Auto cad101_Neat

Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі

Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті






Бекітемін:
Бірінші проректор
___________ Исағұлов А.З.
«___» ____________2008ж.








ОҚЫТУШЫНЫҢ ПӘНДІК ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ



Пәні бойынша IG 1206
«Инженерлік графика ІІ»



050729 «Кұрылыс» мамандығының студенттері үшін




Инженерлік – құрылыс факультеті

Құрылыс материалдар бұйымдары технология кафедрасы





2008

Алғы сӛз



Оқу әдістемелік кешенін әзірлеген оқытушылар:

ҚМ мен БТ кафедрасының ғ.т.к., профессоры С.Р. Сихимбаев

ҚМ мен БТ кафедрасының оқытушысы Г.Ж. Рахымбаева






ҚМ мен БТ кафедрасының мәжілісінде қаралған

№ Хаттама _______ «____» ______________200__ж.

Каф. Меңгерушісі ___________ М.А. Рахимов «____»___________200__ж.


Инженерлік-құрылыс факультетінің әдістемелік бюросында бекітілген

№ Хаттама _______ «____» ______________200__ж.


Тӛрағасы ___________ А.К. Қожахметова «____»___________200__ж.


Құрылыс ӛндірісінің технологиясы және сәулет кафедрасымен келісілген

Каф.меңгерушісі ___________ П.А. Кропачев «____» ____________200__ж.



























2

Мазмұны бет.

Алғы сӛз . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2
1. Оқу-жұмыс бағдарламасы . . . . . . . . . . . . 4
1.1 Оқытушы туралы мағлұмат және байланыс ақпараты . . . . 4
1.2 Пәннің еңбек сыйымдылығы . . . . . . . . . . . .4
1.3 Пәннің сипаттамасы . . . . . . . . . . . . . . . 4
1.4 Пәннің мақсаты . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1.5 Пәннің міндеттері . . . . . . . . . . . . . . . 5
1.6 Алдыңғы деректемелер . . . . . . . . . . . . . 6
1.7 Тұрақты деректемелер . . . . . . . . . . . . . . 6
1.8 Сабақтың түрлері бойынша пәннің мазмұны мен олардың еңбек
сыйымдылығы. . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
1.9 Негізгі әдебиеттер тізімі . . . . . . . . . . . . 7
1.10 Қосымша әдебиеттер тізімі. . . . . . . . . . . . . 8
1.11 Студенттердің білімін бағалау критерилері. . . . . . . . 9
1.12 Саясаты мен процедуралары.. . . . . . . . . . . . 10
1.13 Пәннің оқу-әдістемелік қамтамасыз етілуі. . . . . . . . 11
2. Пән бойынша тапсырмаларды орындау мен тапсыру графигі . . . . 12
3 Дәрістердің қысқаша жазбалары . . . . . . . . . . . . 13
4 Практикалық (семинар) сабақтарды орындауға арналған әдістемелік нұсқау
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
5. Зертханалық жұмыстар орындауға арналған әдістемелік нұсқаулар . 50
6. Студенттің оқытушымен дербес жұмысының тақырыптық жоспары . 50
7. Межелік бақылау мен қорытынды аттестация кезіндегі студенттердің
білімін бақылауға арналған материалдар. . . . . . . . . . 52

7.1 Пән бойынша графикалық модульдердің тақырыптары. . . . . 52
7.2 Ӛзін-ӛзі бақылауға арналған сұрақтар. . . . . . . . . .52
7.3 Емтихан билеттері (тесттер) . . . . . . . . . . . . .55




























3

1 Оқу-жұмыс бағдарламасы

1.1 Оқытушы туралы мағлұмат және байланыс ақпараты
Сихимбаев Серикбай Рыздыкбаевич, ҚМ мен БТ кафедрасының ғ.т.к.,
профессоры
Рахымбаева Гульбану Жумадиловна, ҚМ мен БТ кафедрасының оқытушысы

ҚМ мен БТ кафедрасы ҚарМТУ-дың бірінші оқу ғимаратында
(Қарағанды, Б.Бульвары 56), 219-дәрісханада орналасқан. СГ мен ИГ циклы
бірінші оқу ғимаратында, 428-дәрісханада орналасқан, байланыс телефоны
56-59-32 қосымша 234.

1.2 Пәннің еңбек сыйымдылығы

Сабақтың түрі СДЖ Жалпы
байланыс сағаттарының саны
Семестр Кредиттер саны дәрістер практикал зертханалық сағаттар барлық сағатта сағаттар Бақылау
СОДЖ
рының ының
түрі
сағатта
ының
ық
саны
р
саны
сабақтар
15
ІІ 2 15 сабақтар - саны 60 30 90 емтихан
30

1.3 Пәннің сипаттамасы

«Инженерлік графика ІІ» пәні техникалық пәндер мен келесі жалпы
техникалық пәндерді зерделеу үшін студенттерге қажетті білім беретін
бірінші жалпы техникалық пән болып табылады. Жоғары оқу орнының
қабырғасында ол студенттерге құрылымдаушы құжаттарды дұрыс орындау
мен ресімдеуге бастапқы білім беру сатысы болып табылады.

Инженер ӛзінің қызметінде түрлері, мазмұны, мәні, орындалуы бойынша
біршама түрлі графикалық жұмыстың кӛптеген түрлерімен жұмыс істеуіне
тура келеді. Қазіргі уақытта жоғары оқу орнын бітіруші инеженер кадрлар
жаңа техника мен инновациялық технологияны енгізе отырып, ӛндірістік
процестерді механикаландыру мен автоматтандыру мәселелерін шешуге
дайын болуы керек. Бұл графикалық пәндердің терең білім беруін қажет
ететін кӛптеген жобалаушы-құрылымдаушы құжаттарының әзірленуімен
байланысты болып отыр.

1.4 Пәннің мақсаты

Осы пәнді зерделеудің мақсаты теориялық білім алу, практикалық
дағдылар мен бұйымдардың сызбаларын әзірлеу мен оқу біліктіліктерін
меңгерту болып табылады.







4

1.5 Пәннің міндеттері

Пәннің міндеттері мынадай:
сызбаның кӛмегімен жаңашылдық идеяларын бере білуге үйрету,
болашақ ӛндірістік процестің ажыратылмайтын бӛлігі ретінде
құрылымдаушы құжаттармен жұмыс істеу, оларды қабылдау, жасау.
Осы пәнді зерделеу нәтижесінде студенттің түсінігі болуы
міндетті:
- кешенді сызбаның екі жазықтықты және үш жазықтықты аппаратында,
жазықтықта кеңістікті бейненің негізгі жобалық үлгілері туралы. Монжа,
жазық және кеңістікті формалардың жасалу заңдары, олардың бейнесін
жасау тәсілдері;
- ӛзара орналасауға графикалық есептерді шешу тәсілдері туралы және
геометриялық объектілердің меншіктілігі, сызба бойынша және натурасынан
бейнелеу туралы;
- түрлі материалдарды, құралдарды, айлабұйымдарды, машиналарды
қолдану туралы және сызбаны сызу бойынша автоматтандырудың қазіргі
құралдары, тетіктерді ӛлшеу тәсілдері мен сызбаларда ӛлшемдерді қою
туралы;
білу керек:
- мәтіндік құжаттарды және графикалық құрылымдаушы құжаттарды
ресімдеу үшін КҚБС стандарттарын;
- сызбаларда және аксонометриялық проекцияларда бейнелерді салу
тәсілдері (еңістік, конустылық, түйіндестіру);
- сызбаларда және аксонометриялық проекцияларда бейнені салу
тәсілдері (түрлері, тілік, қима), ӛлшемдерді қою ережелері;

- қосылыстардың, бұйымдардың, құрылымдаушы құжаттардың түрлерін;
- бейнелеу ережелері мен сызбаларда бұранданы қою ережелері,
бұрандалық және шпонкалық қосылыстардың сызбаларын орындау
ережелері;
-жинау сызбаларының орындалуының, сипаттізімін толытыруының,
электрлік принципті сұлбалардың және элементтер тізімін толтырудың
негізгі талаптары;
істей білу керек:
- КҚБЖ стандарттарының талаптарына сәйкес жиналатын бірліктердің,
қарапайым тетіктердің сызбаларын және эскиздерін, сонымен қатар екі
ӛлшемді графикалық редакторлардың кӛмегімен орындау;
- тетіктің жай геометриялық формаларын түрі ӛзгертілген тетіктің
сызбасын келсі орындалуымен түрлендіру;
- бұрандалық және шпонкалық қосылыстардың сызбаларын жасау мен
редакциялау;
- жалпы түрдегі сызбалардың және құрама сызбалардың бӛлшектенуін
оқу және орындау, нормативті негіздер мен ақпараттық-анықтама
материалдарды пайдалану;
практикалық дағдыларды игеру:

5

- графикалық редакторлармен, сызба құралдарымен жұмыс істеу;
- КҚБЖ стандарттарының талаптары бойынша жалпы түрдегі
сызбалардың, құрама сызбалардың, тетіктердің эскиздері мен сызбаларын
орындау.

1.6 Алдыңғы деректемелер

Осы пәнді зерделеу үшін келесі пәндерді (тараулардың (тақырыптардың)
кӛрсетілуімен) меңгеру қажет:

Пән Тараулардың аты
1. Геометрия Планиметрия

Стереометрия
2. Сызу Геометриялық сызу
Проекциялық сызу
Сызуды хаттаудың жалпы ережелері
Топографиялық сызу
Құрылыстық сызу

1.7 Тұрақты деректемелер

«Инженерлік графика ІІ» пәнін зерделеуде алған білімдері келесі
пәндерді меңгеруде пайдаланылады:
1. Құрылыс сызбасы және сурет.
2. Машиналық және компьютерлік графика.
3. Кӛркем-ӛнер құрылымының негіздері.







































6

1.8 Сабақтың тҥрлері бойынша пәннің мазмұны мен олардың еңбек
сыйымдылығы
Сабақтың түрлері бойынша еңбек
сыйымдылығы, сағаттар.
Тараудың (тақырыптың) аты
дәріст практик зертхан СОД СДЖ
ер алық алық Ж
1 2 3 4 5 6

1. Инженерлік графика пәні. 3 4 - 4 4
Сызудың графикалық безендірілуі.
AutoCAD жүйесінде сызбаның
құрастыру негіздері: негізгі
графикалық объектілерді салу,
графикалық примитивтер және
олардың модификациясы, мәтінмен,
блокпен және қабатмен жұмыс.

2. AutoCAD жүйесінде ортогональ 2 2 - 4 4
және аксонометриялық
проекцияларда кӛлеңкелерді салу.

3. AutoCAD жүйесін пайдалана 2 2 - 4 4
отырып перспективаны және
перспективадағы кӛлеңкелерді салу.
4. AutoCAD жүйесінде құрылыс 3 3 - 4 4
сызбаларын тұрғызу (фасадтар,
жоспарлар, тіліктер, және ғимарат

конструкциясының сызбасы).
5. AutoCAD жүйесінде «ығыстыру» 1 1 - 4 4
және «айналу» әдісімен
аксонометриялық проекциялардың
және беттердің тұрғызылуы.

6. AutoCAD жүйесінде үш ӛлшемді 1 1 - 4 4
геометриялық денелерді
моделяциялау негізі және беттердің
тұрғызылуы.

7. AutoCAD жүйесінде жер 2 2 - 4 4
жұмыстарында шекараны құру және
сандық белгілеуі бар проекциялар.

8. AutoCAD жүйесінде бұрандалы 1 - - 2 2
біріктірулердің (бұрандама,
бұрамасұқпа, құбырлық бұрандалық
біріктірулер) тұрғызылуы.

БАРЛЫҒЫ: 15 15 - 30 30


7

1.9 Негізгі әдебиеттер тізімі
1. Будасов Б.В. Строительное черчение и рисование. – М.: Стройиздат,
1998.. – 448с.
2. Короев Ю.И. Начертательная геометрия: Учебник для ВУЗов. – М.:
Стройиздат, 1987. – 319с.
3. Короев Ю.И. Строительное черчение и рисование. – М.: Стройиздат,
1983.. – 288с.
4. Начертательная геометрия (для строительных специальностей для
ВУЗов). Ред. Крылов Н.Н. – М.: Высшая школа, 2000. – 224с.
5. Гордон В.О., Семенцов-Огиевский М.А. Курс начертательной
геометрии: Учебное пособие для ВТУЗов. – М., 1988. – 272с.
6. Фролов С.А. Начертательная геометрия: Учебное пособие для
ВТУЗов. – М., 1983. – 240с.
7. Чекмарев А.А. Инженерная графика: Учебное пособие для ВУЗов. –
М.: 2002. – 365с
8. ЕСКД Основы машиностроения. – М.: Издательство стандартов, 1978.
9. ЕСКД Общие правила выполнения чертежей. – М.: Издательство
стандартов, 1979.
10. Временная инструкция о составе и оформлении строительных
рабочих чертежей зданий и сооружений. СН 460-74. Госстрой СССР. – М.
Стройизат., 1975-1978.
11. СН и П II-15-74 Общественные здания и сооружения. – М.:
Стройиздат, 1978.
12. Полещук Н.Н., Савельева В.А. Самоучитель AutoCAD 2005. – СПб.:
БХВ-Петербург, 2005. – 656 с.: ил.
13. Трехмерное моделирование в среде AutoCAD 2004: Учебное

пособие/ А.Г. Гулев, М.Р. Сихимбаев, В.Г. Боярский. Карагандинский
государственный технический университет. – Караганда: КарГТУ, 2005. –
84с.
14. Машинная графика (В среде AutoCAD): Учебное пособие./В.Г.
Боярский, М.Р. Сихимбаев; Карагандинский государственный технический
университет. – Караганда: Изд-во КарГТУ, 2001. – 94 с.
15. Применение графического пакета AutoCAD в инженерной графике:
Учебное пособие / С.Р. Сихимбаев, Л.Н. Демидович. Карагандинский
государственный технический университет. – Караганда: Изд-во КарГТУ,
2006. – 113 с.
16. Сызба геометрияда және инженерлік графикада AutoCAD
графикалық пакетін пайдалану: Оқу кұрамы./С.Р. Сиқымбаев. – Карағанды
мемлекеттік техникалық университеті. – Карағанды: КарМТУ, 2006. – 89 бет.

1.10 Қосымша әдебиеттер тізімі
17. Архитектурное черчение: Справочник Д.И. Ткач, Н.Л. Русскевич,
П.Р. Ниринберг, М.Н. Ткач, под ред. Д.И. Ткач. – И. Будивэльнык, 1991. –
272с.



8

18. Русскевич Н.Л., Ткач Д.И., Ткач М.Н. Справочник по инженерно-
строительному черчению. – Киев: Будивэльнык, 1980 - 512с.
19. Ломоносов Г.Г. Инженерная графика: Учебник для ВУЗов. – М.,
Недра 1984. – 287с.
20. Павлова А.А. Начертательная геометрия: – М., ООО «Издательство
АСТ» 2001. – 304с.
21. Синчуков А.Н., Цой С.М., Нартя В.И., Сихимбаев С.Р., Абилгазин
Б.И. Краткий лекционный курс по начертательной геометрии: Учебное
пособие – Караганда: Изд – во КарГТУ, 2003 – 90с.
22. Сихимбаев С.Р., Медеубаев Н.А., Абилгазин Б.И. Архитектурно-
строительные чертежи: Методические указания – Караганда: Изд – во
КарГТУ, 2001.
23. Методические рекомендации к теме «Проекции теней» курса
Начертательной Геометрии (для студентов специальности АРХИТЕКТУРА)
– Алма-Ата: Изд. РУМК, 1988. – 50с.

1.11 Студенттердің білімін бағалау критерийлері

Пән бойынша емтихан бағасы қорытынды аттестация (емтихан) (40%
дейін) және мезежлік бақылау бойынша (60% дейін) үлгерушіліктің
максималды кӛрсеткіштерінің қосындысы ретінде анықталады және кестеге
сәйкес 100% дейін мәнді құрайды.


Әріптік жүйе бойынша %-дық Дәстүрлі жүйе бойынша
бағалау Балдар құрамы баға


А цифрлік эквивалент 4,0 95-100
Ӛте жақсы
А- 3,67 90-94

В+ 3,33 85-89
В 3,0 80-84 Жақсы

В- 2,67 75-89

С+ 2,33 70-74

С 2,0 65-69

С- 1,67 60-64 Қанағаттанарлық
D+ 1,33 55-59

D 1,0 50-54

F 0 30-49 Қанағаттанарлықсыз
Z 0 0-29






9

Мезежлік бақылау оқудың 5-інші, 10-ыншы және 15-інші апталарында
ӛткізіледі және бақылаудың келесі түрлерінен шығады:


Бақылау түрі %-дық құрамы Оқудың академиялық мерзімі, апта Барлығы,%





1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15

Қатысуы 0,2 * * * * * * * * * * * * * * * 3
Дәрістердің
қысқаша 1,0 * * * * * 5
жазбасы
Ағымдық 0,5 * * * * * * 3
сұрау
Тестілік сұрау 4,0 * * * * * 20
Есептерді 1,0 * * * * * * * * * * * * * * 14
шығару
Модульдерді
қорғау 3,0 * * * * 12
Дәрістерде 0,2 * * * * * * * * * * * * * * * 3
экспресс-сұрау
Емтихан 40
Барлығы 100

1.12 Саясаты мен процедуралары
«Инженерлік графика ІІ» пәнін зерделеуде келесі ережелерді қадағалауды
сұраймын:
1. Сабаққа кешікпеу.
2. Сабақты себепсіз босатпау, ауырған жағдайда анықтама әкелуді, ал басқа
жағдайларда – түсініктеме хат әкелуі керек.
3. Оқу-жұмыс бағдарламасы бойынша қарастырылған тапсырмаларды
уақытында орындау.
4. Университеттің құрал-жабдықтарын таза ұстау.
5. Оқу процесінде белсенділік таныту.
6. Сабақтан қалу себептеріне қарамай барлық жіберген сабақтарды тапсыру.
7. Курстастары мен оқытушыларға ашық, қайырымды және ілтипатты болу.



























10

1.13 Пәннің оқу-әдістемелік қамтамасыз етілуі



Баспа, Дана саны
Автордың Оқу-әдістемелік шыққан
аты-жӛні әдебиеттің аты
жылы кітапханада кафедрада


Негізгі әдебиеттер
Будасов Б.В. Строительное Стройиздат, 97 -
черчение и 1998
рисование
Короев Ю.И. Начертательная Стройиздат, 81 -
геометрия: 1987
Учебное пособие
Короев Ю.И. Строительное Стройиздат, 106 -
черчение и 1983
рисование
Крылов Н.Н. Начертательная Высшая 117 -
геометрия (для школа, 2000
строительных
специальностей
для ВУЗов)
Гордон В.О., Курс М.,1988 576 -
Семенцов- начертательной
Огиевский М.А. геометрии –
учебное пособие
для ВУЗов
Фролов С.А. Начертательная Машиностро 384 -
геометрия – ение, 1983
Учебное пособие
для ВТУЗов
Чекмарев А.А. Инженерная М., 2002 38 -
графика – учебное
пособие для
ВТУЗов
Издательство ЕСКД Основы М., 1978 20 -
стандартов машиностроения
Издательство ЕСКД Общие М., 1979 20 -
стандартов правила
выполнения
чертежей
Госстрой Временная Стройиздат, 20 -
СССР инструкция о 1975-1978
составе и
оформлении
строительных
рабочих чертежей
зданий и
сооружений.СН
460-74.


11

Стройиздат СНиП II-15-74 М., 1978 20 -
Общественные
здания и
сооружения
Полещук Н.Н., Самоучитель БХВ- 5 -
Савельева В.А. AutoCAD 2005 Петербург,
2005
А.Г. Гулев, М.Р. Трехмерное КарГТУ, 50 -
Сихимбаев, В.Г. моделирование в 2005
Боярский среде AutoCAD
2004: Учебное
пособие
В.Г. Боярский, Машинная графика КарГТУ, 50 -
М.Р. Сихимбаев (В среде 2001
AutoCAD):
Учебное пособие
С.Р. Сихимбаев, Применение КарГТУ, 50 50
Л.Н. Демидович графического 2006
пакета AutoCAD в
инженерной
графике: Учебное
пособие
С.Р. Сиқымбаев Сызба геометрияда КарМТУ, 50 50
және инженерлік 2006
графикада
AutoCAD
графикалық
пакетін пайдалану:
Оқу кұрамы
Қосымша әдебиеттер
Д.И. Ткач, Н.Л. Архитектурное Будивэльнык, 197 -
Русскевич, П.Р. черчение: 1991
Ниринберг Справочник
Русскевич Н.Л., Справочник по Будивэльнык, 275 -
Ткач Д.И., Ткач инженерно- 1980
М.Н. строительному
черчению
Ломоносов Г.Г. Инженерная Недра, 1984 84 -
графика: Учебник
для ВУЗов
Павлова А.А. Начертательная ООО 3 -
геометрия «Издательство
АСТ», 2001
Синчуков А.Н., Краткий КарГТУ, 2003 - 200
Цой С.М., Нартя лекционный курс
В.И., Сихимбаев по начертательной
С.Р., Абилгазин геометрии:
Б.И. Учебное пособие







12

Сихимбаев С.Р., Архитектурно – Кар ГТУ, 2001 5 -
Медеубаев Н.А., строительные
Абилгазин Б.И. чертежи.
Методические
указания
Алма – Ата, Методические 1988 5 -
изд. РУМК рекомендации к
теме «Проекции
теней» курса
Начертательной
Геометрии (для
студентов
специальности
АРХИТЕКТУРА


































































13

2 Пән бойынша тапсырмаларды орындау мен тапсыру графигі

Бақылау Тапсырманың Ұсынылатын Орындау Бақылау Тапсыру
түрі мақсаты мен мазмұны әдебиеттер ұзақтығы түрі мерзімі
1 2 3 4 5 6
Практик. Нег. әдеб. [1] – 5, 10,
Практикалық
есептерді білімдерін бекіту [16]; қос. әдеб. Семестр ағымдағы 15-
бойы
шығару [17] – [23] апталар
Ортогональд
і проекцияда Теориялық білімдерін Нег. әдеб. [1] –
кӛлеңкелерд және дағдыларын [16]; қос. әдеб. 2 апта ағымдағы 3-апта
ің салынуы бекіту [17] – [23]
(AutoCAD)
Сызықтық
перспектива
ны салу.
Перспектива Теориялық білімдерін Нег. әдеб. [1] –
дағы және дағдыларын [16]; қос. әдеб. 2 апта ағымдағы 6-апта
кӛлеңкелерд бекіту [17] – [23]
ің
тұрғызылуы
(AutoCAD)
Құрылыс
сызбаларын
тұрғызу
(фасадтар,
жоспарлар, Теориялық білімдерін Нег. әдеб. [1] –
тіліктер, және дағдыларын [16]; қос. әдеб. 2 апта ағымдағы 10-апта
және
ғимарат бекіту [17] – [23]
конструкция
сының
сызбасы)
(AutoCAD)
Сандық
белгілеулері Теориялық білімдерін Нег. әдеб. [1] –
бар және дағдыларын [16]; қос. әдеб. 2 апта ағымдағы 12-апта
проекциялар бекіту [17] – [23]
(AutoCAD)
Үш ӛлшемді Теориялық білімдерін Нег. әдеб. [1] –
проекциялау және дағдыларын [16]; қос. әдеб. 2 апта ағымдағы 13-апта
(AutoCAD) бекіту [17] – [23]
Нег. әдеб. [1] – 1 5, 10,
Тестілік Пән бойынша білімді [16]; қос. әдеб. байланыс межелік 15-
сұрау бақылау
[17] – [23] сағаты апталар
Бұрандалы Бұрандалы
біріктірулер біріктірулердің Нег. әдеб. [1] – 14, 15-
дің кескінделуін және [16]; қос. әдеб. 2 апта ағымдағы
тұрғызылу олардың белгіленуін [17] – [23] апталар
(AutoCAD) оқу және білу



14

3 Дәрістердің қысқаша жазбалары

1-бӛлім. Сызба геометрия.

1-тақырып. Инженерлік графика пәні. Сызудың графикалық
безендірілуі. AutoCAD жҥйесінде сызбаның құрастыру негіздері: негізгі
графикалық объектілерді салу, графикалық примитивтер және олардың
модификациясы, мәтінмен, блокпен және қабатмен жұмыс (3 сағат).
Дәрістің жоспары.
1. Инженерлік графиканың маңызы мен мазмұны.
2. AutoCAD жүйесімен танысу.
3. Негізгі графикалық редакторларды салу және ӛзгерту.
4. Мәтіндік стильді құру және ӛзгерту.
5. Ӛлшемдерді қою, штрихтау.
6. Қабаттар, парақтарды орналастыру.

Инженерлік графика деп сызба геометрия мен техникалық сызудан
құралған пәнді айтады.
«Инженерлік графика» конструкторлық құжаттаманы орындау мен
безендіру ережелерін келешек инженер мамандарға үйрететін пәндердің
бірінші сатысы, яғни кәсіптік білім ғимаратының ірге тасы (фундаменті)
болып есептелінеді. Демек, қазіргі заманғы ғылыми-техникалық прогресс
жағдайында ғылым мен техниканың қандай да болмасын саласындағы, соның
ішінде инженерлік графикада, ауқымды мәселелер бойынша жан –жақты
информацияның қажет екендігі айқын. Инженерлік графика студенттерді
ӛздерінің техникалық ойын сызбаның кӛмегімен баяндау, сызбаларды оқу

және кескінделген бұйымның қалай жұмыс жасайтынына түсіну іскерлігі мен
дағдысын үйренуге жол ашады.
Инженерлік графиканы оқып-үйрену, сонымен қатар кеңістікті
елестетуді және ойлау логикасын дамытады.
Электрондық есептеуіш техниканың программалық және техникалық
құралдарының қазіргі деңгейі конструкциялаудың дәстүрлі қол әдістерінен
дербес компьютерлерді пайдаланып жаңа ақпараттық технологияларға ӛтуге,
құжаттарды орындау сапасы бойынша, сонымен қатар стандарттар
талаптарын сақтау бойынша ҚСТЖ стандарттарын қанағаттандыратын
конструкторлық құжаттаманы әзірлеу және орындауды автоматтандыру
жүйелерін жасауға мүмкіндік береді.
Конструкциялаудың жаңа технологиясына ӛту мәселесі
конструкторларды оқытудың қазіргі әдістемелерін талап етеді, мұнда
конструкциялаудың жаңа құралы ретінде компьютерлік графика әдістері
орталық орынды алады.
AutoCAD жүйесі автоматтандырылған жобалау жүйесін пайдаланумен
құрылымдаушы құжаттар мен сызбаларды жасау үшін арналған.





15

Компьютерді пайдалану сызбаны жасауда біршама артықшылықтары
бар. Сызбаның дәлдігі ұлғаяды, қажеттілігіне орай қайта салусыз сызбаға
ӛзгерістер енгізуге болады.
Auto CAD жүйесі кең таралған, құрылымдаушы жұмыстардың
автоматтандырылған жобалау жүйесінің стандартты құралдарымен
бекітілген, қазіргі уақытта уақыт ӛз класының АЖЖ нарығында
программалық ӛнім озаты болып табылады.
Курсты зерделеу үшін келесі программа ӛнімдері қажет болады:
операциондық жүйе Windows. Мәтіндік редактор Word, автоматтандыру
жүйесі Аuto CAD.
Auto CAD координаттың түрлі жүйелерінде жұмыс істей алады. Келісім
бойынша координат жүйелерінің декарторлары болып, WCS –
координаттардың әлемдік жүйесі деп аталады.
AutoCAD сызбалары графикалық примитивтер кӛмегімен орындалады.
Кесінді, доға, нүкте және басқа да графикалық объектілерден тұратын сызба
файлы примитивтер деп аталады. Примитивтер жай және күрделі болып
бӛлінеді. Жай примитивтер қатарына: нүкте және кесінді, шеңбер мен доға,
сәуле мен түзу, эллипс және сплайн, бір жолды мәтін жатады.






1-сурет - Draw саймандар қатары
Әрбір примитив команданың кӛмегімен салынады. Барлық
примитивтерді сызу командалары Draw (Сурет салу) мәзірінде орналасқан.
(1-сурет).


Нүкте примитивін құру үшін POINT (Нүкте) командасы
қолданылады. Бұл ең қарапайым геометриялық объект болып табылады.
Геометриялық нүкте оның үш координатасын беру арқылы сипатталады.
Нүкте, AutoCAD примитиві ретінде қосымша қасиеттерге ие (қабатқа
жатқызылуы, түсі, биіктігі бойынша). Егер кӛрсеткіштің кӛмегімен жұмыс
істеп отырған экранда белгілейтін болсақ, онда белгілеген жерде таңдалған
нүкте түріне байланысты нүкте кескіні шығады. Сонымен, нүктенің әр түрлі
кескінін Format (Формат) мәзіріндегі Point Stile (Нүкте кескіндері)
қосымшасынан таңдап алуға болады (2-сурет).
Ашылған сұхбат терезеден қажет нүктенің кескінін таңдай аламыз.
Сызба элементтерін сызу және редакциялау үшін нүкте командасын
қолдану қажет. Нүктені енгізу келесі әдістердің кӛмегімен жүзеге
асырылады.
Бірінші әдіс, кӛрсеткіш батырмасының кӛмегімен нүктені белгілеу. Ол
сызба форматының қажетті жерінде кӛрсеткішті бағыттау арқылы нүктені
кӛрсетуге мүмкіндік береді. Нүктені кӛрсеткіштің сол жақ батырмасы
арқылы енгіземіз, бұл жағдайда тӛменгі қатарда белгіленген нүктенің
координаталары шығады.




16

2-сурет - Point Style сұхбат терезесі
Екінші әдіс – нүктені пернелік тақта арқылы енгізу болып табылады.
Нүктенің абсолют және салыстырмалы координаталық мәнін пернелік
тақтадан енгіземіз. Координаталарды енгізу <Enter> батырмасын басу
арқылы аяқталады. Бұл әдіс ең кең таралған әдістердің бірі болып табылады.
1-кесте - Координата мәнін енгізу форматы
Координаталар Декарт полярлық
Абсолют Х,у а < α

Салыстырмалы @ x,y @ a< α
Кесінді ең кең тараған және кӛп қолданылатын примитивтердің бірі

болып саналады. Кесіндіні сызу LINE (Кесінді) батырмасын саймандар
қатарынан таңдау арқылы жүргізіледі.

Шеңберді сызу CIRCLE (Шеңбер) батырмасының кӛмегімен жүзеге
асырылады. Команданы Draw (Сурет салу) мәзіріндегі қосымшаның
кӛмегімен де іске қосуға болады. Circle (Шеңбер) қосымшасы алты опциядан
тұрады (2-кесте).
2-кесте - Шеңберді сызу әдістері (CIRCLE команда опциялары)
Center, Radius Центр мен радиус арқылы
Center, Diameter Центр мен диаметр арқылы
2 Points Шеңбер диаметрінің екі нүктесі арқылы
3 Points Шеңберге тиісті үш нүкте арқылы
Tan, tan, Radius Екі жанама және радиус арқылы
Tan, Tan, Tan Үш жанама арқылы
Шеңбердің радиусы мен диаметрін сан мәнін беру арқылы немесе экран
бетінде кӛрсеткішпен белгілеу арқылы енгізеді.
Радиусы мен диаметрін бергеннен кейін шеңбер сызылады. Егер
шеңбердің центрін белгілемейтін болсақ, онда шеңберді AutoCAD
жазықтықтың үш нүктесі арқылы сызады. 2Р (2 нүкте) опциясы үшін екі
нүкте ғана қажет. Бұл нүктелер шеңбердің диаметрі болып табылады.


Эллипсті сызу ELLIPSE (ЭЛЛИПС) командасының кӛмегімен
жүзеге асырылады. Эллипстің негізгі осі бойынша екі нүкте, ал екінші осі
бойынша ұзындығы белгіленеді.




17

Сплайн – бұл берілген нүктелер арқылы ӛтетін қисық түзу. Ол SPLINE

(СПЛАЙН) командасы батырмасы арқылы жүзеге асырылады.

Объектінің қарапайым редакциялау әдісі MODIFY (Редакциялау)
панелінде орналасқан.






3-сурет - MODIFY(Редакциялау) панелі
Осы бұйрықтардың әрбіреуін MODIFY (Редакциялау) мәзірі арқылы
немесе пернелер тақтасы арқылы енгізуге болады.


ERASE (Ӛшіру) таңдалған объектілерді сызбадан ӛшіруге

мүмкіндік береді. Команданың орындалуын батырмасының кӛмегімен
немесе Standard (Стандартты) тақтасындағы U (O) және UNDO (орындамау)

командасының кӛмегімен жоюға болады. Standard (Стандартты)

тақтасындағы батырма жойылған әрекеттерді қайтарады.


COPY (Кӛшіру) командасы таңдалған объектілерді бастапқы және
соңғы нүктелермен берілген векторға параллель кӛшіреді.


MIRROR (Айна) командасы таңдалған объектінің айнадағы
кескінін береді. Симметрия осі екі нүкте арқылы таңдалады.


OFFSET (Ұқсастық) командасы сызықтық объектілерге (кесінді,
сәуле, түзу, доға, шеңбер, эллипс және сплайн) ұқсас түзулер сызады.

ARRAY (массив) командасы кӛшірме топтарын және сол бір
объектілерді құру үшін арналған, және де объектілердің кӛшірмесін
тікбұрышты немесе дӛңгелек массивте орналастырады.


MOVE (Тасымалдау) командасы таңдалған объектілерді екі
нүктемен берілген бағытқа параллель тасымалдайды.

ROTATE (Бұру) командасы таңдалған объектілерді базалық
нүктеге қатысты берілген бұрышқа бұруға мүмкіндік береді. Басында жүйе
бұрыш ӛлшемдерінің режимін хабарлайды:
Current positive angle in UCS: ANGDIR = counterclockwise ANGBASE =0.
(ҚКЖ бұрыш санағының ағымды орнатулары: ANGDIR = сағат тіліне қарсы
ANGBASE=0).

SCALE (Масштаб) командасы базалық нүктеге қатысты
бейнеленген заттардың ӛлшемдерін үлкейтіп немесе кішірейтуге мүмкіндік
береді.



18

STRETCH (Созу) командасы объектінің геометриясын әрлендіруге
мүмкіндік береді. Ол әдетте түзу бойында орындалады.
LENGTHEN (Үлкейту) командасы кесінді, доға, сегменттерді берілген
ӛлшемге дейін үлкейте алады.

TRIM (Қию) командасы анықталған шекке дейін қиюға мүмкіндік

береді.

EXTEND (Ұзарту) командасы кӛрсетілген шекке дейін объектіні
ұзартуға мүмкіндік береді. Алдымен объектіні ұзарту қажет, кейін соңғы
шектерді бояймыз.


BREAK (Үзу) командасы объектіні кӛрсетілген екі нүктеде үзеді.


CHAMFER (Фаска) командасы екі қиылысатын түзу сызықты
сегменттердің кесу, қию операцияларын орындайды.
Жүйе басында режимнің ағымды жағдайын хабарлайды:
(TRIM mode) Current chamfer Dist 1 = 0.0000, Dist 2 = 0.0000
Select first line or [Polyline / Distance / Angle / Trim / Method / multiple]:
((Қимасы бар режим) Фаска параметрлері: Ұзындық 1 =0.0000, Ұзындық 2 = 0.0000
Бірінші қиманы таңда немесе [Полилиния / Ұзындық / Бұрыш / Қима / Тәсіл /
Бірнеше]:)

FILLET (Түйіндестіру) командасы берілген радиуспен
объектілерді дӛңгелектейді.
Ӛзінің режимдері бойынша ол CHAMFER (Фаска) командасына ұқсас.


EXPLODE (Бӛлшектеу) командасы объектіні қарапайым
примитивтерге бӛледі.
AutoCAD мәтіндік стиль шрифтер мен оны пайдаланудың бірқатар
ерекшеліктерін қамтиды. AutoCAD жүйесіндегі символдардың ӛлшемдері
шектелмеген. Мұнда векторлық шрифтер қолданылады, әр әрпі бірнеше
тіліктер түрінде берілген. Гарнитура – бұл бір суреттің шрифтерінің, бірақ
түрлі сызбалар мен ӛлшемдердің шрифтерінің жиынтығы.
Қарапайым жазуларды жазатын TEXT (Мәтін) командасы, пернелік

тақтадан басқа, саймандар қатарында Draw (Сурет салу) мәзіріндегі
Text (Мәтін) батырмасы арқылы да іске қосылады.




4-сурет - Draw мәзіріндегі бір жолды мәтінді таңдау жолы
Мәтіннің басталатын жерінде кӛрсеткіш I белгісі түрінде шығады. Перне
тақтасы арқылы кез-келген мәтін жазып, <Enter> батырмасы арқылы аяқтау
қажет.






19

Нүктелерді кӛрсеткен соң, Кӛп жолды мәтін редакторы (Multiline Text
Editor) ашылады, онда мәтіндік меңзер мәтінді енгізуді ұсынады. Терезенің
тӛрт ендірмесі бар. Бірінші ендірме — Символ (Symbol) (5-сурет) — мәтінді
енгізу және форматтау үшін арналған. Терезедегі тік меңзер мәтінді енгізу
немесе редакциялау үшін ағымдағы позицияны кӛрсетеді.


Сол жақтағы ашылатын тізім ағымдағы шрифтінің сол немесе басқа
атын белгілеуге мүмкіндік береді (6-сурет). Шрифтер атауларының сол
жақтан А әрпі түріндегі (бұл AutoCAD-тың стандартты шрифтері) немесе ТТ
(Windows шрифтері) түріндегі таңбалары бар. Барлық шрифтер орыс
әріптерін шығара алмайды, сондықтан оларды практикада қолданудың
алдында алдын-ала талдау керек. Атаулары Суr аяқталатын шрифтер
әрқашан орыс мәтініне сай келеді.


Келесі ашылатын тізім әріптердің ӛлшемін береді (7-сурет). Биіктік қол
жететін мәндер тізімінен таңдап алынады, не тышқанның нұсқағышымен
ӛрісті активтендірген соң, пернетақтада енгізіледі (редакцияланады).

Кейбір шрифтердің әр түрлі кескіні болады: әдеттегі жартылай қалың

(В), курсивті (I), асты сызылған (U). Кескіндерді басқару "В", "I", "U"
символдар арқылы сәйкес батырмалармен жүзеге асады. Бұл батырмалар
барлық шрифтерге тән емес.
















5-сурет - Кӛп жолды мәтін редакторының терезесі, Символ ендірмесі

Кӛп жолды мәтін редакторында соңғы операцияны орындамау перненің
кӛмегімен солға стрелкамен жүріп отырып орындалады. Келесі батырма
(оңға қарай орналасқан) тӛменгі және жоғарғы индекстерді басқарады.


Түстерді басқару үшін түстерді ашатын тізім қызмет етеді (8-сурет).
Мәтіннің жазылған бӛлігі үшін түстің міндеті екі қадаммен орындалады.
Алдымен тышқанның кӛмегімен мәтіннің учаскесі белгіленеді, одан соң
түстер тізімі ашылады және жаңасы белгіленеді. Егер мәтіннің ешбір
учаскесі белгіленбесе, онда орнатылған түс жаңа енгізілетін мәтінге
таратылатын болады.








20

6-сурет - Кӛп жолды мәтіндегі шрифтер тізімі

















7-сурет - Шрифт биіктігінің ашылатын тізімі















8-сурет - Шрифт түсінің міндеті


Символ (Symbol) батырмасы кӛп жолды мәтінге арнайы символдарды
қою үшін қолданылады (градус, диаметр, оң-теріс). Мәтін импорты...
(Import Text...) батырмасының кӛмегімен txt, rtf кеңейтумен басқа
файлдардан мәтінді импорттау мүмкін болады.


Қасиеттер (Properties) ендірмесінің (9-сурет) ашылатын тізімдері бар:


 Стиль (Style) — мәтіннің қолданылатын стилінің атауын ӛзгертеді;
 Тегістеу (Justification) — барлық мәтінді тегістеу типін ӛзгертеді
(жоғарғы сол жақтағы нүктемен, тӛменгі оң жақтағымен және т.б.);

 Ен (Width) — кӛп жолды мәтіннің шекараларының енін ӛзгертеді;

 Бұру (Rotation) — кӛп жолды мәтінді берілген бұрышқа бұрады.







21

9-сурет - Қасиеттер ендірмесі


Үлкен кӛп жолды мәтін редакторының басқа күрделі функциялары тағы
да екі ендірмеге шығарылған. Жол аралық интервал (Line Spacing)
ендірмесі жолдар арасындағы (дара, жартылай, қос) интервалды басқарады,
ал Іздестіру/ Айырбастау (Find/Replace) ендірмесі символдардың берілген
жүйелілігін іздестіруге және оларды жаңаға айырбастауға мүмкіндік береді.
Параметрлерді беріп және кӛп жолды мәтінді енгізгеннен кейін, МТЕКСТ
(МТЕХТ) командасы «ОК» батырмасына басады. Жаңа мәтін бірыңғай
примитив – кӛп жолды мәтін түрінде қалыптасады.


Ӛлшемдерді қою – сызбаны толтырудың еңбек сыйымдылықты
кезеңдерінің бірі болып табылады. AutoCAD бұл жүйе біршама деңгейде
автоматтандырылған, арнайы қарапайым ӛлшемнің енгізілуімен.
Ӛлшемдер бірнеше элементтерінен тұрғанына қарамастан,
құрылымдаушыға ӛлшем бір-біріне байланысты элементтерден
тұратындықтан ол біртұтас болып табылады.
Бұл ой арнайы қарапайым ӛлшем арқылы жүзеге асады. Ӛлшемді жасау
кезінде оған кіретін бар қарапайымдылардың бәрі арнайы қарапайым
ӛлшемдер арқылы жүзеге асады.
Сызбаларды салуда кӛбінесе бӛлшек материалының графикалық
белгілері қолданылатын – штрихтеу пайдаланылатын тіліктер мен қималарды
орындауға тура келеді. AutoCAD–та штрихтеу бояу процесіне ұқсас немесе
жазық фигураны түспен толтыру.
Штрихтеу бұл – қандай да бір аймақты әрқилы оюмен толтыру болып
табылады. Штрихтеу блок немесе біріккен объект болып келеді. Штрихтеу
ассоциативті қасиетке ие, яғни штрихтеу аймағына ӛзгеріс енгізілген
жағдайда, автоматты түрде объектіге берілген жаңа форма түрі ауысады (10-
сурет).
Егер штрихтеу аймағының ішінде мәтін бар болатын болса, онда ол
штрихталмайды.
Корректілі штрих түсіру үшін, кескін тұйық болуы қажет. Штрихтеуді
бӛлек қабаттарда жүргізген жӛн, себебі қажетті жағдайларда оны жасыруға
немесе жекелеген қасиеттер тағайындауға болады.






22

Штрихтеуді орындау жолы
Команда Мәзірден шақыру Саймандар
қатарынан
BHATCH Draw/Hatch Draw/Hatch
Командаға жауап ретінде Boundary Hatch екі қосымшасы бар сұхбат
терезе ашылады.
Quick қосымшасы
Type тізімінен штрихтеу үлгісінің типін таңдайды.
мұнда: Predefined – мәні бар стандартты үлгі;
User defined – қолданушы үлгі;

Custom – мәні бар қолданушы үлгі;
Pattern – тізімнен штрихтеудің стандартты үлгісін таңдайды;
Swatch – штрихтеудің түрін кӛрсетеді;
Custom Pattern – штрихтеудің қолданушы үлгісін алады;
Angle – штрихтеудің кӛлбеу бұрышын енгізеді;
Scale – штрихтеу масштабы анықталады;
Spacing – штрихтеу түзулерінің арасындағы ара қашықтық
тағайындалады.
Advansed қосымшасы
Island Detection Style жолы штрихтеу стилінің үш ажыратқышынан
тұрады:
Normal – штрихтеу режимі ішкі шекараларының қиылысында ӛзгереді;
Outher – тек сыртқы тұйықталған аймағы штрихталады;
Ignore – ішкі кескіннің барлық аймағы штрихталады.
Object type жолы штрихтеу шекараларының түрін кӛрсететін тізімнен
тұрады.
Boudary set жолы штрихтеу аймағындағы объектілерді жинақтайды.
Composition жолы екі батырмадан тұрады:
Associative – ассоциативті штрих түсіруге мүмкіндік жасайды, яғни
кескіндерді модификациялау кезінде автоматты түрде түзетулер енгізеді.
Noassociative – ассоциацияланбаған штрих түсіреді.



























23

10-сурет - Hatch (Штрихтау) сұхбат терезесі
Қабаттарды пайдалану – сызбаны ықшамдаудың ең жақсы тәсілі.
Бірнеше қабатты сызбаны бірнеше мӛлдір қағаздардан тұратын сызба бӛлігі
деп айтуға болады.

А.Ыбраев 7-26
Негізгі әдебиет: [1] – [16];
Қосымша әдебиет: [17] – [23].

СДЖ үшін бақылау жұмыстары (1-тақырып) [1-23]
1. A4 форматтағы сызба файлын құрастыру.
2. Біржолды және кӛпжолды мәтін құрастыру.
3. Штрихтауды құрастыру және редакциялау (ӛзгерту).
4. Бӛлшектің сызбасын құрастыру, ӛлшемдерін қою және баспаға шығару.

2-тақырып. AutoCAD жҥйесінде ортогональ және аксонометриялық
проекцияларда кӛлеңкелерді салу (2 сағат).
Дәрістің жоспары
1. Кешенді сызбадағы кӛлеңке.
2. Нүкте және түзудің кӛлеіңкесі.
3. Жазықтық және беттің кӛлеңкесі.

4. Кӛлеңкені салу әдістері.

Ғимаратттарды және кез келген нәрсені кӛргенде кӛлемдік бейнені
жарық пен кӛлеңкенің әсері арқылы түсінеміз. Кейбір сәулеттік сызбалардың
кӛрнекілігі жоғары болу үшін кӛлеңкелерді түсіреді. Кӛлеңкелерді түсіруді
жеңілдету үшін кейбір шарттылықтар қабылданған: а) жарық түскен дененің
ӛзі жарық кӛзі бола алмайды; ә) жарық сәулесінің шегі оның жолындағы
алғашқы заттық нүкте; б) ауа қабатының әсері есептелмейді.





24

Кӛлеңкелерді ӛзіндік және құлама деп екі топқа бӛледі. Затқа жарық
кӛзінең сәулелер түсірсек, ол заттың екінші беті күнгірт болатыны белгілі.
Сонда заттың жарық түспеген бетінде кӛлеңке пайда болады. Осындай
кӛлеңкені ӛзіндік кӛлеңке деп атайды. Ал енді осы заттан басқа бір заттың
бетіне түскен кӛлеңкені құлама кӛлеңке деп атайтың боламыз.
Жарық кӛзі қарапайым немесе бӛгде нүктеде орналасуы мүмкін.
Қарапайым нүктеде орналасқан жарық жарық кӛзінен шығатын сәулелердің
нәтижесінде алынатын кӛлеңкені факельдік кӛлеңке, ал бӛгде нүктеден
шығатын сәулелердің нәтижесінде алынатын кӛлеңкені күн кӛлеңкесі дейді.
Сәулеттік сызбалардағы кӛлеңкелерді салуға қолданылатын жарық кӛзі
табиғи (күн) немесе жасанды шам, шырақ болуы мүмкін. Нәрсенің
кӛлеңкесін салу үшін, жарық сәулесінің бағытын білу керек. Жарық кӛзін
шексіз алыстаған деп есептесек, жарық сәулесінің проекциялары проекция
о
осімен 45 бұрыш жасайтындай етіп алынады. Жарық сәулесінің бағыты,
жарық кӛзінің орналасуы басқаша да болуы мүмкін. Кӛлеңкелерді салудың
бірнеше тәсілі бар. Соның ішінде сәуле ізі тәсілін қарастырамыз.
Параллель проекцияларда, аксонометрияда және санды белгілері бар
проекцияларда жарық сәулелері ӛзара параллель алынады, ал перспективада
параллель сәулелер де, центрлік сәулелер де орын алады.
Тікбұрыштық проекцияларда жарық сәулелерінің бағытың әдетте
кубтың диагоналына параллель етіп алады. Бұл кұбтың қырлары
проекциялардың  ,  және  жазықтықтарына параллель немесе осы
2
1
3
жазықтықтармен беттескен. Сол себепті сызбада жарық сәулелерінің
о
проекциялары проекциялар осьтерімен 45 бұрыш жасайды.
Нүктеден түскен кӛлеңке
берілген нүкте арқылы ӛтетін
жарық сәулесінің проекциялар
жазықтығымен, немесе басқа
бір жазықтықпен (бетпен)
қиылысу нүктесі болып
табылады. Сондықтан
қайсыбір жазықтыққа
нүктеден түсетін кӛлеңкені
салу үшін берілген нүкте арқылы жарық сәулелерінің бағытына параллель
түзу жүргізу керек, оның кӛлеңке түсетін жазықтықпен, бетпен қиылысу
нүктесін табу керек.
Егер де кӛлеңке нүктеден проекциялар жазықтығына түссе, онда
нүктенің кӛлеңкесі берілген нүкте арқылы ӛтетін жарық сәулесінің
горизонталь немесе фронталь ізі болады.
Нүктеден түскен кӛлеңке нүкте арқылы ӛтетін сәуленің ізі болғандықтан
нүктенің кӛлеңкесі проекциялар жазықтығында ӛзінің бір проекциясымен
беттесіп жатады, ал екінші проекциясы проекциялардың осінде жатады.
Аксонометрияда берілген А нүктесінең  жазықтығына түскен А  1
1
1
кӛлеңкесін салу үшін А нүктесі арқылы сәуленің аксонометриясы


25

жүргізілген, ал нүктенің А екінші проекциясы арқылы сәуленің S екінші
1
1
проекциясы жүргізілген. А  1 кӛлеңкесі сәуленің аксонометриясы мен оның
екінші проекциясының қиылысу нүктесінде орналасқан.  жазықтығындағы
2
В нүктесінен түскен кӛлеңкені аксонометрияда салу да осы әдіспен
орындалады.
Түзу сызықтың

кӛлеңкесі – осы тізу арқылы
жарық сәулесіне параллель
етіп жүргізілген
жазықтықтың кӛлеңке
түсетін бетпен қиылысу
сызығы ретінде салынады.
Егер кесінді проекциялар
жазықтығына параллель
болса, онда оның сол жазықтықтағы кӛлеңкесі, проекциясы кесіндінің ӛзіне
тең болады. Кесіндінің ұштарынан түсетін кӛлеңкелер бір жазықтықта
жатпаулары да мүмкін. Бұл жағдайда кесіндінің кӛлеңкесі сынық сызык
болады.
Жазық фигураның кӛлеңкесін салу
үшін осы фигураны анықтайтын нүктелер
мен сызықтардың кӛлеңкелерін
тұрғызуымыз керек. Квадраттың (АВСD-
ның) кӛлеңкесі оның тӛбелерінің
кӛлеңкелері A , B , C және D бойынша
k
k
k
k
салынады. Егер жазық фигура кӛлеңке
түсетін жазықтыққа параллель болса, онда
оның кӛлеңкесі осы фигураның ӛзіне тең болады. АВСD квадраты 
1
жазықтығына параллель, сондықтан оның кӛлеңкесі A , B , C , D берілген
k
k
k
k
ABCD-ға тең квадрат болады. Центрі О нүктесі, радиусы R-ге тең
горизонталь проекциялар жазықтығына параллель дӛңгелектің кӛлеңкесін
салу үшін, оның центрінің кӛлеңкесін O нүктесін тауып, центрі осы O
k2
k2
нүктесі болатын радиусы R-ге тең дӛңгелек жүргізсек болады.
Құлама кӛлеңке мен проекцияны айналып шығу бағыттары бірдей болса,
онда біз проекцияда фигураның жарық түсіп тұрған бетін кӛреміз. Егер
құлама кӛлеңке мен проекцияны
айналып шығу бағыттары әр түрлі
болса, онда біз проекцияда фигураның
кӛлеңке бетін кӛреміз.
Құлама кӛлеңкені қиғаш
бұрышты параллель проекциясы деп
қарастыруға болады. Мұндағы
проекциялаушы түзулер жарық
сәулесіне параллель етіп жүргізілген
объектіге жанамалардан құралады.
Жанасу нүктелерінің жиыны ӛзіндік кӛлеңкені шектейді.

26

Айналу конусының кӛлеңкесі кӛрсетілген. Конуста құлама кӛлеңкесі
шығады. Конус жасаушылары ӛзіндік кӛлеңкесін шектейді. Бұдан біз құлама
кӛлеңке ӛзіндік кӛлеңкесінің проекциясы болатынын кӛреміз.

Негізгі әдебиет: [1] – [16];
Қосымша әдебиет: [17] – [23].

СДЖ үшін бақылау жұмыстары (2-тақырып) [1 –23]
1. AutoCAD жүйесін пайдалана отырып сұлбаланған ғимараттың жеке
нұсқалар бойынша кӛлеңкесін тұрғызу.
2. AutoCAD жүйесін пайдалана отырып жеке нұсқалар бойынша айналу
денелердің қосымша конус немесе цилиндр әдісін қолданып ӛзіндік және
құлама кӛлеңкелерін тұрғызу.

3-тақырып. AutoCAD жҥйесін пайдалана отырып перспективаны
және перспективадағы кӛлеңкелерді салу (2 сағат).
Дәрістің жоспары
1. Перспективті проекциялар.
2. Сызықтық перспективаның элементтері.
3. Нүктенің, түзудің, жазық фигураның, кӛлемді дененің перспетивасы.
4. Перспективті проекциядағы кӛлеңкелер.
5. Перспективаны AutoCAD жүйесін пайдалана отырып тұрғызу.
6. Перспективадағы кӛлеңкелерді AutoCAD жүйесін пайдалана отырып
тұрғызу.

Табиғи кӛрініс сезімін тудыратындай етіп салынған кескіндері бойынша

құрылыстың қандай болатынын, ғимараттардың әсемдік тұрғысынан дұрыс
орналасуын алдын ала кӛруге болады. Мұндай кескіндерді перспективалық
проекциялар немесе перспектива деп атайды. Перспектива – нәрселердің
табиғаттағы кеңістіктік пішіндерін кӛрініп тұрған қалпында бейнелеу
заңдылықтарын қарастыратын ғылым. Перспектива центрлік проекциялау
әдісі бойынша орындалады. Кескіндер жазықтыққа, цилиндрлік немес
сфералық беттерге де салынады. Перспектива цилиндрлік бетке салынса,
панорамалық, ал сфералық бетке салынса күмбездік перспектива деп
аталады. Жазықтыққа салынған перспективаны сызықтық перспектива дейді.
Перспекиваның негізгі екі түрі бар: сызықтық және әуелік. Сызықтық
перспектива нәрселердің орналасуына байланысты сызықтық (кӛлемдік)
ӛзгеруін сипаттап жазықтыққа
кескіндеуі қарастырады. Әуелік
перспектива ара қашықтықтың
ӛзгеруіне байланысты ауа
қабатының әсерінен нәрселердің
түсінің ӛзгеруін зерттейді.
Перспективалық проекцияларды алу
үшін проекциялау проекциялау

27

аппараты қолданылады. Проекциялау аппараты жазықтықтар жүйесі мен
нүктелерден тұрады. (137-сурет.) Н-нәрсе жазықтығы (горизонталь
жазықтық). Бұл жазықтыққа кескінделетін нәрсе, бейне жазықтығы және
қараушы орналасады. Б – бейне жазықтығы немесе бейне, нәрсенің
перспективалық проекциясы салынатын жазықтық. Бейне жазықтығы нәрсе
жазықтығына перпендикуляр болады. Б – бейне табаны, бейне жазықтығы
мен нәрсе жазықтығының қиылысу түзуі. S – проекция центрі немесе кӛру
нүктесі. Бұл нүкте арқылы проекциялаушы сәулелер жүргізіледі. S′ - тұру
нүктесі, кӛру нүктесінен Н жазықтығына жүргізілген перпендикулярдың
табаны (SS′) – кӛру нүктесінің биіктігі. Қалыпты перспектвада кӛру
нүктесінің биіктігі 170-180 см деп есептеледі. N – бейтарап жазықтық, кӛру
нүктесі арқылы бейнеге параллель орналасады. Р – бейненің бас нүктесі,
кӛру нүктесінен бейнеге жүргізілген перпендикулярдың бейнемен
қиылысуынан шығады.  - кӛкжиек жазықтығы, кӛру нүктесі арқылы нәрсе
жазықтығына параллель жүргізіледі. h – кӛкжиек сызығы, кӛру нүктесі
арқылы нәрсе жазықтығының бейнемен қиылысу түзуі.  - басты сәуле

жазықтығы, басты сәуле арқылы ӛтіп Н жазықтығына перпендикуляр
болатын жазықтық. РР′ - бейненің бас сызығы, бейненің бас нүктесінен
бейне табанына перпендикуляр жүргізілетін түзу. D, D – ара қашықтық
1
нүктелері, кӛру нүктесінен бейнеге дейінгі қашықтықты білдіретін шамалар
PD=PD . Бейне жазықтығы әдетте тік орналасады.
1
Нүкте мен түзулердің перспективасы. Нәрсе жазықтығында А нүктесі
берілсін. (138-сурет). Перспективасын салу үшін S нүктесінен А нүктесіне
дейін проекциялаушы түзу жүргізіледі. Проекциялаушы түзудің бейнемен
қиылысуы А нүктеісін береді. А нүктесін табу үшін S′A түзуін жүргіземіз.
Б
Сонда SS′A тікбұршты үшбұрыш шығады. Үшбұрыштың жазықтығын
сәулелік жазықтық деп атайды. Сәулелік жазықтық горизонталь
проекциялаушы жағдайда.
Бейне жазықтығында жатқан кез келген
нүктенің перспективасы сол нүктенің ӛзі болады.
Түзудің перспективасы сол түзудің бойындағы
кез келген екі нүктенің перспективасымен
анықталады.
Нәрсе жазықтығына перпендикуляр түзулердің
перспективасы бейне табанына перпендикуляр түзу
түрінде кескінделеді.
Нәрсе жазықтығында жатқан жазық фигураның
перспективасын салуды
қарастырғанда ретімен табылған
нүктелерді түзу кесінділерімен
қосқанда берілген жазық
фигураның перспективасы
шығады.
Берілген заттың



28

картинадағы перспективасынан және оның табанының перспективасынан
тұратын кескін сызықтық перспектива деп аталады.
Сызықтық перспективада проекциялар жазықтығын картина деп, ал
проекциялау центрін қарау нүктесі деп атайды. Картинаға перпендикуляр
горизонталь орналасқан  жазықтығын заттық жазықтық дейді.
1
Жазықтықтардың қиылысу сызығын k

әрпімен белгілеп картинаның табаны
дейді.  -дегі А нүктесінің (оригиналдың)
1
тік бұрышты проекциясын оның (нүктенің)
табаны дейтін боламыз. Қарау нүктесінен
картинаға перпендикуляр түсіріп,
картинаның бас нүктесін (Р-ны) аламыз.
Осы бас нүкте арқылы картинаның
табанына параллель етіп жүргізілген түзу һ горизонт сызығын береді. А
нүктесін қарау нүктесі s-пен қосатын проекциялаушы түзу  ′ жазықтығын А′
нүктесінде қияды. А′ нүктесі А нүктесінің перспективасы деп аталады. А
1
нүктесін S центрінен картинаға проекцияласақ А нүктесін аламыз. Осы А ′
1
нүктесі А нүктесінің табанының перспективасын береді. Нүктенің
перспетивасы мен оның табанының перспективасың қосатын түзу горизонт
сызығына перпендикуляр болады:(А′А ′) \h: |PD|=|PS|.
1
Сызықтық перспективаның қайтымды болатынына кӛз жеткізелік.
Картинаға бас нүктесінен перпендикуляр тұрғызып, оған |PD|-ға тең кесінді
-ді) k түзуі
салсақ, қарау нүктесін (S-ті) аламыз. Заттық жазықтықты ( 1
арқылы  ′-ке перпендикуляр етіп жүргіземіз. Енді проекциялаушы
сәулелерді, [SА ′) пен [SА′) ті жүргізуге болады. SА түзуі заттық
1
жазықтықпен А нүктесінде қиылысады. Осы А нүктесі аркылы ге
перпендикуляр етіп жүргізілген түзу SА түзуімен іздеп отырған А нүктесінде
қиылысады. Сонымен сызықтық перпеспективада да сызба геометрияның
кері есебің шешуге болады.
Перспективаға қойылатыннегізгі талап мынау: перспектива жобаланып
отырған объектіні тұрғызғаннан кейінгі оның табиғи кӛрінісін дәл беруі тиіс.
Перспектива осы айтылған талапқа сай болуы үшін қарау нүктесі мен
картина жазықтығын таңдап алуда тӛмендегі шарттарды қанағаттандыру
қажет.
1. Қарау нүктесі объектіден оның ең үлкен кӛрінетін ӛлшемінен екі еседей
қашықтықта орналасуы қажет. Осы жағдайда қарау бұрышы  ең жақсы
0
0
кӛру бұрышына, яғни 28 -қа тең болады. Қарау бұрышы  18 -тан кіші
0
0
0
және 53 -тан үлкен болмауы керек.
2. Картина жазықтығын объектінің бір қыры арқылы бас нүкте Р кескіні
енінің үштен бірінің ортаңғы бӛлігінде орналасатындай етіп жүргізеді.
3. Горизонт сызығын жерде тұрған кісінің кӛзінің деңгейінде жүргізеді, яғни
h сызығы мен абцисса осі х-тің аралығы 1,5 метрдей болады.
1





29

Перспективаның салудың радиал әдісінің мәні проекциялаушы жердің
картинасымен қиылысу нүктелерін анықтауда болады. Бұл сәулелер іздерінің
әдісі деп те атайды.
Радиал әдісі негізінен кӛшелердің фронталь перспективасын, заңдарды,
үйлердің алға шығып тұрған бӛліктерін, фасадталуда қолданылады.
Түрлерді таңдаудың негізгі командасы үлкен параметрлер жиынтығына ие
VIEW командасы болып табылады. Бұл параметрлердің барлығына түсіп
қалатын немесе экрандық менюден қол жеткізуге болады.

VIEW командасы

Тағайында луы:
Бейнені координаталары әр түрлі нүктелерден қарау.

Команданы шақыру:
Командалық жол: VIEW
Экрандық меню: Viewl → DOview (диалогтық терезе View)
Түсіп қалатын меню: View → 3D Views
Бұдан кейін параметрлердің жеткілікті мӛлшерде үлкен жиынтығы
мүмкін.
Командаға жауап ретінде жүйе хабарлама және бірінші сұрау береді:

Enter an option [7/Orthographic/Delete/Restore/Save/Ucs/Window]
беріңіз параметрлер [Анықтама/Ортогональды/Жою/Қалпына келтіру/
Сақтау/Пайдаланушылық координаталар жүйесі /Терезе]
О (Orthographic) параметрінің қолданылуы шақтамалы негізгі ортого-
нальды түрлер тізімін ашады.
Тор параметрі қолданылған жағдайда берілген команда модельді
координаталары (0, 0,1) нүктеден қарауға мүмкіндік береді, яғни AutoCAD
әлемдік координаталар жүйесінде тӛбеден қарағандағы түрін жүзеге асыруға
мүмкіндік береді. Командалық жолда келесі хабарламалар пайда болады:

Enter an option [?/Orthographic/Delete/Restore/Save/Ucs/Window]:
top Regenerating model
параметрлер беріңіз [Анықтама/Ортогональды/Жою/Қалпына
келтіру/ Сақтау/Пайдаланушылық координаталар жүйесі/Терезе]:
төбе Модельді регенерациялау
Bottom параметрі қолданылған жағдайда берілген команда модельді
координаталары (0, 0, -1) нүктеден қарауға мүмкіндік береді, яғни AutoCAD
әлемдік координаталар жүйесінде тӛменнен қарағандағы түрін жүзеге
асыруға мүмкіндік береді.
Left параметрі қолданылған жағдайда берілген команда модельді
коорди-наталары (-1,0,0) нүктеден қарауға мүмкіндік береді, яғни AutoCAD
әлемдік координаталар жүйесінде сол жақтан қарағандағы түрін жүзеге
асыруға мүмкіндік береді.
Right параметрі қолданылған жағдайда берілген команда модельді
коорди-наталары (1, 0, 0) нүктеден қарауға мүмкіндік береді, яғни AutoCAD



30

әлемдік координаталар жүйесінде оң жақтан қарағандағы түрін жүзеге
асыруға мүмкіндік береді.
Front параметрі қолданылған жағдайда берілген команда модельді
коорди-наталары (0, -1, 0) нүктеден қарауға мүмкіндік береді, яғни AutoCAD
әлемдік координаталар жүйесінде алдынан қарағандағы түрін жүзеге асыруға
мүмкіндік береді.
Back параметрі қолданылған жағдайда берілген команда модельді
коорди-наталары (0, 1, 0) нүктеден қарауға мүмкіндік береді, яғни AutoCAD
әлемдік координаталар жүйесінде артынан қарағандағы түрін жүзеге асыруға
мүмкіндік береді.
Изометриялық түрлерді алу үшін түсіп қалатын менюдің келесі
пункттерін қолдануға болады:
 View → 3D Views → SW Isometric (координаталары -1, -1,1 кӛзқарасынан);

 View → 3D Views → SE Isometric (координаталары 1, -1,1 кӛзқарасынан);
 View → 3D Views → NE Isometric (координаталары 1,1,1 кӛзқарасынан);
 View → 3D Views → NW Isometric (координаталары -1, 1,1 кӛзқарасынан).
Түсіп қалатын менюден шақырылатын соңғы тӛрт команда параметрлері
сәйкес SWiso, SEiso, NEiso және NWiso болатын командалық жолдан VIEW
командасының шақырылуына баламалы.
Координаталары еркін нүктеден жасалған объектілерді қарау үшін
VPOINT командасын қолдану керек. Түсіп қалатын менюден бұл командаға
View → 3D Views → VPOINT ретінде қол жеткізуге болады. Бұл жағдайда
командалық жолда келесі хабарламалар пайда болады:
Current view direction: VIEWDIR=1.0000,1.0000,1.0000 Specify a view
point or [Rotate] <display compass and tripod>:
Ағымдағы қараудың бағыты: VIEWDIR=1.0000,1.0000,1.0000
Қарау нүктесін белгілеңіз немесе [Бұру] <шеңберде немесе үш осьте
нүктені көрсетіңіз >

Бұл жағдайда не командалық жолдан қызықтыратын қарау нүктесінің
үш координатасын теріп ENTER клавишасын басу керек, не экранда пайда
болған (X, Y, Z) үш ось түрі бойынша бағдарланып, қызықтыратын ракурс
таңдау керек. Естеріңізге сала кетейік, берілген жағдайда Z осі тік
болмайтындай қарау нүктесін және экран бағдарлануын таңдау режимі
мүмкін емес. Бұл модель бейнеленуінде визуальды бағдарлануды сақтау үшін
қарастырылған.




















31

1.1-сурет - View диалогтық терезесінің Named View қосымша беті

Бұдан басқа VIEW командасын View → Named Views түсіп қалатын
меню арқылы қолдану варианты мүмкін. Бұл жағдайда экранда екі қосымша
беті бар View диалогтық терезесі пайда болады: Named View және
Ortographic & Isometric Views. Бірінші қосымша бетте (1.1-суретті қараңыз)

ағымдағы түрді белгілі бір атпен сақтауға, бар түрлердің сипаттамаларын
қарауға және қандай да бір түрді жұмысшы етуге болады (сәйкес, New,
Details, Set Curent кнопка-лары). Екінші қосымша бетте (1.2-суретті қараңыз)
алдын ала анықталған 10 түрдің біреуін таңдауға болады (тӛбеден, тӛменнен,
оң жағынан, сол жағынан, алдынан, артынан және 4 изометриялық түр), және
тек әлемдік координаталар жүйесіне қатысты ғана емес, пайдаланушылардың
координаталар жүйесіне де қатысты (Relative to ашылатын тізім, яғни
Салыстырмалы).
Қарау нүктесін таңдаудың тағы да бір мүмкіндігі DDVPOINT
командасы-мен, немесе, түсіп қалатын менюден, View → 3D Views →
Viewpoint Preset ұсынылады. Бұл команда бұрыштар кӛрсетілген
диаграммада немесе арнайы мәтін терезесінде қолданылған жағдайда
кӛзқарас бағыты (яғни координаталар басына қарау нүктесінен) және Х осі
арасында бұрыш, сонымен қатар кӛзқарас бағыты және XY жазықтығы
арасында бұрыш енгізуге болады. Set to Plan View (Кӛзқарас жазықтығына
орнату) параметр қолданылуы mw кӛзқарасын Х және Y осьтері экран
осьтеріне параллель болатындай шығарады.












32

1.2-сурет - View диалогтық терезесі,
Ortographic&Isometric Views қосымша беті

Түрлерді орнатудың келесі мүмкіндігі PLAN командасымен ұсынылады.

PLAN командасы

Тағайында луы:
Модельді экранда қараудың ағымдағы түрін ағымдағы, әлемдік немесе
пайдаланушылар координаталар жүйесіне сәйкес орнатуға мүмкіндік береді.

Команданы шақыру:
Командалық жол: PLAN
Экрандық меню: Viewl → PLAN
Түсіп қалатын меню: View → Plan View

Бұл команданы түсіп қалатын менюден шақыртудың үш нұсқасы бар:
 View → Plan View → Current UCS (ағымдағы пайдаланушылардың
координаталар жүйесінің 0,0,1 нүктесінен қарағандағы түрге сәйкес келеді);
 View → Plan View → World UCS (әлемдік координаталар жүйесінің 0,0,1
нүктесінен қарағандағы түрге сәйкес келеді);
 View → Plan View → Named UCS (кӛрсетілген пайдаланушылардың
координаталар жүйесінің 0, 0, 1 нүктесінен қарағандағы түрге сәйкес
келеді).
Және кӛзқарасты таңдаудың тағы да бір нұсқасы мүмкін. Таңдау
3DORBIT команда кӛмегімен немесе View → 3DORBIT түсіп қалатын
менюден жүзеге асырылады. Бұл команда қолданылғанда тышқан кӛмегімен
экранда кез келген ракурсты іріктеп алуға болады. Айта кететіні, бұл команда
қолданылғанда Z осінің тіктігі сақталмайды.





33

Сонымен, үш ӛлшемді бейнені қарау шындығында да мүмкін және
жеткілікті мӛлшерде ыңғайлы жүзеге асырылған.

Негізгі әдебиет: [1] – [16];
Қосымша әдебиет: [17] – [23].

СДЖ үшін бақылау жұмыстары (3-тақырып) [1 –23]
1. AutoCAD жүйесін пайдалана отырып сұлбаланған ғимараттың жеке
нұсқалар бойынша кӛлеңкесін тұрғызу.
2. AutoCAD жүйесін пайдалана отырып жеке нұсқалар бойынша айналу
денелердің қосымша конус немесе цилиндр әдісін қолданып ӛзіндік және
құлама кӛлеңкелерін тұрғызу.

4-тақырып. AutoCAD жҥйесінде құрылыс сызбаларын тұрғызу
(фасадтар, жоспарлар, тіліктер, және ғимарат конструкциясының
сызбасы) (3 сағат).
Дәріс жоспары
1. Құрылыс сызбалары туралы жалпы мағлұмат.
2. Ғимараттың жоспары, тіліктері және фасадтары.
3. Проекциялау тәртібі.
4. Бірыңғай модульдік жүйе.
5. Ғимараттың конструктивті элементтері.

Ӛндіріс пен құрылыстың түрлі салаларында сызбалардың маңызы ӛте
зор. Сызбалар арқылы түрлі механизмдердің бӛлшектерін дайындайды. Және
оларды жинақтауды жүргізеді. Сызбаларды пайдаланып үй құрылысы

комбинаттарында индустриалды бұйымдар дайындайды, содан кейін
құрылыс алаңдарында ғимараттарды құрастырады және түрлі инженерлік
құрылыстар тұрғызады.
Ғимараттар мен құрылыстардың сызбалары – бірқатар жазықтықтағы
тікбұрышты проекциялардың кешені. Олар ғимараттың жаңа оның
біліктерінің сыртқы келбетімен қатар ішкі құрылғыларың бейнелеулері
керек, онда тетіктерді дайындау мен ғимаратты тұрғызу тәсілдері туралы
кейбір мәліметтер, сондай-ақ, түрлі технологиялық мәліметтер болуы керек.
Кейбір жағдайларда тікбұрышты проекцияларға аксонометрия немесе
перспективасы түріндегі құрылыстар мен оның бӛліктерінің кӛрнекі бейнесі
беріледі. Материалды және мәдени қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін
адамдар түрлі құрылыстар тұрғызады.
Құрылыстық сызбалар үлкен ӛзінің әр түрлігі мен басқа сызбаларға
қарағанда айырылады. Құрылыстық сызбалардың мазмұны, оның хаттауы,
қолданылатын масштабы, шартты белгілері және оның бейнелеуін кӛбінесе
құрылыстық объектісінің түріне байланысты, сонымен қатар қолданылатын
құрылыстық материалдардан, тағайындалған сызудан, проектілеудің
кезеңінен құралады.



34

Бейнеленген объектілердің түріне байланысты құрылыстық сызбаларды
мынадай түрлерге бӛлуге болады:
а) сәулеттік-құрылыстық сызбалары (тұрмыстық, қоғамдық және
ӛндірушілік ғимаратттар);
б) инженерлік-құрылыстық сызба (инженерлік құрылыстар);
в) топографикалық (жердің қыртысын бетін, сол жер бетінің үстіндегі
құрылыстарды кӛрсетеді).
Ғимараттар мен ғимараттарды жобалау мен құрылысы ССРО
Мемлекеттік құрылысы бекіткен арнайы нормативті құжаттар тізбесіне
тіркелген белгілі құрылыс қалыптары мен ережелері бойынша жүргізіледі.
Барлық құрылыс және жобалау ұйымдары қалыптар мен ережелерді
қолдануға міндетті.
Ӛз кезегінде атап ӛткен сызулар, мазмұнына тағайындауына
байланысты, бір-бірінен үлкен айырмашылығымен айырылады. Ғимараттық
проектілерді бӛліктерге бӛледі. Жұмыс сызбаларындағы қандай да болмасын
бӛлшектеріне әрқашанда әріптік ықшамдалған белгісі қойылады:
ҚС - сәулет құрылысының бӛлшегі;
СТ -санитарлы техникалық бӛлшегі;
СК -сәулет құрылысының бӛлшегі;
ГК -генералды жоспар және кӛліктік;
КЕ - құрылыстық есеп арқылы шығару және т.б.
Қандай да ғимараттық құрылысын салу үшін белгілі құрастырылған
техникалық құжат арқылы жұмысы іске асырылады. Тапсырма беруші
проектілеу ұйымдастырушыларына ғимаратты проектілеуге жұмыс береді.
Ғимараттар мен ғимараттарды жобалау мен құрылысы ССРО
Мемлекеттік құрылысы бекіткен арнайы нормативті құжаттар тізбесіне

тіркелген белгілі құрылыс қалыптары мен ережелері бойынша жүргізіледі.
Барлық құрылыс және жобалау ұйымдары қалыптар мен ережелерді
қолдануға міндетті.
Проектілеу екі (әдісімен) кезеңімен іске асырылады – техникалық
проектілер және бір кезеңдегі жұмыс сызбалары техножұмысты проектісі.
Қалыпты проектілер кӛпшілік құрылысында қай-қайта қолдану үшін
қажет. Проектілермен ғимарат құрылысы және құрылысар анықталған
ережелер және мӛлшерлер арқылы жүргізіледі. Олардың қолдануы міндетті
түрде барлық құрылыстық және ұйымшыл проектілерінде болуы тиіс.
Ғимараттар мен ғимараттарды жобалау мен құрылысы ССРО
Мемлекеттік құрылысы бекіткен арнайы нормативті құжаттар тізбесіне
тіркелген белгілі құрылыс қалыптары мен ережелері бойынша жүргізіледі.
Барлық құрылыс және жобалау ұйымдары қалыптар мен ережелерді
қолдануға міндетті.
Құрылыс сызбаларын орындау мен рәсімдеу кезінде келесі басшылыққа
алатын материалдарды қолдану қажет:
1. ЕСКД/КҚБЖ Конструкторлық құжаттардың біртекті жүйесі.
2. СПДС/ҚАЖҚК Құрылысқа арналған жобалық құжаттардың жүйесі.



35

Конструктивті элементтерден құрастырылған ғимарат арнаулы және
қоршауғыш конструкциялары деп бӛленеді.
Арнаулы құрылымы әр қашанда және уақытша жүктемені қабылдайды,
мықтылығы тұрақтылығы қамтамасыздандырады және ғимаратпен
құрылыстарда арнаулы қаңқа ретінде құралады.
Қоршаулы құрылымы – ғимаратты сырткы ауа кеңістігінен қоршайды
және ішкі кӛлемін қабаттар мен бӛлмелерге бӛледі және ғимаратты
атмосфералық ластанудан қорғайды.
Ғимаратты дұрыс қызметке келтіру оны тағайындауына байланысты
оның құрылымына сатылар, жеделсатылар, канал жүргізуі, балкондар, ілме
тӛбелері, санитарлы-техникалық құрастырулар, лоджиялар, ойын орындары,
инженерлік құрал-жабдықтары кіреді.
Проектілеу және ғимараттар құрылысы бірыңғай модуль жүйесімен
(БМЖ) бір топ ереже ретінде кӛлем жоспары және ғимараттық құрылым
элементтері ӛлшемдер координатасы ретінде және құрылыстар бірыңғай
негізгі модуль базасы ретінде жүргізіледі. Негізгі модульді М әрпімен
белгілейді және оның ауқымы 100 мм тең болады.
БМЖ талап келісімімен номинал ӛлшемдері және ӛзара орналасқан
кӛлем жоспары және құрылымдық элементтері негізгі модульге және
ӛкілділік модуіліне қысқалық болып қолданылуы тиіс.
БМЖ қолданылуы проектілеуде құрылымдық бұйымдарға және
құрылыстағы ӛнімдерге түрлендіру мен стандарттілеуге себеп болады.
Ғимарат жоспары (пәтердің) ғимараттың горизонталь тілігінен шыққан
қиюшы жазықтықтан шыққан және есікпен терезе арқылы ӛтетін кӛріністі
айтамыз. Жоспар бізге жоспарланған кӛлемінің ғимараттық композициясы,
қабырғалардың тұрған жерлері және де басқа құрылымдар қоршауы туралы,

олардың бӛлу біліктерінің тор шілтер модулінің байланыс, қабаттағы барлық
бӛлмелердің орналасу, олардың тағайындауына қарай, тілік пен пішініне
қарай, сатылардың орналасуы, темір жол құрылуы, санитарлық техникалық
құрал-жабдықтар туралы ойы береді. Тұрғын және қоғамдық ғимарат
жоспарларында кейбір кезде жиһаздың орналасуын және қабаттағы құрал-
жабдықтарды кӛрсетеді. Ғимарат жоспарының сызылу тәртібі:
a) сызу жоспарының қиыстыруы;
б) үзілме біліктерінің модульдерінің тор шілтерінің сызылуы;
в) ғимарат жоспарындағы арнаулы және қоршаулы құрылымдардың
байланысы мен сызылуы;
г) бӛлшектер жоспарының сызылуы;
д) ӛлшемдердің және жазулардың қондырылуы;
е) сызуды безендіру.
Вертикаль жазықтықпен ойша киылған ғимараттың кӛлденең немесе
ұзыннан шыққан кескіні тілік деп аталады. Тілік ғимараттық кӛлем-
конструктивті есебін шығару үшін қызметін кӛрсетеді. Тіліктер үш түрге
бӛлінеді: архитекторлық, конструктивтік және сұлба. Тіліктерде
терезелердің, сыртқы есіктер мен қақпалардың ойықтары, сатылы тор,
жеделсатының шахтасы, балкон мен лождиялар кӛрсетілуі керек. Іргетастың,

36

аражабынның, басқа элементердің итарқасының құрылымдары
кӛрсетілмейді.
Тілікті салу мен сызу кезінде барлық салуларды жіңішке сызықтармен
келесі тәртіпте орындалады:
а) сызудың қиыстыруы және модульді үзілме тор шілтерінің
тұрғызылуы;
б) негізгі тілік жобасының сызылуы;
в) тілік бӛлшектерінің сызылуы;
г) сызықтың ӛлшемдерін қондыру;
д) сызудың тілігінің графикалық безендіруі.
Ғимараттық сыртқы түрлерінің бейнелеуі – фасадтар ғимарат
проектілерінің сәулеттік композициясы туралы ойы береді. Оның нұсқасы
жалпы сәулеттік-құрылыстық есептеріне, ғимарат проектісіне енеді. Фасадта
болуға тисті:
a) ғимарат және бӛлшектер кӛрінісі;
б) ӛзіндік үзілме білігі;
в) биіктік белгілері;
г) терезелердің ойықтарын толтырудың үлгісі, бӛлшектер және
түйіндердің маркалары, жасырылмаған жоспарлар мен тіліктер;
д) жоспар мен тілікте кӛрсетілмеген тіліктер және элементтер
байланысы;
е) фасадтың айқындалуы.
Фасадтың құрастыру тәртібі:
а) жалпы парақтық қиыстыруы;
б) фасадтық тор шілтерін тұрғызу;
в) негізгі жобаның сызылуы;

г) бӛлшектердің сызылуы;
д) шығарма белгілерің, үзілме біліктерінің маркаларың, сыртқы
қабырғалардың элементтерің, балкон мен лоджияның қоршауың,
құрылымдық түйінің қондыруы.
е) фасад сызуының графикалық безендіруі.

Негізгі әдебиет: [1] – [16];
Қосымша дәебиеттер: [17] – [23].

СДЖ үшін бақылау жұмыстары (4-тақырып) [1 –23]
1. AutoCAD жүйесінде құрастыру реттілігін пайдалана отырып ғимараттың
жоспарын және фасадын жеке нұсқалар бойынша тұрғызу.
2. AutoCAD жүйесінде құрастыру реттілігін пайдалана отырып жеке
нұсқалар бойынша ғимараттың тілігін тұрғызу.

5-тақырып. AutoCAD жҥйесінде «ығыстыру» және «айналу» әдісімен
аксонометриялық проекциялардың және беттердің тұрғызылуы (1
сағат)




37

Дәріс жоспары:
1. Компьютерде геометриялық денелердің проекциялануы.
2. Қарапайым геометриялық денелер.
3. Үш ӛлшемді объектілердің кӛрінуі.
4. Сценаны тұрғызу.

Үш ӛлшемді компьютерлік үлгілеу кеңістіктік үлгілер және олардың екі
ӛлшемді проекцияларын, т.б. сызбаларды қолдануға мүмкіндік береді.
Бірталай геометриялық жетіспеушіліктер, үш ӛлшемді үлгілеудің алғашқы
кезеңінде редакциялай бастағанда жойылып кетеді. Үш ӛлшемді
компьютерлік үлгілеулер ішінде қатты денелі үлгілер редакциялауға
ыңғайлы болып келеді. Олар оңай құрылады және ӛңделеді. Айтарлықтай
барлық қатты денелі үлгілер базалық кеңістіктік үлгілерден алынулары
мүмкін: параллелепипед, цилиндр, сфера, конус, сына және қорап. Мұның
бәрі қатты денелі қарапайымдарға жатады. Кӛрсетілген пішіндерден оларды
қосу, біріктіру, алып тастау, бӛлу, қиыстыру арқылы ӛндірісте қажетті заттар
құрылады.
Қатты денелі объектілер пішіндері SOLIDS (ДЕНЕ) саймандар
тақтасында орналасқан (4.1-сурет)






4.1-сурет - SOLIDS саймандар панелі


BOX (Қорап)
Команда сұранысы:
Specify corner of box or [Center] <0,0,0>:
(Қораптың бұрышын кӛрсет немесе [Центрін] <0,0,0>:)
Specify corner or [Cube / Length]:
(Бұрышын анықта немесе [Куб / Ұзындығы]:)


SPHERE (Сфера)
Команда сұранысы:
Current wire frame density: ISOLINES = 4
(Ағымды каркас тығыздығы: ISOLINES = 4)
Specify center of sphere <0,0,0>:
(Сфераның центрін кӛрсет <0,0,0>:)
Specify radius of sphere or [Diameter]:
(Сфераның радиусын кӛрсет немесе [Диаметрін]:)


CYLINDER (Цилиндр)
Команда сұранысы:
Current wire frame density: ISOLINES = 4
(Ағымды каркас тығыздығы: ISOLINES = 4)



38

Specify center point for base of cylinder or [Elliptical] <0,0,0>:
(Цилиндр негіздемесінің центрлік нүктесін кӛрсет немесе [Эллипстік]
<0,0,0>: )
Specify radius for base of cylinder or [Diameter]:
(Цилиндр негіздемесінің радиусын кӛрсет немесе [Диаметрін]:)
Specify height of cylinder or [Center of other end]:
(Цилиндрдің биіктігін кӛрсет немесе [Басқа негіздемесінің центрін]:)


CONE (Конус)
Команда сұранысы:
Current wire frame density: ISOLINES = 4
(Ағымды каркас тығыздығы: ISOLINES = 4)
Specify center point for base of cone or [Elliptical] <0,0,0>:
(Конус негіздемесінің центрлік нүктесін кӛрсет немесе [Эллипстік]
<0,0,0>: )
Specify radius for base of cone or [Diameter]:
(Конус негіздемесінің радиусын кӛрсет немесе [Диаметрін]:)
Specify height of cone or [Apex]:
(Конус биіктігін кӛрсет немесе [Шыңын]:)


WEDGE (Клин)
Команда сұранысы:
Specify first corner of wedge or [Center] <0,0,0>:
(Клин негіздемесінің бұрышын кӛрсет немесе [Центрін] <0,0,0>: )
Specify corner or [Cube / Length]:
(Клин негіздемесінің бұрышын кӛрсет немесе [Куб / Ұзындығы]:)
Specify height:
(Биіктігін кӛрсет:)


TORUS (Тор)
Команда сұранысы:
Current wire frame density: ISOLINES = 4
(Ағымды каркас тығыздығы: ISOLINES = 4)
Specify center of torus <0,0,0>:
(Тордың центрін кӛрсет <0,0,0>:)
Specify radius of torus or [Diameter]:
(Тордың радиусын кӛрсет немесе [Диаметрін]:)
Specify radius of tube or [Diameter]:
(Трубка радиусын кӛрсет немесе [Диаметрін])
Қатты денелі бӛлшектерді екі ӛлшемді объектілерден құруға болады,
олар [Extrude] ығыстыру әдісі және [Revolve] айналдыру әдісі арқылы
орындалады. Бұл шарт бойынша екі ӛлшемді объект полилиния немесе толық
аймақпен тұйықталуы қажет.
Аймақты құру жолы:
1) Region командасы арқылы немесе Draw/Region панелі арқылы


39

2) Draw/Boundary/Polyline немесе Region/Pick Points мәзірі арқылы

3) Draw саймандар панеліндегі батырма арқылы .
Тұйық полилинияны құру:

1) Modify / Polyline мәзіріндегі пункт арқылы
2) Select polyline: (Полилинияны таңдаңыз:)
3) Enter / Join
4) Select object: (Объектіні таңдаңыз:) Enter.
SOLIDS саймандар панеліндегі Extrude (Ығыстыру) командасын

қолданады
Команда сұранысы:
Current wire frame density: ISOLINES = 4
Ағымды каркас тығыздығы: ISOLINES = 4
Select object: (Объектіні кӛрсетіңіз:)
Specify height of extrusion or [Path]:
(Ығыстыру биіктігін немесе [траекториясын] кӛрсетіңіз:)
Specify angle of taper for extrusion <0>:
(Ығыстыру кезіндегі тарылу бұрышын кӛрсет <0>:)
0
0 - тең тарылу бұрышы, шеңбер – бұл әдісте қатты денелі цилиндр
болады.
0
0 -тан қайырма тарылу бұрышы мен жалпақ объектіде шеңберді қысу,
қатты денелі конусты береді.
SOLIDS саймандар панеліндегі REVOLVE (Айналдыру) командасын


қолданады .
Айналу денесі деп айналу бетімен шектелген қатты денелі үлгіні
айтамыз.
Команда сұранысы:
Current wire frame density: ISOLINES = 4
Ағымды каркас тығыздығы: ISOLINES = 4
Select object: (Объектілерді кӛрсетіңіз:)
Specify start point for axis of revolution or define axis by [Object / X (axis)
/Y (axis)]:
(Айналу осінің алғашқы нүктесін кӛрсет немесе осьті анықтаңыз
[Объект /Х (осі) / Y (осі)]:)
Specify endpoint of axis: (Осьтің соңғы нүктесін кӛрсетіңіз:)
Specify angle of revolution <360>:
(Айналу бұрышын белгілеңіз <360>:)
Команда опциялары: Object - осі ретінде объектіні қолданыңыз;
X (axis) – Х осі бойынша айналу;
Y (axis) – Y осі бойынша айналу;

Негізгі әдебиеттер: 5[1] – [16];
Қосымша әдебиеттер: [17] – [23].


40

СДЖ үшін бақылау жұмыстары (5-тақырып) [13, 17]
1. «Ығыстыру» және «айналу» әдісі бойынша AutoCAD жүйесінде
геометриялық денелерді (шар, призма, конус, цилиндр) жеке нұсқаулар
бойынша тұрғызу.
2. Тұрғызылған денелердің AutoCAD жүйесінде

6-тақырып. AutoCAD жҥйесінде ҥш ӛлшемді геометриялық
денелерді моделяциялау негізі және беттердің тұрғызылуы (1 сағат)
Дәріс жоспары:
1. Үш ӛлшемді кеңістіктегі координаталар.
2. Түрлер.
3. Жазық объектілерден денелерді құастыру.
4. Күрделі геометриялық денелер.
5. Геометриялық дененің тұрғызылу мысалы – жазықтықпен қиылған
кеңістіктегі призма моделі.

Қатты денелердің жазбасын салу үшін, алдымен жазылатын қатты денені
таңдап алу қажет. Призманың мысалында қатты дене жазбасын салайық.
Дұрыс алты қырлы призманы жазамыз (ішкі шеңбер радиусы R=50 мм).
Command:
Command: polygon Enter number of sides <4>:6
«Enter»
Specify center of polygon or [Edge]:
Enter an option [Inscribed in circle / Circumscribed about circle] <I> «Enter»
Specify radius of circle: 50
Осьтік түзулерді сызамыз.

Алдын-ала «Axis» қабатын құрып, (CENTER X2 немесе DASH DOT)
осьтік түзудің типін таңдаймыз.
Әрі қарай қатты денелі алты қырлы призманының моделін
1,2,3,4,5,6,1*,2*,3*,4*,5*,6* ығыстыру әдісімен жазамыз.
Command: extrude
Current wire frame density: ISOLINES = 4
Select objects: 1 found
Select objects: «Enter»
Specify height of extrusion or [Path]:100 «Enter»
Specify angle of taper for extrusion <0>: «Enter»
Одан кейін, алдын-ала құрылған призманың тӛменгі бӛлігінің осьтік
түзу-лерін, Copy командасының кӛмегімен жоғарғы бӛлігінің негізіне
кӛшіреміз.
Үш ӛлшемді объектілер моделімен жұмыс жасағанда, экранды жеке
бӛліктерге бӛлу ыңғайлы болады, онда тікбұрышты объектінің кескінінің
басқа кӛрінбейтін бӛліктерін кӛруге болады.
Жеке түрлері бойынша экрандар келесі әдіс арқылы іске қосылады:
View / Viewports / New viewports.



41

Жеке экран түрлерінде дұрыс алты қырлы призманың келесі
проекцияларын кӛруге болады: алдыңғы беті, үстіңгі беті, сол жақ беті,
тікбұрышты изометриялық проекциялары (Front, Top, Left, SW-Isometric).



































7.15-сурет - Призманың ортогональды және изометриялық
проекциялары
«Explode» редакциялау командасы арқылы призманың негіздері мен
бүйір қырлары «Жеке элементтерге бӛлшектенеді».
Command: explode
Select object: Specify opposite corner: 8 found
Select object: «Enter»
Енді 8 жеке объектілер типі «Region» бар (6 бүйір қырларында және 2
негізінде), оларды байланыссыз басқа объектілермен белгілеуге болады.
Дұрыс алты қырлы призманың жазбасын салу үшін ең тиімді жазба
әдістерінің бірін таңдау қажет. Ондай түрге призманың бүйір қырларымен
оның жоғарғы негізін ХY жазықтығына орналастыру жатады.
0
Призманы осі бойынша айналдырып, ол 6,5 қабырғаларынан 90 ӛтсе,
6,5,5*,6* қырлары ХY жазықтығымен сәйкес келетін болады.
Command: rotate 3d
Current positive angle:
ANGDIR=counterclockwise ANGBASE=0
Select objects: 1 found
Select objects: 1 found, 2 total
Select objects: 1 found, 3 total
Select objects: 1 found, 4 total
Select objects: 1 found, 5 total
Select objects: 1 found, 6 total
Select objects: 1 found, 7 total


42

Select objects: «Enter»
Specify first point on axis or define axis by [Object / Last / View/ X axis / Y
axis / Z axis / 2 points]:X «Enter»
Specify a point on the X axis <0,0,0>: endp of
Specify rotation angle or [Reference]: - 90 «Enter»























7.16-сурет - Жазбаның бірінші бӛлігі
Одан кейін, жоғарғы негізін 1*,2*,3*,4*,5*,6*, 6*,5* осьтерінде
0
90 градусқа бұрып, ХY жазықтығын призманың жазбасымен
сәйкестендіреміз.
Command: rotate 3d
Current positive angle:
ANGDIR=counterclockwise ANGBASE=0
Select objects: 1 found
Select objects: 1 found, 2 total
Select objects: 1 found, 3 total
Select objects: «Enter»
Specify first point on axis or define axis by [Object / Last / View/ X axis / Y
axis / Z axis / 2 points]:X «Enter»
Specify a point on the X axis <0,0,0>: endp of
Specify rotation angle or [Reference]: - 90 «Enter»
Призманың бүйір қырларының жазбасын алу үшін 6*,6 қабырғалары
бойында, 1*,1; 2*,2; 3*,3; 4*,4; 5*,5 жазбасын жасаймыз. Кӛрсетілген бүйір
қырлар Y осіне параллель болғандықтан, сызба жазбасы жеңілдейді.
6,6*,1*,1 бүйір қырларын ХY жазықтығымен сәйкестендіріп, оның
0
жазбасын 6,6* осінде 60 бұрышқа бұрамыз.
Command: rotate 3d
Current positive angle:
ANGDIR=counterclockwise ANGBASE=0
Select objects: 1 found
Select objects: 1 found, 2 total
Select objects: «Enter»
Specify first point on axis or define axis by [Object / Last / View/ X axis / Y
axis / Z axis / 2 points]: Y «Enter»


43

Specify a point on the Y axis <0,0,0>: endp of
0
Specify rotation angle or [Reference]: - 60 «Enter»


















7.17-сурет - 6,6*,1*,1 қырларын ХY жазықтығымен сәйкестендіріп
жазбасын салу
Басқа қырларының жазбасы осыған сәйкес орындалады. Дұрыс алты
қырлы призманың жазбасының соңғы қадамы, жазбаның жазықтығы мен
сызылған сызба жазықтығын сәйкестендіру болып табылады.

























7.18-сурет - Алты қырлы дұрыс призманың жазбасы

Практикада сызбаны сызу кезінде жеке жазықтықтарда орналасқан
заттың қимасы мен кескінін қолдануға тура келеді. AutoCAD графикалық
ортасында жұмыс жасағанда «SLICE» (Кескін) және «SECTION» (Қима)
командаларын қолданады.
«SLICE» (Кескін) командасын қолданған кезде, қатты денелі объект
жазықтықтармен қиылысып, қажет болған жағдайда объектінің жарты
бӛлігін қиып тастауға мүмкіндік жасайды.
«SLICE» операциясын орындауды, жоғарыда айтылған 7.2-бӛлімдегі
дұрыс алты қырлы призманың мысалында кӛрсетеміз.
Бұл операция қатты денелі объектіні құрудан бастап, αн¸ αv және αx
нүктелерінің іздерін жүргіземіз.
Command:
Command: DTEXT

44

Current text style: ―Standard‖ Text height: 3 «Enter»
Specify start point of text or [Justify / Style]:
Specify height <3.0000>: 5 «Enter»
Specify rotation angle of text <0>: «Enter»
Enter text: αн Enter text: αv Enter text: αx «Enter»































7.19-сурет - α жазықтығымен қиылған қатты денелі призма
Тӛрт экран түрін құрамыз: (Front, Top, Left, SW-Isometric).
Қиылған призманы салу үшін «SLICE» командасын қолданамыз. Қию
жазықтығы проекцияның фронталь жазықтығына перпендикуляр болғандық-
тан, бұл Z axis – Z осімен ӛтеді. Жоғарғы сол жақ экран (Front) ағымды
қалпында болады.
Command: Slice
Select objects: 1 found
Section plane by object [Z axis/View/XY/YZ/ZX/3 points] <3 point>:Z
Point on plane:
Point on Z-axis (normal) of the plane:
Both sides/ <Point on desired side of the plane>:
Команда: Кескін
Объектілерді таңдау: 1 объект
Объекті бойынша қиятын жазықтық [ Z осі/ Түр / XY / YZ / ZX /
3нүкте]<3нүкте>:Z
Жазықтықтағы нүкте: 1 нүктесін кӛрсету
Z осіндегі нүкте : 2 нүктесін кӛрсетеді
Екі жағынан <Жазықтықтың керек жағынан нүктені белгілеу>:
3 нүктесін кӛрсетеді
Қиылған жазықтық Z осіне перпендикуляр, 1,2 нүктелерімен беріліп, 1

нүктесі бойымен ӛтеді.
Призма екі бӛлікке бӛлінген болып шығады, қажет бӛлігін таңдаймыз.




45

7.20-сурет - Тікбұрышты призманың изометриялық проекциясының
кескіні
Егер қиюшы жазықтық тікбұрышты жазықтық проекциясына перпенди-
куляр болса, онда жоғарыда кӛрсетілген сызбалар Left экранында
орналасады.
Берілген призманың қимасын орындау үшін «SECTION» операциясын
қолданамыз.
Призманы αx іздерінің бойындағы нүктелері бойынша айналдырамыз, αv
Х – осіне фронталь ізі перпендикуляр болғанға дейін айналдырып, тік
қалыпқа келтіреміз. Нәтижесінде қима YZ жазықтығына параллель болады.
Command: rotate 3d
Current positive angle:
ANGDIR=counterclockwise ANGBASE=0
Select object: Specify opposite corner:6 found
Select object: «Enter»
Specify first point on axis or define axis by [Object / Last / View/ X axis / Y
axis / Z axis / 2 points]:Z «Enter»
Specify a point on the Z axis <0,0,0>:
Specify rotation angle or [Reference]: - 45 «Enter»

«SECTION» қимасының сызбасын α жазықтығында орындаймыз.
Command: SECTION
Select objects: 1 found
Select objects: 1 found, 2 total
Select objects: «Enter»
Specify first point on Section plane by [Object / Z axis / View/ XY/ YZ / ZX /
3 points]: <3 points>:YZ «Enter»
Specify a point on the YZ-plane <0,0,0>: nod of
0
Y осіне параллель 90 градус бұрышқа, қиманы сол жаққа ауыстырып,
ӛз осі бойынша бұрамыз. Одан кейін қима штрихталады.










46

7.21-сурет - Призманың жазықтықпен қиылған қимасы

Негізгі әдебиеттер: [1] – [16];
Қосымша әдебиеттер: [17] – [23].

СДЖ үшін бақылау жұмыстары (6-тақырып) [1-23]
1. AutoCAD жүйесінде жеке нұсқаулар бойынша қатты денелі объектілерді
(шар, цилиндр, конус, пирамида) құрастыру.
2. AutoCAD жүйесінде құрастырылған қатты денелі объектілерде (шар,
цилиндр, конус, пирамида) тіліктер мен қималарын тұрғызу.
3. AutoCAD жүйесінде құрастырылған қатты денелі объектілердің (шар,
цилиндр, конус, пирамида) аксонометриялық модельдерін құру.

7-тақырып. AutoCAD жҥйесінде жер жұмыстарында шекараны құру
және сандық белгілеуі бар проекциялар (2 сағат)
Дәріс жоспары
1. Сандық белгілеулері бар проекциялар.
2. Сызықтың түзуде кескінделуі және берілуі.
3. Жазықтықтың кескінделуі және берілуі.
4. Екі жазықтықтың ӛзара орналасуы.
5. Жер жұмысының шекарасын анықтау.

Құрылыс және маркшейдерлік сызбаларда жер бедері құрылысын
кескіндеу үшін екі проекцияны пайдалану қолайсыз, себебі кескінделген
тұлғаның кӛрнекілігі сызбаларға қойылатын кейбір талаптарды
қанағаттандыра алмайды. Сондықтан арнайы кескіндер - сандық белгілері
бар проекциялар қолданылады.
Проекциясынан кеністіктегі сол нәрсенінің ӛзіне (анықтауышыларына)
дейінгі қашықтығы санмен кӛрсетіліп, тік бұрыштап проекциялау әдісімен





47

салынған кескінді сандық белгілері бар проекциялар деп атайды. Сандық
белгілері бар проекциялар, тік бұрыштап проекциялаудың ерекше жағдайы.
Нүктенің проекциялары. Кеңістікте горизонталь H жазықтығы берілген
(119 сурет). Нӛлдік деңгей жазықтығы деп аталатын осы горизонталь
орналасқан проекциялар жазықтығына А, В
және С нүктелерін проекциялайық.
Жазықтықтағы бір проекциясы бойынша
кеңістіктегі нүктенің орны аңықталмайды.
Сызба қайтымды болу үшін нүктеден
жазықтыққа дейінгі қашықтық белгілі болу
керек. Сондықтан проекцияларды
белгілегенле әр проекциясының таңбасының
жанына нүктеден жазықтыққа дейінгі
қашықтық (метрмен ӛлшенеді) кӛрсетіледі.
Нӛлдік деңгей жазықтығынан жоғары
орналасқан нүктелердің сандық белгілерінің алдына таңба қойылмайды,
таңбалары оң деп есептеледі. Ал жазықтықтан тӛмен орналасқан нүктелердің
сандық белгілерінің алдына – (минус) танбасы қойылады. Нӛлдік деңгей
жазықтығында жататын нүктелердің сандық белгілері нӛлге тең.
Нӛлдік деңгей жазықтығын сызба жазықтығымен беттестіргенде
шығатын кескінді план деп атайды 119ә -сурет. Планда сызықтық масштаб
кӛрсетіледі. Сызықтық масштаб - ұзындық шамасын білдіретін, тең
бӛліктерге бӛлінген түзу сызық. Сызықтың әр бӛлігі масштаб бірлігіне тең
болады. Ал масштаб бірлігі санмен ӛрнектеледі. Кеңістіктегі нүктенің орнын
анықтау үшін проекциясынаң сол нүктенің ӛзіне дейінгі қашықтықты
масштаб бірлігімен ӛлшейді. Пландағы сандық белгісі бар проекциясы

бойынша кеңістіктегі нүктенің орны толық анықтайды.
Түзудің проекциялары. Планда түзуді сандық белгісі бар екі нүктесімен
кескіндейді. Түзу кесіндісінің сызбасын салу үшін, кесіндіні ӛзара параллель
горизонталь жазықтықтармен қияды да түзумен қиылысу нүктелерін (3, 4, 5,
6, 7) (120- сурет). Қиюшы горизонталь жазықтықтардың ара қашықтықтары
ӛзара тең (әдетте 1 м деп есептеледі). Сонда (34), (45), (56), (67) кесінділері
ӛзара тең болады. Осы кесінділердің проекциялары да ӛзара тең кесінділер
болып шығады. Кесіндінің проекциясының ұзындығы - кесінді табаны
(заложение), ал түзудің бір ӛлшем бірлікке тең бӛлігінің проекциясының
шамасы дере (интервал) деп аталады.
Түзуді планда бір нүктесі және түсу бағыты кӛрсетілген кӛлбеулік
шамасы арқылы да кескіндеуге болады (121 сурет). Түзудің түсу бағыты
нұсқамен кӛрсетіледі. Түзудің проекция жазықтығымен арасындағы
бұрышты кӛлбеу бұрышы деп атайды. Кӛлбеулік шама түзудің нӛлдік деңгей
tg
жазықтығына кӛлбеу бұрышының тангенсімен ӛлшенеді: I  Кӛлбеулік
l
1
пен дере бір-біріне кері шамалар: l  .
i



48

Сандық белгілері бар проекцияда екі түзудің ӛзара қалай орналасқанын
анықтауға болады:
1. Егер проекциялары ӛзара параллель, денелері тең және сандық белгілері
бір бағытта ӛсіп (кеміп) отырса, мұндай түзулер кеңістікте параллель
болады (123, а-сурет).
2. Планда екі түзудің қиылысу нүктелерінің сандық белгілері бірдй болса,
қиылысушы түзулер болады (123, ә - сурет).
3. Егер сандық белгілері жоғарыдағы талаптарды қанағаттандыра алмаса,
онда айқас түзулер болады (123, б, в - суреттер).
Жазықтықтың проекциялары. Сандық белгілері бар проекцияларда
жазықтықты былайша кескіндейді:
 Бір түзуде жатпайтын үш нүкте арқылы.

 Ӛзара параллель түзулермен.
 Қиылысушы түзулермен.
 Түзу және жазықтықтың кӛлбеулік шамасы арқылы.
 Жазықтықтың кӛлбеулік масштабымен.
 Жазық фигурамен.
124, а – суретті қарастырайық. Кеңістікте  жазықтығы берілсін. Осы
жазықтықты ара қашықтығы тұрақты горизонталь жазықтықтармен (  )
қияйық. Сонда  және  жазықтықтарының қиылысуы горизонталь түзулер

болады. Енді  жазықтығының ең үлкен кӛлбеу сызығын (с) жүргізейік. Ең
үлкен кӛлбеу сызығының горизонталь жазықтықтармен қиылысу нүктелерін
белгілейік. (1, 2, 3…), горизонталь проекциясын салайық. Планда бұл
сызықты қос түзумен (бірі жуан, бірі жіңішке) кескіндейді де биіктік
ӛлшемдерін (1, 2, 3…) түсіреді (124, ә - сурет). Ең үлкен кӛлбеу сызығының
проекциясын түзудің табан масштабы деп атайды. Жазықтықтың ең үлкен
кӛлбеу сызығының табан масштабы, жазықтықтың кӛлбеулік масштабы
болып табылады. Ең үлкен сызығының дересі (интервалы) сол жазықтықтың
дересін анықтайды.
Жазықтықтың горизонталінің бағытын, жазықтықтың созылу бағыты
деп атайды. Созылу бағытына горизонтальдің оң бағыты қабылданған, яғни
жазықтықтың кӛтерілу бағытымен қарағанда оңға қарай деп есептеледі. Ал
басты меридиан мен созылу бағытының арасындағы бұрыш  жазықтықтың
0
созылу бұрышы деп аталады. Жазықтықтың созылу бұрышын, сағат тілінің
бағытымен солтүстік меридианнан бастап созылу бағытына дейінгі
бұрышпен ӛлшейді.
Ең үлкен кӛлбеу сызығы мен горизонталь проекция жазықтығының
арасындағы бұрыш, жазықтықтың кӛлбеу бұрышы деп аталады. Сызбада
кӛлбеу бұрышын табу үшін түзудің табан масштабының кез келген екі
нүктесінен перпендикуляр түзулер жүргізіп, олардың бойына сызба
масштабына тең кесінділер салынады да ұштары қосылады (124, ә - сурет).
Сонда табан масштабымен жүргізілген түзудің арасындағы бұрыш  ,
0
берілген жазықтықтың нӛлдік деңгей жазықтығына кӛлбеу бұрышы болып
шығады.


49

Кесінді табанындағы айырымы бірге тең биіктік ӛлшемдерінің
проекцияларын анықтап, белгілеуді межелеу (градуирование) деп атайды.
Межелеу кесіндіні интерполяциялау (аралық мәнін табу) арқылы жасалады.
Межелеу тәсілінің бірнеше түрі белгілі. Соның ішінде кесіндіні
пропорционал бӛліктерге бӛлу арқылы межелеу 125-суретте кӛрсетілген.
Кесіндінің саны шеткі нүктелердің (А5B10) биіктік белгілерінің айырымы
арқылы табылады 10-5=5. Соңғы нүкте (С) кесіндінің ұшымен қосылады. әр
бӛліктің ұшынан осы түзуге (A5C) параллель түзулер жүргізіліп, берілген
проекцияның межелері табылады: 6, 7, 8, 9. Қатар орналасқан екі межелік
белгілердің ара қашықтығы дере екендігін білетінбіз.
Параллель жазықтықтардың кӛлбеулік масштабтары ӛзара параллель
болады, дерелері тең биіктік белгілері бір бағытта ӛсіп отырады (126-сурет).
Осы аталған шарттардың бірі қанағаттандырылмаса, онда жазықтықтар ӛзара
қиылысады.
Екі жазықтықтың ӛзара қиылысуында құлау масштабтары параллель, ал
аралықтары әртүрлі болса, қиылысу сызығы олардың ортақ горизонталі
болады. Екі жазыктыктарының қиылысу сызығын салуы мынадай ретте
орындалады:

1.     A 4 B
5
2.     C 4 D ,
5
3. М  A 4 B  C 4 D ,
5
5
4. m   (  m M ,m  i ).


Негізгі әдебиеттер: [1] – [16];
Қосымша әдебиеттер: [17] – [23].

СДЖ үшін бақылау жұмыстары (7-тақырып) [1-23]
1. Берілген түзуді
2. Екі жазықтықтың, түзу мен жазықтықтың қиылысу сызығын тұрғызу.
3. Жеке нұсқаулар бойынша жер жұмысының шекарасын анықтау
(топографиялық бет пен қазба және үйме беттерінің құламаларының
қиылысу сызығын табу).

8-тақырып. AutoCAD жҥйесінде бұрандалы біріктірулердің
(бұрандама, бұрамасұқпа, құбырлық бұрандалық біріктірулер)
тұрғызылуы (1 сағат)
Дәріс жоспары
1. Бекіту бұйымдарының сызбасы (бұрандама, бұрамасұқпа, сомын,
тығырық).
2. Жалғастырғыштар.
3. Бекіту бұйымдармен біріктіру.

Машиналар мен аспаптар тетікбӛлшектері ажыратылатын және
ажыратылмайтын біріктірулерінен тұрады. Ажыратылатын біріктірулерді


50