita). 7 Penggunaan fonem [h]/bunyi [h] dalam perkataan. Contohnya, sahaya (saya), tuha (tua), dan samuha (semua). 8 Fonem [n] untuk perkataan menggunakan fonem konsonan gabungan [ny]. Contohnya, wuahna (buahnya), dan wuatna (buatnya). 9 Terdapat perkataan Melayu Kuno yang masih kekal digunakan hingga ke hari ini, contohnya: aku, dua, ratus, jadi dan kayu. Pengaruh bahasa Sanskrit terutama dari segi kata pinjaman disebabkan bahasa Melayu tidak mempunyai perkataan yang sesuai untuk memperkatakan konsep baharu yang dibawa oleh kebudayaan asing. Tulisannya ialah tulisan Palava, iaitu tulisan India Selatan purba yang digunakan untuk penyebaran agama Hindu, tulisan Kawi (pada peringkat awal ditulis pada daun lontar dan kemudian diukir pada batu), dan tulisan Nagiri. Kawi berasal daripada bahasa Sanskrit yang bermaksud penyair. Tulisan Nagiri berasal dari utara India, contohnya tulisan pada Batu bersurat Gandasuli. Sistem Tulisan dan Ejaan N&L STPM BM S1(B1).indd 6 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

6 7 1.2.3 Bahan Bukti 1 Bekas tulisan yang dijumpai di kaki-kaki gunung berdekatan Bogor dan di daerah Tanjung Periuk berdekatan Jakarta sejak tahun 450 Masihi. • Tulisan-tulisan pada batu-batu tersebut didapati sama ada dalam bahasa Jawa kuno atau Sanskrit. 2 Batu Bersurat Karang Brahi, Meringin, Hulu Jambi (686 M – tercatat di dalam Tatabahasa Dewan/692 M@614 Tahun Syaka) • Kandungannya lebih kurang sama dengan batu bersurat Kota Kapur tetapi terdapat beberapa penambahan. 3 Batu Bersurat Kedukan Bukit, Palembang (683 M/605 Tahun Syaka – zaman Syaka bermula pada tahun 78 Masihi) • Batu bersurat tertua ini mengandungi 10 baris ayat yang menyebut nama Kerajaan Sriwijaya. • Bahasa Melayu bercampur bahasa Sanskrit. 5 Batu Bersurat Talang Tuwo di barat Palembang, Sumatera (684 M/606 Tahun Syaka). • Mempunyai 14 baris ayat. • Kandungan: Raja Jayanash telah membuat sebuah taman bunga dan berjanji bahawa segala yang dikerjakan akan memberikan kebahagiaan kepada semua makhluk. 4 Batu Bersurat Kota Kapur, Pulau Bangka (686 M/608 Tahun Syaka) • Batu bersurat ini ditemui oleh J.K. Van der Meulen. • Mengandungi 10 baris ayat. 6 Bukti-bukti lain – batu bersurat di Gandasuli, Jawa Tengah (832 M), batu bersurat di Bangkahulu (1000 M), patung gangsa dengan tulisan pada kaki alasnya dijumpai di sekitar Padang Lawas, Tapanuli (1029 M), patung yang pada bahagian belakangnya ada perkataan “Malaya” atau “Melayu” ditemui di Padang Roco, daerah Batanghari (1286 M), batu bersurat di Joreng, Tapanuli (1179 M), dan batu bersurat di Padang Lawas, Tapanuli (1213 M) yang bersifat dwibahasa, iaitu bahasa Melayu Kuno dan bahasa Tamil. • Bahasa Melayu klasik mencapai kegemilangannya pada tiga zaman iaitu, Kerajaan Melayu Melaka, kerajaan Acheh dan kerajaan JohorRiau. • Pada zaman Melaka • Pengaruh politik Melayu yang memudahkan penyebarannya • Bahasa Melayu – alat penyebaran agama Islam dan perkembangan pesat tulisan Jawi dan perbendaharaan kata Arab dalam pelbagai bidang. 1.3.1 Konsep Bahasa Melayu mencapai keagungan Zaman klasik – lanjutan daripada zaman praklasik hingga ke zaman Abdullah Munsyi. Tarikh antara abad ke-14 hingga abad ke-19. Tarikh tercatat pada batu bersurat di Kuala Berang. 1.3 Bahasa Melayu Klasik N&L STPM BM S1(B1).indd 7 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

8 9 Bahasa Melayu – bahasa perantaraan atau lingua franca. Bukti: 1.3.2 Ciri Bahasa Melayu Klasik Sistem Tulisan dan Ejaan Bil. Sistem tulisan dan ejaan Contoh 1 Sistem tulisan masih menampakkan pengaruh kebudayaan India dan menggunakan huruf yang berasal dari India. Batu Bersurat Pagar Ruyung, Minangkabau (1356M) dan Batu bersurat Minye Tujuh, Acheh (1380 M). 2 Sistem tulisan berubah sedikit demi sedikit apabila kebudayaan Islam mula bertapak. Bahasa yang digunakan – bahasa Arab dan tulisan Arab berbentuk Kufi. Batu Bersurat Pekan, Pahang (1020 M), Batu Bersurat Wilayah Phanrang, Champa (1039 M), Batu Bersurat Bandar Seri Begawan, Brunei (1048 M), dan Batu Nisan Sultan Malik al-Saleh (1297 M) yang ditulis dengan kaligrafi niski. 3 Tulisan Arab mula digunakan dalam bahasa Melayu, iaitu tulisan Jawi. Batu bersurat di Sungai Teresat, Terengganu (1303 M). 4 Tulisan Jawi – sistem tulisan yang menggunakan abjad Arab dan enam abjad tambahan ciptaan orang Melayu (23 aksara Jawi diambil daripada bahasa Arab, tidak termasuk huruf hamzah). Sistem tulisan ditulis dari kanan ke kiri dan tidak mempunyai huruf besar atau huruf kecil. Bentuk huruf: berubah apabila ditulis secara tunggal atau bersambung. 5 Daftar Ejaan Melayu oleh Za’ba. Sistem ejaan Jawi mempunyai 33 huruf. 6 Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (1986). Jumlah huruf ialah 35. 7 Daftar Ejaan Rumi-Jawi (1988). 2 huruf bertambah menjadi 37. (i) Francois Valentijn, pada awal abad ke-18 mencatatkan bahawa bahasa Melayu dituturkan secara meluas di Kepulauan Melayu tidak ubah seperti bahasa Perancis atau bahasa Latin di Eropah. (ii) Daftar Kata Melayu-Itali yang disusun oleh Antonio Pigafetta pada tahun 1521 membuktikan bahasa Melayu sebagai bahasa lingua franca. Daftar kata ini memudahkan hubungan perdagangan antara orang Barat dengan penduduk tempatan. Daftar kata ini disusun berdasarkan bahasa yang dituturkan oleh penduduk di Pulau Tidore. (iii) Catatan Jan Huygen Van Linschotten, rakyat Belanda yang pernah tinggal di Indonesia antara tahun 1586-1592. Catatannya: bahasa Melayu bukan sahaja harum namanya tetapi juga dianggap antara bahasa Timur lain yang paling dihormati sehingga sesiapa yang tidak mengetahui bahasa ini disamakan dengan orang yang tidak tahu bahasa Perancis di Belanda ketika itu. (iv) Bahasa Melayu klasik digunakan sebagai bahasa pentadbiran dan bahasa rasmi, contohnya dalam surat-menyurat antara raja di Kepulauan Melayu, antara raja Melayu dengan raja negara asing dan antara raja Melayu dengan pedagang Eropah. (v) Bahasa Melayu klasik mencerminkan keintelektualan Melayu dalam penulisan sastera, tasawuf, syair, ilmu sufi, ketatanegaraan dan menjadi bahasa ilmu pengetahuan. Bahasa Melayu mencapai tamadun tinggi dalam pelbagai wahana. N&L STPM BM S1(B1).indd 8 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

8 9 Bil. Sistem tulisan dan ejaan Contoh 8 Daripada 37 huruf Jawi, 6 huruf tambahan. چ) ca), ڠ) nga), ڤ) pa), ݢ) ga), ڽ) nya),  (va). Huruf-huruf (ca), (nga), (pa) dan (nya) terdapat pada Batu Bersurat di Terengganu. Huruf (va) ditambah oleh Dewan Bahasa dan Pustaka seperti dalam Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (1986) hasil daripada Konvensyen Tulisan Jawi di Terengganu (1984). 9 Enam huruf Jawi tambahan yang dicipta berasaskan huruf Arab. (i) Huruf چ) ca) diasaskan daripada huruf ج) jim) yang ditambah tiga titik. (ii) Huruf ڠ) nga) diasaskan daripada huruf ع) ain) yang diletakkan tiga titik. (iii) Huruf ڤ) pa) diasaskan daripada huruf ڧ) fa) yang dijadikan tiga titik. (iv) Huruf ݢ) ga) diasaskan daripada huruf ک) kaf) yang ditambah satu titik. (v) Huruf ڽ) nya) diasaskan daripada huruf ن (nun) yang dijadikan tiga titik. (vi) Huruf  (va) diasaskan daripada huruf و) wau) yang diletakkan satu titik. 5 Kosa kata Arab Contoh: penggunaan perkataan Allah Taala, daulat, wallahualam bisawab, takzim, dan ainulbanat. 6 Pengimbuhan Contoh: awalan Sanskrit seperti mar- dan ni- digantikan dengan awalan ber- dan di-; marlapas (berlepas), niparwuat (diperbuat). 7 Sintaksis • banyak menggunakan ayat majmuk yang panjang-panjang, bersambung-sambung, bertele-tele, meleret-leret dan kurang berfungsi dalam penulisan; • banyak menggunakan ayat songsang, iaitu menekankan predikat (P) iaitu pendepanan predikat dan meletakkan Subjek (S) di belakang, iaitu (struktur P + S); • subjek dan predikat ayat meleret-leret hingga sukar difahami maksudnya; • ayat mengulang-ulang kata pangkal ayat; • pengulangan kata tunjuk itu dan ini, kata penegas -lah, kata hubung seperti yang, dan, serta, dan atau, dan kata ganti nama seperti ia akibat penulis terbawa-bawa laras bahasa lisan. Kosa Kata 1 Diperkaya dengan kata-kata atau istilah-istilah pinjaman atau serapan daripada bahasa Arab. 2 Perkataan bahasa Melayu kuno dan Sanskrit tetap digunakan tetapi konsepnya diubahsuaikan sejajar dengan konsep Islam. 3 Contoh: perkataan syurga berubah daripada konsep syurga pengertian Hindu kepada konsep Islam, iaitu pengertian al-Jannah dan konsep neraka disesuaikan dengan pengertian an-Nar. Konsep perkataan dosa, pahala dan puasa disesuaikan mengikut konsep dalam al-Quran. Tatabahasa (Penggunaan Perkataan, Imbuhan dan Struktur Ayat) 1 Bahasa istana Contoh: santap (makan), gering (sakit), dan bertitah (berucap). 2 Kosa kata klasik Contoh: masyghul (sedih, dukacita), ceritera (cerita) dan berahi (cinta). 3 Kata pangkal ayat Contoh: Alkisah, Hatta, Maka, Sebermula, Syahadan dan Arakian. 4 Partikel atau penegas -lah dan pun Contoh: tersebutlah kisah..., dan baginda pun bertitah. N&L STPM BM S1(B1).indd 9 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

10 11 Batu Bersurat Pagar Ruyung, Minangkabau (bertarikh 1356) • Ditulis dalam huruf India tetapi memperlihatkan pengaruh Arab. • Mengandungi prosa Melayu kuno dengan beberapa bait sajak daripada bahasa Sanskrit. • Kandungannya ialah perkara-perkara yang menyentuh perintah daripada raja. Batu Bersurat Sungai Teresat, Kuala Berang, Terengganu • Hujungnya pecah sedikit tetapi dipercayai ditulis pada 1303 dan menggunakan tulisan Jawi. • Penggunaan dua jenis aksara dan menonjolkan percampuran kata asli Melayu dan pinjaman bahasa Sanskrit, Jawa dan Arab. • Bukti pertama bahawa tulisan Arab digunakan dalam bahasa Melayu. • Kandungannya, perintah mengumumkan syarat undang-undang dan perisytiharan kepada semua raja dan orang besar supaya berpegang teguh kepada agama Islam. 1.3.4 Bahan Bukti Batu Bersurat 1.3.3 Perkembangan Aksara Jawi Tahap Perkembangan Tulisan Jawi • Berasaskan pengaruh bahasa Melayu dengan menggunakan huruf saksi alif (melambangkan bunyi vokal a dan e pepet), wau (melambangkan bunyi vokal o dan u dan ya (melambangkan bunyi vokal i dan e taling) pada suku kata pertama. • Kelemahan – wujud masalah homograf, iaitu perkataan berbeza ditulis dengan ejaan yang sama. Tahap Ketiga • Diubahsuaikan dengan menggunakan huruf-huruf saksi atau vokal diletakkan pada suku kata kedua selain diletakkan pada suku kata pertama. • Sistem ejaan ini agak lengkap dan digunakan dalam Sistem Ejaan Za'ba (1938) dan kemudiannya dikemas kini menjadi Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (1986) dan digunakan sehingga sekarang. Tahap Keempat • Masih mengikut ejaan Arab sepenuhnya dengan penggunaan tanda-tanda baris (diakritik). • Kelemahan – masalah tiada lambang untuk vokal e pepet dan masa menulis sesuatu kata atau ayat mengambil masa yang agak lama. • Tulisan aksara Jawi tanpa tanda-tanda baris atau dikenal sebagai tulisan Arab gondol. • Kelemahan – wujud perkataanperkataan homograf yang berejaan sama dan masalah ketaksaan makna. Tahap Pertama Tahap Kedua N&L STPM BM S1(B1).indd 10 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

10 11 Batu Nisan Batu nisan Phang-rang, Champa • bertarikh 1039 M • menggunakan tulisan kufi • menggunakan bahasa Arab Batu nisan Minye Tujuh, Aceh • bertarikh 1380 M • menggunakan tulisan India • menggunakan kosa kata Arab • kandungan – warta dan doa Batu nisan Malik al-Salleh • bertarikh 1297 M • menggunakan bahasa Arab • menggunakan kaligrafi niski yang popular di India sekitar abad ke-13 • ditemui di Pasai • terukir nama dan tarikh kemangkatan Sultan Malik al-Salleh Batu nisan Raja al-Ala • bertarikh 1339 M • menggunakan bahasa Melayu • tulisan Kawi • mengandungi lapan baris ayat sajak Sanskrit Batu nisan Syeikh Ahmad Majanu • bertarikh 1464 M • ditemui di Sg. Udang, Melaka • menggunakan bahasa Melayu Kuno • menggunakan tulisan Kawi dan Jawi Tua Batu nisan Syeikh Abdul al-Qadir ibn Husain Shah • ditemui di Langgar, Alor Setar, Kedah • menggunakan tulisan niski • menggunakan bahasa Arab Batu nisan wali Allah • ditemui di Pekan, Pahang • bertarikh 1028 M • menggunakan bahasa Arab • menggunakan tulisan niski Batu nisan Puteri Sultan Brunei • ditemui di Jalan Residensi, Bandar Seri Begawan • bertarikh 903 M • menggunakan bahasa Arab • menggunakan tulisan Niski Hukum Kanun 1 Banyak istilah dan kosa kata Arab yang diambil dan diserap ke dalam bahasa Melayu, iaitu: Istilah dan Kosa Kata Arab Hal-hal keagamaan • Islam, iman, syarat, fardu, wajib, rukun, sah, nabi, batal Hal-hal fikiran dan perasaan • fikir, akal, syak, faham, nafsu, khusus, khas, ikhlas Hal-hal ilmu • ilmu, nahu, jumlah, baki, majalah, surat, huruf Hal-hal kejadian dan perbuatan • haiwan, iman, wajah, sifat, nahas, roh, layak, lazat Hal-hal adat dan pergaulan • kaum, umat, muhrim, maut, tahniah, rezeki 2 Antara naskhah undang-undang dalam bahasa Melayu: • Undang-undang Laut; • Undang-undang Lama Johor; • Hukum Kanun Melaka; • Hukum Kanun Perhambaan. N&L STPM BM S1(B1).indd 11 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

12 13 Pada zaman Sultan Mansur Shah, Kitab Darul Mazlum yang ditulis oleh Maulana Abu Isyak diterjemahkan oleh pujangga istana daripada bahasa Parsi kepada bahasa Melayu. Zaman Melaka (1403 – 1511) Karya-karya penting: • Sulalatus Salatin • Hukum Kanun Melaka • Undang-undang Laut Melaka • Hikayat Hang Tuah • Hikayat Amir Hamzah Naskhah Sastera Klasik Surat Awal 1 Surat izin perniagaan Sultan Acheh dalam tulisan Jawi kepada kapitan Inggeris, James Lancester dalam tahun 1601 M. 2 Surat Sultan Alauddin Shah dari Acheh dalam tulisan Jawi kepada Harry Middleton (kira-kira 1602 M). 3 Surat Sultan Perkasa Alam Johan Berdaulat Acheh dalam tulisan Jawi kepada raja Inggeris, King James I (1615 M). 4 Sejarah Melayu, iaitu magnum opus, meletakkan imej bahasa Melayu ke mercu yang tinggi. Tercatat dua pucuk surat yang dihantar oleh Sultan Mansur Syah, iaitu sepucuk kepada raja Siam dan sepucuk kepada Maharaja Cina. 5 Dua pucuk surat dengan tulisan Jawi Sultan Ternate kepada Raja Portugal (1521 M dan 1522 M) dan kandungannya ditulis dengan berhati-hati seperti titah baginda: “Kehendak kita, sembah pun jangan, salam pun tidak, surat kasih pun jangan.” 6 Surat Raja Ambon dalam tulisan Jawi (1658 M). 7 Surat Banjar Fu’ad Qasad al-Khair dalam tulisan Jawi kepada Raja Besar Karang Asam di Sasak (1813 M). 8 Surat yang dikirim oleh raja-raja Melayu tetapi tidak ditulis oleh raja-raja Melayu, antaranya Surat Perjanjian Jual Beli (1600 M) dan Surat Perisytiharan Lord Minto (1811 M). Zaman Kerajaan Acheh Penulis kitab agama dan kesusasteraan Syeikh Nuruddin al-Raniri Bustan al-Salatin Syamsuddin al-Sumatrani Mirat al-Mukminin Abdul Rauff al-Singkel Mirat al-Tulub Hamzah Fansuri Syair Perahu, Syair Si Burung Pungguk, Syair Dagang N&L STPM BM S1(B1).indd 12 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

12 13 Zaman Kerajaan Johor-Riau Raja Ali Haji • Tokoh yang tersohor • Menghasilkan kitab Bustan al-Katibin, Pengetahuan Bahasa, Salasilah Melayu dan Bugis, Tuhfat al-Nafis Sayyed Aluwi Ba’aluwi • Sabil al-Hidayat Tajuddin Abdul Fadzil Ahmad ibn Abdul Karim • Manuskrip bahasa Melayu tertua ialah Aqa’id al-Nafasi bertarikh 10 Februari 1590 dan mengandungi karangan berbahasa Arab • Terdapat terjemahan bahasa Melayu di bawahnya dalam tulisan Jawi Karya-karya lain • Hikayat Raja-raja Pasai, Hikayat Bayan Budiman, Hikayat Merong Mahawangsa, Hikayat Seri Rama, Misa Melayu, Hikayat Negeri Johor, Kisah Pelayaran Abdullah, Hikayat Anggun Cik Tunggal, Hikayat Awang Sulung Merah Muda dan Hikayat Panji Semirang 1.3.5 Fungsi Bahasa Melayu Klasik Alat Perhubungan untuk Mengembangkan Islam 1 Lingua franca • Menjadi bahasa pertuturan masyarakat sehari-hari kerana sifatnya yang lebih mudah dipelajari. 2 Bahasa pentadbiran • Menerusi pelaksanaan undang-undang. • Pemerintah juga menggunakannya untuk berinteraksi dengan masyarakat. 3 Bahasa ilmu (agama) • Perkembangan agama Islam meningkatkan status bahasa Melayu klasik. • Tulisan Jawi tersebar. 4 Bahasa undang-undang • Hukum Kanun Melaka dan Hukum Kanun Pahang ditulis menggunakan tulisan Jawi. • Membuktikan Bahasa Melayu Klasik digunakan dalam undang-undang. 5 Bahasa persuratan • Raja-raja Melayu mengirimkan surat kepada pembesar/pedagang dengan menggunakan tulisan Jawi. Melaka • Alat penyebaran agama Islam. • Alat penyampai seni dalam bidang kesusasteraan. Acheh • Kegiatan menulis kitab-kitab agama dan sastera berkembang pesat. Johor-Riau • Tulisan Jawi mengalami kemuncaknya. • Pusat dan nadi inspirasi kegiatan bahasa dan persuratan Melayu di seluruh Nusantara. N&L STPM BM S1(B1).indd 13 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

14 15 Sarjana Eropah dan Karyanya 1 Frederick de Houtman: Spreack ende Woordboek in de Maleysche ende Madagaskar. 2 Maigester Gotthard Arthus: menterjemah buku Frederick de Houtman. 3 Casper Wittens dan Sebastian Danckaerts: Kamus Belanda-Melayu dan Melayu-Belanda. 4 Agustine Spalding: menterjemahkan Kamus Arthus. 5 Paderi David Haex: Dictionarium MalaicoLatinum et Latino-Malaicum. Kamus ini mengandungi perkataan Melayu daripada bahasa Portugis dan digunakan di Ambon, Banda, Pulau Jawa dan Maluku. 1.4.2 Tahap Perkembangan Bahasa Melayu Moden Bahasa Melayu Moden Pramerdeka 1 Bermula pada abad ke-19; hasil karangan Abdullah Munsyi dianggap sebagai permulaan zaman bahasa Melayu moden. 2 Selepas Perang Dunia Kedua, Britsh mengubah dasar dengan menjadikan bahasa Inggeris sebagai bahasa pengantar dalam sistem pendidikan. 3 Melibatkan usaha tokoh secara persendirian dan pertubuhan tertentu. 4 Antara tokohnya ialah Abdullah bin Abdul Kadir Munsyi, Raja Ali Haji, Mejar Dato’ Haji Mohd. Said dan Za’ba. 5 Antara kumpulan atau pertubuhan: Pakatan Belajar Mengajar Pengetahuan Bahasa (Pakatan), Persaudaraan Sahabat Pena (PASPAM), Pejabat Karang-Mengarang dan Angkatan Sasterawan ’50 (ASAS 50). Sumbangan Tokoh Asing Richard Olaf Winstedt (R. O. Winstedt) 1 Pengkaji timur Inggeris dan pentadbir yang berkemahiran dengan bahasa Melayu dan adat resam Melayu. 2 Selepas bersara daripada Perkhidmatan Kerajaan, beliau dilantik sebagai pensyarah dan terus berkecimpung dalam bahasa Melayu. 3 Beliau aktif di School of Oriental and African Studies. Ciri-ciri Bahasa Melayu Moden Morfologi Sistem, iaitu susunan tertentu dari aspek bunyi perkataan, rangkai kata dan imbuhan. Sintaksis Bentuk dari aspek frasa, klausa, nahu dan ayat. Semantik Kaitan makna antara bunyi yang dihasilkan oleh manusia dan kebudayaan di sekelilingnya. Fonologi Bunyi-bunyi bahasa yang dihasilkan oleh alat artikulasi dan alat artikulator. 1.4 Bahasa Melayu Moden 1.4.1 Konsep Bahasa Melayu Moden 1 Bermula pada abad ke-19 – Ada pendapat yang menyatakan bahawa zaman moden ditandai oleh karangan Abdullah Munsyi, iaitu zaman tokoh ini ialah zaman peralihan (transisi) antara bahasa Melayu klasik dengan bahasa Melayu moden. 2 Bermula pada abad ke-20 – Zaman bahasa Melayu moden sebenarnya bermula. Perkembangan pesatnya berlaku setelah Tanah Melayu mencapai kemerdekaan pada tahun 1957. Bahasa Melayu menjadi bahasa kebangsaan melalui Perkara 152 Perlembagaan Malaysia. N&L STPM BM S1(B1).indd 14 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

14 15 Karya 1 An English-Malay Dictionary, Kelly & Walsh: Singapore, 1914-17. 2 Malayan Memories, Singapore: Kelly and Walsh, 1916. 3 A Malay Reader, Clarendon Press: Oxford, 1917. 4 Misa Melayu, Singapore: Methodist Publishing House, 1919. 5 Dictionary of Colloquial Malay. Malay-English & English-Malay, Singapore: Kelly & Walsh, 1920. 6 Hikayat Bayan Budiman (diusahakan oleh R. O. Winstedt): Fajar Bakti, 1985. 7 A History of Classical Malay literature: Council of the Malaysian Branch of the Royal Asiatic Society, 1996. 8 An Unabridged English-Malay Dictionary: Marican & Sons, 1963. 9 A Simple Malay Reader, London: Kegan Paul & Co., 1944. 10 Hikayat Anggun Cik Tunggal oleh Pawang Ana dan Raja Haji Yahya; naskhah oleh Sir R. O. Winstedt dan A. J. Sturrock: Fajar Bakti, 1985. 11 Hikayat Awang Sulung Merah Muda oleh Pawang Ana dan Raja Haji Yahya; naskhah Sir R. O. Winstedt dan A. J. Sturrock: Fajar Bakti, 1985. R. J. Wilkinson 1 Mahir pelbagai bahasa, iaitu bahasa Perancis, Jerman, Itali, Sepanyol, bahasa Melayu dan bahasa Hokkien. 2 Meminati bidang sastera dan kebanyakan buku sastera ini dijadikan buku teks di peringkat maktab. Contohnya, Hikayat Awang Sulung Merah Muda, Hikayat Malim Deman dan Hikayat Gul Bakawali. 3 Berpandangan bahawa kesusasteraan Melayu sesuai dijadikan subjek penting di Maktab Melayu Melaka. Sumbangan 1 Terlibat dalam penubuhan The Malay College, di Melaka pada tahun 1900. 2 Menubuhkan Sultan Idris Training College (SITC) Tanjung Malim (1922). 3 Menubuhkan Malay Residential School yang akhirnya dikenali sebagai MCKK (1905). 4 Penyumbang penting dalam Journal of the Malayan Branch of the Royal Asiatic Society (JMBRAS). Karya 1 Malay Grammar, pengarang bersama-sama dengan R. O. Winstedt, diterbitkan oleh Clarendon Press The Achehnese, pengarang bersama-sama dengan C. S. Hurgronje dan A. W. S. O’Sullivan, diterbitkan oleh E. J. Brill, 1906. 2 Malay Beliefs, diterbitkan oleh Luzac & Co. 1906. 3 A History of The Peninsular Malays, pengarang bersama-sama dengan R. O. Winstedt, diterbitkan oleh Kelly & Walsh, 1920. 4 An English-Malay Dictionary, pengarang bersama-sama dengan R. O. Winstedt, diterbitkan oleh Kelly & Walsh, 1932. 5 A History of Perak, pengarang bersamasama dengan R. O. Winstedt dan W. E. Maxwell, diterbitkan semula oleh Journal of The Malaysian Branch Royal Asiatic Society (JMBRAS), 1974. 6 The Incidents of Malay Life, terbitan J. Russell, FMS Govt. Press, 1908. 7 Papers on Malay Subjects, Bahagian I-V. 8 Life and Customs, Part 1: The Incidents of Malay Life, 1908. W. G. Shellabear 1 Menterjemahkan edisi bahasa Inggeris Sejarah Melayu atau ‘The Malay Annals’ yang dapat diperoleh sehingga kini. Karya 1 Kitab Kiliran Budi Kumpulan Beberapa Perumpamaan Melayu. Kuala Lumpur: Pustaka Antara, 1964. 2 Malay English Vocabulary (mengandungi kirakira 7000 perkataan dan frasa). Singapura: Methodist, Publishing, House, 1925. 3 A Practical Malay Grammar Singapura; 1912 4 Hikayat Hang Tuah. Singapura: Pustaka Antara 1963. O. T. Dussek 1 Pengetua pertama di Maktab Melayu Kuala Kangsar. 2 Menterjemahkan buku-buku karya sastera dalam bahasa Inggeris ke dalam bahasa Melayu. William Marsden Menulis Catalogue of Dictionaries, Vocabularies, Grammars and Alphabets dan Grammar and Dictionary of The Malay Language. N&L STPM BM S1(B1).indd 15 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

16 17 Sumbangan Tokoh Tempatan 1 Anak kelahiran Kampung Masjid, Melaka. 2 Berpendidikan Inggeris dan bergaul luas dengan pegawai Inggeris dan paderi. 3 Digelar munsyi pada usia 11 tahun. 4 Karya beliau memperlihatkan pembaharuan dari segi pemikiran. 5 Zaman permulaan bahasa Melayu moden. 6 Mendalami dan mempelajari bahasa Melayu daripada orang yang arif seperti Datuk Sulaiman dan Datuk Astur. 7 Mendalami bahasa lain seperti bahasa Tamil, Arab dan Inggeris. Abdullah bin Abdul Kadir Munsyi@Abdullah Munsyi (1756 – 4854) Ciri-ciri karya 1 Karya berdasarkan pengamatan dan pengalaman yang dilaluinya. 2 Banyak memaparkan aspek kritikan terhadap pemikiran dan sikap negatif orang Melayu seperti sikap golongan raja dan pembesar serta sikap orang Melayu yang kurang mengambil berat akan bahasa. 3 Membincangkan persoalan kemiskinan orang Melayu, dunia politik, pentadbiran dan keagamaan. 4 Gaya bahasanya yang tersendiri, iaitu menggunakan bahasa perbualan sehari-hari yang mudah difahami. 5 Banyak membina kosa kata baharu hasil daripada pertembungan budaya barat dan timur. 6 Penggunaan bahasanya masih terpengaruh oleh bahasa Melayu klasik menggunakan kata pangkal ayat. Karya 1 Syair Singapura Terbakar (1830) 2 Hikayat Abdullah (1949) 3 Dewa al-Kulub (1883) 4 Kisah Pelayaran Abdullah (1854) 5 Hikayat Khalilah dan Daminah (terjemahan daripada karya bahasa Tamil, iaitu Hikayat Pancha Tamderan) (1835) 6 Kisah Pelayaran Abdullah ke Jeddah (tidak sempat disiapkan kerana meninggal dunia) Raja Ali Haji (1809 – 1970) 1 Tokoh zaman pertengahan abad ke-19 dari Kerajaan Johor-Riau. 2 Putera daripada golongan bangsawan Riau. 3 Lahir di Pulau Penyengat (Riau), iaitu pusat kebudayaan Melayu dan pusat pengetahuan Islam. 4 Tokoh bahasa yang penting kerana karyakarya bahasa beliau telah meletakkan asas pembinaan dan pembakuan bahasa Melayu. 5 Pencatat sejarah Nusantara pertama. 6 Mempunyai minat yang mendalam terhadap sastera dan lebih tertumpu kepada puisi khususnya syair. Karya 1 Bustanul Katibin Lissubyanil-muta’alimi (1857) 2 Kitab Pengetahuan Bahasa (disusun – 1858, terbit – 1927) 3 Salasilah Melayu dan Bugis dan Sekalian Raja-rajanya (1865) 4 Tuhfat al-Nafis (Hadiah yang Bernilai) (1865) 5 Syair Gurindam Dua Belas 6 Syair Jatuhnya Negeri Johor 7 Syair Abdul Muluk 8 Syair Siti Sianah N&L STPM BM S1(B1).indd 16 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

16 17 1 Dilahirkan di Batu Kikir, Jempol, Negeri Sembilan. 2 Selain Za’ba, beliau turut menggunakan beberapa nama samaran lain seperti Anak Melayu Jati, Patriot dan Zai Penjelmaan. 3 Sarjana dan cendekiawan Melayu yang aktif dalam pelbagai bidang terutamanya bahasa. 4 Sumbangan beliau amat menonjol dalam bidang tatabahasa. Sumbangan 1 Mengangkat martabat bahasa Melayu menerusi jawatan yang disandang termasuklah Ketua Pengarang dan Penterjemah Kanan Pejabat Karang Mengarang di Maktab Perguruan Sultan Idris (1924-1939), Ketua Jabatan Pengajian Melayu di Universiti Malaya, dan Pengarah Dewan Bahasa dan Pustaka. 2 Memperjuangkan penubuhan Jabatan Pengajian Melayu, Universiti Malaya di Singapura dan perjuangan menjadikan bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan dan bahasa rasmi negara. Beliau turut memainkan peranan penting dalam penubuhan Dewan Bahasa dan Pustaka. 3 Melibatkan diri dalam bidang politik, contohnya menjadi anggota Persatuan Melayu Selangor. 4 Menggerakkan gerakan anti-Malayan Union pada tahun 1945. 5 Menjadi penggerak utama proses penubuhan UMNO pada tahun 1946. Karya 1 Pelita Bahasa Penggal 1 (1940) – membincangkan aspek fonologi dan tatabahasa. 2 Pelita Bahasa Penggal 2 (1946) dan Penggal 3 (1949) ialah lanjutan Pelita Bahasa Penggal 1 dan disediakan latihan kebahasaan untuk pelajar. Buku ini menjadi buku rujukan utama di sekolah-sekolah Melayu dan maktab perguruan. 3 Kitab Ilmu Bahasa Melayu 4 Rahsia Ejaan Jawi (1930) 5 Daftar Ejaan Melayu Jawi-Rumi (1941) 6 Ilmu Mengarang Melayu (1934) 7 Petua-petua Ejaan Rumi Melayu di Malaya 8 Menulis makalah dalam Majalah Guru, AlIkhwan, JMBRAS, dan Cenderamata. Anugerah 1 Gelaran Pendeta oleh Kongres Bahasa dan Persuratan Melayu Ketiga (1956) dan Ijazah Kehormat Doktor Persuratan daripada Universiti Malaya (1959) dan Universiti Kebangsaan Malaysia (1973). 2 Darjah Panglima Mangku Negara yang membawa gelaran Tan Sri. Zainal Abidin Ahmad@Za’ba (1985 – 1973) N&L STPM BM S1(B1).indd 17 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

18 19 Profesor Emeritus Dato’ Dr. Asmah Haji Omar 1 Dilahirkan di Jitra Pada 5 Mac 1940 dari sebuah keluarga yang berpendidikan tinggi. 2 Pendidikan awal dan menengahnya bermula di Kedah, meneruskan pengajiannya di Universitas Indonesia dan memperoleh Sarjana Muda dan Sarjana Sastera. 3 Melanjutkan pengajiannya hingga mendapat Ijazah Kedoktoran dari Universiti London dalam bidang 'General Linguistics'. 4 Menerima Anugerah Doktor Persuratan (D. Litt) dari Universiti Malaya (2000). Sumbangan 1 Pensyarah jemputan Pusat Pembinaan Bahasa dan Perkembangan Bahasa, Jakarta, Indonesia (1977) 2 Pensyarah jemputan Institute of Linguistics, University Of Hawaii (Julai 1977) 3 Profesor pelawat University of Qatar (Mac 1979 – April 1979) 4 Profesor pelawat Center for Southeast Asian Languages and Cultures Mahidol University, Bangkok (Mei 1978) 5 Profesor pelawat Fulbright untuk Rancangan Seassi, Northern Illinois University, Amerika Syarikat (2 Jun 1987 – 23 Ogos 1987) 6 Presiden Persatuan Linguistik Malaysia (1977 – 1979) 7 Presiden Persatuan Bahasa Malaysia Moden (1986 – 1994) 8 Jawatankuasa Bahasa Malaysia, Kementerian Pendidikan Malaysia (1980 – 1986) 9 Jawatankuasa Penyelaras Gabungan Sains dan Sains Sosial, Dewan Bahasa dan Pustaka (1978 – Kini) 10 Pengarah Institut Peradaban Melayu, Universiti Pendidikan Sultan Idris (UPSI), Tanjung Malim, Perak 11 Profesor Kursi Tamadun Melayu Za'ba Karya 1 Panduan Wacana Akademik: Teori dan Penerapan: DBP, 2009. 2 Nahu Melayu Mutakhir: DBP, 2009. 3 Nahu Kemas Kini: Panduan Bahasa yang Baik dan Betul: PTS Professional Publishing, 2008. 4 Ensiklopedia Bahasa Melayu: DBP, 2008. 5 The Malay in Australia: Language, Culture, Religion: DBP, 2008 6 Kesantunan Bahasa dalam Pengurusan, Pentadbiran dan Media: DBP, 2007. 7 Susur Galur Bahasa Melayu: DBP, 2007. 8 Bahasa Mah Meri: Universiti Malaya Publication, 2006. 9 Bahasa Melayu di Samudera: Benih yang Baik Menjadi Pulau: DBP, 2006 10 Bahasa Diraja: DBP, 2004. 11 The Encyclopedia of Malaysia Vol 9: Languages and Literature/ volume editor Prof. Dato' Dr Asmah Haji Omar: Singapore: Archipelago, 2004. 12 Menghasilkan 45 buah buku akademik berkenaan linguistik yang diterbitkan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka, Universiti Malaya dan Akademi Pengajian Melayu Universiti Malaya. 13 Setia dan Santun Bahasa: Penerbit Universiti Pendidikan Sultan Idris, 2002. 14 Kaedah Penyelidikan Bahasa di Lapangan: DBP, 2001 15 The Linguistic Scenery in Malaysia: DBP, 1992. 16 Kajian dan Perkembangan Bahasa Melayu: DBP, 1992. 17 Bahasa Melayu Abad ke-16: Satu Analisis Berdasarkan Teks Melayu `Aqa'id al-Nasafi: DBP, 1991. 18 Penggunaan Bahasa Malaysia di Jabatanjabatan Kerajaan, Badan-badan Berkanun dan Pihak Berkuasa Tempatan di Sarawak/ analisis oleh Dato' Dr. Hjh. Asmah Haji Omar: DBP, 1988. 19 Essays on Malaysian Linguistics: DBP, 1975. 20 Menterjemahkan Kamus Bahasa Inggeris Oxford Advanced Learners Dictionary ke dalam bahasa Melayu 21 Penyelidikan utama ialah Huraian Bahasa-bahasa Asli, khususnya Bahasa Kentakbong (Baling, Kedah) dan Bahasa Mah Meri (Sepang, Selangor), Sosiolinguistik, Etnolinguistik dan Linguistik Sejarah Dunia Melayu dan Penyelidikan tentang Bahasabahasa Orang Asli di Sabah dan Sarawak. N&L STPM BM S1(B1).indd 18 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

18 19 Sumbangan 1 Berusaha mengangkat dan mempertingkatkan mutu bahasa Melayu sekali gus menjadikan DBP antara pusat pengembangan bahasa Melayu yang disegani di serata dunia. 2 Selepas bersara, menjadi Pensyarah Jemputan di Universiti Malaya, Professor Adjung di Universiti Kebangsaan Malaysia dan Ketua Eksekutif Yayasan Karyawan Malaysia. 3 Ketua I Persatuan Penulis Nasional (PENA) (1966-1967) 4 Jawatankuasa Tetap Majlis Bahasa Malaysia/ Indonesia (kini MABBIM) 5 Pengerusi Majlis Bahasa Malaysia dalam menyelaraskan ejaan dan istilah antara Malaysia, Indonesia, dan Brunei Darussalam. 6 Timbalan Pengerusi Panel Anugerah Sastera Negara 7 Pengerusi Hadiah Sastera Malaysia 8 Pengerusi Majlis Kemajuan Buku Kebangsaan 9 Ahli Jemaah Universiti Kebangsaan Malaysia 10 Beliau menyertai persidangan antarabangsa di Amerika Syarikat, Eropah, Rusia, India, Jepun, Korea, Filipina, Thailand dan Indonesia. 11 Pada tahun 1982, beliau mempengerusikan Seminar On Book for All at Low Cost anjuran National Book Trust of India di New Delhi. Karya 1 Beliau banyak menulis buku dan pelbagai artikel terutama tentang mempertahankan bahasa Melayu. Rencana tulisan beliau disiarkan secara tetap dalam majalah Dewan Masyarakat terbitan Dewan Bahasa dan Pustaka 2 Syair, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1964 3 Bahasa, Sastera, Buku: Cetusan Fikiran Hassan Ahmad, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1988 4 Bangsa-Bangsa Bersatu dan Pertubuhanpertubuhan Khasnya, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1966 5 International Conference on Translation (kumpulan kertas kerja berkumpulan), Kuala Lumpur: The Malaysian Translators Association, 1986 6 Aspek Kemanusiaan dalam Perusahaan/ Douglas Mc Greger, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1984 7 Eksekutif yang Berkesan/Peter F.Drucker, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, 1984 8 Sukarnya Membuat Pilihan/Samuel P.Huntington dan Joan M. Nelson, Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka: 1986 1 Dilahirkan di Muar, Johor pada 8 Disember 1936-31 Ogos 2011. Anak sulung daripada lapan beradik dan anak pegawai polis zaman British. 2 Bersekolah di Sekolah Melayu Mersing (1942-1943), Sekolah Melayu Muar (1945- 1948), Sekolah Tinggi Muar dan Maktab Melayu Kuala Kangsar (1957). 3 Memperoleh ijazah Sarjana Muda Sastera di Universiti Malaya. Anugerah dan Gelaran 1 Darjah Kesatria Mangku Negara oleh Duli Yang Maha Mulia Seri Paduka Baginda Yang di-Pertuan Agong (1973) 2 Darjah Datuk Setia Ismail Johor oleh Duli Yang Mulia Sultan Johor yang membawa gelaran “Datuk” (1978) 3 Anak Melayu pertama dianugerahkan Ijazah Kedoktoran (PhD) Sains Sosial dari Universiti Leiden, Belanda kerana giat memperjuangkan dan mengukuhkan penggunaan bahasa Melayu di rantau Asia. Datuk Dr. Hassan Ahmad N&L STPM BM S1(B1).indd 19 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

20 21 Mejar Dato’ Haji Mohd Said bin Haji Sulaiman (1876 – 1955) 1 Tokoh Persuratan Melayu Johor dan seangkatan dengan Za’ba, Syed Syeikh Al-Hadi, Ahmad Rashid Talu dan Rahim Kajai. 2 Lahir di Teluk Belanga, Singapura dan menceburkan diri dalam bidang penulisan ketika mula bekerja sebagai kerani di British and Foreign Bible Society pada tahun 1894. Beliau menulis rencana dan menyimpan buku-buku yang dicetak dalam bahasa Inggeris. Sumbangan 1 Beliau ialah tunjang Pakatan Bahasa Melayu Persuratan Buku Diraja Johor (Pakatan). 2 Pada tahun 1934, beliau memainkan peranan penting menghidupkan Pakatan semula dengan menggerakkan kegiatan kebahasaan dan kesusasteraan. 3 Beliau menulis rencana dan menyimpan buku-buku yang dicetak dalam bahasa Inggeris. 4 Beliau memegang jawatan Naib Yang Dipertua dan atas usaha beliau, banyak buku dihasilkan oleh Pakatan dalam siri Peredar. 5 Beliau turut menulis makalah-makalah untuk Malayan Branch Of The Royal Asiatic Society dan majalah terbitannya sendiri, Pelangi pada tahun 1926. 6 Menulis 16 buah buku yang berkaitan dengan bidang bahasa, sastera, sejarah, agama, dan bidang-bidang lain yang bersifat umum. 7 Beliau dikurniai Bintang Kebesaran Seri Mahkota Johor dan Seri Paduka Mahkota Johor atas sumbangan beliau dalam bidang persuratan Melayu, amnya dan Persuratan Melayu Johor, khususnya. Beliau juga mendapat penghormatan tertinggi daripada D.Y.M.M. Sultan Ibrahim dengan kurniaan "kerabat diraja" (D.K). Karya Buku-buku bahasa beliau: 1 Buku Katan PBMPB Diraja Johor (1936) 2 Jalan Bahasa Melayu (1937) 3 Penokok dan Penambah, Buku Ketetapan Hejaan Melayu (1941) 4 Manual of The Malay Language (1947) 5 Beberapa Daftar Kata dalam Siri "Gugus Katan" seperti Gugus Katan SanskritMelayu dan Gugus-Katan Inggeris-Melayu Karya-karya sastera: 1 Syair Alam dan Bangsa Melayu (1935) 2 Syair Keadaan Tuhan dan Manusia Dunia dan Akhirat Juga (1935) 3 Syair Panduan Perkahwinan (1936) 4 Berzanji Nathar dan Tahribnya (1939) 5 Timbalan Berzanji Natar (1939) 6 Begitu Dia (Antologi Cerpen) Karya-karya keagamaan: 1 Mohamedan Calendar (1923) 2 Pohon Agama Islam (1946) 3 Penamaan Bagi Nabi Muhammad S.A.W., Pemaknaan Melayu Al-Quran Al-Karim (1948) 4 Sopan Santun dalam Islam (1948) Karya-karya sejarah: 1 Hikayat Queen Victoria (1904/5) 2 Hikayat Johor dan Tawarikh Almarhum Sultan Abu Bakar (1908) 3 Tawarikh England (1945) Karya-karya lain: 1 Pemimpin bagi Mentadbir Belanja dan Menyimpan Wang, Ceylon Malay (1926) 2 Tawarikh dan Manusia, Riwayat Military Force, Johor Zaman Baru Persekutuan (1956) 3 Riwayat Hidup Mejar Dato' Mohd. Said Bin Haji Sulaiman (1956) N&L STPM BM S1(B1).indd 20 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

20 21 Sumbangan Pertubuhan dan Institusi Pakatan Belajar Mengajar Pengetahuan Bahasa (PBMPB) 1 Ditubuhkan pada tahun 1888 dan diasaskan oleh Datuk Seri Amar Diraja Abdul Rahman Andak dan Datuk Muhammad Ibrahim Munsyi. 2 Tujuan: • menyeragamkan ejaan dan perkataan; • mencipta perkataan baharu; • menyediakan daftar kata (gugus kata); • menerbitkan buku; • membentuk istilah; • mengadakan majlis-majlis ceramah dan perbincangan; • menerbitkan Peredar atau jurnal enam bulan sekali; • mewujudkan perpustakaan. 3 Matlamat utama PBmPB ditubuhkan untuk memelihara, memperlengkap dan memodenkan bahasa Melayu dari segi ejaan, mencipta perkataan baharu dan memelihara ejaan Jawi. 4 Sepanjang penubuhannya, PBmPB telah menghasilkan 34 buah buku berkaitan dengan sejarah, kebudayaan, riwayat perjalanan dan maklumat PBmPB. Contoh, Buku Katan (1936), Jalan Bahasa Melayu (1937), dan Penokok dan Penambah (1939). 5 PBmPB juga menggubal istilah bagi perkara yang belum mempunyai istilah dalam bahasa Melayu. Antara istilah yang dicipta oleh PBmPB termasuklah jurucakap, setiausaha, kerja raya, warta, timbalan dan jadual waktu. 6 Tonggak utama yang menggerakkan aktiviti PBmPB ialah Mejar Dato’ Muhammad Said Sulaiman, Dato’ Abdullah Abdul Rahman, Dato’Awang Omar dan Mejar Musa Yusof. Anugerah 1 Anugerah Ijazah Kehormat Doktor Persuratan dari Universiti Kebangsaan Malaysia (2003). 2 Setelah beliau bersara, Universiti Malaya memberikan penghormatan melalui pelantikan beliau sebagai Professor Emeritus(2002). Sumbangan 1 Menabur bakti dalam perjuangan mengutuhkan bahasa melayu bukan sahaja di tanah air tetapi di seluruh dunia. 2 Dilantik selama 14 tahun dalam lembaga pengelola Dewan Bahasa dan Pustaka dan Ahli Jawatankuasa Tetap Bahasa Melayu (JKTBM) yang mewakili Malaysia di pertemuan Majlis Bahasa Melayu Brunei Darussalam, Indonesia dan Malaysia (MABBIM). 3 Ahli jemputan dalam Majlis Antarabangsa Bahasa Melayu (MABM). 4 Pengasas Persatuan Linguistik Malaysia dan pernah menjadi presiden selama 18 tahun. Sehingga kini beliau menjadi penasihat persatuan tersebut. Profesor Emeritus Datuk Dr. Nik Safiah Karim 1 Dilahirkan Pada 17 Disember 1939 di Kampung Banggol, Kota Bharu, Kelantan. 2 Tokoh dan cendekiawan tanah air yang aktif memperjuangkan kedaulatan bahasa Melayu. Karya 1 Tatabahasa Dewan (ditulis bersama-sama tiga orang ahli bahasa yang lain) 2 Bahasa Malaysia Syntax 3 Beberapa Persoalan Sosiolinguistik Bahasa Melayu 4 Malay Grammar For Academics And Professionals. N&L STPM BM S1(B1).indd 21 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

22 23 The Malay Home Library Series/Siri Perpustakaan Sekolah dan Umum • Sebanyak 64 buah buku untuk bacaan umum diterbitkan antara tahun 1929 – 1957 • Kebanyakan buku yang diterbitkan merupakan karya terjemahan daripada bahasa Inggeris • Antaranya, Sang Maharaja Singa, Hikayat Taman Ajaib, Ali Baba dengan 40 Orang Penyamun, Lagu-lagu Keroncong Melayu dan Julius Caesar Sejarah penubuhan • Ditubuhkan pada tahun 1924 di Maktab Perguruan Sultan Idris (MPSI) dan pengasasnya ialah O. T. Dussek dan Za'ba • Za'ba dilantik sebagai Ketua Pengarang dan Penterjemah Kanan Pejabat Karang Mengarang manakala R.O. Winstedt dan O. T. Dussek menjadi penasihat Sumbangan terpenting • Membina asas pengetahuan bahasa Melayu dan ilmu karang-mengarang • Menerbitkan 85 buah buku untuk bacaan sekolah di bawah "Siri Buku Teks Sekolah" • Buku-buku teks yang diterbitkan mencakup bidang ilmu penulisan, ejaan, tatabahasa bahasa Melayu, sejarah, ilmu hisab, ilmu alam, dan kesihatan • Contoh: Pelita Bahasa Melayu, Ilmu Mengarang Melayu, Pelita Mengarang dan Daftar Ejaan Melayu Matlamat penubuhannya • Mengatasi masalah kekurangan bahan bacaan bahasa Melayu di sekolah Melayu • Menggalakkan penulis menghasilkan karya dalam bahasa Melayu • Mewujudkan perpustakaan bergerak ke kampung-kampung • Menerbitkan jurnal bergambar • Menerbitkan sebanyak mungkin buku sekolah Melayu dan bahan-bahan bacaan untuk masyarakat Melayu Pejabat Karang Mengarang Persaudaraan Sahabat Pena Malaya (PASPAM) 1 Ditubuhkan pada 7 April 1934 atas usaha Mohd al-Khatib dan Ariffin Ishak. Pertubuhan ini bermula pada peringkat awalnya dengan ruangan "Sahabat Pena" dalam akhbar Saudara pada tahun 1934 yang hanya mempunyai 56 orang ahli. 2 Keadaan ini mendorong pengarang Saudara, Syed Syeikh Ahmad al-Hadi, mengembangkan aktiviti Sahabat Pena dengan menubuhkan Persekutuan Pena yang kemudiannya ditukar nama menjadi Persaudaraan Sahabat Pena Malaysia (PASPAM). 3 Tujuan: • mendirikan satu roh perhubungan berkenalan dan pergaulan dan mempererat hubungan persaudaraan antara sesama ahli dan pencinta bahasa Melayu; • menggalakkan penulisan dan pembacaan buku-buku bahasa Melayu dalam kalangan ahli; • mendirikan satu khutub khanah. 4 PASPAM telah menubuhkan Lembaga Bahasa (1938) bagi: • menerbitkan buku dan kamus Melayu; • membeli karangan ahli-ahli PASPAM; • mengadakan peraduan karang-mengarang; • menggubal perkataan Melayu baharu daripada perkataan bahasa Inggeris; • menghasilkan buku adat bahasa Melayu; • mengeluarkan buku tahunan PASPAM; • mengatur tarikh-tarikh negeri Melayu. N&L STPM BM S1(B1).indd 22 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

22 23 Angkatan Sasterawan 50 (ASAS 50) 1 Pertubuhan yang paling besar sumbangannya kepada perancangan dan perkembangan bahasa Melayu yang dibentuk oleh Angkatan Penulis Muda (Tongkat Warrant, Keris Mas, A. Samad Said). 2 Ditubuhkan di Singapura pada 6 Ogos 1950 dengan matlamat: • memperluas dan meningkatkan kesusasteraan dan kebudayaan Melayu; • melindungi hak-hak ahli dan para pengarang; • mengadakan pembaharuan dalam sastera dengan tidak membunuh yang lama; • perjuangannya tertumpu kepada pembaharuan dalam sastera dengan slogan "Seni untuk Masyarakat" dan status politik bahasa, iaitu perjuangan bahasa dan politik berjalan serentak. 3 Peranan ASAS 50 dalam perkembangan bahasa Melayu termasuklah aspek ejaan dan peristilahan hingga mengangkat taraf bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan. Sumbangannya dalam bidang bahasa dan persuratan amat penting ketika negara kita sedang menuju kemerdekaan. 4 ASAS 50 juga mencadangkan supaya bahasa Melayu diberi nilai ekonomi dengan mengutamakan kelulusan dalam bahasa Melayu untuk memperoleh pekerjaan. 5 Berjaya menganjurkan Kongres Bahasa dan Persuratan Melayu Pertama (1952) yang memutuskan untuk menjadikan bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan. 6 Kongres Bahasa dan Persuratan Melayu Kedua (1954) memutuskan tulisan Rumi sebagai tulisan rasmi untuk memudahkan bahasa kebangsaan. 7 Kongres Bahasa Melayu dan Persuratan Melayu Ketiga (1956) ASAS 50 mencadangkan: • penubuhan Balai Pustaka (kini Dewan Bahasa dan Pustaka); • penyatuan bahasa Melayu dan bahasa Indonesia; • bahasa Melayu dijadikan bahasa pengantar di sekolah. Peranan Akhbar dan Majalah 1 Dalam sejarah persuratkhabaran Melayu, akhbar pertama, iaitu Jawi Peranakan diterbitkan pada tahun 1876. 2 Bilangan akhbar dan majalah berbahasa Melayu terus bertambah sehingga sebelum Perang Dunia Kedua. Antara tahun 1876 hingga 1941, sebanyak 147 akhbar dan majalah berbahasa Melayu telah diterbitkan. 3 Akhbar dan majalah yang wujud sebelum Perang Dunia Kedua termasuklah Pengasuh, Al-Iman, Saudara, Majlis, Warta Malaya, Warta Jenaka, Utusan Melayu, Majalah Guru, dan Panduan Guru. Bahasa Melayu Moden Pascamerdeka Perkara 152 Perlembagaan Malaysia 1 Bahasa Kebangsaan ialah “bahasa Melayu” dan hendaklah ditulis dalam apa-apa tulisan sebagaimana yang diperuntukkan dengan undang-undang oleh Parlimen dengan syarat: • tiada sesiapapun boleh dilarang atau ditahan daripada menggunakan (bagi apaapa maksud, lain daripada maksud rasmi), atau daripada mengajar atau belajar, apaapa bahasa lain; • tiada apa-apa juga dalam Fasal ini boleh menyentuh hak kerajaan Persekutuan atau hak mana-mana Kerajaan Negeri bagi memelihara dan meneruskan penggunaan dan pengajian bahasa mana-mana kaum lain dalam Persekutuan. 2 Walau apa-apa pun peruntukan Fasal (1), selama tempoh sepuluh tahun selepas Hari Merdeka, dan selepas daripada itu sehingga selainnya diperuntukkan oleh Parlimen, bahasa Inggeris boleh digunakan dalam kedua-dua Majlis Parlimen, dalam Dewan Negeri tiap-tiap negeri, dan bagi segala maksud rasmi yang lain. 3 Walau apa-apa pun peruntukan Fasal (1), selama tempoh 10 tahun selepas Hari Merdeka dan selepas daripada itu sehingga selainnya diperuntukkan oleh Parlimen, naskhah yang sahih: • bagi segala Rang Undang-undang yang hendak dikemukakan atau pindaan-pindaan mengenainya yang hendak dicadangkan dalam mana-mana Majlis Parlimen; • bagi segala Akta Parlimen dan segala perundangan kecil yang dikeluarkan oleh Kerajaan Persekutuan, hendaklah dalam bahasa Inggeris. Taraf Istimewa Bahasa Melayu 1 Akta Bahasa Kebangsaan 1963/67 berperanan dalam proses perancangan dasar dan taraf bahasa Melayu. N&L STPM BM S1(B1).indd 23 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

24 25 Penubuhan serta Peranan Dewan Bahasa dan Pustaka (DBP) Sejarah • Ditubuhkan sebagai sebuah jabatan di bawah Kementerian Pelajaran pada 22 Jun 1956. • Pada mulanya dikenal sebagai Balai Pustaka tetapi atas cadangan Kongres Bahasa dan Persuratan Melayu Ketiga, namanya telah diubah kepada Dewan Bahasa dan Pustaka. • Pada tahun 1959, Ordinan Dewan Bahasa dan Pustaka diluluskan dan DBP dinaikkan statusnya menjadi badan berkanun. Matlamat • Memajukan dan memperkaya bahasa kebangsaan. • Memajukan bakat kesusasteraan, terutama dalam bahasa kebangsaan. • Menerbitkan buku, kamus dan bahan-bahan persuratan lain dalam bahasa kebangsaan. • Menyeragamkan ejaan dan sebutan serta menggubal istilah. • Menyusun dan menerbitkan sebuah kamus bahasa kebangsaan. 2 Akta Bahasa Kebangsaaan (Pindaan dan Perluasan) 1983 meminda Akta Bahasa Kebangsaan 1963/67, dan memperluas kuat kuasa akta itu, sebagaimana dipinda, kesemua bahagian dalam Malaysia. 3 Akta Hasutan 1970 – Berdasarkan Akta Hasutan 1948. Pertama kali diperbuat – 1948 (Ordinan No. 14 tahun 1948), Disemak – 1969 (Akta 15 – 14 April 1970). 4 Akta Pendidikan 1996 – DAN BAHAWASANYA dasar yang dinyatakan di atas akan dilaksanakan melalui suatu sistem pendidikan kebangsaan yang memperuntukkan bahasa kebangsaan sebagai bahasa pengantar utama, Kurikulum Kebangsaan dan peperiksaan yang sama. (a) 17. Bahasa kebangsaan sebagai bahasa pengantar utama. • Bahasa kebangsaan hendaklah menjadi bahasa pengantar utama di semua institusi pendidikan dalam Sistem Pendidikan Kebangsaan kecuali sekolah jenis kebangsaan yang ditubuhkan di bawah seksyen 28 atau mana-mana institusi pendidikan lain yang dikecualikan oleh Menteri daripada subseksyen ini. • Jika bahasa pengantar utama di sesuatu institusi pendidikan adalah selain daripada bahasa kebangsaan, maka bahasa kebangsaan hendaklah diajarkan sebagai mata pelajaran wajib di institusi pendidikan itu. (b) 18. Kurikulum Kebangsaan hendaklah digunakan oleh semua sekolah. • Menteri hendaklah menetapkan suatu kurikulum yang dikenali sebagai Kurikulum Kebangsaan yang, tertakluk kepada subseksyen (3), hendaklah digunakan oleh semua sekolah dalam Sistem Pendidikan Kebangsaan. (c) 23. Bahasa pengantar di tadika. (d) 75. Mata pelajaran yang dikehendaki diajarkan di institusi pendidikan swasta yang menyediakan pendidikan lepas menengah. Matlamat Korporat • Membina dan memperkaya bahasa kebangsaan dalam semua bidang termasuk sains dan teknologi. • Memperkembang bakat sastera, khususnya bahasa kebangsaan. • Mencetak atau menerbitkan atau membantu dalam percetakan atau penerbitan buku, majalah, risalah dan bentuk kesusasteraan lain dalam bahasa kebangsaan dan dalam bahasa-bahasa lain. • Membakukan ejaan dan sebutan, dan membentuk istilah yang sesuai dalam bahasa kebangsaan. • Menggalakkan penggunaan bahasa kebangsaan supaya bahasa itu akan digunakan secara meluas bagi segala maksud mengikut undang-undang yang sedang berkuat kuasa. • Menjadi lembaga/pihak berkuasa/penyelaras yang tunggal dalam membentuk, mencipta dan membakukan istilah-istilah dalam bahasa kebangsaan. N&L STPM BM S1(B1).indd 24 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

24 25 Perancangan Bahasa Melayu • Perkara 152 Perlembagaan Malaysia • Akta Bahasa Kebangsaan (1963/67) • Akta Dewan Bahasa dan Pustaka (1972) • Akta Pendidikan 1996 Bahasa kebangsaan Bahasa rasmi Bahasa pengantar • Kodifikasi bahasa/pengekodan/penyeragaman • Pemupukan • Sebutan • Ejaan • Tatabahasa • Istilah • Perkamusan Perancangan Taraf Perancangan Korpus Bahasa Kebangsaan 1 Perkara 152 Perlembagaan Malaysia menyatakan dengan jelas bahawa bahasa kebangsaan ialah bahasa Melayu. 2 Fungsi-fungsi bahasa Melayu: • menjadi lambang identiti negara; • menjadi wahana penyatuan warganegara Malaysia: satu bahasa Kebangsaan bagi sebuah negara bangsa Malaysia; • menjadi wahana komunikasi umum (lisan dan tulisan) antara kelompok masyarakat. Bahasa Rasmi 1 Bahasa yang digunakan dalam urusan kerajaan dan pentadbiran negara. 2 Menjadi bahasa negara, bahasa pemerintah dan bahasa undang-undang. 3 Menggunakan bahasa rasmi dalam apa-apa jua urusan rasmi. 4 Akta Bahasa Kebangsaan 1963/67 menguatkuasakan pelaksanaan bahasa Melayu sebagai bahasa rasmi. 5 Akta ini memberikan beberapa kekecualian kepada maksud "rasmi" dengan memberikan kuasa kepada Yang di-Pertuan Agong untuk membenarkan penggunaan bahasa Inggeris dalam perkara-perkara tertentu. Kodifikasi Bahasa Pengantar 1 Dasar Pelajaran Kebangsaan yang dinyatakan dalam Laporan Razak (1956) dan kemudian dipertegas dalam Laporan Rahman Talib (1960) memperakukan bahawa bahasa Melayu sebagai bahasa pengantar utama dalam sistem pendidikan negara. 2 Laporan Razak mengesyorkan: • bahasa Melayu mestilah dipelajari di semua sekolah dan dijadikan syarat bantuan diberikan oleh kerajaan kepada semua sekolah; • bahasa Melayu dijadikan satu pelajaran yang mustahak untuk mendapat Sijil Rendah dan Sijil Pelajaran Kebangsaan; • Laporan Rahman Talib mengesyorkan supaya kelulusan dalam bahasa Melayu sebagai syarat wajib untuk memasuki mana-mana skim latihan perguruan; • Akta Pendidikan 1996 mengekalkan bahasa Melayu sebagai bahasa pengantar utama untuk semua institusi pendidikan dalam Sistem Pendidikan Kebangsaan, kecuali sekolah jenis kebangsaan; • bagi institusi pendidikan yang bahasa pengantar utamanya bukan bahasa Melayu, bahasa Melayu hendaklah diajarkan sebagai mata pelajaran wajib. N&L STPM BM S1(B1).indd 25 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

26 27 Sistem ejaan rumi yang pernah wujud: • Sistem Ejaan Wilkinson (1904) – ejaan sekolah Melayu di Malaya; • Ejaan Za'ba (1949) – ejaan sekolah hingga 1972; • Sistem Ejaan Fajar Asia – ejaan majalah Fajar Asia (1945- 1954); • Ejaan Rumi Kongres 1956 – ejaan Asas 50' (Angkatan Sasterawan '50); • Kaedah Ejaan PBMUM (Persatuan Bahasa Melayu Universiti Malaya) – ejaan majalah Bahasa. • Penyatuan ejaan Rumi antara bahasa Melayu di Malaysia dengan yang di Indonesia bermula pada tahun 1959. • Persetujuan tentang Sistem Ejaan Rumi Bersama yang ditandatangani pada 27 Jun 1967, telah diisytiharkan penggunaannya serentak di Malaysia dan Indonesia pada 16 Ogos 1972. • Di Malaysia, sistem ini dikenali dengan nama Sistem Ejaan Rumi Baharu Bahasa Melayu. Perancangan Korpus Pengekodan Ejaan Pengekodan/Kodifikasi • William Marsden (1812) dalam bukunya A Grammar of Malayan Language mendapati bunyi ch, d, ng, p, g dan ny merupakan huruf-huruf yang ditambah oleh orang Melayu daripada 28 huruf Arab. • Sistem ejaan Rumi yang terhasil dikenal sebagai Ejaan Wilkinson (1901). • Za'ba telah menghasilkan suatu sistem ejaan yang dikenal sebagai Sistem Ejaan Za'ba. • Pada zaman Jepun, wujud sebagai Sistem Ejaan Fajar Asia. • Kongres Bahasa dan Persuratan Melayu Ketiga menetapkan penggunaan sistem ejaan Rumi baharu yang dikenal sebagai Ejaan Kongres (1956). • Rundingan Jawatankuasa Ejaan Rumi Persekutuan Tanah Melayu yang diketuai oleh Syed Nasir Ismail dengan Panitia Pelaksanaan Kerjasama Bahasa MelayuBahasa Indonesia yang dipimpin oleh Dr. Slametmuljana menghasilkan Ejaan Malindo. • Sistem Ejaan Baharu Bahasa Malaysia diisytiharkan serentak secara rasmi di kedua-dua negara pada 16 Ogos 1972. • DBP menerbitkan Pedoman Umum Ejaan Bahasa Malaysia (1975) yang kemudiannya dibaiki dan diterbitkan dengan judul Daftar Ejaan Rumi Bahasa Malaysia (1981). • Daftar Ejaan Rumi Bahasa Malaysia ini seterusnya dikemaskinikan sekali lagi pada tahun 1988. Pengguguran tanda sempang (-) pada awalan di- dan sa- (kini dieja sebagai se), akhiran -nya, kata depan di- dan ka- (kini dieja sebagai ke), serta partikel -lah, -kah dan -tah. Pemansuhan penggunaan angka ‘2’ untuk menulis kata ganda dan digantikan dengan penggunaan tanda sempang. Pengenalan tiga huruf konsonan supaya digunakan secara tetap, iaitu q, v dan x, iaitu: • huruf q digunakan untuk melambangkan huruf Jawi qaf bagi mengeja istilah yang berhubung dengan agama Islam • penggunaan huruf v untuk mengeja kata pinjaman daripada bahasa Inggeris atau bahasa asing lain • penggunaan huruf x hanya pada pangkal kata istilah khusus yang tidak ditukar menjadi z Perubahan lima huruf konsonan. Pengguguran atau penggantian penggunaan lambang koma di atas (') dan (') dengan huruf konsonan Rumi baharu. Perubahan antara Sistem Ejaan Baharu dengan Sistem Ejaan Lama (Sistem Ejaan Za'ba) N&L STPM BM S1(B1).indd 26 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

26 27 Penetapan Sistem Ejaan Baharu Bahasa Melayu 1 Tanda sempang hendaklah digunakan apabila awalan se- diikuti oleh kata nama khas. 2 Tanda sempang perlu digunakan apabila bentuk terikat (anti-, pan-, pra-, pro- dan sebagainya) diikuti oleh kata nama khas. 3 Partikel pun yang membawa maksud juga haruslah ditulis terpisah. Walau bagaimanapun, partikel pun hendaklah digabungkan (ditulis bersambung) dengan 14 perkataan yang bukan bermaksud ‘juga’. 4 Keselarasan vokal tertakluk pada syaratsyarat yang berikut: • keselarasan antara dua huruf vokal hanya berlaku pada kata dasar; • kata dasar hendaklah berakhir dengan suku kata tertutup; • bagi kata yang mempunyai lebih daripada dua suku kata, dua suku kata yang terakhir sahaja yang terlibat dengan sistem keselarasan vokal. 5 Kata pinjaman daripada bahasa Indonesia, bahasa Inggeris, dan bahasa-bahasa Eropah yang lain dikecualikan daripada peraturan keselarasan vokal. Pengekodan Perkamusan Tiga tahap: Penghasilan daftar-daftar kata untuk keperluan perdagangan Penyusunan kamus untuk penyebaran agama Kristian Penyusunan kamus yang sebenarnya Tahun Daftar Kata dan Kamus Perincian Tidak tercatat Daftar Kata Melayu-Cina Daftar kata bahasa Melayu-bahasa asing yang tertua. Senarai perkataan ini ditulis dalam tulisan Cina. 1521 Daftar Kata Melayu-Itali yang disusun oleh Antonio Pigafetta (ketua kelasi kapal Victoria) Daftar kata bahasa Melayu-bahasa Eropah yang tertua. 1812 Kamus yang disusun oleh William Marsden Dianggap kamus pertama yang dapat menepati istilah kamus yang sebenarnya. 1901 Malay-English Dictionary oleh R. J. Wilkinson dalam dua jilid Antara kamus Melayu yang terbaik dan bermutu. 1970 Kamus Dewan (DBP) – Kamus ekabahasa pertama Penyusun kamus yang diketuai oleh Teuku Iskandar menggunakan Sistem Ejaan Za'ba. 1981 Daftar Ejaan Rumi Bahasa Malaysia Sistem Ejaan Rumi Baharu. 1984 Kamus Dewan Cetakan Kedua (Sistem Ejaan Rumi Baharu) Selain penukaran ejaan, kira-kira 900 patah kata masukan baharu. 1989 Kamus Dewan Edisi Baharu Kira-kira 2 000 patah kata, termasuk kata dasar dan juga kata terbitan. 1994 Kamus Dewan Edisi Ketiga mengemaskinikan pengejaan kata majmuk supaya akur dengan peraturan yang ditetapkan dalam Tatabahasa Dewan Edisi Baharu terbitan 1993 6 000 kata masukan baharu, iaitu kata umum, istilah umum dalam pelbagai bidang ilmu, kata pinjaman Arab, kata dialek, kata klasik, kata slanga. 2005 Kamus Dewan Edisi Keempat Sebanyak 5 843 kata baharu yang meliputi entri, subentri dan frasa entri. 1975 Kamus Bahasa Malaysia (Edisi Pelajar) Kamus pelajar DBP. 1987 Kamus Pelajar Terbitan Khas KBSM (disemak semula) Memuatkan kira-kira 6 000 kata masukan baharu. 1979 Kamus Dwibahasa (Bahasa Inggeris-Bahasa Malaysia) – Dikemaskinikan pada tahun 2001 Kamus ini dicetak sebanyak tiga kali (1979, 1981 dan 1985). 14 Februari 1992 Kamus Inggeris-Melayu Dewan – Kamus dwibahasa yang paling komprehensif Dianggap setaraf dengan kamus-kamus di Eropah. Di dalam kamus ini terdapat 38 000 kata masukan. Kamus istilah yang diterbitkan oleh DBP (Kamus Istilah Sains Am, Kamus Biologi KBSM, Kamus Kimia KBSM, Kamus Fizik KBSM, Kamus Perubatan, dan Kamus Ekonomi) Memperkaya dan memantapkan bahasa Melayu di samping membuktikan kemampuan bahasa Melayu sebagai bahasa ilmu. N&L STPM BM S1(B1).indd 27 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

28 29 Konsep Kamus 1 Dokumen-dokumen daftar kata, glosari, indeks, kamus sebutan, daftar istilah, kamus istilah, kamus peribahasa, tesaurus, kamus sinonim, ensiklopedia, kamus pelancong dan kamus umum. 2 Kegunaan kamus moden: (a) membakukan bahasa daripada aspek ejaan, makna, dan sebutan; (b) membentuk dan menyebarluaskan norma baku bahasa; (c) meningkatkan kecekapan dan kemahiran berbahasa; (d) menjadi panduan dan rujukan kepada pengguna bahasa. Pengekodan Peristilahan Empat syarat pembentukan istilah: 1 Ungkapan yang paling singkat. 2 Ungkapan yang maknanya tidak menyimpang. 3 Ungkapan yang tidak berkonotasi buruk. 4 Ungkapan yang sedap didengar. Kaedah pembentukan istilah: 1 Proses pinjam terjemah. 2 Proses pinjaman. Aktiviti pembentukan istilah ini dilakukan oleh Jawatankuasa Istilah (JKI), DBP. Jawatankuasa istilah pertama yang ditubuhkan oleh DBP ialah Jawatankuasa Istilah Kerajaan yang ditubuhkan pada 15 Januari 1957. Tujuh langkah proses pembentukan istilah: 1 Penggunaan kata dalam bahasa Melayu yang lazim digunakan 2 Penggunaan kata dalam bahasa Melayu yang kurang lazim digunakan 3 Penggunaan perkataan bahasa serumpun ataupun dialek Melayu yang lazim digunakan 4 Penggunaan perkataan bahasa serumpun atau dialek yang sudah tidak lazim digunakan 5 Penggunaan perkataan atau istilah bahasa Inggeris 6 Penggunaan perkataan atau istilah bahasa lain. 7 Memilih istilah yang terbaik antara proses pembentukan di atas Sejarah Zaman 1957 – 1960: 1 Tiada sebarang pedoman pembentukan istilah dalam tempoh ini. 2 Cara pembentukan istilah adalah dengan mempertahankan sifat bahasa Melayu. Unsur asing ditolak. 3 Kelemahannya – sukar untuk mengenali istilah dari segi sejarah pembentukan atau maknanya. Zaman 1960-1975: 1 Pedoman Membentuk Istilah-istilah Baharu DBP, (1959). 2 Dasar, Cara, dan Pedoman Membentuk Istilah Baharu Bahasa Melayu DBP (1970). 3 Pedoman Pembentukan Istilah Universiti Malaya (1971) yang disusun oleh Asmah Hj. Omar. 4 Pedoman Umum Pembentukan Istilah Bahasa Melayu (DBP, 1992). Pembentukan istilah yang baku (seragam) ialah Majlis Bahasa Indonesia-Malaysia (MBIM) pada tahun 1972 Pedoman Umum Pembentukan Istilah Bahasa Melayu (PUPIBM) dilaksanakan pada tahun 1975. Zaman selepas 1975: 1 Pedoman Umum Pembentukan Istilah Bahasa Melayu (PUPIBM) yang ditetapkan oleh Majlis Bahasa Indonesia-Malaysia (MBIM) mula dilaksanakan pada tahun 1975. 2 Pedoman Umum Pembentukan Istilah Bahasa Melayu (DBP, 1992). N&L STPM BM S1(B1).indd 28 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

28 29 Pengekodan Tatabahasa Sejarah 1 Sarjana Barat yang mengkaji dan menulis tatabahasa Melayu: A. C. Ruyel, G. H. Werndly, W. Marsden, R. O. Winsted, Ch. Van Ophuysen dan C. A. Mees manakala anak tempatan: Raja Ali Haji, Munsyi Muhammad Ibrahim Abdullah dan Abdullah Abdul Rahman. 2 Sebelum merdeka, Za'ba menghasilkan panduan untuk tatabahasa Melayu, iaitu Pelita Bahasa Melayu. 3 Selepas merdeka, pengekodan tatabahasa dilakukan oleh Dewan Bahasa dan Pustaka. 4 Pakar tatabahasa Melayu tempatan Asraf, Asmah Haji Omar, Lufti Abas, Raja Mukhtarruddin, Nik Safiah Karim, Hashim Musa, Farid Onn, Abdullah Hassan, Arbak Othman, dan Awang Sariyan. 5 Buku tatabahasa Melayu yang menjadi pegangan umum ialah Tatabahasa Dewan, terbitan Dewan Bahasa dan Pustaka. 6 Dalam bidang morfologi, perubahan yang ketara berlaku dalam pertambahan kosa kata, pengimbuhan dan struktur kata. Cara Pembentukan Kata Baharu Kosa Kata 1 Penggabungan suku kata • Contoh: habis kikis – hakis, pukul rata – purata 2 Penggandaan penuh • Contoh: langit-langit, kuda-kuda 3 Penggandaan separa • Contoh: rerumput, lelangit 4 Penggabungan kata • Contoh: garis pusat, kuasa kuda 5 Proses transkripsi • Contoh: teologi, psikologi Pengimbuhan 1 Bahasa Sanskrit (imbuhan awalan dan akhiran). 2 Bahasa Inggeris-Latin-Eropah (awalan dan akhiran). 3 Bahasa Arab-Parsi (imbuhan awalan dan akhiran). Struktur Kata Bahasa Melayu menerima gugus konsonan melalui pengambilan bahasa asing. Contoh: • KKVK – krim; • KVKK – teks; • KKKV – skru; • KKKVK – spring. Sintaksis Cara-cara tertentu untuk membina ayat pasif dengan ganti nama diri orang pertama dan kedua. • Pengambilan dengan perubahan atau penyesuaian ejaan • Pengambilan tanpa perubahan ejaan • Sebutan melalui proses pinjaman ini mesti mengikut kelaziman sebutan Melayu baku • Terjemah langsung • Penggabungan dua kata umum • Penciptaan kata baharu yang tidak pernah ada dalam bahasa Melayu bagi mendukung konsep baharu • Peluasan makna sesuatu perkataan untuk mendukung konsep baharu dan sering juga perkataan yang dicipta mengalami perubahan bunyi • Mencipta kata baharu dengan gandaan separa Proses Pinjam Terjemah Proses Pinjaman Kaedah Pembentukan Istilah N&L STPM BM S1(B1).indd 29 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

30 31 Pemupukan • Usaha-usaha untuk mengembangkan bahasa supaya tercapai keadaan saling terjemah dengan beberapa bahasa moden lain. • Melibatkan penciptaan istilah baharu, khususnya istilah-istilah dalam bidang ilmu tertentu. • Bahasa Melayu berupaya memperkatakan pelbagai bidang ilmu dalam disiplin-disiplin yang berbeza. • Laras bahasa Melayu akan bertambah, sekali gus membantu bahasa Melayu mencapai status bahasa moden. Fungsi Bahasa Melayu Moden Bahasa Ilmu 1 Wahana memperoleh dan menyampaikan ilmu dalam pelbagai bidang. 2 Dilakukan menerusi perancangan bahasa, iaitu perancangan taraf dan perancangan korpus. 3 Banyak buku ilmiah dikarang dalam bahasa Melayu dan buku akademik bahasa asing diterjemahkan ke dalam bahasa Melayu untuk kegunaan pelajar-pelajar di institusi pengajian tinggi. 4 Wujud wacana yang mempunyai kerencaman laras bahasa dan dapat mengungkapkan ilmu dalam pelbagai bidang seperti bidang sains, komputer, teknologi maklumat dan komunikasi, undang-undang, ekonomi, dan aeroangkasa. Bahasa Perpaduan 1 Menyatupadukan pelbagai kaum walaupun setiap kaum itu mempunyai bahasa, budaya, dan agama yang berbeza. 2 Semua rakyat tanpa mengira kaum akan berasa megah dan mencintai bahasa Melayu sebagai bahasa negara. 3 Melahirkan bangsa Malaysia yang memiliki identiti nasional yang sama. 4 Bahasa perpaduan juga disalurkan menerusi Dasar Pelajaran Kebangsaan yang memperakukan: "bahawa objektif akhir dasar pendidikan dalam negara ini mestilah menyatukan kanak-kanak daripada semua bangsa di bawah satu sistem pelajaran kebangsaan, iaitu bahasa kebangsaan ialah bahasa pengantar utamanya, walaupun kita faham bahawa kemajuan ke arah matlamat ini tidak boleh dipercepat dan mestilah beransuransur." 5 Nama bahasa Melayu telah ditukar kepada bahasa Malaysia selepas tahun 1969. Dengan penukaran nama ini, bahasa tersebut tidak lagi menjadi milik orang Melayu, tetapi milik semua rakyat di negara ini. Bahasa Komunikasi 1 Bahasa Melayu berkesinambungan berfungsi sebagai bahasa perantaraan atau lingua franca sejak zaman-berzaman. 2 Alat perhubungan antara kaum. 3 Keupayaan bahasa Melayu sebagai bahasa komunikasi terbukti dalam media massa (media cetak mahupun media elektronik). 4 Wahana untuk menyampaikan perasaan dan fikiran. 5 Komunikasi dalam bidang pemerintahan dan pentadbiran kerajaan – menjalankan tugastugas rasmi negara. Bahasa Melayu Baku 1 Bahasa yang lengkap dari segi penggunaan aspek-aspek bahasanya, iaitu betul dari aspek ejaan, tatabahasa, istilah, penggunaan kata, dan laras serta betul sebutan dan intonasinya. Pengekodan Sebutan Penyebutan baku bahasa Melayu • vokal [a] diucapkan sebagai [a] pada manamana kedudukan suku kata; • vokal [e] taling disebut sebagai [e] manakala vokal e pepet disebut sebagai [ə]; • vokal [i] diucapkan dengan bunyi [i], bukan [e]; • vokal [u] diucapkan dengan bunyi [u] bukan [o]; • diftong [ai], [au], dan [oi] mesti diucapkan sebagai satu kesatuan bunyi; • dialek Melayu-Riau telah dijadikan sebutan perantaraan rasmi. N&L STPM BM S1(B1).indd 30 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

30 31 Cetusan idea Zainal Abidin bin Ahmad dan Abdul Kadir Adabi pada dekad kedua abad ke-20. Asas Penubuhan Universiti Pendidikan Sultan Idris (UPSI/SITC) Sejarah Penubuhan 1 Dikenali sebagai Maktab Perguruan Sultan Idris (Sultan Idris Training College atau SITC) di Tanjung Malim. 2 Namanya sempena nama Sultan Idris Murshidul Aadzam Shah ibni al-Marhum Raja Bendahara Alang Iskandar yang memerintah negeri Perak dari 26 Julai 1887 – 14 Januari 1916. 3 R. O. Winstedt mencadangkan UPSI ditubuhkan untuk memusatkan maktabmaktab perguruan Melayu. 4 Dirasmikan oleh Sir George Maxwell, Ketua Setiausaha Negara pada 29 November 1922. Pendaulatan bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan dan bahasa ilmu. Kemuncak memperkukuh sistem pelajaran kebangsaan. Menampung lulusan sekolah menengah aliran Melayu. Melahirkan warganegara yang setia kepada negara ini. Resolusi Seminar Bahasa dan Sastera (1963), dan beberapa orang cendekiawan Melayu menuntut penubuhan sebuah universiti aliran Melayu. Resolusi mengenai penubuhan sebuah universiti ‘benar-benar bercorak kebangsaan’ dan tuntutan ini diulang-ulang sehingga dimuktamadkan pada tahun 1968. 25 Ogos 1968 – sebuah Jawatankuasa Penganjur Penubuhan Universiti Kebangsaan Malaysia Penubuhan sebuah secara rasmi ditubuhkan. pusat pengajian bertaraf universiti untuk menampung ribuan lulusan sistem persekolahan Melayu yang ketika itu tidak dapat meneruskan pengajian. Tapak sementara UKM di Lembah Pantai, Kuala Lumpur, kemudian kampus tetapnya di Bandar Baru Bangi. Penubuhan Universiti Kebangsaan Malaysia (UKM) Pada 18 Mei 1970, Universiti Kebangsaan Malaysia (UKM) ditubuhkan secara rasmi. Universiti ini hasil gabungan cita rasa ‘kebangsaan’ dan ‘Islam’. 2 Dua sistem ejaan dalam bahasa Melayu, ialah Rumi dan Jawi, iaitu Pedoman Umum Ejaan Bahasa Malaysia (1975, 1987), dan Daftar Ejaaan Rumi Bahasa Malaysia (1981, 1989), Pedoman Ejaan Jawi yang Disempurnakan (1986, 1987), dan Daftar Ejaan Jawi-Rumi (1988, 1989) yang diterbitkan oleh DBP. 3 Tatabahasa pegangan kini ialah Tatabahasa Dewan Edisi Ketiga (2011). N&L STPM BM S1(B1).indd 31 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

32 33 Matlamat Penubuhan 1 Melatih guru-guru untuk sekolah-sekolah Melayu. 2 Pihak British juga berharap lepasan SITC dapat digunakan sebagai tenaga pekerja mereka. 3 Universiti Pendidikan Sultan Idris (UPSI) menjadi universiti pendidikan pertama di Malaysia. 4 UPSI telah diisytiharkan sebagai sebuah universiti pada 1 Mei 1997. 5 Semangat kebangsaan mula bercambah subur di SITC dan para pelajar semakin berani menuntut hak-hak mereka. 6 Menjelang Kemerdekaan 1957, SITC telah dapat menyediakan segolongan intelek Melayu berjiwa kebangsaan yang penting untuk mengisi ruang kemerdekaan. 7 Mencatat sejarah tersendiri apabila buat pertama kalinya anak tempatan, iaitu Zainal Abidin Ali dilantik sebagai Pengetua (1958). Universiti Malaya 1 Universiti Malaya secara rasminya ditubuhkan pada 1 Januari 1962. 2 Almarhum Tunku Abdul Rahman Putra Al-Haj (Perdana Menteri Malaysia) merupakan Canselor pertama. 3 Universiti pertama atau tertua ditubuhkan di Malaysia. 4 Universiti ini bermula di Singapura pada April 1949, bertitik-tolak daripada penggabungan Kolej Perubatan King Edward VII (ditubuhkan pada 1905) dan Kolej Raffles (ditubuhkan pada 1929). 5 Dinamakan Universiti Malaya pada 8 Oktober 1949. 6 Suruhanjaya Carr-Saunders mengesyorkan penubuhan universiti ini, dalam laporannya pada 1948 mengatakan: "Universiti Malaya buat pertama kalinya akan menyediakan sebuah pusat umum bagi pelbagai kaum, agama dan ekonomi bercampur gaul dalam usaha untuk menyatupadukan masyarakat. Bagi Universiti Malaya, inilah dia sebuah universiti untuk Malaya." 7 Pada tahun 1959, universiti ini mengambil keputusan berpecah kepada dua bahagian, satu di Singapura (kemudiannya menjadi Universiti Nasional Singapura) dan satu lagi di Kuala Lumpur (mengekalkan nama Universiti Malaya). 8 Kini, Duli Yang Maha Mulia Paduka Seri Sultan Perak Darul Ridzuan Sultan Azlan Muhibbuddin Shah ibni Almarhum Sultan Yussuf Izzuddin Shah Ghafarullahu-Lah merupakan Canselor Universiti Malaya. Persatuan Bahasa Melayu Universiti Malaya (PBMUM) 1 Ditubuhkan sebagai Persekutuan Bahasa Melayu di Singapura pada 29 Januari 1955. 2 Sebuah gerakan mahasiswa yang aktif dalam perkembangan dan perjuangan bahasa, kesusasteraan serta kebudayaan Melayu. 3 Gagasan utama pembentukannya adalah daripada Profesor Diraja Ungku Aziz dan Pendeta Za'ba. 4 Berperanan penting dalam pembentukan bahasa Melayu moden yang luas dibudayakan di Malaysia dan Singapura. 5 Operasi PBM mengalih tumpuan kepada Malaysia (1959) dan secara rasmi berubah menjadi Persatuan Bahasa Melayu Universiti Malaya (PBMUM) pada tahun 1969. Perlembagaan PBMUM 1 Ketekalan PBMUM dalam isu-isu perkembangan bahasa, kebudayaan dan kesusasteraan Melayu dapat diperhatikan dalam perlembagaan PBMUM (1969). 2 Berusaha mengembangkan bahasa Melayu dan menggalakkan penggunaannya. 3 Memberikan sumbangan yang konkrit untuk perkembangan serta kemajuan kesusasteraan dan kekayaan perpustakaan Melayu. 4 Mengembangkan kesenian dan kebudayaan Melayu. 5 Menggalakkan dan menjalankan pengajian dalam lapangan kesenian dan kebudayaan Melayu. 6 Mengambil tahu berkenaan dengan pelajaran bahasa Melayu dan berusaha untuk memberi sumbangan yang sewajarnya. Sumbangan 1 Menggesa kerajaan Malaya untuk merasmikan bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan Malaya 1954. Majlis Undangan Persekutuan Tanah Melayu (Malayan Council) akhirnya bersetuju untuk mengiktiraf bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan Malaya pada 31 Mei 1955. N&L STPM BM S1(B1).indd 32 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

32 33 2 Memperjuangkan isu penggunaan bahasa Melayu sebagai bahasa pengantar dalam pelajaran dan memainkan peranan yang lebih kukuh dalam pembentukan negara. Institut Pendidikan Guru Kampus Bahasa Melayu (IPGMKBM) 1 Institut perguruan yang menjadi pusat kecemerlangan pendidikan bahasa, sastera dan budaya Melayu. 2 Ditubuhkan pada 12 Januari 1956 dan terletak di Lembah Pantai, Kuala Lumpur. 3 Ditubuhkan sebagai Institut Bahasa atas syor Penyata Razak 1956 agar sebuah institut didirikan untuk mempertingkatkan taraf bahasa Melayu. 4 Fungsi utama Institut Bahasa pada masa itu adalah untuk melatih guru-guru khas tentang bahasa, terutamanya dalam pengajaran bahasa kebangsaan. 5 Dirasmikan pembukaannya pada 14 Jun 1956 oleh DYMM Seri Paduka Baginda Yang diPertuan Agong. 6 Pada Majlis Konvokesyen Institut Bahasa pada 28 Mei 1998, Menteri Pendidikan, Dato’ Seri Najib bin Tun Haji Abdul Razak telah mengumumkan penukaran nama Institut Bahasa kepada Institut Bahasa Melayu Malaysia. 7 Apabila maktab perguruan dinaik taraf kepada institut perguruan, nama Institut Bahasa Melayu Malaysia ditukar sekali lagi menjadi Institut Perguruan Bahasa Melayu Malaysia (2006). 8 Misi yang berkaitan dengan bahasa Melayu ialah: • membangunkan program untuk memperluas khalayak pengguna bahasa Melayu dan pelestarian bahasa, sastera dan budaya Melayu; • menghasilkan inovasi dalam bidang pendidikan, terutamanya dalam bidang pedagogi bahasa, sastera dan budaya Melayu; • menerbitkan dan menyebarluaskan hasil penulisan dalam bidang bahasa, sastera dan budaya Melayu. Persatuan Penulis Nasional Malaysia (PENA) 1 Ditubuhkan di Universiti Malaya, Kuala Lumpur pada 12 Februari 1961. 2 Selepas terbentuknya negara Malaysia, nama rasminya menjadi Persatuan Penulis Nasional Malaysia. 3 Ahli juga bergiat dalam Angkatan Sasterawan 50 atau ringkasnya ASAS 50 dan pergerakan Persatuan Bahasa Melayu Universiti Malaya (PBMUM). 4 Gagasan PENA: • mesti bertujuan kebangsaan; • mementingkan perpaduan, keperibadian, serta bahasa dan sastera kebangsaan yang berasaskan bahasa Melayu. 5 Aktiviti: • mengadakan peraduan mengarang novel; • menerbitkan majalah Penulis; • melahirkan puisi-puisi protes yang keras melalui antologi Keranda 152 dan Telok Gong pada tahun 1967; • mengambil inisiatif menggubal "Manifesto Penulis" sebagai menyatakan kebebasan berucap untuk kaum penulis; • membincangkan gagasan kerjasama antara badan penulis negeri; • menubuhkan Akademi Penulis, sebuah pusat latihan sumber manusia. Unsur Asing dalam Bahasa Melayu 1.5 1.5.1 Latar Belakang Peminjaman Definisi Awal 1 Menerima pengaruh bahasa asing sejak zaman bahasa Melayu kuno. 2 Abad ketujuh, bahasa Melayu dipengaruhi oleh bahasa Sanskrit. 3 Agama Islam mula bertapak apabila bahasa Melayu telah menerima pengaruh bahasa Arab. 4 Kedatangan bangsa Eropah menyebabkan bahasa Melayu dipengaruhi oleh bahasabahasa Eropah. 5 Peminjaman bahasa asing secara tidak langsung telah memperkaya kosa kata bahasa Melayu. 6 Unsur daripada bahasa asing yang diambil oleh bahasa Melayu termasuklah bunyi bahasa asing, sistem tulisan, imbuhan, kosa kata umum, istilah, peribahasa dan struktur. N&L STPM BM S1(B1).indd 33 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

34 35 Sebab-sebab Berlaku Peminjaman Sifat dinamik bahasa Melayu. Penggunaan perkataan asing yang lebih kerap sehingga mudah dingati dan difahami. Perkataan bahasa Melayu tidak menepati maksud bahasa asing. Sikap mengagungkan bahasa asing sehingga perkataan bahasa Melayu dianggap lapuk atau tidak bergaya. Keperluan untuk menamakan sesuatu benda, konsep, atau fenomena baharu. Pertembungan budaya dalam pelbagai cara. Cara Peminjaman Peminjaman terus • Menyesuaikan ejaan dan sebutan sesuatu kata asing dengan sistem bahasa Melayu. Peminjaman penterjemahan • Mengambil makna atau konsep perkataan asing itu, kemudian makna atau konsep tersebut diberi padanannya dalam perkataan Melayu. Peminjaman dialek Jenis Peminjaman Peminjaman tulen Peminjaman berpindah Peminjaman kuno Peminjaman kacukan Peminjaman pemerian N&L STPM BM S1(B1).indd 34 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

34 35 1.5.2 Bahasa Sumber 1 Bahasa Sanskrit 2 Bahasa Arab 3 Bahasa Parsi 4 Bahasa Cina 5 Bahasa Indonesia 6 Bahasa Tamil 7 Bahasa Portugis 8 Bahasa Belanda 9 Bahasa Inggeris 1 Pengaruh ini mempunyai hubungan yang rapat dengan pengaruh Hindu di alam Melayu sejak zaman awal prasejarah yang bermula pada tahun 335-375 Sebelum Masihi. 2 Bukti konkrit pengaruh bahasa Sanskrit ditemukan pada empat buah batu bersurat abad ketujuh, iaitu pada zaman kerajaan Melayu Sriwijaya. 3 Tulisan yang tercatat pada batu-batu bersurat itu ialah tulisan Palava yang berasal daripada Skrip Grantha yang digunakan oleh golongan Brahman Dravidian untuk menulis kitab-kitab bahasa Sanskrit di India Selatan. Cara bahasa Sanskrit meresap 1 Para pedagang dari India yang berulangalik atau singgah di Kepulauan Melayu. 2 Para pedagang yang menetap di rantau ini. 3 Masyarakat asal Kepulauan Melayu yang bergiat dalam perdagangan yang mempelajari bahasa itu sewaktu belayar di India untuk perdagangan. 4 Pengaruh bahasa Sanskrit juga meresap ke dalam bahasa Melayu menerusi dua epik Hindu yang berjudul Ramayana dan Mahabharata. Sebab bahasa Melayu mudah dipengaruhi bahasa Sanskrit 1 Kurangnya istilah dalam bahasa Melayu kuno untuk menyatakan istilah-istilah yang asing. 2 Kesediaan masyarakat Melayu sendiri untuk menggunakan bahasa Sanskrit yang dianggap lebih standard, lebih tinggi taraf dan kemuliaannya. Kesan yang positif 1 Bahasa Melayu berubah daripada bahasa yang rendah tarafnya menjadi bahasa yang bertaraf tinggi. 2 Banyak istilah baharu dimasukkan, meliputi seluruh aspek kehidupan. Pengaruh bahasa Sanskrit 1 Pengaruh langsung – istilah daripada bahasa Sanskrit diterima terus ke dalam perbendaharaan bahasa Melayu 2 Pengaruh tidak Iangsung – penyesuaian dibuat daripada proses pinjaman 3 Pengaruh bahasa Sanskrit terlihat dalam aspek pengimbuhan: • Imbuhan awalan ialah eka-, dwi-, tri-, panca-, maha-, pra-, swa-, tata-, pasca- dan tuna- • Imbuhan akhiran, iaitu -wan, -man, -wati, dan -nita. 4 Pengaruh bahasa Sanskrit terhadap bunyi bahasa Melayu, iaitu bunyi /dw/, /sw/, dan /sy/. Bahasa Sanskrit N&L STPM BM S1(B1).indd 35 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

36 37 Tubuh manusia anggota, rupa, sendi, selera, kepala, nama, durja, lidah, bahu, roma, hasta, beta Barang leburan/batu emas, kencana, tembaga, suasa, timah, raksa Bintang dan dunia gerhana, cakerawala, angkasa, bima, gelita, cahaya, gema, purnama Perasaan dan keadaan cinta, berahi, murka, asmara, dosa, loba, budi, budiman, suci, pandai, malas Hal ehwal pemerintahan ufti, balai, periksa, bangsa, perkara, saksi, angkara, aniaya, acara, denda, penjara sahaya Waktu dewasa, kala, bila, sedia, sediakala, pertama, senja, tatkala, tadi, hari, sentiasa, dinihari, purnama Perkakas kunci, kendi, jala, peti, tenggala, catur, gergaji, genta Binatang mergastua, serigala, cerpelai, gagak, merak, merpati, rajawali, garuda, jentayu, cenderawasih Senjata dan peperangan hulubalang, kota, panah, kens, senjata, seteru, bahaya, jaya, kendera, cedera Hal ehwal agama syurga, sakti, bakti, sempena, bidadari, raksasa, sastera, rencana, bahasa Barang dagangan pala, lawang, gaharu, kapur, kapur barus, cendana, arang, gula, sutera Pergaulan dan persaudaraan suami, isteri, saudara, dara, teruna, ayah, keluarga, tua Tumbuh-tumbuhan cempaka, angsana, seroja, selasih, kenanga, cendana, kemboja, teratai, jati, gandasuli, lontar Kebesaran dirgahayu, paduka, duli, permaisuri, putera, putera, mulia, maha, maharani, menteri, perdana Menurut Za'ba, perkataan-perkataan daripada bahasa Sanskrit yang terdapat dalam bahasa Melayu terbahagi kepada 14, iaitu: Bahasa Arab 1 Pengaruh bahasa Arab yang terpenting dalam bahasa Melayu ialah terciptanya aksara Jawi. 2 Karya-karya sastera Melayu dan kitab- kitab yang berkaitan dengan agama Islam dapat dihasilkan dalam bentuk tulisan. 3 Pengaruh bahasa Arab terhadap struktur ayat bahasa Melayu terlihat dalam menerusi penggunaan ayat songsang dan ayat pasif, iaitu struktur ayatnya biasanya dimulakan dengan kata kerja dan struktur ini apabila diterapkan ke dalam bahasa Melayu akan menyebabkan berlakunya pendepanan kata kerja atau menghasilkan ayat songsang. 4 Pengaruh bahasa Arab dari segi bunyi sebutan. 5 Pengaruh bahasa Arab dari aspek imbuhan – setakat ini terdapat enam imbuhan akhiran yang dipinjamkan ke dalam bahasa Melayu, iaitu -wi, -i, -iah, -in, -at, dan -ah. N&L STPM BM S1(B1).indd 36 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

36 37 Pengaruh Bahasa Arab Hal ehwal agama Baligh, doa, hadis, haji, imam, Islam, kiblat, mufti, munafik, murtad, nabi, rasul, rukuk, sujud, tarekat, tasawuf, tauhid umrah, wahid, wali, zakat Nama-nama kemelayuan menjadi keakraban Abdul Malik, Muhamad Nur, Abu Bakar, Siti Mariam, Siti Aishah Hal berkaitan benda dan kejadian akhirat, alam, dunia, haiwan, insan, jasad, jubah, kopiah, kubah, nur, roh, salji, wajah, wilayah, wujud Hal ehwal adat akad, fakir, fitnah, hormat, kafilah, karib, kaum, kerabat, maaf, maruah, musafir, nasab, nikah, salam, sedekah, tahniah, takziah, umat, waris, ziarah Pembentukan istilah bahasa Melayu dalam pelbagai lapangan dan ilmu falak, falsafah, fasal, hikayat, hisab, ilmu, jawab, kalam, kamus, khatam, kitab, makrifat, riwayat, sejarah, soal, tabib, takwim, tarikh Hal ehwal perasaan dan fikiran akal, aman, faham, fikir, hajat, ikhlas, ilham, insaf, kabul, kalbu, khuatir, maksud, mustahil, nafsu, nasihat, niat, yakin Hal ehwal perundangan dan hukuman adil, batal, fatwa, hakim, halal, haram, hukum, kadi, mahkamah, makruh, mansuh, sah, tertib, wajib, wakaf, wakil, wilayah, zalim Bahasa Parsi 1 Dikaitkan dengan pengaruh agama; bahasa Parsi lebih tertumpu dalam lapangan kesusasteraan Melayu Islam yang bertapak di Alam Melayu. 2 Imbuhan Parsi yang terserap ialah imbuhan awalan bi- (bermaksud tiada/tidak): bilazim (tidak lazim), biadab (tiada adab), bitara (tiada tara). 3 Contoh kosa kata: agar, andai, andam, anggur, badam, baftah, bahari, baju, bandar, banjir, bazar, beriani, biaperi, bius, cogan, cokmar, daftar, dewan, nisan, nobat, pahlawan, pasar, pelana, perca, peri. 4 Digunakan dalam bidang pemerintahan: gelaran raja-raja Melayu dan upacara penabalan raja-raja Melayu. Bahasa Daerah Indonesia Bahasa Jawa 1 Mempengaruhi kosa kata dan aspek tulisan: • batu bersurat di Joreng (1179M) dan di Padang Lawas (1213M) menggunakan aksara Kawi, iaitu tulisan yang digunakan untuk menulis bahasa Jawa kuno. 2 Faktor utama penyebaran: • penyebaran cerita panji; • pengaruh melalui interaksi sosial dan ekonomi; • pertembungan orang tempatan yang menuturkan bahasa Melayu dengan pendatang Jawa yang bertutur dalam bahasa Jawa. Contoh: adegan, perabot, lapor, awet, ayu, bagus, beres, bibit, calon, cerdas, dadar, N&L STPM BM S1(B1).indd 37 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

38 39 duda, enak, enteng, gado-gado, gamelan, garing, gugah, jerok, kaget, kali, keringat, keruan, ketara, kiai, lakon, lelucon, lempeng, lontong, lolos, lulur, lumayan, lumrah, lurah, matang, ningsun, oleholeh, pamer, pasrah, pecal, peria, pinggir, pingkal, prihatin, pundak, ronggeng, ruwat, saring, semberono, sering, soto, tulen, wali, waras, wenang, gembleng, batok (tempurung). Bahasa Minangkabau 1 Salah satu dialek Melayu, kerana banyaknya kesamaan kosa kata dan bentuk tuturan: • akhiran a menjadi o: nama menjadi namo, cara menjadi caro; • akhiran al dan ar menjadi a: jual menjadi juar, kapal menjadi kappa; • akhiran as menjadi eh: batas menjadi bateh, alas menjadi aleh, balas menjadi baleh; • akhiran at menjadi ek atau ik: dapat menjadi dapek, surat menjadi surek; • akhiran ih menjadi iah: kasih menjadi kasiah, putih menjadi putiah; • akhiran ing menjadi iang: kucing menjadi kuciang, ganding menjadi gandiang; • akhiran ir menjadi ia: air menjadi aia, pasir menjadi pasia, lahir menjadi lahia; • akhiran is menjadi ih: baris menjadi barih, manis menjadi manih; • akhiran it menjadi ik: sakit menjadi sakik, kulit menjadi kulik; • akhiran uh menjadi uah: tujuh menjadi tujuah, patuh menjadi patuah; • akhiran uk menjadi uak: untuk menjadi untuak, busuk menjadi busuak; • akhiran ung menjadi uang: untung menjadi untuang; • akhiran ur menjadi ua: cukur menjadi cukua; • akhiran us menjadi uih: putus menjadi putuih; • akhiran ut menjadi uik: rumput menjadi rumpuik. Bahasa Sunda 1 Merupakan cabang Melayu-Polinesia dalam rumpun bahasa Austronesia. 2 Dari segi linguistik, bersama-sama bahasa Baduy dan bahasa Sunda membentuk suatu rumpun bahasa Sunda yang dimasukkan ke dalam rumpun bahasa Melayu-Sumbawa. 3 Bahasa Sunda Kuno ialah bentuk bahasa Sunda yang ditemukan pada beberapa catatan tertulis, pada batu (prasasti) dan lembaran daun kering (lontar). Bahasa Banjar 1 Bahasa Banjar banyak dipengaruhi oleh bahasa Melayu, Jawa dan bahasa-bahasa Dayak. 2 Kesamaan leksikal bahasa Banjar terhadap bahasa lainnya, iaitu 73% dengan bahasa Indonesia, 66% dengan bahasa Tamuan (Malayic Dayak), 45% dengan bahasa Bakumpai, dan 35% dengan bahasa Ngaju. 3 Bahasa Banjar mempunyai hubungan dengan bahasa Kedayan (Brunei) yang terpisah selama 400 tahun dan bahasa Banjar sering pula disebut Bahasa Melayu Banjar. 4 Bahasa Banjar merupakan bahasa halus yang disebut basa dalam (bahasa istana), pengaruh dari bahasa Jawa, terutama dari Kesultanan Mataram. Contoh: rumah, duduk, makan, rambut, tangan, gigi, kapala, talinga, balakang, bantal, sarung, baju, mandi, mamandang, gula, teh, tikar, sumbahyang, abah, asa, dua, ampat, lima, anam, sapuluh, sawalas, anam puluh, saratus, saribu, sajuta. Bahasa Cina 1 Kajian Kong 1993 mendapati lebih kurang 261 kata bahasa Melayu telah dipinjam daripada bahasa Cina yang terdiri daripada: • adat istiadat; • barang kegunaan harian; • sayur-sayuran, buah-buahan, dan makanan; • kenderaan dan alat pengangkutan; • perkataan-perkataan lain; • bangunan dan tempat; • jabatan, kerjaya, dan posisi sosial; • permainan perjudian dan kepercayaan. 2 Mashudi dan Yeong pada tahun 1989 pula mendapati terdapat lebih kurang 341 patah perkataan bahasa Melayu dipinjam daripada bahasa Cina. 3 Sebahagian besar kosa kata bahasa Melayu yang dipinjam daripada bahasa Cina terdiri daripada dialek daerah selatan China, iaitu daerah Hokkien dan Canton. N&L STPM BM S1(B1).indd 38 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

38 39 Bahasa Cina yang terserap dalam bahasa Melayu melalui bidang: • seni budaya: Cap Goh Mei (capgome), cingge, kung fu; • peralatan: sempoa, pongkes, cawan, tanglung, teko, beca, angpau; • manusia dan panggilan: abah, amoi, apek, encik, tauke, singse, bohsia, samseng, nyonya; • makanan dan minuman: kopi o, suun, kuaci, lobak, tauhu, samsu, popia; • pakaian dan barangan: koyok, tocang, gincu, ceongsam. Kata pinjaman lain daripada bahasa Cina: amah, angpau, capcai, cat, ceti, cemeh, cincau, gua, inci, jong, kailan, kekwa, kicap, kini, kongsi, kucai, kuetiau, kuih, kuntau, lai, loceng, longan, loteng, lu, mahjung, mi, mihun, misoa, pakau, pau, pecal, pisau, sampan, tahil, tauge, taukua, teh o beng, teh, tokong, tong, kongsi, singkong, dan tongsan. Bahasa Cina telah mengalami perubahan makna daripada makna asalnya. Contohnya, makna asal perkataan beca dalam bahasa Cina ialah "kereta yang ditarik oleh kuda"; be bererti "kuda" dan ca bererti "kereta". Makna asal perkataan kini pula ialah "tahun ini", iki bererti "sekarang" dan ni bermaksud "tahun". Begitu juga perkataan bohsia yang makna asalnya tidak membawa maksud negatif, iaitu hanya bermaksud "tidak bersuara”. 1 Sesetengah kata pinjaman itu merupakan pinjaman atas pinjaman, iaitu kata-kata itu dipinjam oleh bahasa Tamil daripada bahasa lain dan kemudiannya dipinjam pula oleh bahasa Melayu. 2 Banyak perkataan dipinjam daripada bahasa Yunani, Portugis, Sanskrit, Parsi dan Inggeris. 3 Kebanyakan kata pinjaman daripada bahasa Tamil mengalami proses penyesuaian fonologi sebelum diterima sebagai kosa kata bahasa Melayu; • melenyapkan penggandaan konsonan: cetti kappa menjadi ceti kappa; • menggantikan vokal /a/ dengan /e pepet/: kadai menjadi kedai, mampalam menjadi mempelam • menggantikan konsonan /v/ dengan konsonan /b/ atau /w/: vagai kaval menjadi bagai kawal; • menggantikan vokal /u/ dengan vokal /o/: mutal kulam menjadi modal kolam; • menggantikan vokal panjang di hujung perkataan dengan bunyi geseran glotis atau hentian glotis: avyaa akkaa menjadi ayah kakak. Kosa kata merangkumi bidang perdagangan dan perniagaan, makanan, peralatan dan hubungan kekeluargaan apam, bagaimana, bapa, bedil, bendi, canai, candi, cerut, coli, cud, cukai, emak, gerudi, gudang, guni, gurindam, jodoh, kari, katil, keldai, kendi, ketumbar, kuil, kuli, ladam, lebai, logam, macam, nira, percuma, nilam, peti, pili, pinggan, pondan, putu, ragam, ranggi, sami, seloka, tali, tandil, tembikai, tirai, mahligai, mempelai, negeri, nelayan N&L STPM BM S1(B1).indd 39 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

40 41 Bahasa Portugis Terdapat 131 perkataan Pengaruh bahasa Portugis terhadap bahasa Melayu bermula apabila kuasa Barat ini berjaya menakluki Melaka pada tahun 1511. Contoh perkataan: almari, armada, bola, baldi, bangku, bendera, beranda, dadu, bomba, dadu, kerusi, garpu, gereja, jendela, kapitan, kebaya, keju, kemeja, lampu, limau, meja, mentega, minggu, nanas, nona, paderi, palsu, peluru, roda, sekolah, Pengaruh bahasa Portugis terhadap sepatu, tembakau, tinta, sabun, dan tuala. bahasa Melayu amat terbatas. Bahasa Belanda Belanda menyebarkan bahasa Belanda sebagai bahasa pemerintah dan bahasa perdagangan kepada penduduk di Kepulauan Melayu, khususnya penduduk di Indonesia. Kosa kata bahasa yang dipinjam daripada bahasa Belanda ialah: balkoni, buncis, dansa, dinas, duit, engsel, jongos, kamar, kantor, komentar, kontan, korupsi, kronis, kursus, laci, ongkos, pabrik, pas, permisi, rokok, senapang, wesel, dan wortel. Bahasa Inggeris 1 Pengaruh paling ketara dan paling meluas. 2 Mula meresap masuk ke dalam bahasa Melayu pada abad ke-18 apabila pihak Inggeris bertapak di Pulau Pinang pada tahun 1786. 3 Di bawah Perjanjian Pangkor (1876), sedikit demi sedikit pihak Inggeris berjaya menguasai bidang politik, ekonomi dan sosial masyarakat tempatan sehingga akhirnya pengaruhnya begitu dominan. 4 Faktor bahasa Inggeris berpengaruh: • dasar bahasa: pihak pemerintah Inggeris mengutamakan bahasa Inggeris; • bahasa Inggeris dijadikan sebagai bahasa rasmi oleh pemerintah Inggeris; • pendidikan Inggeris yang meningkatkan penutur bahasa Inggeris dalam kalangan orang Melayu; • peranan bahasa Inggeris sebagai bahasa antarabangsa; • perancangan bahasa Melayu yang menyerap istilah daripada bahasa Inggeris untuk membina bahasa Melayu menjadi bahasa moden; • penggunaan bahasa Inggeris sebagai bahasa pengantar untuk mengajarkan mata pelajaran Sains dan Teknologi pada masa ini; • pengaruh media cetak dan elektronik, khususnya iklan yang banyak menggunakan bahasa Inggeris; • pengaruh bahasa Inggeris terhadap bahasa Melayu adalah dari aspek kosa kata, imbuhan, bunyi, tulisan dan nahu. N&L STPM BM S1(B1).indd 40 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

40 41 Imbuhan Awalan Imbuhan Akhiran Imbuhan Yunani-Latin-Inggeris • Produktif: anti-, auto-, makro-, mikro-, mono-, multi-, pan-, poli-, pro-, sub-, supra- dan ultra-. • Kurang produktif: hetero-, heksa-, hidro-, homo-, hiper-, infra-, inter-, intra-, iso-, kilo-, meta-, mili-, tele-, multi-, neo-, neuro-, orto-, oksi-, paleo-, para-, penta-, peri-, petro-, feno-, foto-, fito-, pleo- dan superPinjaman daripada bahasa Inggeris telah meningkatkan penggunaan fonem pinjaman /f/, /v/, /x/. Contoh fauna, flora, definisi, simfoni, aktif, eksklusif, vaksin, video, aktiviti, levi, revisi, xenolit, xenon dan xilofon. • Imbuhan akhiran pinjaman bahasa Inggeris: isme-, -al, is, -ive -si, -ik dan -logi. • Dalam hal peminjaman imbuhan akhiran bahasa Inggeris ini, penyesuaian telah dilakukan mengikut ejaan dan sebutan dalam bahasa Melayu. N&L STPM BM S1(B1).indd 41 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

42 PB Latihan Stimulasi 1 ‘Melayu’ merujuk dan , iaitu penduduk peribumi yang mendiami rantau Asia seperti , Malaysia Timur (Sabah dan Sarawak), Singapura, bahagian dan Brunei. 2 Istilah ini timbul buat pertama kalinya dalam antara tahun Masihi dengan Masihi. 3 Ada pendapat mengatakan Kerajaan Mo-lo-yeu terletak di Semenanjung Tanah Melayu atau sempena nama sebatang sungai, iaitu . 4 Bukti konkrit pertama tentang bentuk dan sifat bahasa Melayu hanya terdapat sejak tahun dengan terjumpanya . 5 Catatan (pengembara Cina, iaitu rahib Buddha yang singgah di Sriwijaya pada tahun semasa dalam perjalanan dari ke India) menyatakan bahasa Melayu telah digunakan secara meluas di . 6 Pemeringkatan bahasa telah dibahagikan kepada , iaitu , rumpun dan bahasa. 7 Bahasa Austronesia ialah satu rumpun bahasa dalam satu keluarga besar, iaitu bahasa . 8 Rumpun bahasa terbahagi kepada empat keluarga/cabang, iaitu kumpulan bahasa di , kumpulan bahasa Polinesia; kumpulan bahasa dan kumpulan bahasa . 9 Antara bahasa dalam kumpulan Polinesia ialah bahasa , Tonga dan . 10 Bahasa dalam kumpulan antaranya ialah bahasa di , New Caledonia dan . 11 Bahasa Melayu dapat dibentuk untuk dan lebih dipelajari. Tidak ada perbezaan dalam penggunaan bahasa Melayu. N&L STPM BM S1(B1).indd 42 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

PB 43 12 Hipotesis pertama mengatakan orang Melayu berasal dari bahagian . 13 Orang Melayu dikatakan berasal sama ada dari kawasan atau kawasan . 14 Teori – orang Melayu dan bahasa Melayu berhubung rapat dengan orang Mon-Khmer (Kemboja). 15 Teori Hendrik Kern – orang Melayu berasal dari melalui gelombang pertama dan kedua. 16 Lengkapkan peta pemikiran di bawah dengan contoh kosa kata bahasa Melayu Kuno. i-THINK Peta Bulatan (a) Awalan marmenjadi ber-. Contoh: (berlepas), (bersila) (e) Geluncuran [w] menjadi [b] Contoh: (bulan), (buat) (d) Ada konsonan dieja dengan aspirasi Contoh: (bumi), (duka) (b) Awalan nimenjadi di-. Contoh: (diperbuat), (ditanam) (c) Tidak mempunyai e pepet Contoh: (lepas), (dengan) Guru Rakan Internet Majalah Bahasa Melayu Kuno 17 Bukti pertama terlihat pada bekas tulisan yang dijumpai di berdekatan dan di daerah berdekatan Jakarta sejak tahun 450 Masihi. 18 Tulisan-tulisan pada batu-batu tersebut didapati sama ada dalam bahasa atau . N&L STPM BM S1(B1).indd 43 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

44 45 19 Bahasa Melayu bukan sahaja harum namanya tetapi juga dianggap antara bahasa Timur lain yang paling dihormati sehingga sesiapa yang tidak mengetahui bahasa ini disamakan dengan orang yang tidak tahu bahasa Perancis di Belanda ketika itu. Penyataan di atas ialah catatan , rakyat Belanda yang pernah tinggal di antara tahun 1586-1592. 20 Bahasa Melayu klasik digunakan sebagai dan contohnya dalam antara raja di Kepulauan Melayu, antara raja Melayu dengan raja negara asing dan antara raja Melayu dengan . 21 Sistem tulisan masih menampakkan pengaruh dan masih menggunakan huruf yang berasal . Contohnya pada , Minangkabau (1356M) dan , Acheh (1380 M). 22 Sistem tulisan berubah sedikit demi sedikit, iaitu tulisan Arab berbentuk Contohnya: Batu bersurat Tahun (a) 1020 M (b) Batu Bersurat Wilayah Phanrang, Champa (c) 1048 M (d) 1297 M 23 Tulisan Arab mula digunakan dalam bahasa Melayu, iaitu tulisan Jawi dan terbukti wujud pada Batu Bersurat di (1303 M). 24 Tulisan aksara Jawi tanpa tanda-tanda baris atau dikenal sebagai tulisan Arab . Tahap ini adalah pada tahap . 25 Tahap ketiga berasaskan pengaruh bahasa Melayu dengan menggunakan ___________________ bagi melambangkan bunyi dan , wau bagi melambangkan bunyi , , dan bagi melambangkan bunyi vokal i dan e taling pada . 26 Pada tahap ketiga masih wujud masalah , iaitu perkataan berbeza ditulis dengan ejaan yang sama. 27 Sistem ejaan Jawi agak lengkap dan digunakan dalam buku (1938) dan kemudiannya disempurnakan dalam (1986) dan digunakan sehingga . N&L STPM BM S1(B1).indd 44 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

44 45 28 Isi jadual di bawah bagi menunjukkan pengaruh tulisan Jawi/bahasa Arab pada batu bersurat. Batu bersurat Ciri (a) Batu Bersurat • Huruf tetapi memperlihatkan pengaruh Arab • Prosa Melayu kuno dengan beberapa bait sajak daripada bahasa . (b) Batu Bersurat Sungai Teresat, Kuala Berang, Terengganu • Menggunakan tulisan . • Penggunaan jenis aksara dan menonjolkan dan pinjaman bahasa Sanskrit, Jawa dan Arab. • Bukti pertama bahawa tulisan Arab digunakan dalam BM. 29 Lengkapkan peta pemikiran di bawah dengan naskhah sastera klasik pada Zaman Melaka. i-THINK Peta Buih Naskhah Sastera Klasik (a) (e) (b) (d) (c) 30 Pada zaman Kerajaan Melayu Melaka, bahasa Melayu menjadi alat N&L STPM BM S1(B1).indd 45 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.

46 47 31 Pada zaman Acheh, bahasa Melayu digunakan untuk 32 Zaman Johor-Riau pula, perkembangan mengalami kemuncaknya apabila kerajaan ini melaksanakan sebagai bahasa yang menyatukan seluruh Nusantara. 33 Isi jadual padanan tokoh pada karya dalam jadual di bawah. Tokoh Karya (a) Spieghel van de Maleysche Tale (b) Kamus Belanda-Melayu dan Melayu-Belanda (c) Spraeck ende Woord-boek in de Maleysche ende Madasgaskar Talen yang (d) Dictionarium Malaico-Latinum et Latino-Malaicum 34 (a) R. O. Winstedt ialah pengkaji Timur Inggeris dan pentadbir penjajah yang berkemahiran dengan dan . (b) Buku-buku yang berkaitan bahasa Melayu yang ditulis oleh beliau ialah ; dan . 35 Za'ba juga memperjuangkan penubuhan di Singapura dan perjuangan menjadikan bahasa Melayu sebagai bahasa kebangsaan dan bahasa rasmi negara. Beliau turut memainkan penting dalan penubuhan . 36 PBmPBD menggubal istilah bagi perkara yang belum mempunyai istilah dalam bahasa Melayu, antaranya ialah , , , , dan . N&L STPM BM S1(B1).indd 46 18/05/2023 7:45 AM PENERBIT ILMU BAKTI SDN. BHD.