51
فعالی تهای اخیر او بیشتر تهی هکنندگی و اجرای ل سآنجلس بنیاد گذارد و ۱۶۰۰سند و تصویر تاریخی دکتـرای افتخـاری در رشـتۀ روزنام هنـگاری از دانشـگاه
برنام ههای رادیویی است.از هما سرشار کتا بهای همراهبامصاحب ههاییمبسوطاز۱۲۵شخصیتازجمله جهانـی آمریـکا شـد .او روزنام هنـگار ،کنشـگر فرهنگـی و
بزرگان و رهبران جامعۀ یهودیان ایرانی را گردآوری کرد و اجتماعی ،نویسـنده ،تهی هکننـده و مجری برنام ههای
منتشرشدۀ زیر در دسترس است: یکیازبزر گترینآرشیوهایخاطراتایرانیانیهودیدر
دفتر نوروز (دو مجلد ۱۹۸۸ ،و ،۱۹۸۹ل سآنجلس) جهان را فراهم آورد .وی در سال ۲۰۰۵مرکز غیرانتفاعی رادیویـی و تلویزیونی اسـت.
در کوچ هپ سکوچ ههای غربت (دو مجلد،۱۹۹۳ ، هنرهای خلاق ایرانی را باانگیزۀ همراهی و پشتیبانی سرشار کار مطبوعاتی را از هجد هسالگی در هفت هنامۀ
ل سآنجلس) ،پژوه شها و هنرها (ویراستار،۱۹۹۳ ، از استعدادهای ایرانی مهاجر تأسیس کرد و حضور تاز هتأسیس زن روز آغاز کرد .در سال ۱۳۴۹به مؤسسۀ
ل سآنجلس) ،چهرۀ زن در فرهنگ ایرانی (ویراستار، جمعی از اثرگذارترین هنرمندان معاصر مانند نادر نادرپور کیهانپیوستوتاسال،۱۳۵۷هما نجابهفعالیتخود
،۱۹۹۳ل سآنجلس) ،زن و خانواده در ایران و در (شاعر) ،مهشید امیرشاهی (رما ننویس) ،شهرنوش ادامه داد و جست هوگریخته به پژوه شهایی دربارۀ زنان
مهاجرت(ویراستار،۱۹۹۴،ل سآنجلس)،زنوسیاست پارس یپور (رما ننویس) ،منیرو روان یپور (رما ننویس)، و حقوق آنان پرداخت .همچنین موفق شد از دانشگا ه
در ایران معاصر (ویراستار ،۱۹۹۵ ،ل سآنجلس) ،زن، سیمین بهبهانی (شاعر) ،فریدون مشیری (شاعر) و تهران بورس تحصیلی و جایزۀ نقدی دانشجوی ممتاز
اسلام و جنسیت (ویراستار ،۱۹۹۶ ،ل سآنجلس)، ( )1351-۱۳۵۰دریافت کند.آغاز فعالیت رسان های او با
یهودیان در تاریخ معاصر ایران(چهار مجلد ،ویراستار، بسیاریدیگرآنرارونقبخشید. تلویزیونملیایراندربرنام هایباعنوان«چهاردیواری»
۱۹۹۶تا ۲۰۰۰میلادی) و شعبا ن جعفری (۲۰۰۲ سرشار همچنین از سه دهه پیش ،یکی از اعضای شورای
ل سآنجلس) که در سال ۲۰۰۳پرفرو شترین کتاب در هنرخاورمیانهدر موزۀهنرهایمعاصرل سآنجلسبوده بوددر سال ۱۳۵۱بود.
و از این موقعیت برای معرفی آثار هنرمندان معاصر ایرانی سرشار کمیپیشاز وقوعانقلاباسلامی،همراههمسر
درون و برون ایران شد. به جهان بهره برده است.از دیگر دستاوردهای فرهنگی و دو فرزندش به آمریکا رفت و تلا شهای مطبوعاتی
سرشار تهیۀ فیل مهای مستند دربارۀ شخصی تهای خود را با تمرکز بر سه گسترۀ حقوق بشر ،مسائل زنان و
زیـر نظـر منابع: مهاجر هنری و ادبی و فعالان اجتماعی تاریخ معاصر اقلی تهادرآنسویمرزهاادامهداد.سردبیریماهنامۀ
غلامعلـی حـداد المعارف عدـااندشـلن،اتمهـۀراجن:هـبانیناادسداایلـرمٔ،ه است .در این مجموعه با عنوان فرا گیر «دمی با»... شوفار ،نشریۀ فدراسیون یهودیان ایرانی ( ۱۹۸۱تا )۱۹۸۳
اسالمی.۱۳۹۳، ذیـل حییـم سـلیمان. پ یرنگی از زندگی شخصی و حرف های نادر نادرپور، وهمکاریبارادیووتلویزیو نهایخارجاز ایرانازجمله
مهشید امیرشاهی ،ناصر اویسی ،ثمین باغچ هبان،
سرشـار ،هومـن .)۱۳۸۳( .فرزنـدان اسـتر .ترجمـۀ سیمین بهبهانی ،سلیمان حئیم ،یونا دردشتی ،ایران تلا شهایمداوماودر اینراستاست.
مهرنـاز نصیریـه .تهران:کارنـگ. دّرودی،منیروروان یپوروبسیارانیدیگرثبتشدهاست. «در کوچ هپ سکوچ ههای غربت» ،نخستین کتاب هما
https://fa.wikipedia.org ازجمله جوایزی که به هما سرشار اهدا شده م یتوان سرشار ،برکشیده از د لنگران یها ،امیدها ،و تلا شهای
http://www.7dorim.com/tasavir/ از جایزۀ سپاس ب هعنوان روزنام هنگار برگزیده (،۱۹۹۴ سا لهای نخست مهاجرت و نخستین خاطر هنویسی
Elghanayan.asp ل سآنجلس) ،جایزۀ دوستیرسان ههای ایران و آمریکا
هارونیان،مسعود.)2004(.مشاهیریهودیانایرانی ( ،)۱۹۹۶جایزۀ روزنام هنگاری دانشنامۀ ایرانیکا (،)۲۰۰۳ مکتوببهزبانفارسیدر خارجاز ایراناست.
در عرضـهخدمـاتعلمـی،ادبـی،فرهنگی،هنـریو جایزۀ یک عمر کوشش بن یبریت ( ،)۲۰۰۵جایزۀ سرشار در سال ۱۹۸۹به هیئ تمدیرۀ سازمان نوپای
اقتصادی .لسآنجلس ،کالیفرنیا. انسا ندوستی انجمن والدین ایرانی/آمریکایی (،)۲۰۰۷ بنیاد پژوه شهای زنان ایران پیوست و تا سال ۱۹۹۶
http://biochemiran.com/content/27 مدال آلیس آیلند ( )۲۰۱۳و جایزۀ میراث آمریکایی هرسالهبابرگزارییکسمیناربی نالمللیبهفعالی تهای
http://www.7dorim.com/tasavir/ خود ادامه داد .در ۱۹۹۳به سمت مشاور سازمان
Elghanayan.asp شورای مهاجرت آمریکا ( )۲۰۱۶نام برد. دید هبانی حقوق بشر برگزیده شد و از این امکان برای
معرفی شخصی تهای بسیاری برای اخذ بودجه بهره
برد .در ۱۹۹۵مرکز تاریخ شفاهی یهودیان ایرانی را در
شمار ٔهبیستوچهارم52
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
مـــنیــــک محمدعلی میرزایی
ایـــــرانـــی
یهود یام
گفتوگو با صیون ماهگرفته،
رئیس انجمن کلیمیان اصفهان
سیدمرتضیرضوانی
لئــــادانیـــالی
امیــــر رجــــایــــی
صیـون ما هگرفتـه ،رئیـس
انجمـن کلیمیـان در اصفهـان اسـت.
مـردی خو شسـیما ،باوقـار و موجـه
کـه شـاید بتـوان ک محرفـی را خصیصـۀ
اصلـی او دانسـت؛ خصیصـ های
کـه شـاید خوشـاین ِد هیـچ خبرنـگار
جسـتجوگری نباشـد؛ امـا دور از ذهـن
نیسـت کـه بخشـی از ایـن ک محرفـی از
محافظـ هکاری نهادین هشـده در میـان
اقلی تهـای قومـی و مذهبـی ،ب هویـژه
یهودیـان،نشـئت گرفتـهوویژگ یهای
شخصیتیآقایما هگرفتهآنراآشکارتر
سـاخته باشـد.
اورادریکروززیبایبهاریدر کنیسۀ
مرکـزی یهودیـان اصفهـان در چهـارراه
فلسـطینملاقـات کردیـم.درحـدوددو
سـاعتی کـه میهمـان آقـای ما هگرفتـه
بودیـم ،تالش کردیـم هرچـه بیشـتر بـا
ایـن گـروه از شـهروندان ایـن دیـار آشـنا
شویموماحصلتلاشماناکنونپیش
چشـم شماسـت.
53
شـما راضـی بودیـد؟ دربـارۀخودتـان،پیشـینۀخانوادگ یتـانواینکـه
چگونگـی ایـن ارتباطـات بـه خـود رفتـار شـخص چگونـه مسـئول امـور اجتماعـی کلیمیـان شـهر
اینتبعی ضهااصل ًا برم یگـردد .ا گـر رفتـاری خـارج از قاعـده باشـد ،طـرف مـنادرصفسـهـاالن9ش2ـ3د1ی،ددترویـضیـکحخبانـدوهایـدۀدت.قریبـ ًا متوسـط
سیستماتیکنبودوبیشتر مقابـل هـم هما نگونـه رفتـار م یکنـد؛ امـا مـن همیشـه یهـودی متولـد شـدم ،خانـواد های پرجمعیـت بـا پنـج
حاصلتأثیرجامعۀسنتیبر سـعی کـرد هام حـرف ب یربـط نزنـم و مشـکلی هـم بـرادر و سـه خواهـر .مـا در محلـۀ قدیمـی کلیمیـان ،در
نداشـتهام. کنـار خانـوادۀ عمویـم کـه آ نهـا هـم پرجمعیـت بودنـد،
مردموبچ ههابود دربـارۀ انجمـن جامعـۀ کلیمیـان توضیـح دهیـد. در آرامـش زندگـی م یکردیـم؛ امـا ب هتدریـج از هـم جـدا
اعضایانجمنهمیشه آیـاایـنانجمنمراسـموبرنام ههایخاصیبرای زمنشـدیگدـیخیومانـمو ادیمـکمرنـووزدب.عهــمرـدًا،نخ ُانـنـچـهواودسـنهاابـلیه بدـکرراارمیعدلراخـقســوههداتداشحـشـامتدسـمد،ترقکارسل
با هم صمیمی بودند و ا گر کلیمیـانبرگـزار م یکند؟ م یکـردم؛ بـه همیـن دلیـل دورۀ دبیرسـتان را شـبانه
اختلا فنظریهمبود، من از سال 1347در امور اجتماعی فعالیت م یکردم .از
مربوط به امور انجمن بود سال1350تا1360از اعضایهیئ تمدیرۀ کنیسهبودم خوانـدم و دیپلـم گرفتـم.
وهیچاختلافشخصی وبعـداز آننیـزتـاسـال 1367کارهـایاجتماعـیانجـام آیـا مدرسـۀ اتحـاد در آن زمـان تحـت نظـارت
وجودنداشت.انجمن دادم.از سـال 1367تحولـیدر انجمـنصـورت گرفـتو
در امور فرهنگی و جوانان گروه جوانی بر سـر کار آمد و فعالی تهای من هم همان کلیمیـان بـود؟
فعالیتم یکند.یکیاز زمـان در انجمـن جدیـد شـروع شـد .اعضـای انجمـن این مدرسـه تا سـال 1355در اختیار آلیانس بود .مدیر
همیشـه بـا هـم صمیمـی بودنـد و ا گـر اختلا فنظـری آن هـم فرانسـوی بـود و دو معلـم خارجـی هـم بـرای
اینفعالی تهابرگزاری هـم بـود ،مربـوط بـه امـور انجمـن بـود و هیـچ اختالف تدریس فرانسه داشت .مدرسه دو قسمت بود :پسرانه
منظم کلا سهایعبری شـخصی وجـود نداشـت .انجمـن در امـور فرهنگـی و و دخترانه .الآن هم به همان شـکل باقیمانده اسـت.
است چون بعد از عمومی جوانـانفعالیتم یکند.یکـیاز اینفعالی تهابرگزاری بعدهـا مهاجر تهایـی صـورت گرفـت و محـل سـکونت
منظـم کلا سهـای عبـری اسـت چـون بعـد از عمومـی بسـیاریاز یهودیـانتغییـر کرد؛ولیپیشاز آن،بیشـتر
شدنمدرسۀاتحاد، شدن مدرسۀ اتحاد ،کلا سهای عبر ِی آنجا دیگر برگزار کلیمیـان آنجـا زندگـی م یکردنـد و بچ ههایشـان هـم
کدلیاگربسرگهزاارینعبشرد ِ.یاآیننجا نشد .این کلاس برای کلیمیان یک واحد درسی است هما نجـا درس م یخواندنـد .مدرسـه تـا سـال -1353
کلاسبرای کلیمیانیک و در آموز شوپـرورش هـم بـه رسـمیت شـناخته شـده 1354در انحصـار یهودیـان بـود؛ ولـی بعـد بـا کـم شـدن
واحد درسی است و در اعزبـرسایلتق7ر6یبکـ ًامپتنـر اجسبرابتـ،رولشـیدتهع.دامـاد است .الآن جمعیت تعداد یهودیان ،مدرسه عمومی شد .البته همان زمان
آموز شوپرورشهمبه دان شآمـوزا ِن کلاس کـه مدرسـه مختـص یهودیـان بـود ،مـن دو هـ مکلاس
رسمیتشناختهشده بسیار موفقبودیم؛چونبچ ههاخیلیعلاقهداشتند.
است.الآنجمعیتاز مـا بـرای جوانـان برنام ههـای فرهنگـی و ورزشـی هـم مسـلمان هم داشـتم.
سال 67کمتراست، داشتیم؛البتهبااینکهحمایتشانم یکردیم،هی چوقت در دورانتحصیـل،از چـهزمانـیطعـمتبعی ضهـا
کوللایتعسدعابدرداینتقریشآب ًماپونزا ِجن منسجم نبودند .الآن هم نیستند ،ولی امیدواریم این راچـوچنشیمعدیمـدول ًوا امقتلویجهتهـشاددیردهبراججاایـمعیهکـمتهبفااوتشـیندد،؟
وضعیـت بهتر شـود. ممکـناسـتبـارفتارهـایخاصیروب هروشـوند.
برابرشده.مابسیار جامعـۀ کلیمیـان ،جامعۀ سیسـتماتیکی نبـوده؛ تبعیـض چنـدان زیـاد نبـود؛ امـا ب هطورکلـی از همـان
موفقبودیم؛چون یعنـی ب هصـورت هسـت های اداره م یشـده و هف تهشتسالگیآنرااحساسم یکردیم.برخ یفکر
بچ ههاخیلیعلاقه ری شسـفیدانی بسـیار بـا درایـت داشـته اسـت. م یکردندیااینکهبهشاندیکتهشدهبود که کلیمیان،
داشتند.مابرایجوانان ایـن جامعـه بـا فـراز و نشـی بهای زیـادی مواجـه ایرانینیستند.ب ههرحالتبعیضاتیبود،اماباپیشرفت
برنام ههایفرهنگیو شـدهوافـرادیبود هانـد کـهبـاتدبیرخـودجامعه جامعهبسـیار ک مرنگشـد؛البتههنوز همهسـت،ولی
ورزشیهمداشتیم؛ رااز ایـنفـراز ونشـی بهاعبـور داد هانـد،ازجملـه فقـط از طـرف افـرادی کـه خیلـی تن گنظرنـد .زمانـی
البتهبااینکهحمایتشان آقـای ما هگرفتـه. کـه بچـه بودیـم ،حتـی وقتـی از کوچـه عبـور م یکردیـم،
م یکردیم،هی چوقت بله ،مشکلاتی بوده ،اما خود جامعه همواره علاق همند
منسجمنبودند.الآنهم بـودهمسـیرخـودراپیـدا کنـدوپیشـرفت کنـد.ایـنامـر بچ ههـای همسـن مـا اذیتمـان م یکردند.
نیستند،ولیامیدواریم برای پیشرفت کار انجمن بسیار مؤثر بوده است؛ یعنی تـاچـهحـدایـنتبعی ضهاسیسـتماتیکبـودواز
اینوضعیتبهترشود. ا گـرحمایـتوهماهنگیمردمنباشـد،هی چکسموفق اینتبسـعویی ضحهااکامصیـل ًاتسیوقـستتماتصیـورکنبتومد یوگبریفشتتر؟حاصل
نمیشود.
در کنـار فعالی تهایتـانبرای کلیمیـاناصفهان، تأثیر جامعۀ سنتی بر مردم و بچ هها بود.
بـرایبقیـۀاقشـار جامعـههـمفعالیتـی کرد هایـد؟ بهتریـن خاطـر های کـه از مواجهـه بـا جامعـۀ
چـهدر زمینـۀاجتماعـی،چـهدر زمینۀفرهنگیو عمومـی مسـلمان داریـد چیسـت؟ ب هنحو یکـه
اقتصادی. رفتارهـا خالـی از هرگونـه تبعیضـی بـوده باشـد.
بیشـتر فعالی تهـا بـر جامعـۀ یهودیـان اصفهـان متمرکـز بعـد از زمـان مدرسـه مـا بـا بچ ههـای مسـلمان دوسـت
بـووجـدوهادسدـاشـتت؛وهلـ،بـیا کدرمـماـولارمدیـیلکـههمـلاکزارمبـیوکدرهدوهایدرمخ.وماثساـًلتدری بودیـمورف توآمـدداشـتیم؛بـاهـمدرسم یخواندیم،
میانمسـلما نهابرنام ههاییاجرام یشـد کهبه کمک سـینما م یرفتیـم و ورزش م یکردیـم .پانزد هشـانزده
بنایـاشـزدد،ا کشـمت؛کموـامهـشـامرککمـتمکیکمنییکمر.دیمـثلمً.ا و هماهنگـی مـا سـالگیزمانـیبـود کـهارتباطاتمابامسـلمانانبسـیار
الآنهما گرلازم خـوب بـود و در کل از ارتباطـی کـه بـا همدیگـر داشـتیم
چندیـنسـالدرمرکـزی کـهبـرای کمـکبـهافـرادناتـوان
فعالیتم یکرد،ما(انجمن)نیزفعالیتخوبیداشتیم. راضـی بـودم.
عمومیـت ارتباطـات چگونـه بـود؟ در جامعـۀ
کلیمیـان همـه رضایـت خاطـر داشـتند یـا فقـط
شمار ٔهبیستوچهارم54
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
اشـیای آبرومنـد نداریـم .عالوه بـر ایـن ،درخواسـت
مـا از شـهرداری اصفهـان ایـن اسـت کـه مکانـی بـرای
فعالی تهـایورزشـیوتفریحـیجوانـانیـامحلـیبـرای کلیمیانواقع ًافرهنگ
اجتماعـاتخـاص کلیمیـاندر اختیـار مـابگـذارد.ایـن غن یایدارند؛ولی
موضـوع بارهـا مطـرح شـده اسـت. متأسفانه خوب از آن
فعالی تهایشـمابیشترجنبۀاجتماعیداشته استفادهنکرد هاند.
یا مذهبی؟ ارامنهامکاناتبیشتری
حتم ًا فعالی تهایم در باید و هستم دو .من یهودی هر نسب تبهکلیمیاندارند
نگاه مذهبی وجود داشته باشد. ومرا کزبیشتریازجمله
شـما شـهروند ایرانـی ،اصفهانـی و یهـودی کلیسا،موزهو...نیزدر
هسـتید؛ بـرای معرفـی خودتـان ،کـدام وجـه را اختیارشاناست.مرا کز
ارجـح م یدانیـد؟ مادرحد کنیسهاست
من همیشه گفت هام که ما خودمان را «ایرانی یهودی» کهچندانهموسعت
م یدانیم.وطنرانم یتوانعوض کرد،امایکیهودی نداردودر آ نهامراسم
هم هجـا م یتوانـد زندگـی کنـد .مـن وقتـی بـرای جایـی مذهبیبرگزارم یشود.ما
نامـه م ینویسـم از عبـارت «ایرانیـان کلیمـی» اسـتفاده موزهنداریمودرصددیم
م یکنـم.ایرانـیبـودنمامهماسـت. برایرا هاندازیموزهاقدام
وضعیـتمهاجـرت کلیمیـاناز اصفهـانچگونه کنیم؛ولیجم عآوری
است؟شنید ههاحا کیاستجمعیت کلیمیان وسایلموزهآسان
شـهرهای دیگـری مثـل شـیراز ب هانـدازۀ اصفهـان نیست .کنیسۀملاربیع
کاهش نداشـته اسـت. نقش شـما ب هعنوان رابط میان جامعۀ کلیمیان را کهحدودسیسال
مهاجرت کلیمیان از سـا لهای بسـیار دور شـروع شده و مسـلمانان در انجمـن چیسـت؟ آیـا تعامالت مخروبهبوده،با کمک
اوساـزتحـ.دبرودخـهیفتبـاهدهشـشـهتراهداسیـادلیگپـیرـ ایـشراشـن،دیمدتخرصشوـصدـ ًها انجمن شـما نسـب تبه انجم نهای قبلی بیشـتر میراثفرهنگیوانجمن
تهـران ،مهاجـرت کردند ،تعداد زیـادی به اروپا و آمریکا بازسازی کردیموآنرا
و عـد های هـم بـه اسـرائیل .ایـن مهاجر تهـا تـا زمـان بوده اسـت؟ ب هعنوانمکانموزهدر
انقلاب صورت م یگرفته .سا لهای اول بعد از انقلاب، مـناز انجم نهـایقبلـیاطلاعاتچندانینـدارم،ولی نظرداریم
براثـر تبلیغـات رسـان هها و تـرس و وحشـت حا کـم بـر به نظرم تعاملاتی که الآن صورت م یگیرد بسـیار خوب ن هتنهادرایران،بلکه
مجاسـمیعـحهی،امنهنایـجزـر-تسـارقعلیت تگرهـفـا -تن.هتولـنهـیاب کعـلیدًاممیـهاانج،ربل تکـهاه اسـت و رف توآمدهـا بیشـتر شـده .در مـواردی کـه مـا را در همۀ دنیا مشکلات
کم شـد و م یتوان گفت در پن جشـش سـال اخیر تعداد دعـوت م یکننـد ،از مـا اسـتقبال م یشـود و رفتارشـان اقتصادیوجوددارد.
مهاجر تهـا ب هقـدری کاهـش یافتـه کـه جمعیـت مـا از بـامـاصمیمانـهاسـت.مـاحتـیدر اوایـلانقالبوقبل بخشی از این مشکلات
سـابق بیشـتر شده؛ چون تولد بیشـتر از مهاجرت بوده آاز نآهـنا ،بهـام همقشـاامـان وتاقدعاـ ًاخلـحیسـرفننیتوآتمدداهشاـیـتنیددوا اشزـتاییـمن. ب هطورکلیبرم یگرددبه
است. تن گنظر یهایـی کهبرخیجاهاهسـت،خبـرینبود. بالا رفتنسطحزندگ ی
شـما خودتـان چـرا از اصفهـان بـه شـهرها یـا رابطـۀمـاالآنهـمبـامقامـاتصـدر اصفهـانصمیمانه مردموهمخوانی
کشـورهای دیگـر مهاجـرت نکردیـد؟ نداشتنسطحانتظارات
مـن بـه کشـورهای خارجـی سـفر کـرد هام؛ نم یخواهـم اسـت. بامیزاندرآمد.مشکلات
حـرف ب یربـط بزنـم ،ولـی هی چکجـا وطـن نم یشـود. فعالیتـی در جهـت گسـترش مـراودات بـوده کـه ریش هایبسیاریوجود
ممکـناسـتبرای گـردش کهجاییبـرویبهتوخوش خودتان بانی آن باشـید؟ اهداف آ نها چه بوده دارد .در زمینۀ اقتصاد
بگـذرد ،امـا آنجـا بـرای زندگـی برایـت خـوب نباشـد .مـن داخلیهممعتقدما گر
براسـاس تجربـ هام ،همـواره علاق همنـد بـود هام کـه در است؟ فعالی تهابهبخش
ایـران زندگـی کنـم و هیـچ مشـکلی هـم نداشـت هام. بله دوسـه موردی بوده که دعوت کرد هایم و همی نجا خصوصیمنتقلشود،
در تعریـف ماهیـت خودتـان مسـئولیت جلسـاتی برگـزار شـده .هـدف آن شناسـایی جامعـۀ کاراییبهتریخواهد
اجتماع یتـان را پررن گتـر م یبینیـد یـا چیزهایی کلیمیان و رفع مشکلات آ نها بوده و نتیجۀ خوبی هم داشتودلسوزان هتر
مثـل کارآفریـن بـودن. عملخواهدشد.بخش
من ا گر در یک روز یک کار شخصی و یک کار اجتماعی داشـته است. خصوصیسرمایهاز
داشـته باشـم ،ابتـدا کار اجتماعـ یام را انجـام م یدهـم کلیمیـجاامنعواۀقکعـلًایفمریهانـنباگ غچنـهمیاشیکدلارانتـدی؛رولوـب هیرموتأسسـفتا؟نه خودشاستورا هکارهاو
و علاقـۀ زیـادی بـه امـور اجتماعـی دارم .مـن از ابتـدا خوباز آناستفادهنکرد هاند.ارامنهامکاناتبیشتری فعالی تهایبهتریدارد.
شـغلآزادداشـت هام.بـهواسـطۀیکـیاز دوسـتانم کهدر نسـب تبه کلیمیـان دارنـد و مرا کـز بیشـتری ازجملـه
حیطـۀ مسـائل ایمنـی و محافظتـی کار م یکـرد ،تغییـر کلیسـا،مـوزهو...نیـزدر اختیارشـاناسـت.مرا کـزمـادر
رشـتۀ کاری دادم و به این حیطه وارد شـدم؛ چون فکر حـد کنیسـه اسـت کـه چنـدان هـم وسـعت نـدارد و در
پمی یکشـنگاممماسنـاائیـلنایحمرنفـیهبدرسـاییـاررامنههماسـستمت.و امفختتخصرامصـکًاهادرز آ نهـا مراسـم مذهبـی برگـزار م یشـود .مـا مـوزه نداریـم
حیطۀ وسـایل ایمنی مشـغول کارم .بخشـی از وسـایل و درصددیـم بـرای را هانـدازی مـوزه اقـدام کنیـم؛ ولـی
جم عآوریوسـایلموزهآسـاننیسـت .کنیسۀملاربیع
را کـهحـدودسـیسـالمخروبـهبـوده،بـا کمـکمیـراث
فرهنگـی و انجمـن بازسـازی کردیـم و آن را ب هعنـوان
مـکانمـوزهدر نظـرداریـم.برای گرفتـنمجوز همگمان
نم یکنـممخالفتیباشـد؛ولـیامکانـاتلازمبرایتهیۀ
55
ایمنیهی چجا،حتیدر ابزارفروش یها،توزیعنم یشود
کتاورزنـیـدعواآقعنـ ًارباـ اهنوجـساـامیمل اییدمهنـیـیما.حکتایـرگاراجنـدایرنـکـده؛ و مـا کار
مشـغول
امـابعضـیمواقـعبرخـیهمـکاراننـاآ گاهمـاوسـایلیبه
نبـود؛ کـه بـا کارشـان متناسـب عرضـه م یکردنـد آنمـثاا ًلن
بـود و بـا حیـات کارگـران مرتبـط ماسـ کهایی کـه
نقشمهمیدر سالمتآ نهاداشـتناآ گاهانهاشـتباه
عرضهم یشـد؛البتهبعد کهمنمطلعم یشـدم،تلفن
مـ یزدمبـهفروشـندهوم یگفتـمایـن کار اشـتباهاسـت.
معـروفاسـت کـهیهودیـاندر بـازار بسـیار مـورد
اعتمادنـد.یهـودیبودنشـمادر اینزمینهچه
ثمـری برایتـان داشـته و ا گـر اعتمـادی و اعتبـاری
برایتان به بار آورده ،این امر چگونه ممکن شـده
است؟
همی نطـور کـه گفتیـد مـردم در کسـب و تجـارت بـه
کلیمیـان اعتمـاد بیشـتری دارند .دلیلش ممکن اسـت
این باشد که از آ نها صداقت بیشتری در کار دید هاند؛
و گاهـی ناراح تکننـده تهقرسـیبـ ًات البتـه برعکسـش هـم
همـه م یداننـد کلیمـی اسـت .در محیـط کار
هسـتم؛ امـا ا گـر کسـی هـم ندانـد و بعـد مطلـع بشـود،
چـه چیـزی شـما را افسـرده م یکنـد؟ فکـر نم یکنـم آیهــاواتایکنـهومندیبگـهرعرانـوداارنندفوعـاازله امجتحمماایعـتی،م میثکنا ًنلدا.ز بازهـم بـه مـا اعتمـاد م یکننـد.
تاب هحـال افسـرده شـده باشـم؛ چـون همیشـه فعـال آیـاپیـشآمده کههنگاممعرفیخودتـان،تردید
وحرزماشیــکاتراکرندیـهاایـفرده؟نمگثیـااًل بنویـداجـهنهرامنـی بداراینشکـلاینمـدری کنیـد کـه بگوییـد از اقلی تهـای دینـی اصفهـان
بـودهام. هسـتید؟ ا گـر ای نگونـه بـوده ،چـه عاملـی سـبب
عشـق از نـگاه شـما چیسـت؟ مـن بـه خدمـت کـردن نظربگیریدیاوسایلموردنیاز فعالیتیامخارج ایـن تردیـد اسـت؟
علاقـۀبسـیار زیـادیدارم.وقتـی کاریم یکنم کهمفید کنیـد. تحصیلـی کسـی را تأمیـن هما نطـور کـه گفتـم مـا ایرانـی هسـتیم و ا گـر جایـی
حتمـ ًا بـوده، ا گـر هـم چنـدان پیـش نیامـده ،ولـی لزومـی نداشـته باشـد ،نیـازی بـه مطـرح کـردن دینـم
بـوده بسـیار لـذ ت م یبرم. وظیف همـان بـوده کـه حمایـت کنیـم .مـواردی بـوده، نم یبینـم؛ ولـی ا گـر لازم باشـد ،راحـت خـودم را کلیمـی
بزر گترینناامیدیشما؟ازهی چچیزناامیدنیستم. ولـی نـه اینکـه آ نقدرهـا نیـاز بـه کمـک مالـی مـا داشـته معرفـی م یکنـم .حتـی در شناسـنام ه ،نـام مـن صیـون
ا گـربـه گذشـتهبرگردیدچـهچیزیراتغییـرم یدهید؟ باشـند.البتـه کم کهـای فکـری و اسـتفادهاز امکانـات کلیمـی ما هگرفتـه ثبـت شـده و هی چوقـت هـم بـا ایـن
هرکسـی در طـول زندگـی تجربیاتـی بـه دسـت مـ یآورد انجمـن زیـاد بـوده اسـت .درخصـوص اسـتعدادیابی قضیه مشـکلی نداشـت هام که بخواهم مخف یاش کنم.
وا گـربـه گذشـتهبرگـردد،م یتوانـدبهتـرعمل کنـد.من هـمهرسـاله،برنام ههایـیدر سـطح کشـور بـاهمـکاری دینمباعثافتخارماستو کسانیهم کهفکرم یکنند
همم یتوانمعم لگراترباشم؛چونخیلیتجربه کسب انجمـن شهرسـتا نها برگـزار م یشـود تـا اسـتعدادهای مشـکلی هسـت اشـتباه م یکننـد.
درسـی ،هنـری یـا ورزشـی شـناخته شـوند. جامعـۀ امـروز بـا مشـکلات اقتصـادی زیـادی
کرد هام. معنایزندگیبرایشماچیست؟ روب هروسـت و همـه را درگیـر کـرده اسـت .شـما
ا گـر بـه گذشـته برگردیـد بـه چـه زمـان و مکانـی خدمت کردنبهجامعهوافراد. ب هعنـوان فعـال اقتصـادی مشـکل اقتصـاد امـروز
سؤالات کوتاه: جامعـه را در چـه م یبینیـد؟
برم یگردیـد؟ بـه جوانـی. چـه وق تهایـی احسـاس خـوب داریـد؟ زما نهایـی ن هتنها در ایران ،بلکه در همۀ دنیا مشکلات اقتصادی
ببعزلگراوقیـ گهتم.ردیاکشـسنتمیهوکبفاقهیشوـاقدتع ًوا پشـصشماـاتدکچقاروه بمهـتومعدههدا؟دبشـخاتوشهدبدماونشبـمهدیکقتارواطنعـ ًماش کـهمشـغولتفیال(نمـاز)خوانـدنهسـتمومواقعـی کـه وجـود دارد .بخشـی از ایـن مشـکلات ب هطورکلـی
خانوادگـی دور هـم جمـع م یشـویم. برم یگـرددبـهبالا رفتنسـطحزندگ یمردموهمخوانی
موفق اسـت. بزر گترینترسشما؟ترسخیلیبزرگیندارم. نداشـتن سـطح انتظـارات بـا میـزان درآمـد .مشـکلات
مه متریـندرسـی کهاز زندگـیآموخت هاید؟صداقتو بهتریـن خاطـرۀ زندگـی کـه در ذهـن شـما مانـدگار ریشـ های بسـیاری وجود دارد .در زمینۀ اقتصاد داخلی
اسـت؟ بهتریـن خاطـر هام مربـوط بـه زمانـی اسـت کـه هـممعتقـدما گـرفعالی تهابهبخشخصوصیمنتقل
درستی. اولیـن بچـ هام بـه دنیـا آمـد. شـود ،کاراییبهتریخواهدداشـتودلسـوزان هترعمل
اصفهـان؟ کوچ ههایـی کـه در آن بـزرگ شـدم و برایـم چه کسیرابرایهمیشهستایشوتحسینم یکنید خواهدشد.بخشخصوصیسرمایهاز خودشاستو
پـراز خاطـرهاسـتوهنـوز هـممـ یرومآنجـاسـرم یزنم. و چـرا؟ خیل یهـا بـرای مـن سـتای شبرانگیزند .مـن در را هکارها و فعالی تهای بهتری دارد .این قضیه در تمام
درجـۀاولپـدر ومـادرمراسـتایشم یکنم؛چونتاآنجا دنیـاثابـتشـدهاسـت کـهبخ شهایخصوصیبسـیار
اصفهـان نصـف جهـان. که توانسـتند برای تربیت ما کوشـش کردند. موف قتر عمل م یکنند .مشـکل ما این اسـت که بخش
زاینـد هرود؟متأسـفانهخشـکشـدهوا گـرباشـدشـکل مه مترین ویژ گی شخصیتی شما چیست؟ ک محرف بزرگـیاز اقتصـاددولتـیاسـتونبایـدای نگونهباشـد.
مهعسمتول ًما.چهزمانیخودتانراسرزنشم یکنید؟وقتی وجـه تمایـز جامعـۀ یهودیـان اصفهـان از بقیـۀ
اصفهـانراخیلـیبهتـرنشـانم یدهـد. فکـرنجمامیعکـنـۀ امیاـصنا ًلشـمتهمرایچزیباسـشـنتد؟کهبتوانایـنوجهرا
کنیسـه؟ محـل عبـادت اسـت و مـن مرتـب بـه آنجـا کاری که کرد هاماشتباهبوده.
گرا نقیم تتریـندارای یتـان؟خیلـیچیزهـابـرایمن تعریف کرد.
مـیروم. ارزشـمند است. در سرتاسـردنیـا کلیمیـانبـهایـنمعرو فانـد کـه
کوروش؟ سرمشق عدالت و آزادی.
حضرتموسی؟پیغمبری کهاز سویخدانازلشدو
دستوراتورفتارشبرایآد مهاالگوست.
خداوند؟مرکزیتهمۀادیان،همۀانتظاراتی کهداریم
از خداست.
آقایما هگرفته؟خودش،تنها.
شمار ٔهبیستوچهارم56
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
نوایشوفار
در بابموسیقییهودیان
قومبااصفهانوفرهنگاصفهانیدرآمیختند.البته،تاریخ او ،هـدف موسـیقی تطبیقـی ،مشـخ صکردن موسـیقی ازنخسـتینروزهـایآفرینش که
دراینبارهازپسـت یهاوبلند یهایبسـیارییادم یکند؛ گذشتهاستبراساسآنچهامروزدردستداریم.ناز یها نغمۀهستیدر ُسرنایاینگیتی
تاجایی که گفت هاندجمعیتیهودیاناصفهانزمانیبه باسـتل را از آلمـان اخـراج کردنـد .زاکـس ،از بنیا نگـذاران دمیدن گرفت،آدمیباشـنیدن
چندصدنفـر کاهشیافت.ب هه رحـال،ایندرآمیخت نها سازشناسیوازشا گردانباستلنیزچنینسرنوشتیپیدا آوای آن بـه واکنـش برخاسـت
بازد ههایـیبـرایهـردو گـروهداشـتهاسـت کـهموشـکافی کـرد.اودربـارۀریت مشناسـیوتاریـخسـاز سـخنانیدرخـور و هـر نوایـی از طبیعـت او را بـه
آن کاریاسـتبسـیاردشـوار؛ولیم یتوانیمبگوییمهنرو اندیشـیدن دارد .هرسـاله در آمریکا ،جایزۀ زا کس به یاد او حا لوهوایی کشاند،تاآنکهخود
هنرمندانی کهاصفهانبهفرهنگایرانیپیشکش کرده، بهتلاشگرانقل مب هدستحوزۀسازشناسیاهدام یشود نیـزبـهسـاختنونواختـنسـاز و گردآفریدیزدانی
(جلیلونـد .)۱۰:۱۳۹۴،نم یتوانیـم از موسـیقی یهودیـان
تاانداز هایبازخوردهمینه مزیست یهاسـت. سـخن بگوییـم و از بـاخ و بـارچ و دیگرانـی چـون یهـودی آوا پرداخـت .گذشـتۀ موسـیقی سازندۀ تار
آ نگونـه کـهپیـشاز ایـن گفتیـم،هـمدر جرگـۀموسـیقی منوهین،نوازندۀمشهورویولن،نامنبریم.ماایرانیانباید
حرفـ هایوبـزرگانوهـمدرمیانمردمانعادی،بسـیاری بهیادداشـتهباشـیم کهیهودیمنوهینویولنسـاخ ِت چـونبسـیاریازهن رهـایدیگر،
از گرداننـدگانجشـ نهاوشـاد یهاو...یهـودیبود هاند. ب هدرسـتیآشـکارنیسـت؛ب هویژهآنکهدسـتاوردموسیقی
اصفهاننیزچونشیراز ،کاشان ،کردستان،همدانو... دسـتاسـتادقنبر یمهرراچگونهسـتود. شنیدنیاستودرلحظۀخلقپایانم یپذیرد،وتاپیش
نهانمرمهننـرِدمنمردادنمـیِیچیوهـنودمفرـتراضواینندایشدـاتووهاد،سـیونت؛ولـسدیرآندگشـاته کی،ه اازنسـ تتن.گمارسـلیوم ًابضبسـیطاآرنی،ارزاهدانیبرشاهاینوگسااهخدتا هشـهاتوآهنننربهوادیه
یوسفرو حافزاودیگرهنرمندانیهودیرادر کنارنامدیگر ::::موسیقیایرانویهودیان آدمیـاندرپـسزمـانوباورهـاواندیشـ ههاوادیـانوثبـت
هنرمنداناصفهانیم یآوریم،بهپرباریاینشهردرزمینۀ نکرد نهـابـهفراموشـیسـپردهشـدهاسـت،امـادر اینکـه
یهودیانحدودس ههزارسالپیشدرایرانخانه گزیدند. برخیتمد نهاچونیونانومصروایرانوچینوعبرانی
هنربیشترپیخواهیمبرد. نکوداشـت ادیـان و اقـوام نـزد ایرانیـان باسـتان ،هماننـد و...نقشدیرینیدرتکاپویاینهنرداشـت هاندتردیدی
مرتضـی نـ یداوود کـه در خانـواد های اصفهانـی زاده شـد، هخامنشـیان،سـبببالندگیاینمردماندرزمین ههای نیست.دراینجاتلاشخواهیم کرد کهدورازهرپاسداشت
تـاررانیـکم ینواخـتوشـاگردانبسـیارپرورانـد.شـاگرد مختلـفشـد؛از جملـهدر موسـیقیمذهبـیوموسـیقی یانکوهش،دربارۀنقشمردمانیهوددراینزمینهسخن
دروی شخانبودودردان هبانوییچونقمرالملوکوزیری مردمی.نام گوش ههاییدردستگا ههایموسیقیایرانی بگوییم.
را آموز شهـا داد .آهنـگ «مـرغ سـحر» نـ یداوود گویـای برگرفتهازفرهنگ کلیمیاناست،مانندمثنویعبریدر یهودیانچوندگرانباشنیدنشوفار 1به کرنشونیایش
تواناییبسیاراوستودیواریم یکشددربرابرزیاد هگویی و سـاختن و نواختـن در وادی هنـر و موسـیقی خویـش
دربـارۀ هنـرش .یونـس دردشـتی آوازی خـوش داشـت و بیات اصفهان. پرداختنـد؛موسـیق یای کـهویژگ یهـایخـودراداردونـزد
مناجـاتیهودیـانرانیـزبـهزبـانعبـریدر دسـتگا ههای ازآنجاکهدرایرانبهتاریخموسیقیهموارهب یمهریشده یهودیان،بانیایشدرآمیختهاست.آنچنا نکهپیامبران
موسیقیایرانیم یخواند.سلیمانرو حافزا،داوودشیرازی اسـت،نم یتوانیـمدربـارۀموسـیقیدور ههـایمختلـفو اینقوم،ازموسیتاسلیمانوداوودپیامبر،ب هگاهشادی،
وپسرشواسماعیلشیرازینیزنوازندۀتاربودندویهودی ادیـانواقـوام گوناگـون،سـادهبـهداوریبنشـینیم.تاریخ ازدریافـتالهامـاتالهـیسـخنم یگفتنـدوپیرامونشـان
وازخاکاصفهان.رحیمقانونینوازندۀسـاز کهنقانون وموسـیقییهودیانایراننیزچنیناسـت.میرعل ینقی، پیوسـتهنوازندگانوسـرایندگانبود هاند.درتوراتوقرآن
بـود.اسـتادچیر هدسـتیحیـیزری نپنجـهنیزتارشـیرین پژوهشـگر ،موسـیقی یهودیـان را از دو سـو بررسـی کـرده بـه صـدای خـوش داوود اشـاره شـده و در تـورات از «یوبـال
م ینواخت.سخنبسیاراستومانا گزیریمبهپایان گفتار. اسـت:نخسـت،جایگاهوالا واصیل،ودیگر،جایگاهنازل نوازنده» سـخن به میان آمده اسـت .همچنین ،در برخی
وعوامانه.ازدیدنخست،بزرگانیچونمرتضین یداوودو ازنسـخ ههای کتا بهاییهودیاننشـان ههاییبهچشم
کتابنامه یونسدردشتیوابراهیمسرخوشراخواهیمشناختو م یخوردکهگفتهم یشودگون هاین تنویسیعبریاست
1 .1جلیلوند ،حامد .)۱۳۹۴( .اتنوموزیکولوژی، ازدیـددیگـر،مردمـانعوامیهودی کهبرای گـذرانزندگی وآنرا«طعامیم»م ینامند.ازآنجاکهیهودیانبابسیاریاز
سایت انسانشناسی و فرهنگ ،تاریخ مشاهده۲۶ : بهاین کارمشغولبودند(میرعل ینقی،ب یتا۱۴۰:تا.)۱۴۴ تمد نهایباستاندرتعاملبود هاند،درزمینۀموسیقی
تأثیـر گرفتـهوتأثیـر گذاشـت هاند.آیـۀتوحیـد 2نـزدیهودیان
آذر .۱۳۹۷ ::::اصفهانوموسیقییهودی بـاامـربـهشـنیدنآغـازم یشـودویهودیتدینیمبتنیبر
2 .2خالقی ،روحالله .)۱۳۸۰( .سرگذشت موسیقی شـنیدناسـتوهنرهـایبصـریدرآن کمرن گتـراسـت؛
پیشینۀ کهنوپرباراصفهاندرهنر،ب هویژهسخنوساز ازای نرو،موسیقینزدیهودیانازدیربازرواجداشتهویکی
ایران .تهران :صفیعل یشاه. وآواز،بر کسـیپوشـیدهنیست.سـپاهانازدیربازپذیرای ازپای ههایموسـیقیبشـریبودهاست.
3 .3صراف ،پروانه .)۲۰۱۵( .نوای افلاک. مردمـانفراوانـیازدیگـرسـرزمی نهایدورونزدیـکبـوده از قـرنهجدهـممیالدیبـهبعـد،موسـیق یدانانبزرگـی
است.اکنون کهسخنازیهودیاناستیادآورم یشویمدر ازمیـانیهودیـاندنیـابرخاسـت هاند ،کسـانیچـونهورن
لسآنجلس :انجمن یهودیان مقیم آمریکا. دورانباستان،اصفهانازدومحل ۀجیویهودیهتشکیل باسـتل،پای هگـذار موسـیقیتطبیقـی کـههمـراهبـا کـورت
4 .4میرعلینقی ،علیرضا( .بیتا) .یادی از م یشـد.مهمانانـییهـودی کـهدرایـنخـاکپنـاه گرفتـه زا کس،سیستمطبق هبندیسازهاراشکلداد.به گفتۀ
موسیق یدانان یهود ایرانزمین؛ زرپنجهای که بودند،نامخودرابربخشـیازآنبهیادگار گذاشـتند.این
زود خاک شد ،در کتاب سال شیدا ،ویژۀ پژوهش
در فرهنگ ایران و سایر اقوام و ملل ،ب هکوشش
محمدرضا لطفی .تهران :بیگدل.
1 .1شاخحیوانحلا لگوشتکهبادمیدندرآنصداییچونشیپورازآنبرم یخاست.
«2 .2شمعایسرائلادونایالوهینوادونایاحاد»؛بهمعنیبشنوایاسرائیل،خداوندخالقماخداوندییکتاست.
محمدعلی میرزایی 57
هنرسلیمانی
گف توگو با سلیمان ساسون ،هنرمند کلیمی اصفهانی
امیــــر رجــــایــــی
سیدمرتضیرضوانی
لئــــادانیـــالی
از پیشـترهام یشـناختیمش.بـااو
در شـمار ههای پیشـین ماهنامـه دربـارۀ
هنـر و گالر یهـای اصفهـان گف ت وگـو
کـرده بودیـم و از شـخصیت هنـری او خبـر
داشـتیم :هنرمنـد نقـاش و معمـار بـا بیش
از 40نمایشـگاه انفـرادی و گروهـی .او
یکـی از اصل یتریـن کاندیداهـای مـا بـود
تـا ب هعنـوان یکـی از چهر ههـای برجسـتۀ
هنـری اصفهـان روی جلد ماهنامه بیاید؛
بنابرایـنوقتـیموضـوعپرونـدۀ کلیمیـان
اصفهـان در تحریریـه مطـرح شـد ،همـه
دربـارۀوجوبحضـوراودرپروندهه منظر
بودیـم .بـرای گف توگـو میهمـان گالـری
کوچـک و همیشـگ یاش در خیابـان
اسـتانداری شـدیم .از هـر دری گفتیـم
و شـنیدیم .از محلـۀ جوبـاره گذشـتیم،
روزهـای انقالب را در خیابـان اسـتانداری
ومسـجدهارونیهمرور کردیم،به کنیسـۀ
کتـرداوود رفتیـم ،یـادی از مدرسـه اتحـاد
کردیـم و بـه اقتضـای هنـرش سـری بـه
میـدان نق شجهـان و چهاربـاغ زدیـم و
سـرانجام ،خداحافـظ.
شمار ٔهبیستوچهارم58
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
از پیشـینۀ خانوادگـی خودتـان کـه بخشـی از
تاریخ یهودیان اصفهان را هم شامل م یشود
و از محلـۀ جویبـارۀ اصفهـان کـه یهودیـان در
آنجـا سـا کن بودهانـد صحبـت کنیـد.
اجـداد مـن در محلـۀ جوبـاره زندگـی میکردنـد .حتـی
پـدر مـن هـم وقتـی ازدواج کرد تا چند سـالی هما نجا
سـا کن بـود ،در کوچـۀ قنادیهـا .عمـوی خدابیامـرز
مـن کنیسـۀ کتـرداوود را در فلکـۀ فلسـطین سـاخت و
بـا همـکاری برخـی کلیمیـان علاق همنـد هم یکسـری
زمی نهـای تفکیکنشـده خریـداری کـرد و بعـد از
تفکیـک ،آنهـا را فروخـت بـه یهودیانی کـه علاقهمند
کنیسـۀ بکتوـردنـدادواوزدجزنوبـداگرـهیبیاکیننـنـددب.یـرموثا ًنلوهحمویـ لونحوخانـشه
پـدری
مـن و گالـری و کوچـهای کـه زندگـی میکنیـم بـه مـا
و خانـوادۀ عمههـا اختصـاص داشـته اسـت .حتـی
تـا سـیچهل سـال پیـش و قبـل از انقالب ،تعـداد
زیـادی از عم ههـای مـن و فرزنـدان آنهـا اینجـا زندگی
میکردنـد ،ولـی کمکـم از اصفهـان و ایـران خـارج
شـدند و الآن فقـط مـا هسـتیم و چنـد خانـواده دیگـر
کـه در ایـن محـل زندگـی میکنیم .عامـل اصلی خروج
یهودیـان از محلـۀ جوبـاره همیـن احـداث کتـرداوود
بـود .همچنیـن زمیـن بزرگـی در خیابـان چهاربـاغ و
کوچـۀ جهـانآرا و کوچـۀ فروهر هم بـوده که باز عموی
بـود؟ از حـال و هـوای آن روزهـای جوبـاره برایمـان من با همکاری تعدادی از کلیمیان در آنجا شـروع به
کنیسـۀ ملانیسـان کـه یکـی از کنیسـههای زیبـای بگوییـد. ساخ توسـاز میکننـد و برخـی یهودیـان آنجـا سـا کن
جوبـاره اسـت و الآن هـم فعـال است«.میشـکان» یـا میشـوند.
محـل خطابـۀ بیشـتر کنیسـههای فعـال اصفهـان را جوبـاره محلـی اسـت کـه از قدیمالایـام ،حتـی قبـل کنیسـۀ کتـرداوود در چـه زمانـی و بـا چـه هدفـی
پـدر یـا عمـوی مـن سـاختهاند .پـدرم در رشـتۀ نجاری از اسالم ،یهودیـان آنجـا سـا کن بودهانـد .حتـی سـاخته شد؟
ب هخصـوص فرنگ یسـازی تخصـص داشـته .حتـی من روایاتـی هسـت کـه شـهر اصفهـان کـه بـه «یهودیـه» در حـدود هشـتاد سـال پیـش کـه خیابان اسـتانداری
یک ویولن در خانه دارم که سـاخت پدرم اسـت .این یـا «دارالیهـود» هـم معـروف بـوده بـه دسـت یهودیـان و آمـادگاه هنـوز احداث نشـده بـوده و بهصورت کوچه
کنیسـۀ کتـرداوود هـم محراب بسـیار قشـنگی دارد که اهـحـمدآامـثدهشـادسـه و اتی.ـ انصقا ًلضیـشـههردرا کصتـفهـباتانریمخـحـیداوصدفبـهـوادنه بـوده ،عمـوی مـن اطالع پیـدا م یکنـد کـه اینجـا قـرار
پـدر و عمـوی مـن آن را سـاختهاند و یکـی از نقاشـان بـه همیـن قسـمت یهودینشـین و قسـمت کوچکـی اسـت چهارراهـی احـداث شـود .او زمینـی م یخـرد
خیلی معروف آن زمان آن را رن گآمیزی و با گ لوبوته کـه زرتشـتیان آنجـا زندگـی م یکردنـد و اطـراف پـل و آن را اختصـاص م یدهـد بـه سـاخت کنیسـهای
تزئیـن کـرده اسـت. شهرسـتان فعلـی محـل آنهـا بـوده اسـت .بـا حملـۀ بـرای کلیمیـان اصفهـان .عمویـم همـان زمـان بـه
شـرایط خانوادگـی شـما زمـان بـه دنیـا آمدنتـان اعـراب بـه ایـران ،یهودیـان کمـی تح تفشـار قـرار اورشـلیم سـفر میکنـد و در آنجـا کنیسـهای م یبینـد
چگونـه بـوده اسـت؟ میگیرنـد؛ یـا بایـد مسـلمان میشـدند یـا جزیـه بـه نـام «کتـرداوود» .او نقشـۀ آنجـا را بهصـورت دسـتی
ا کهثیـرچ اوقـصفتهامنذیههـبـا ِییت آنـندروزمنـابـوندهمتاعـسـادتل؛ خانـوادۀ مـا میدادنـد و ایـن قضیـه باعـث شـد کمـی پرا کنـده ترسـیم میکنـد و م یآیـد و کنیسـۀ کتـرداوود را اینجـا
کمـا اینکـه شـوند .عـد های بـه اطـراف خمین یشـهر یـا زفـره ،گـز و براسـاس آن م یسـازد .بعد خیابا نهای اسـتانداری و
بود هانـد و مراسمشـان را اجـرا میکرد هانـد .مـن در برخـوار مهاجـرت کردنـد و در آنجـا سـکونت گزیدنـد. آمادگاه اینجا احداث م یشـود و کنیسـه درسـت بر سر
سـال 1324متولـد شـدم و یـک بـرادر و سـه خواهـر ا گـر دقـت کنیـد ،زبـان اهالـی ایـن مناطـق بـه زبـان و چهـارراه قـرار میگیـرد.
دارم .خانـوادۀ مـن آن زمـان از جوبـاره بیـرون آمدنـد لزنهدجگــۀییمهویکدریـادنـندق .زدبیــا ْمنافاصرفسهــای ان اسـسـت،توکلــهیدمرربـجووبـطابرهه چـرا کلیمیـان بـرای زندگـی بـه سـمت ایـن
و همی نجـا در اسـتانداری سـا کن شـدند .تحصیالت قبـل از حملـۀ اعـراب بـه ایـران اسـت .البتـه همیشـه خیابـان م یآمدنـد؟ بـه همیـن دلیـل بـود کـه
ابتدایـی مـن در مدرسـۀ بهشـ تآیین بـود کـه نزدیـک بیشـتر جمعیـت یهودیان در جوبـاره بودهاند و تا قبل خیابـان هـم خیابـان «کنیسـه» نـام گرفـت.
منزلمـان بـود و آن زمـان در سـطح ابتدایـی ،پسـرانه و از انقالب اسالمی هـم جوبـاره تعـداد زیـادی یهـودی در مکانی که بودند کمی تح تفشـار و منزوی بودند.
دخترانـه بـا هـم بودنـد .بعـد از کلاس چهارم دبسـتان داشـت .مـا در جوبـاره حدود سـیزده کنیسـه داشـتیم آنهـا علاقـه داشـتند بهجاهـای بهتـر شـهر بیاینـد و
رفتـم بـه مدرسـۀ اتحـاد و تـا کلاس نهـم دبیرسـتان کـه همـه فعـال بودنـد؛ ولـی اوایـل انقالب بهدلیـل بـه رودخانـه و چهاربـاغ و مرکـز شـهر نزدیکتـر شـوند.
آنجـا بـودم .بعـد بـه مدرسـۀ ادب رفتـم و آنجـا دیپلـم مهاجـرت تعـداد زیـادی از یهودیـان ،برخی کنیسـهها خانههـای آنجـا کیفیـت خوبـی بـرای زندگـی نداشـت
گرفتـم .در سـال 44در کنکـور دانشـگاه تهـران شـرکت کـه تعـداد حداقـل ده نفرشـان تأمیـن نشـد ،تعطیـل و امکانـات زیسـتمحیطی هـم خـوب نبـود .ایـن شـد
کـردم و رشـتۀ معمـاری قبـول شـدم .در دانشـکدۀ و متروکـه شـدند .در حـال حاضـر هـم چندتایـی از کـه بـه قسـمت بهتر شـهر مهاجـرت کردند .کسـانی که
هنرهـای زیبـای دانشـگاه تهـران درس خوانـدم ایـن کنیسـ هها در جوبـاره فعـال هسـتند و حداقـل بهجتوربـاریهداتعشـتدانددشـکا مکنـ نم آسـمبدت ًنادکبمهتاـیر نشـطردفو مالی وضـع
و در سـال 49فوقلیسـانس گرفتـم .بعـد از اتمـام و در شـهر
تحصیالت ،در ذوبآهـن اصفهـان مشـغول بـه کار د هبیسـت نفـر بـه آنجـا م یرونـد. پرا کنـده شـدند .قبـل از ایـن اتفـاق همـه یهودیـان در
شـدم .آن زمـان ،سـاخت سـاختمانهای ذو بآهـن کنیسـۀ پـدری شـما در جوبـاره کـدام کنیسـه جوبـاره زندگـی م یکردنـد.
59
گفتیـد کـه مدرسـۀ اتحـاد م یرفتیـد .مدیریـت شـروع شـده بـود و بـه مهنـدس آرشـیتکت خیلـی نیـاز
ایـن مدرسـه بـر عهـدۀ کلیمیـان بـود .آیـا شـما داشـتند .من توانسـتم دو سـال خدمت سـرباز یام را
موردی که باعث شد این فعالیتهـای اجتماعیتـان را از ایـن مدرسـه در ذو بآهن فعالیت کنم و در آن مدت تعداد زیادی
آقا از دست من دلخور شـروع کردید؟ آیا این مدرسـه شـما را ب هعنوان
یک کنشگر کلیمی وارد اجتماع کرد یا سـرآغاز از سـاختما نهای آنجـا را طراحـی کـردم.
شود این بود که کارخانۀ ایـن امـر جـای دیگـری بـود؟ پـدر شـما در نقـش یـک مدیـر هنـری توانسـتند
زایند هرود ،که آن زمان یک فعالیتهـای اجتماعـی مـن بعـد از دانشـگاه شـروع فضایـی فرهنگی-هنـری در شـهر اصفهـان
شـد .زمانـی کـه دانشـجو بـودم ،بـا انجمـن کلیمیـان ایجـاد کننـد .ایشـان بـا حمایـت از هنرمندانـی
کارخانۀ بزرگ ریسندگی آن زمـان همـکاری داشـتم و کارهـای معمـاری چـون حـا ج مصورالملکـی در رونـد شـک لگیری
بود ،ب هدلیل بدهی به بانک مثـل تهیـۀ نقشـه برایشـان انجـام مـیدادم .آن
موقـع سـقف کنیسـه کتـرداوود بلنـد و چوبـی بـود و زندگـی هنـری ایشـان مؤثـر واقـع شـدند.
تهران ورشکسته شده سـتونهای چوبـی هـم داشـت .پـدرم به مـن خبر داد عمویـی داشـتم کـه در پاریـس زندگـی م یکـرد و آنجـا
بود و سها مداران مجبور کـه میخواهنـد کنیسـه را خـراب و سـقفش را آهنـی مغـازۀ عتیقـه و صنایعدسـتی ایرانـی داشـت .پـدرم
م نجملـه زیـادی داشـت، کناهرایمتـ ًاخالچفـناـدن ایـن کننـد. اقالم صنای عدسـتی اصفهـان ماننـد مینـا کاری،
شده بودند کارخانه را ایـن کار را نفـر خودسـرانه ولـی پـدرم؛ مینیاتـور روی عـاج و صـدف و زیـورآلات ایرانـی،
به چند دلال معروف در انجـام دادنـد؛ دیـوار دور را دسـت نزدنـد ،ولـی سـقف کاشـی ،سـرامیک و ...را تهیه و بسـتهبندی م یکردند
اصفهان بفروشند .آنجا و سـتونها را برداشـتند و آهنـی کردنـد و سـقف را هـم و بـرای عمویـم در پاریـس میفرسـتادند .قبلتـر از
را قو لنامه کرده بودند و سـه تـا چهـار متـر کوتا هتـر زدنـد و دیگـر بالکـن خانمهـا آن ،پـدر و عمویـم کارگاهـی داشـتند کـه تعـدادی از
بعدهم کارهایتفکیک هـم وجـود نداشـت .همینطـور مانـده بودنـد کـه مینیاتوریس تهای اصفهان در آن کار م یکردند .یکی
پروانه را انجام داده بودند ببـکدنبـنـودد؛و پحوتـلیشـناتنوانهـسـمتتهمباومدنـشـددبـه بهـ بوددن.ـ ْاهورنـضـاعگ چـهکار از ایـن مینیاتوریسـتها مرحـوم حاجمصورالملـک
که کارخانه را بفروشند. خیلـی بـوده کـه آن زمـان جوان بوده و کارش هم خیلی بهتر
این پروندۀ تفکیکی آمد یـا گـچ بزننـد؛ در حـد سـف تکاری بـود و آنجـا نمـاز از بقیـه بـوده و بـه او توجـه بیشـتری میشـده اسـت.
زیردست من و همۀ ضوابط میخواندنـد و عبـادت میکردنـد .ایـن وضعیت ادامه حتـی در سـفری کـه پـدر و عمویـم بـه فرانسـه داشـتند
تفکیکی و ضوابط طرح داشـت تا اینکه من از دانشـگاه فار غالتحصیل شـدم. او را بـا هزینـۀ شـخصی خودشـان بـه پاریـس م یبرنـد.
جامع آن زمان اصفهان، کنسـیاسلـه9را4تارنمیجـمـم ِکننـآمنوزبـمـهاونضـازعمقـبلـنیدبعـرگورداتنـ کـمر .ادلبکتـهه فکـر میکنـم ایـن اتفـاق مربـوط بـه حـدود سـال 1325
کرعهایطرتح اشرگدانهیبوکد.بقوادع،ددترًاآن بـه وضـع قبلـی برگرداندن بسـیار سـخت بـود؛ ولی من بـوده اسـت .آن زمـان هواپیمـا نبـوده و اینطـور کـه
هرکس دیگری ب هجز من نقشـهای تهیـه کـردم ،پلکانـی طرح زدم و برای وسـط پـدرم تعریـف م یکردنـد ،آنها از طریـق بندر پهلوی با
بود ،نقش هها را امضا م یکرد سـقف نیـز نورگیـری چندضلعـی در نظـر گرفتـم کـه کشـتی بـه روسـیه و سـپس بـا قطار از مسـکو بـه پاریس
وباتفکیک کارخانهموافقت بـالای میشـکان قـرار داشـت .بالکنهـا سـاخته شـد و م یرونـد .سـال ،47-46زمانـی کـه مـن دانشـجو
م ینمود ،ولی من این کار تزئیناتی هم گذاشـتیم .پول انجمن تمام شـده بود؛ بـودم ،بـا پدرم جلسـ های رفتیم خدمت حـاج مصور و
را نکردم؛ چون حیفم آمد بههمیـن دلیـل فـرش نفیـس بزرگـی را کـه داشـتند بـه ایشـان بـرای مـن تعریـف میکـرد کـه وقتی از مـوزۀ لوور
منطق های به این بزرگی و قیمتـی در حـدود 4یا شـاید 40هـزار تومان فروختند بازدیـد کـرده و نقاشـ یهای داوینچـی را دیـده ،چقـدر
با این موقعیت و کیفیت و آن را هزینۀ بازسـازی کنیسـه کردند .در سـال 51کار تحت تأثیر قرار گرفته اسـت .معروف اسـت که ایشـان
بیفتد دست بسازبفروش تمـام شـد و کنیسـه بـه وضـع فعلـی درآمـد. متأثر از همین تابلوهای نقاشـی کلاسیک ،پرسپکتیو
و تک هتکه و ساخته شود. در سـالهای 57-51موقعیـت جامعـۀ کلیمـی را وارد مینیاتـور ایرانـی کـرد .ایشـان همچنیـن روی
م یشدب هعنوانتنفس چگونـه بـود؟ موضـع کلیمیـان قبـل از انقالب عـاج یـا فیبـر بـا رنـگ و روغن ،که مقاومت بیشـتری در
شهر ،ب هعنوان یک فضای و بعـد از انقالب چـه بـود؟ چـه کردنـد و چگونـه برابـر رطوبـت داشـته ،کار میکـرده و ایـن را هـم از اروپا
فرهنگی-هنری یا تفریحی شـد؟ فعالیتهـای انجمـن چـه بـود؟ یـاد گرفتـه بـوده اسـت .همچنیـن هزینـۀ سـفر ایشـان
بـه مکـه را نیـز پـدر تأمین م یکنند و پس از بازگشـت به
از آن استفاده شود
حاجـی معـروف میشـوند.
آن زمـان کلیمیـان اصفهـان ،ب هخصـوص یهودیانـی آیـا سـابقۀ اشـتغال بـه کار هنـر در خانوادۀ شـما
کـه در جوبـاره زندگـی میکردنـد ،مشـکلات زیـادی
داشـتند .در جوبـاره حمـام عمومـیای بـود کـه بـه پدرتـان بازم یگردد؟
انجمـن آن را اداره میکـرد .انجمـن بـر کشـتار و ذبـح پـدر مـن نجـار بـوده اسـت ،منتهـا نجـار ِی کارهـای
شـرعی و همچنیـن بـر آرامسـتان «سـرح بـت آشـر» ظریـف و منبـ تکاری و مبـل و صندلی .به یاد دارم که
نظـارت داشـت و امکاناتـش را فراهـم م یکـرد .بعـد از در دهـۀ ،30یـک هنرسـتان آرت در اصفهـان تشـکیل
اینکـه مـن فار غالتحصیـل شـدم ،اوایـل دهـۀ ،50در شـد کـه هزینـ هاش را یهودیـان اروپـا تأمیـن میکردنـد
سـرح بـت آشـر اتفاقاتـی افتـاد؛ تجاوزاتـی بـه قبرسـتان و هدفـش هنرآمـوزی جوانهـای یهـودی ایـران بـود.
شـد و دیوارهایـش را خـراب کردنـد .در کل تعصبـات بـرای ایـن کار ،خانـۀ بزرگـی نزدیـک فلکـۀ شکرشـکن
غلـط مذهبـی در میـان اهالـی بیسـواد منطقـه ،کـه اصفهـان اجـاره کـرده بودنـد .در ایـن مدرسـه پـدر
بـا یهودیـان دشـمنی داشـتند ،موجـب ایـن کار شـده مـن و اسـتاد چایچـی ،کـه مبلمـان هتـل عباسـی کار
بـود .بخـش زیـادی از زمینهـای مـا را هـم آن زمـان اوسـت ،نجـاری تعلیـم م یدادنـد و بـرای نقاشـی حاج
متصـرف شـدند و مـا نتوانسـتیم آ نهـا را از ایشـان مصـور را آوردنـد کـه مینیاتور درس مـ یداد .من تعداد
پـس بگیریـم .مـا پیمانـکار گرفتیـم و دیوارهـای دور زیـادی از کارهـای هنرآموزهایـش را ،کـه خـودش هـم
قبرسـتان را ترمیـم کردیـم .اوایـل دهـۀ ،60انتخاباتـی دسـتی در آنهـا بـرده بـود ،هنـوز دارم .هنرسـتان
کلاسهـای خیاطی ،نقاشـی ،نجـاری و هنرهای دیگر
هـم داشـت.
شمار ٔهبیستوچهارم60
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
مسـلمان اسـتقبال پرشـوری از مـا کردنـد و میگفتنـد برگـزار شـد و بـه کمـک زندهیـاد دکتـر نیـکروز ،کـه
درود بـر ه موطـن یهـودی! بعـد در مسـجد بـه مـا بعدهـا نماینـدۀ کلیمیـان در مجلـس تهـران شـد،
خوشآمـد گفتنـد و دعـوت کردنـد یـک نفـر از طـرف انجمـن خوبـی شـکل گرفـت و مـن هـم رئیـس انجمن دینیکامرشخصیاست.
مـا بـرود و صحبـت بکنـد .انگشـت همـه بهطـرف مـن کلیمیـان بـودم .قبـل از اینکـه ایـن انجمـن بـه وجـود مایهودیهستیم،ولی
بـود .مـن هـم رفتـم و صحبـت کـردم کـه مـا جـزء ملـت بیایـد ،در اوایـل انقالب ،بازهـم بـه سـرح بـت آشـر منتعصبب یجادردینم
ایرانیم و با مسـلمانان برادریم و همبسـتگی خودمان تجاوزاتـی شـد .از سـمت شـرق بـه غـرب ،جـاد های ندارم.چندسالپیش
را اعالم کـردم .البتـه اوایـل انقالب مشـکلاتی بـرای ماشـینرو احـداث کـرده بودنـد کـه از وسـط قبرسـتان یکخبرنگارآلمانیبامن
همـه وجـود داشـت ،امـا خوشـبختانه بـا مـا همراهـی م یگذشـت .حتـی ماشـی نهای سـنگین هـم از ایـن تماس گرفتتابامندربارۀ
مکمشـکلکاکرتدانزدطتـارمفشمـکرلادمتبـموادک ،نمـکهمدبورلـطرت.فاتفشاقدـ ً.ا شد و جـاده عبـور م یکردنـد ،زبالـه میریختنـد و محیـط یهودیاناصفهانمصاحبه
البتـه قبرسـتان را کثیـف و ناهنجـار میکردنـد .انجمـن آن کند.آمدوصحبت کردو
دولـت از مـا حمایـت میکرد و خدا را شـکر کمکم وضع دوره هـم انجمـن ضعیفـی بـود و چـون قـدرت اجرایی اطلاعاتی کهم یخواست
مـا بهتـر شـد .از همـان زمـان کـه ادارۀ ارشـاد بـه وجود نداشـت ،نتوانسـته بـود کاری بکنـد .انجمـن مـا کـه دربارۀیهودیاناصفهان
آرمسـدیباداگنیجمم ینکرمادناـرتدب.اخطیلـدایشآـزادت .یحهتا بی به مهامداشـدنکلدا؛ متثمل ًاا تشـکیل شـد ،اولیـن هـدف مـن ایـن بـود کـه ایـن گرفت؛بعدشروع کردبه
راه را از وسـط قبرسـتان بـردارم .سـا لهای 66یـا سؤال کردندربارۀخودم.
گفتند در عروسـ یهایتان میتوانید مراسـم خودتان را 67بـود کـه اقـدام کردیـم؛ امـا هرجـا کـه م یرفتیـم بـا گفتمهمۀاقواممنب هجز
داشـته باشـید. بنبسـت مواجـه م یشـدیم تـا اینکه مطلع شـدم یکی یکخواهرازایرانرفت هاند.
دربارۀ مدرسۀ اتحاد توضیح دهید .چه وقایعی از دوسـتانم بـرادر فرمانـدار فلاورجـان اسـت .زمانـی تعجب کردوپرسیدچطور
بعد از انقلاب برای یهودیان پیش آمد؟ کـه مـن رئیـس شهرسـازی شـهرداری بـودم ،ایشـان تنهاوبدونفامیلاینجا
زمانـی کـه مـن رئیـس انجمـن بـودم یکـی دیگـر از دوسـت مـن بـود .آقـای رسـتمی برـئویـد وسندهفایتـتـرًا اشیـهشـرادارن بینمسلما نهازندگی
فعالی تهایـی کـه ب هتنهایـی یـا حدا کثـر بـا کمـک و زمانـی کـه سـفارش مـا را کـرد م یکنی .گفتممنمیان
یکـیدو نفـر از اعضـای انجمـن انجـام دادم ،اقـدام پیـش فرمانـدار فلاورجان رفتیم ایشـان با ما همکاری همینمسلما نهادوستانی
برای پس گرفتن مالکیت مدرسـۀ اتحاد بود .مدرسـۀ بسـیار کردند .جلسـاتی تشـکیل شـد با حضور انجمن دانرزدمیکهکاتزرنفادمویوالقبع ًهامهمن
پسـران های بـود کـه اانتقحلـاابدیـومندرتسـصـۀر بـفزرکرگدنـددختورانعـمها ًلو نپهیایربتـ ًکاـراموانفقوـ اتطـراشـفد کلیمیـان اصفهـان و شـوراهای همی نطوراست.
از دسـت مـا خـارج کـه در قضیـه ذینفـع بودنـد و این گالریازاوایلانقلاب
شـد .نـام مدرسـه را هـم عـوض کردنـد بـه «شـهید کـه ایـن جـاده برداشـته شـود .مـا در ضلـع جنوبـی برپاست و ما از این پنجره
حلبیـان» .البتـه کنیسـ های هـم کنـار مدرسـه بـود کـه قبرسـتان مقـداری زمیـن دادیـم تـا جـاده بـه آنجـا خیلیچیزهادید هایم.من
توانسـتیم آن را حفـظ کنیـم .خانـهای هـم بـود کـه اویـکانماک ًالرببیـاعـن دثیـوشاـردمقبحرصـسـوترا بانشـدوبدـ؛اترـاه منتقـل شـود و کوچکبودمو 28مردادرا
مربـوط بـه رئیـس مدرسـه میشـد و متأسـفانه آن را یکپارچـه شـود خوبیادمهست.خانۀما
یهـهـموادز مـیابگوردفنـتنـد آدم.ومزدیـشروپوـرموعرلمـشا بنرکمنادررکـرسـدهوراکاهـمامًلکـبـهر الآن هـم دیگـر مشـکلی نداشـتهایم .قبـل از انقلاب در همی نجابودومام یآمدیم
سـا لهای 55تـا 57مـن در شـهرداری کار م یکـردم دمدر.شعارهایطرفداران
اوضاع مسـلط شـد .من پیش رئیس آموزشوپرورش و مدتـی رئیـس شهرسـازی بـودم .آن زمـان مـن و مصدقرایادمهست؛
اسـتان اصفهـان رفتـم و دنبـال کار را گرفتـم تا حداقل آقـای هارونیـان و تعـدادی دیگـر یـک انجمـن جوانـان مجسمهرا کهانداختند
بتوانیـم بابـت تصـرف مدرسـه اجـارهای بگیریـم، تشـکیل داده بودیـم و در آن فعالیتهـای فرهنگـی یادمهست.شاه کهآمد
امـا نشـد .آن زمـان امال ک بسـیار زیـادی را مصـادره و هنـری داشـتیم .زمانـی کـه شـاه رفتـه بـود و انقالب سرکار،دوبارهمجسمه
کردنـد ،ازجملـه دو خانـۀ عمـوی مـن را .البتـه مـن داشـت بـه وقـوع م یپیوسـت ،احـزاب و جمعی تهای راباتشریفاتزیادروی
وکالـت داشـتم ،امـا نتوانسـتم کاری بکنـم .خان ههای مختلف با راهپیمایی همبسـتگی خودشـان را با امام یکتریلیبااسکورتاز
زیـاد دیگـری هـم از یهودیـان گرفتنـد .بنیـاد شـهید، همیـن کار را کردنـد اوعاملعممـمول ًایکگرردندـهد.ماهیمـیۀهـااقلیی آ تنهـهـاا اینخیابانبردندونصب
دادگاه انقالب و بعـد سـتاد اجرایـی فرمـان امـام بـه در مسـجد هارونیـه کردند.انقلابهم کهشد
وجـود آمـد و شـروع کردنـد بـه شناسـایی املا کـی کـه برگزار م یشـد .هرروز آنجا جمع م یشـدند و سخنرانی را هپیمای یهابیشترازاین
صاحبانشـان در ایـران نبودنـد و رفتـه بودنـد و آنهـا وم آقیاکریدنـهادر.وندیراایـن،نوبایقـع ًانا،حمـاساجواس نخهـاط،ربک هردخیصموو دیصدمینم خیابانبود.شعارهای
را تصـرف کردنـد .مـن در شـهرداری پسـت حساسـی مختلفرابهیاددارم.
داشـتم .رئیـس شهرسـازی و حتـی معـاون فنـی همـه دارنـد اعالم آمادگـی میکننـد ،ولـی یهودیهـا ازانتخاباتمختلفی که
شـهردار بـودم و تمـام پروان ههـای شـهر و تفکیک یهـا را هنـوز اقدامـی نکردهانـد؛ یهود یهـا را در کنیسـه برگزار شده فیلم و عکس
مـن انجـام مـ یدادم .تـا اواخـر سـال 55در شـهرداری جمـع کردیـم و بـا آ نهـا صحبـت کردیـم کـه شـاه رفـت گرفت هام،ازآقایخاتمی،
بـودم .بعـد هـم بهدلیـل درگیـر یام بـا اسـتاندار وقـت و دیگـر هـم برنمیگـردد .امـام میآیـد؛ امـا نترسـید، آقایروحانیو....دریچۀ
مجبـور شـدم اسـتعفا کنـم و از شـهرداری بیـرون مـا مشـکلی پیـدا نم یکنیـم .بایـد همبسـتگ یمان را گالریمایکتاریخرابه
بیایـم .داسـتان از ایـنقـرار بـود کـه آقـای اسـتاندار از بـا برادرهـای مسـلمان اعالم کنیـم ،وگرنـه برایمـان خودشدیدهاست.
وابسـتگان دربار و فردی رفی قباز بود و مدام سـفارش کردنـد موافقـت بآومـدندـ.دع.ـندههاایتـ ًیا مشـکل پیـش خواهـد
ایـن و آن را م یکـرد .مـدام تلفنـی با من بـرای پروانهها پوسـتر تعـدادی و عـد های هـم مخالـف
و مجوزهـا تمـاس میگرفـت .مـوردی کـه باعـث شـد امـام را کـه مـن آن زمـان در گالـر یام م یفروختم روی
این آقا از دسـت من دلخور شـود این بود که کارخانۀ تخته زدیم و پلا کارد نوشـتیم و با امکانات لازم ،برای
زاینـدهرود ،کـه آن زمـان یک کارخانۀ بزرگ ریسـندگی روز مشـخصی قـرار گذاشـتیم و از در کنیسـۀ کتـرداوود
بـود ،بهدلیـل بدهـی بـه بانـک تهـران ورشکسـته حرکـت کردیـم بـه سـمت هارونیـه .بیشـتر یهودیـان
شـده بـود و سـها مداران مجبـور شـده بودنـد کارخانـه هـم همـراه مـا آمدنـد .زمانـی کـه رسـیدیم جوانهـای
61
را بـه چنـد دلال معـروف در اصفهـان بفروشـند.
آنجـا را قولنامـه کـرده بودنـد و بعـد هـم کارهـای
تفکیـک پروانـه را انجـام داده بودنـد کـه کارخانـه را
بفروشـند .ایـن پرونـدۀ تفکیکـی آمـد زیردسـت مـن
و همـۀ ضوابـط تفکیکـی و ضوابـط طـرح جامـع آن
آن رعایـت طـرح ارگانیـک بـود ،در ابـصوفد.هـاقانع،دکـتـ ًاه زمـان
مـن بـود، هرکـس دیگـری ب هجـز شـده
نقشـهها را امضـا میکرد و بـا تفکیک کارخانه موافقت
مینمـود ،ولـی من ایـن کار را نکردم؛ چون حیفم آمد
منطقـهای بـه ایـن بزرگـی و بـا ایـن موقعیـت و کیفیـت
بیفتـد دسـت بسـازبفروش و تک هتکـه و سـاخته شـود.
میشـد بهعنـوان تنفـس شـهر ،ب هعنـوان یـک فضـای
فرهنگی-هنری یا تفریحی از آن اسـتفاده شـود .خود
مـن بـرای تـز دیپلمـم تصمیـم داشـتم اینجـا را بـرای
اولحـیداجاث میـ بوزههتردرینپظیـردباگکیرـردمم.ونپـمرویژتهاوانشسـرتا امرائمـهسـتدقهـیمم ً،ا
بگویـم اجـازۀ تفکیـک ایـن مـکان را نم یدهـم؛ چـون
طبـق ضوابـط آن زمـان بایـد تفکیـک م یشـد .پرونده
را گذاشـتم در کشـوی میـزم کـه بـروم بـا خود شـهردار،
مهنـدس آزمایـش ،صحبـت کنـم تـا او جلـوی اتفـاق را
بگیرد.آقـای اسـتاندار بـا مـن تمـاس گرفـت و پرسـید
چرا پرونده را امضا نکرد هام .گفتم با شـهردار در حال
بررسـی هسـتیم؛ ولـی من بهدلیل حجـم زیاد کارهایم
سـالها در دانشـگاه تدریـس کردهایـد و الآن در مـورد زندگـی خانوادگـی خودتـان توضیـح فرصـت نمیکـردم بـروم و بـا شـهردار صحبـت کنـم.
هـم کارشـناس رسـمی دادگسـتری هسـتید. دهیـد. چنـد وقـت کـه گذشـت ،صاحبـان پرونـده کـه دلال
ایـن شـخصیت را ،کـه بـه نظـر م یرسـد دغدغـۀ بودنـد غیرمسـتقیم بـه مـن پیشـنهاد رشـوه دادنـد و
شـهر و فرهنگ کشـور را داشـته و دارد ،چگونه مـن فروردیـن 57ازدواج کـردم و صاحـب دو پسـر گفتنـد دو سـه پال ک سـیصدمتری در این مـکان برای
توصیـف م یکنیـد؟ شـدم و الآن یـک نـوه هـم دارم .خـدا را شـکر فرزندانـم شـما کنـار گذاشـتهایم .همیـن باعـث شـد تصمیـم
مـن آدم پـرکار و فعالـی هسـتم و نم یتوانـم بیـکار نزدیکـم هسـتند و خـارج هـم نرفتهانـد و داریـم بـا هـم قطعـی بگیـرم کـه نگـذارم آنجـا تفکیـک شـود .یـک
بنشـینم .الآن بیشـتر وقت من صرف امور کارشناسـی زندگـی میکنیـم .پسـر بزرگ من بااینکه فوقلیسـانس روز پرونـده را بـردم پیـش آقـای مهنـدس آزمایـش و
و بقیـ هاش هـم صـرف نقاشـی م یشـود .ب هتازگـی هـم کامپیوتـر دارد ،بـه موسـیقی ایرانـی علاقـه زیـادی دارد برایش توضیح دادم .او پیشـنهاد مرا خواسـت .گفتم
مـوزۀ هنرهـای معاصـر از مـن دعـوت کـرده تـا در اوایل و بیشـتر فعالی تهایـش در حـوزۀ موسـیقی اسـت .او بـه نظـر مـن بهتـر اسـت زمینـی را کـه چنیـن موقعیـت
سـال آینـده نمایشـگاهی برگـزار کنیـم 1و م یخواهنـد در آموزشـگاه شـخصی خـود هنرجوهایـی دارد و در خوبی دارد ،شـهرداری یا اسـتانداری یا فرهنگ و هنر
مراسـم بزرگداشـتی بـرای مـن برپـا کننـد .الآن هـم آموزشـگاههای دیگـران هـم دف و سـنتور تدریـس خریـداری کنـد و بـه کار فرهنگی-هنـری اختصـاص
مشـغولم تـا چنـد تابلـوی جدیـد کار کنـم. دهـد و نگـذارد بـه دسـت بسـازوبفروش بیفتـد .گفـت
شـما بیشـتر یـک ایرانـی هسـتید یـا یهـودی؟ میکنـد. پیشـنهادت خیلـی خـوب اسـت و بگـو موافقـت
یـک ایرانـی یهـودی هسـتید یـا یـک یهـودی شـما تا کنـون بـه خـارج از کشـور نرفت هایـد و در نم یشـود .گفتـم قـدرت مـن در این حد نیسـت؛ چون
ایرانـی؟ همیـن اصفهـان ماند هایـد .دلیـل ایـن ِعـرق طبـق ضوابـط بایـد تفکیک شـود .گفـت پس پرونـده را
دیـن یـک امـر شـخصی اسـت .مـا یهـودی هسـتیم، شـمابـه شـهر و کشـور چیسـت و آن را چگونـه بـه مـن بـده و بـرو .آن زمان شـهرداری قسـمتی از زمین
ولـی مـن تعصـب بیجـا در دینـم نـدارم .چنـد سـال را از سها مداران خریداری کرد و دلالان معامله را فسخ
پیـش یـک خبرنـگار آلمانـی بـا مـن تمـاس گرفـت تـا توصیـف م یکنیـد. هـم نکردنـد .قسـمتی از کارخانـه هـم کمرجدـنـدددًاوشـضرـوررع
بـا مـن دربـارۀ یهودیـان اصفهـان مصاحبـه کنـد .آمـد هـم مـن و هـم همسـرم و بچ ههایـم بـه خـارج از کشـور بـه کار کـرد .البتـه بعـد از انقالب بااینکه
و صحبـت کـرد و اطلاعاتـی کـه م یخواسـت دربـارۀ سـفر کردهایـم ،ولـی دوسـت داشـتهایم همی نجـا ضوابـط عو ضشـده بـود و کارخانـه از منطقۀ مسـکونی
یهودیـان اصفهـان گرفـت؛ بعـد شـروع کـرد بـه سـؤال بمانیـم و در ایـران مانـدگار شـد هایم .البتـه بـرادر و درآمـده بـود و کاربر یاش عوضشـده بود ،آن را خراب
کـردن دربـارۀ خـودم .گفتـم همـۀ اقـوام مـن ب هجـز خواهرهـای مـن رفتهاند و بـه من وکالت داد هاند .من کردنـد و تبدیلـش کردنـد بـه آپارتما نهـای مزخرفی که
یـک خواهـر از ایـران رفتهانـد .تعجـب کـرد و پرسـید مانـدهام و خانـۀ پـدری و یک مادر پیر و مریض و همۀ الآن ساختهشده و سوءاستفاد ههای زیادی هم از آن
چطـور تنهـا و بـدون فامیـل اینجـا بیـن مسـلمانها ای نهـا موجـب شـده انتخـاب کنـم همی نجـا بمانـم. شد .خدا را شکر این قضیه باعث شد من از شهرداری
بمیهـامنن نهزمدییـنکتمرنسـلدمواوانقعه ًاا زندگـی م یکنـی .گفتـم مـن مـن چنـد سـفر خارجـی کـه رفتـم ،بعـد از دهبیسـت بیـرون بیایـم و علتـش هـم ایـن بـود که در جلسـاتی که
دوستانی دارم که از فامیل روز دلتنـگ اینجـاشـدم و دلـم میخواسـت برگـردم. با آقای استاندار در اتاق ایشان داشتیم ،من ب هعنوان
هـم همی نطـور اسـت .خـدا را شـکر دوسـتان خیلـی خـا ک وطـن بـود کـه مـرا دوبـاره بـه سـمت خـودش نماینـدۀ شـهردار کـت و کـراوات نداشـتم .ایشـان مـرا
خوبـی داشـته و دارم .بـا مـردم بسـیار صمیمـیام و بیـرون کـرد و همیـن باعـث شـد اسـتعفا کنـم .خلاصـه
مشـکلی از ایـن جهـت نـدارم. میکشـید. جانم را از شـهرداری راحت کردم .البته شـانس آوردم؛
در طـول سـا لهایی کـه ایـن گالـری را داریـد، شـما شـخصیتی چندوجهـی در حـوزۀ فرهنگ، ا گر انقلاب م یشـد و من همچنان در شـهرداری بودم،
چـه خاطـرۀ جالـب یا خوبی از بـودن کنار مردم هنـر ،مدیریـت و اقتصـاد هسـتید .در حـوزۀ برایـم مشک لسـاز م یشـد.
زیباسـازی شهری در شـهرداری فعال بود هاید؛
گالری شما قدیمیترین گالری اصفهان است؛
معمـار هسـتید و بناهایـی ازجملـه ویالی
ذو بآهـن را طراحـی کردیـد؛ نقاشـی م یکنیـد؛
شمار ٔهبیستوچهارم62
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
تخریـب حمـام خسـرو آقـا ،احـداث ارگ جهاننمـا و آ گاهـی ایجـاد شـود .فضایـی لازم اسـت کـه مـردم داریـد کـه بـرای مـا تعریـف کنیـد؟
نماسـازی چهاربـاغ اشـتباه بـود .اقـدام خـوب هـم کار بتواننـد در آن حقایـق و واقعیتهـا را درک کننـد. ایـن گالـری از اوایـل انقلاب برپاسـت و ما از این پنجره
آقـای ملـک مدنـی بـود .رودخانـۀ زاینـدهرود حالـت رسـانهها و رادیـو و تلویزیـون در ایـن زمینـه بسـیار خیلـی چیزهـا دید هایـم .مـن کوچـک بـودم و 28
وحشـی داشـت و شـهری نبـود .او دسـتور داد بسـتر کمککنند ها نـد . مـرداد را خـوب یـادم هسـت .خانـۀ مـا همینجـا بـود
رودخانـه زاکیننـنـددهروو ْدبـهشـ آکوبه شـنبرداری رودخانـه را ِسـیر طیشـده از اول انقالب تابهحـال را مثبت و مـا میآمدیـم دم در .شـعارهای طرفـداران مصـدق
و عظمـت و بـا ایـن کار، وسـعت داد ارزیابـی م یکنیـد یـا فکـر م یکنیـد نسـب تبه قبـل را یادم هسـت؛ مجسـمه را که انداختند یادم هسـت.
یافـت و دیـد خیلـی بهتـری پیـدا کـرد. تغییـری نکرده اسـت؟ شـاه کـه آمـد سـرکار ،دوبـاره مجسـمه را بـا تشـریفات
دورانـی کـه شـما در زیباسـازی شـهری بودیـد، جنبههـای مثبـت زیـادی ایجـاد شـده اسـت و زیـاد روی یـک تریلـی با اسـکورت از ایـن خیابان بردند
طـرح خاصـی بـرای زاینـد هرود داشـتید؟ انشـاءالله کـه بهتـر م یشـود و اینطـور نم یمانـد .مـا و نصـب کردنـد .انقالب هـم کـه شـد راهپیمای یهـا
پروژ ههـای شـاخص خصوص یتـان چـه بـود؟ بایـد ایـن دوره را طـی میکردیـم. بیشـتر از ایـن خیابـان بـود .شـعارهای مختلـف را بـه
مـن در ابتـدا بهعنـوان طـراح پار کهـا و میادیـن در چیـزی از چهاربـاغ یـا میـدان نقشجهـان یـاد دارم .از انتخابـات مختلفـی که برگزار شـده فیلم و
شـهرداری اسـتخدام شـدم و چنـد پـارک حاشـیۀ اصفهـان بـوده که برای شـما خاطر هسـاز باشـد عکـس گرفتـهام ،از آقـای خاتمی ،آقـای روحانی و. ...
زاینـدهرود را طراحـی کـردم .داسـتانش هـم از ایـن و حـالا دیگـر آن را از دسـتداده باشـیم؟ دریچۀ گالری ما یک تاریخ را به خودش دیده اسـت.
قـرار بـود کـه زمانـی که در ذو بآهن بودم از شـهرداری چهاربـاغ گـذر فرهنگـی و قلـب تپنـدۀ اصفهـان بـوده چیـزی بـوده کـه حسـرت انجامـش در زندگی به
اصفهـان نامـهای بـه ذو بآهن رسـید کـه میخواهیم اسـت .پـدر مـن در چهاربـاغ مغـازۀ عتیق هفروشـی
پـارک کـوروش را ،کـه بیـن پـل فلـزی و پـل مارنـان قرار داشـت .چهارباغ دیگر آن چهارباغ نیسـت متأسفانه. دل شـما مانده باشـد؟
ابـینودجـاوقابلآا ًلنبیشـشـدۀه پصـاارحبـکانسـبـعودد وین،یـپاازربکه نسـقازشـیه گرفتـه چهاربـاغ چنـد سـینمای خـوب و فعـال داشـت .دو بـه ایـن مسـئله زیـاد فکـر نکـرد هام .خـدا را شـکر از
کنیـم. نقـاش خیلـی معـروف آبرنگسـاز بودند کـه من مرتب زندگـ یام راضـ یام .مـن هی چوقـت دنبـال شـهرت
داشـتند .آن موقـع ،کادر معمـاران اصفهـان در واحـد میرفتـم پشـت ویترینشـان و بـا یکـی از آنهـا ایـن نبودم .خیل یها م یپرسـند چـرا تو ای نقدر کنار هگیری
طراحـی ذو بآهـن شـامل حـدود بیسـت تـا سـی نفـر اواخـر دوسـت صمیمـی بـودم .چهاربـاغ پاتو قهـای م یکنـی .اوایـل انقالب ،زمانـی کـه مـن رئیـس انجمن
آونن رهاایبـتـ ًاه سـرگروه طـرح شـدم و آرشـیتکت بـود .مـن خیلـی خوبـی داشـت کـه مـردم را ب هسـمت خـودش بـودم ،آقـای صرامـی مسـئول امـور اقلی تهـای ارشـاد
شـهرداری تهیـه کـردم کمـک نقشـ هبرداران جـذب میکـرد .چهارباغ خیلی جالـب بود و نمیدانم اسالمی بـود و مـن ب هخاطـر رف توآمدهایـی کـه
یک شاسی رنگآمیزی کردیم و اسم را زیرش نوشتم چـرا اینگونـه شـد .البتـه الآن در مرحلـها ی اسـت کـه داشـتیم بـا او دوسـت شـده بـودم .او آمـد و بـا صحبـت
و فرسـتادیم برای شـهرداری .بعد از شـهردار برای من امیـدوارم بهتـر شـود .ایـن بازسـازی اخیـر را هـم مـن و رودربایسـتی چنـد تـا از تابلوهـای مـرا گرفـت و بـرد
پیغـام دادنـد کـه ما به شـما ب هعنوان طـراح میادین و نمیپسـندم و حتـی خـود عوامـل شـهرداری هـم ومعگافـصـرتتهـصراحبنـنمتایکـرشـدگهااهم تیـابربپراایـشـوتدد.روامـقعوـ ًزاۀههمنرجهـدایی
پار کهـا نیـاز داریـم .مـن هـم کـه از ذو بآهـن ب هدلیـل ناراضـی و ناراح تانـد ،هـم از بدنهسـازی چهاربـاغ و بـود و حتـی زمـان را به من گفت؛ اما من انصراف دادم
راه دورش خسـته شـده بـودم ،وارد شـهرداری شـدم. بودجـ های چـه ابیـنرجـجاجشـهاد نون امـاص.ا ًلخاـسدـاتمفا یددهاانـید هـم از و گفتـم نم یآیـم .فضـای آن موقـع ب هگونـ های بـود کـه
اولیـن ابالغ مـن «طـراح پارکهـا و میادیـن» بـود ،بعد نمیشـود. هـم خـر ج
اجمـمورعـ ًاگپذنـربنجـدسـایلودبرعـشدـههـردماررئییـ بـوسدمش.همردسـرازسـۀی رئیـس اینهـا مثـل غـدۀ سـرطانی شـهر را از بیـن بـرد. نم یخواسـتم ملعبۀدسـت دیگـران بشـوم.
شـدم؛ از نظـر شـما اقدامـات خوب و بـدی که در حوزۀ چـهکار م یشـود کـرد کـه فاصلههـا کمتـر شـود
هاتـف در طوقچـی را هـم مـن طراحـی کـردم. شـهری و معمـاری عمومـی اصفهـان صـورت و همدلـی بیـن مـردم و انسـانها در ادیـان
گرفتـه کدا مانـد؟
مختلـف بیشـتر شـود؟
بایـد سـطح فرهنـگ مـردم بـا مطالعـه بـالا بـرود و
63
کتا بهایی کهازیهودیانم یگویند
آرش آبائی
لئــــادانیـــالی
یهودیـان را روایـت م یکنـد .فرزنـدان اسـتر مصـور اسـت دربــارۀ کلیمی ـان ایـران کمتـر پژوهـش ش ـده و تع ـداد
و گـزاف نیسـت کـه بگوییـم بیـش از متـن تصویـر دارد: ـممو تضقـرویبعـ ًاهنـیممپریششــامانر کتا به ـای منتشرش ـده ب ـا ایـن
تصاویـری از خانواد هه ـا و شــخصی تهای یهــودی ب ـا نیســت و از همیـن چن ـد اثـر ه
پانوشـ تهایی درخ ـور .ایـن کتــاب نمایــه و فهرســت در خ ـارج از ایـران نشـر یافت هان ـد .ازآنجا کـه مخاطـب
اع ـام خوبـی نیـز دارد کـه بــرای مطالعــۀ موضوعــی مــا بای ـد بتوان ـد بـه ایـن مناب ـع ب هآس ـانی دسترس ـی
بس ـیار مناسـب اسـت؛همچنین هــر مقالــه ارجاعــات داشـته باشـد ،از معرفـی کتا بهـای ارزشـمندی چـون
درو نمتنـی بـه منابـع دیگـر دارد کـه کتا بشناسـی آن «پادیاون ـد» بـه ســردبیری امن ـون نتصـر ی ـا «یهودی ـان
در انتهـا آمـده و زبـان مقـالات هـم موجـز و علم یانـد. ایـراندر قـرننوزدهـم»اثـرداویـدیروشـالمیو...صـرف
نظـر م یکنیـم و بـه آ نهایـی خواهیـم پرداخـت کـه در
::::گزارشیکدوران(سیسالزندگی ایــران انتش ـار یافت هان ـد.
یهودیانایرانی)
کـرده؛امـاچندا نکـهبایـدوشـایدارجاعـات درو نمتنـی ::::کتا بهایتاریخی
ایـن کتـاباثـرهـارونیشـایاییاسـتونشـرماهریـسآن آ نهـا را نیـاورده اسـت.
را در سـال 1398بـه چـاپ رسـانده اسـت« .گـزارش یـک یکـیاز قدیم یتریـنوبهتریـنآثـار مرجـعدر بـابتاریـخ
دوران» بیشـتر وقایـع اجتـــماعی جــامــــعۀ کلیمیـان را حبیب لوی تاریخش را تا ابتدای پادشـاهی محمدرضا کلیمیـانایـران«،تاریـخیهـودایران»در سـهجلداسـت
پـساز انقـاب( 1357بـاذکـرچکیـد هایاز گذشـتۀپیـش شـاه پهلـوی تألیـف کـرده اسـت .او وقایـع معاصـر خـود کـهمرحـومدکتـرحبیـبلـویبهتألیـفآنهمـت گمارد
از آن) منعکـس م یکنـد .کتـاب در چهـار فصـل نخسـت را ،کـهخـودشـاهدعینـیآ نهـابـوده،باسـندونیـزنگاه و کتابفروش ـی یه ـودا بروخی ـم در اس ـفند ۱۳۳۴آن را
بـه کلیـات سـازمان جامعـۀ یهـودی ایـران م یپـردازد و نقادانـه و روایتگـرش روایـت کـرده و امـروزه ایـن کتـاب منتشـر کـرد و هنـوز کـه هنـوز اسـت انجمـن کلیمیـان
از فصـل پنجـم بـا عنـوان «ورود بـه دورانـی جدیـد» شـرح یک ـی از بهتریـن مناب ـع تاری ـخ دوران خ ـود ش ـناخته
وقایـع را از ابتـدای انقـاب ب هطـور مشـروح و تـا حـدودی م یش ـود .ام ـا دو معض ـل ،رج ـوع موضوع ـی بـه کت ـاب تهـران آن را م یفروشـد.
رادشـوار م یکنـد:یکـیآنکـهبـهروالبیشـترتألیفـاتآن حبیــب ل ـوی تاریخـش را بس ـیار پی شتـر از تاری ـخ
سـا لها کتـاب نمایـه نـدارد و دوم آنکـه فهرسـتش هـم یهودی ـان ایـران ،از اج ـداد اولیـۀ بن یاسـرائیل و
بسـیار تـو بـه تـو و دالان بـه دالان اسـت کـه گ مکـرد هراه پرا کندگـی آ نهـا در مصـر و تمد نهـای باسـتان شـروع
کـرده؛ امـا ازآنجا کـه ایـران خـود از تمد نهـای باسـتانی
را بیچـاره م یکنـد. اسـت،چنـداناز شـروعمطالعـۀ کتابنم یگـذرد کهبه
دومیـن کت ـاب منتشرش ـده در دهـۀ گذش ـته درب ـارۀ ایـران م یرسـیم .در ترسـیم ایـن تاریـخ ،لهجـۀ یهـودی
تاریـخ یهودیـان ایـران ،کـه بـه همـت کلیمیـان خـارج لـوی حفـظ شـده و گاهـی کـه مصیبتـی بـه یهودیـان
از ایـران و بـه کوشـش هومـن سرشـار در آمریـکا انتشـار ایـران وارد شـده ،او و قلمـش بـا هـم گریسـت هاند .تاریـخ
یافـت« ،فرزن ـدان اس ـتر» اسـت .ایـن کت ـاب را مهرن ـاز او روایـی و ت ـا ح ـدی داس ـتا نوار ش ـده و همیـن امـر
نصریـه ترجمـه کـرده و نشـر کارنـگ آن را در ۱۳۸۳در کتــاب را خواندن یتـر و جذا بتـر کـرده ،گرچـه از اعتب ـار
ایـران منتشـر کـرده اسـت .ایـن کت ـاب موضو عمح ـور علمـی آن کاسـته اسـت؛ البتـه نا گفتـه نمانـد کـه تاریـخ
اسـت و برخ ـاف تاری ـخ حبیـب ل ـوی رش ـت های واح ـد او مسـتند اسـت و در فهرسـت کتا بشناسـی ابتـدای
نـدارد و شـامل مقالاتـی اسـت کـه هرکـدام جنبـ های از کتـاب ،دسـ تکم از ۶۲منبـع بـرای تألیـف آن اسـتفاده
فرهنـگ ،هنـر ،تاریـخ ،مطبوعـات ،ورزش ،پوشـش و...
النا پاسبانی شمار ٔهبیستوچهارم64
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
زما نمنـد آغـاز م یکنـد و روایـت تحـولات را در حـدود
سـال 1392پایـان م یدهـد.
عناوینبرخیفصول کتاببهاینشرحاست:
نگاهی به گذشته ،یهودیان ایران در آیینه زمان،
مطبوعات و انتشارات یهودیان ایران ،یهودیان ایران
در عرص ههای جدید زندگی ،انجمن کلیمیان تهران،
سازما نهای جهانی یهود ،چگونگی حضور جامعه
یهودی ایران در جریان انقلاب ،ملاقات با نمایندگان
سازمان آزاد یبخش فلسطین ،ملاقات با آی تالله
خمینی در قم ،کمیته مشترک اقلی تهای دینی ،حضور
یهودیان لهستانی و عراقی در تهران ،نگاه ایرانی به
فاجعه هولوکاست ،ظهور نئوفاشیس تها در ایران امروز،
شرکت نماینده کلیمیان ایران در مجلس خبرگان قانون
اساسی ،میزگرد لایحه قصاص و دیدگا ههای خاخام
آوریل داویدی ،جامعه یهودی ایران و هشت سال جنگ
ایرانوعراق ،کم کهاییهودیانایرانبهجبههجنگ،
ارتباط با یهودیان خارج از کشور ،حضور سید محمد
خاتمی رئی سجمهور ایران در کنیسای یوس فآباد،
مدارس و فرهنگ یهود در جریان انقلاب ،بنیادهای
دینی و فرهنگی یهودیان در ایران ،گزارش فعالی تهای
بیمارستان دکتر سپیر و کانون خیرخواه ،بازسازی
نهادهایزنانوجوانانیهودی،ارتباطمسئولینجامعه
یهودیایرانبانهادهایحکومتیومردمی.
::::محلۀ کلیمیانتهران
م یشـود.یهودیـانایـراناز قرنهفتممیالدیهمراهبا ::::فارسیهود
سـایرایرانیـانصحبـتبهفارسـینـورادر پیش گرفتند.
امادر نوشـتار بااسـتفادهاز حروفعبریب هجایحروف ایـن کتـاب تألیـف ناهیـد پیرنظـر بـوده و بـه همـت نشـر
گیانهـوهادیاینرابوطـد هاین کد،ردکنـسـدا.نیخوکانهنـادحگیاان ًنا ا کجثدرًاا عربـی ،مسـیر پردیـس دانـش در سـال 1397منتشـر شـده اسـت.
فارسـیهود نیز ایـن کتـاب اثـر ناصـر تکمیـل همایـون اسـت و نشـر دفتـر
بـاحـروففارسـینـوآشـنایینداشـت هاندوسـوادآنـانبه در تعریـف فارسـیهود م یتـوان گفـت آنچـه بـه زبـان پژوه شهـای فرهنگـی در سـال 1395آن را بـه چـاپ
زبـان عبـری محـدود بـوده اسـت. فارسی و با حروف عبری نوشته شود فارسیهود خوانده
رسـانده اسـت.
ایـن کت ـاب دربرگیرن ـدۀ هشـت مقالــۀ فارســی و ســه یهودیـان تهـران از دورۀ قاجـار ،ه مزمـان بـا گسـترش
مقالـۀ انگلیسـی اسـت.مقال ههای فارسـی بـه ترتیـب بـا تهـران،در یکـیاز چهـار کلا نمحلـۀآنیعنـیعودلاجـان
ایـن عناویـن ارائـه شـد هاند :میـراث فرهنگـی یهودیـان (اودلاجـان) سـکونت گزیدنـد کـه بخشـی از آن بـه محلـۀ
ایـران ،مقدمـ های بـر فارس ـ ییهودی ،زمینــۀ فکــری و کلیمیـانمعـروفشـد.در ایـن کتـابویژگیمحلـۀمزبور
ِســ ِفر کتــاب فرایــض: اَهعتمقیـتادصـویُوش ـتع،را«ُل ِتیراییـه ـیو»د(اگیـویرـان،ش و زندگـی اجتماعـی سـا کنان آن و روابطشـان بـا سـا کنان
ـان)، یهودیـان اصفه
هنـری مارتیـن و ترجمـۀ انجیـل او بـه سـبک ادبیـات مسـلمان و حکومـت بررسـی شـده اسـت.
فارسـ ییهودی ،تاریـخ ایـران در کتـاب انوسـی بابایـی مطالـب کتـاب در شـش فصـل بـه ایـن شـرح تنظیـم
بـن لطـف ،نمون ههایـی از ادبی ـات فارســیهود.
عناویـن مقـالات بخـش انگلیسـی بـه ایـن شـرح اسـت: شــده اســت:
یهودی ـان در خراس ـان پیـش از حملــۀ مغــول« ،ایــن سـیمای محلـۀ کلیمیـان تهـران ،جمعیـت و مشـاغل،
قانـونپارسـیاناسـت»،تقلیـدیاز قوانیـنضمانـتدر نظام حکومتی قاجار و کلیمیان ،همزیسـتی اجتماعی
دورانساسـانیاندر تلمودبابلی،تصاویرفارسـیهوددر در محلـۀ کلیمیـان،دیانـتوفرهنـگ کلیمیانتهـران،
موقعیـتمحلـۀ کلیمیـانتهـرانپـساز مشـروطیت.
نسـخ ههای خطـی.
{ جا 5م6ع ـه }
شفافیتوفساد
بـا گݡفتـار و نوشـتارهایی از:
دکترعمادالدینباقی
دکترحسینراغفر
دکترمحمدشریفشاهی
دکتر مسلم آ قایی
دکترسیداحمدحبی بنژاد
دکترآرینقاسمی
دکتراحسانمالک یپور
دکترحسینقانونی
محمدعلی میرزایی
شمار ٔهبیستوچهارم66
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
تنندادنحکومت
به اصلاح اساسی
فـــاجعـ ـهب ـ ـ ـار
خواهدبود
گف توگویی خواندنی با عمادالدین باقی
روزنام هنگار و رئیس و بنیا نگذار
کمیتۀ دفاع از حقوق زندانیان
سیدمرتضیرضوانی
عمادالدیـن باقـی تاریخـدان،
بفنعـیاا ِلنگحذقاـروکقمبیتـشـۀر،درفاوزعناازم هحنـقـگوارقوزنرئدیانیاسون
اسـت .کتـاب پرفـروش او« ،تـراژدی
دمکراسـی در ایـران» ،تا کنـون چندیـن بار
تجدیـدچـاپشـدهاسـت.بـرای گف ت وگو
بـاایشـانتمـاس گرفتیـم،اماوقتیبعـداز
چنـدمرتبـه،جوابـینگرفتیـم،بـهشـبکۀ
اجتماعـی اینسـتاگرام متوسـل شـدیم.
در زیـر یکـی از مطالـب ایشـان کامنتـی
گذاشتیمودرخواستمانرامطرح کردیم.
نتیج هبخـش بـود! ایشـان بلافاصلـه
جـواب داد و آمادگـی خـود را اعالم کـرد.
پـسازیکـ یدوبارصحبت،قرارشـدبرای
جلوگیـری از اتالف وقـت و رسـیدن بـه
پاس خهایمتق نتر،سؤالاتراخدمتشان
بفرستیموجوابمکتوبدریافت کنیم.
نتیجـۀ ایـن گـپ مکتـوب پیـش روی
شماسـت .بخوانیـد و بدانیـد.
محمدعلی میرزایی
67
ایدئولـوژیقـرار دادهبودنـد.الآن کـه بـه گذشـته نـگاه تقسـیم م یشـود.در مرحلـۀبعـد،خـود نخبـگان در دو
م یکنی ـم ،احس ـاس م یکنیــم چــه بحــث بیهــوده و دس ـتۀ نخبـگان حا ک ـم و غیرحا ک ـم ج ـای م یگیرن ـد.
زیانب ـاری ب ـود کـه سرش ـار از مجم لگویــی ،تناقــض و دارن ـدرف م یگوی ـد نخبـگان ش ـامل هفـت دس ـته از
درآش ـفتن مباحـث ب ـود و چــه خســار تهایی برجــای رهبـران سیاسـی ،اقتصـادی ،علمی ،صاحبـان ابزارهای
گذاشــت؛ امــا مبانــی آن هنــوز در میــان عــد های وجــود ارتبا طجمعـی،ارتشـیان،روحانیـونودسـتگاهقضایـی
داردو در اندیشـ ههاوتصمی مسازهایشـان حضـور دارد. م یش ـوند کـه در چه ـار گـروه قـرار م یگیرن ـد :نخبـگان
یک ـیاز مشـکلاتبـزرگم ـادی ـوار کاذب و بلن ـدی ب ـود سیاس ـی ،نخبـگان اقتص ـادی ،نخبـگان فکـری و
کـهپـساز انقـاببیـن دیـن و دنیـا و تعهـد و تخصـص نخب ـگان نظام ـی.
کشــیدند ،دی ـواری کـه در عیــن کاذب و نادرســت به گفتۀموسکا،نخبگانحا کمهمیشهاقلیتیهستند
بــودن ،واقع یتریــن اثـرا ِت ویرا نســاز را در زندگ ـی کهبهشـیو ههای گونا گون،خودرادر مسـندقدرتنگه
مـردم گذاشـت.ریشـۀآن هـم در نوعـی فهـم سـنتیو م یدارند.البتهایننظری هپردازانبهدرو نمایۀنخبگان
کلیشـ هایبـود .در در سهـای حـوزهاولیـن چیـزی کـه توجـه نداشـت هاند؛ چـون واقعیـت ایـن اسـت کـه اغلـب
م یخواندیـمایـنبـود«:العلـم علمـان ،علـمالادیـانو آ نهـا نخبـگان عـوام و ب یمایـه و در بهتریـن وضعیـت،
علـمالابـدان».پـساز ایـندوبخشـی کـردنعلـم،بـرای افـرادیمتوسـ طاندوتعـداد کمـیاز آ نهـاهـوشبالایی
عل مالادیـانشـرافتقائـلم یشـدند.اینمفهوما گـردر دارند کهبقیهرابهخدمتم یگیرند؛امانخبگانحا کم،
حـد همـان جداسـازی دونـوع علـممانـده بـود ،شـاید چـون بـا تکی هبـر سـازمان دولـت ،جمعـی متشـک لاند و
ویرانگـر نب ـود ،ام ـا بدتـر از آن دیــوار ،ایــن بــود کــه علــم بـا هـم مبادلـه دارنـد ،انحصـاری عمـل م یکننـد و قـوای
دنیـاتحقیـرم یشـدوآنراعلمـیمربـوطبهامـور مادون قهریـه را هـم در اختیـار دارنـد ،در قـدرت م یماننـد .در
م یدانسـتند؛چـونمیـاندنیا گراییبهمفهـوماخلاقی برابـر آ نهـا ،نخبـگان بیـرون از حکومـت ،ب هدلیـل قشـر
ببــداروادمـح،انولــرهیدنعالیــسـوم دیتی،ـکـازنه.اجمسحـلاـاسهـج ًااعلعـحلومـممدددآنرقیقـاـارآوینمینهتخلمـظبـرهطمیشاعـنخدی.ـیارًیاعـادمرن بسـتۀقـدرت،انباشـتهم یشـوندواز بیـرونبـهسیسـتم
گف توگویـیبـاروزنامـۀ سـازندگی گفتـ ه اسـت:آیـ تالله فشـار م یآورنـد .نابرابر یهـا ،ران تهـا و نارضایت یهـای
منتظـری م یگفتن ـد در قـرآن وقتــی بــه علمــا اشــاره عمومـیهـمبـه کمـکآ نهـام یآیـد.نخبـگانحا کـمبـا
م یشـودمنظـور فقـطعلمـای فقـه واصـول نیسـتو وجودقوایقهریهنم یتواننددربرابرنیروهایاجتماعی
بـهآیـ های در سـورۀفاطـراشـارهم یکردنـد کـه طبـقآن دوام آورنـد و خشـونت هـم ن هتنهـا تضمی نکننـدۀ دوام نگاهشـمابعداز گذشـتچهار دههاز انقلاببه
منظـور از علمـا،علمایزیس تشناسـیوستار هشناسـی قـدرت نیسـت ،بلکـه جامعـه را رادیـکال م یکنـد و بـه مــنرودنرب ـدارطۀ اینقشــادهبداریـجرامنهودریدیگااهسـایلمتقیریچب ـیًاسمثبتـ؟ت
و امث ـال آن اســت (ســازندگی آدینــه 7،دی 97ص.)4 خشـونتعلیهسیسـتموام یدارد؛بنابراینسیستما گر داشـت هام؛ امـا امـروز پـس از چهـار دهـه ،ارزیابـی مثبتـی
شـبیهایـنمطلـبرامـا هـم بارهـااز آیـ تاللهمنتظـری در برابـرآ نهـامقاومـت کنـدیـادچـار فروپاشـیم یشـود، از رونـد ط یشـده و نتایـج انقـاب نـدارم .بـرای اثبـات
شـنیدهبودیـم.بـههمیـندلیـلبـود کـهایشـانن هتنهـا یـانا گزیـرم یشـودقشـربسـتهرابـاز کنـدوورودنخبـگان ایــن قض ـاوت لازم اسـت نوع ـی س ـنجش تطبیق ـی
بـهتخصـص خیلـیبهـام یدادنـد ،بلکـهاهمیـت دادن جدیـد را بـه درون قـدرت بپذیـرد .در چرخـش طبیعـی صـورت گیـرد.ا گـر کارنامـۀسیاسـی،قضایـی،زندا نها،
بـهتخصـصرانـهجـدااز دیـنویـادر برابـرآن،بلکـهعین و قانونمنـ ِد نخبـگان یـا نخب هگرایـی دموکراتیـک ،ایـن اعدا مه ـا ،وضعیـت اقتص ـادی ،فقـر ،فس ـاد ،ابع ـاد آن
تن شهـایـاوجـودنداردیاپرخطرنیسـت.قانـوننظارت و ...را بـا وضعیـت پیـش از انقـاب مقایسـه کنـم ،شـما
دیـن م یدانس ـتند. استصوابیدر ایراندر واقعایجادانحصار وسخ تگیری نم یتوانی ـد آن را چ ـاپ کنی ـد .فض ـای تحم ـل نق ـد
بدتــر از آن جداانگار یهــا ایــن بــود کــه در ایـن می ـان، واختلالدر چرخشنخبگانراشکلقانونیبخشیدو و ارزیابـی علم ـی و عین ـی در کش ـور م ـا آ نق ـدر فراه ـم
کسـانیبودنـد کـهن هتنهـااول بیـن دیـن و دنیـا و علـم سیستمراباتن شهاییمواجه کرد کهمنجربهرادیکال نیسـت کـهبتـوانایـن کار راانجـامداد.پـسایـنیکیرا
دیـن و عل ـم دنی ـا دی ـوار کشــیدند و بعــد بــدون هیــچ شـدن جامعـه شـده اسـت .انتصا بهـای دور از انتظـار
دلیل ـی ،تعه ـد و تخصـص را برگرفتــه از عل ممــداری و در پسـ تهایمهـمپیا مهـایناخوشـایندیبـهجامعه بگذاری ـم و بگذری ـم.
دی نمــداری دانســتند ،آ نهــا را روبــ هروی هــم قـرار م یدهدورادیکالیسـمراتشـدیدم یکندواز سـویدیگر فسـاد سیسـتماتیک و نبـود گـردش نخبـگان و
دادنـدوبـدون هیـچ دلیلـی ،علـم دنیـا را تحقیـر کردنـد، موازنـۀ نیروهـا را بـه هـم ریختـه و افزایـش شـدید فشـار از چرخـشمدیریـتدر یکسـیکلبسـتهرا ،کهبه
بلکـهتعهـدرابـهامـور ظاهـریوریا کارانـهمحـدود کردند بیـرونسیسـتم،آنراآبسـتنتحـول کـردهاسـت. اذعـان بسـیاری از کارشناسـان گریبا نگیـر نظـام
تاآنجا کـهمـا کتعهـد،تراشـیدن و نتراشـیدن ریـشو بـا آن تکـقهدازمابوتتـ ٔاداخریدانوقماقلولبۀ موضوعاتـی یکـی از
نمـاز اولوقـتوحضـور در صـفاولجماعـتدر ادارات تعهد بودیـم بحث روبـ هرو شـده اسـت ،چگونـه تحلیـل م یکنیـد؟
شـد.بـهقـول سـعدی«طاعـتآن نیسـت کـه بـر خـا ک وتخصـصبـود کـهبسـیاریهنـوز ایـنامـررایکـی ایـن عبـارتشـما مشـتملبـردوسـؤالاسـت،هرچنـد
نهـیپیشـانی/صـدقپیـشآر کـهاخـاصبـهپیشـانی از مسـائلریشـ های پیـشرودر آغـاز دهـۀپنجـم کپــجرــهسواب ـشاـبهیمـ امیسـمطلرتبتـبدکـ.طانهقـببـد.هًتانچههرـااییــم ِییدربف مهاسنقــاالـددازهاۀسیییـ بســاتکمعکانتتــیاوانکب
نیسـت».بـاز هـمبدتـراز آناینکـه همیـن ظاهرگرایـی انقالبم یداننـد.نظـرشـمادرایـنبـارهچیسـت؟ «فســادی هولنا کتـر از قت له ـای زنجیـر های» در
ب هشـرط اینکـه تبعیـت و ارادت وجــود داشــته باشــد در س ـا لهای اول انق ـاب ،بح ثه ـا و مشــاجرات هفت هنامـۀ ص ـدا ،درب ـارۀ فس ـاد ،آث ـار آن و چگونگ ـی
پذیرفتـهم یشـد.یعنـیایـن تنـزل ،حـد ومـرز نـداردو جنجا لبرانگیـزی درب ـارۀ تعه ـد و تخصـص جری ـان مواجهـه ب ـا آن ب هتفصی ـل سـخن گفتـ هام و روا نیسـت
داشـت و در روزنام هه ـا بح ثه ـای زی ـادی دربــارۀ آن تکـرار کنـم.دومینپرسـشدربارۀنبـود گردشنخبگان
همی نط ـور پل هپلـه تنـزل م یکنــد تــا ســقوط. م یشـد.تکنوکرا تهـاو متهمـانبـهلیبرالیسـممتهـم اســت کـه ایـن قسـمت را اندک ـی توضی ـح م یده ـم.
در حـال حاضـر گلـوگاه بحرا نخیـز نظـام را چـه بـه تخص صگرایـی بودن ـد و ای نگونـه الق ـا م یش ـد کـه موس ـکا ،1پا ِرت ـو ،2دارن ـدرف 3و رای ـت میل ـز 4ازجمل ـه
گویـیآ نهـابـاتعهـد مخال فانـد.انقلابیـونمذهبـیو کسـانیهسـتند کـهدر ایـنزمینـهنظری هپرداز یهـای
میدانیـد؟ غیرمذهبـی نیـز مدافـع تعهـد بـه خلـق یـا مکتـب بودند. ارزشـمندی کرد هانـد.پارتـومعتقـداسـتتجربـۀتاریخی
امـروزدیگـربایـداز گلوگا ههـایبحرا نخیـزسـخن گفـت. خدمـت تعهـد» ارزش داشـت .البتـه اندـرگاسرـ «تت اخسـصـتِصکـدره نشـا ندهندۀچرخـشدائمـیبیـننخبـگاناسـت.در
درسـتماننـدایـناسـت کـهفـردییـکبیمـاریداردو تخصـص در خدمـت تعه ـد باش ـد، ایـن چرخـش ،نیـروی سیاسـی و اجتماعـی ابتـدا بـه دو
چـونب ههنـگامبـهآنرسـیدگی نم یکنـد،ایـن بیمـاری ام ـا منظ ـور آ نه ـا تعه ـد مکتب ـی ب ـود ،یعن ـی تخصـص گـروهنخبـگانو غیرنخبـگانیـافرمانروایـانوفرمانبـران
عامـلایجـادبیمار یهـای دیگـریم یشـود و سـرانجام در خدمـتایدئولـوژیو کلمـۀ «تعهـد»رااسـممسـتعار
فـرد ب ـا مجموعـ های از مشــکلات روبــ هرو م یشــود.
پزشـکان هـم دچـار ب نبسـتم یشـوند چـون هرکـدام
از پزشـکان بـرای یک ـی از ایــن بیمار یهــا نســخ های
11. Moska 33. Dahrendorf
22. Pareto 44. Wright Mills
شمار ٔهبیستوچهارم68
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
همـۀ میزهـا و قدر تهـا را قبضـه کرد هانـد و بـا چنـگ و بپذیرن ـد ،آن را مح ـدود و مهارش ـدنی م یدانن ـد و بدتــر تجویـز م یکننـد کـهممکـناسـتبـرایبیمار یهـای
دنـدان بـه آن چسـبید هاند ،در برابـر ورود نیروهـای تـازه اینکهمعتقدندریشهدر توطئۀبیگانهودشمنبیرونی دیگـر خطرنـا کباشـد.شـرایطبحرا نخیـزوآنچـهامـروز
بـهقشـرقـدرتمقاومـتم یکننـدودسـتبـهخشـونت داردوزمین ههـایدرونـیآنراانـکار م یکننـدوا گـر هـم مشـاهده م یکنیـدامـوری غیرقابـلدرکیـا پی شبینـی
انـکار نکننـد،خودشـانرا مبـرا م یداننـدوتقصیرهـارا نمبکـوردارًهاانــهدشـ.دجارامداعدههاشنـناد،ساـماـانمازسـبئیولسا نتبـس ـهمیرسجـعایـل پتیـعلشم
م یزننـد ،رهایـی از فسـاد چنـدان آسـان نیسـت. متوجـهدیگـران م یکننـد.در ایـن میـان،تنهـا چیـزی بـاور نداشـت هاندوبـهایـنهشـدارهاتوجهـینکرد هانـد؛
البتـه فسـاد ب هطـور مطلـق ریشـ هکن نم یشـود و در کـه دی ـده نم یش ـود مرجعیـت عل ـم و ارزیاب یه ـای چــون فکــر م یکردن ـد وقت ـی جامع هش ـناس هش ـدار
تکععمشـلداوکردر،هدایحشجیفاکـموهفگدداولرسـنتدرت هههاـاماشیبخدبسمـاریوکافرراتسمیاحدودکووجدوکتروداچداسـردک؛تاشوـمثاداانوهیلًًواا م یدهــد ،بای ـد همیـن فـردا صب ـح اتفاق ـی رخ ده ـد و
کارشناس ـی اس ـت. ا گـرصبـحبرخاسـتندودیدنـداوضـاعام نوامـاناسـت،
فسـاد سیسـتماتیک و روتی نشـده وجـود نـدارد. نوتایصـجـ ًاهایمـ ینگیحرنـردفجهـاامراعمهشیزننانـسـادتـناتـحـررفسامیفـجـاتدمکنینزـننـددو
بـهاذعـان کارشناسـان،نظاموحا کمیـتدر این نظـام چگونـه م یتوانـد بـه سـمت شـفافیت القـای شـبههنماینـد.اینـاننم یفهمنـد کـهتحـولات
چهار دههاز سـرمایۀاجتماعیب هدسـ تآمدهدر بیشـتر حرکـت کنـد و خـود را از ایـن چرخـۀ اجتماعـیدر طـولزمـانرخم یدهدوسـرانجامدر یک
زمـانقبـلاز انقالبودهـۀاولآن ،کـههمزمـان کنـد؟ ـر ْهـشا فسـادخیز نقطـ ه،غافلگیرکننـدهم یشـود.صدهـا کتـابومقالـهو
بـا دفـاع مقـدس بـوده اسـت ،اسـتفاده کـرده و ـع ممتن ـت. اس ـع ممتن س ـهل و ـخ ایـن پرس پاس سـمینار در ایـنسـا لهاارائـهشـد هاسـت.فقـطدومورد
ه ما کنـون سـرمایۀ اجتماعـی چندانـی نـدارد و اسـت از ایـن جهـت کـه فس ـاد ت ـا ژرف ـای اس ـتخوان آن،همایـش ملـیآسی بشناسـیاجتماعـیاسـت کـه
متأسـفانهدر طـیایـنسـا لهانتوانسـتهدر ایـن و مغـز سیس ـتم رخنـه کـرده و در همـۀ ســطوح ب ـا دو بـار در بیسـتسـال گذشـته (هـردهسـالیـکبـار)
زمینۀ عملکرد مثبتی داشـته باشـد .نظر شـما در باورنکردن یتریـناعـدادوارقـامرواجدارد.ا گـرایـنحـرف برگـزار شـدهوسـومینآندر دسـتتـدارکاسـت.خـود
چنـدسـال پیـش گفتنـشجـرمبـودوتعقیـبقضایـی مـنهـمیکـیاز صدهـانفـریبـود هام کـهدر سـال1396
ایـن زمینـه و راهـکار برو نرفـت از آن چیسـت؟ داشـت،امروزهمۀمسـئولانورسـان ههاخودشـانآنرا در مقالـ هایبـهفهرسـتیاز شـکا فهااشـاره کـردمودر
بیـرون رفتـن از ایـن وضعیـت و انجـام تغییـرات م یگوینـد؛چـونفرا گیروعادیشـدهاسـت.همچنین، پی شبین یهـای مربـوطبـهسـال 1397از تشـدیدایـن
درما نکننـده بـه تصمیمـات انقلابـی نیازمنـد اسـت. (فاچـسصـواطندلا،اآثخــحـاراآیقدنراجفاسـقمـعـهتاه.برسـاایـخـتدراددربوـبنارکـۀسرـندلهحـباوگـسۀـتذرطتد.هتبـیـادرتـ«َنرـچـاز ِازههِبآخـبئــوری»د شــکا فها گفت ـم و ح ـالا بـرای س ـال 1398از لاع ـاج
انقلابـی نـه بـه معنـای ارزشـی ،بلکـه بـه معنی شـجاعانه کهباافتادننجاسـت یا مردار در آن نجس شـده اسـت) شــدن آ نه ـا م یگوی ـم .یعن ـی هرس ـال مس ـائل گفتـه
وهمـراهبـاشـهامتجراحـی کـردن.پذیرفتـنمرجعیت صـورت گیـرد و جامعـه پا کیـزه شـود .امـا سـهل اسـت، م یشــود و هم ـان آسی بشناس ـ یها تکـرار م یش ـود.
علـم و ارزش علـوم انسـانی ،کـه علـم مدیریـت جامعـه چ ـون کاف ـی اسـت کانو نه ـای فس ـادخیز ش ـناخته مــروری بــر گذش ـته ت ـا امـروز نش ـان م یده ـد وضعیـت
اسـت،راهبرو نرفـتاسـت؛امـادر شـرایطی کهجنبشـی ش ـوند .ا گـر مجلـۀ جامعـۀ ن ـو پانـزده س ـال پیـش بـه عمومیبدترشـده کهبهترنشـدهاسـت؛امابازهمهیچ
حکومتی علیه علوم انسـانی به راه افتاده اسـت ،رهایی خاطرنوشـتنمقالـ هایدربـارۀ«دولترانتیـر» کارشبه گوشـیبدهـکار نیسـت.انـگار فقـطوقتـیدردجراحـیرا
از ایـن وضعیـت ،آسـان نیسـت .در دنیـای امـروز بـرای دادگاه کشـید،الآن همـهبـهایـننتیجـهرسـید هاند کـه لمــس کنن ـد ،وج ـود مشـکل را ب ـاور م یکنن ـد .چق ـدر
عمـدۀ حکوم تهـا ،منافـع ملـی اصـل اساسـی اسـت. دولـت رانتیـر یکـی از سرچشـم ههای فسـاد اسـت .بایـد وضعیــت ش ـبیه فیل ـم «حص ـار در حص ـار» مخملب ـاف
ایدئولوژیوتعصبوانقلاب یگری،ا گرجامعهراازتوسعه دولـت کوچـک ش ـود و بخ شه ـای عظی ـم اقتص ـادی اســت .فــردی کـه چن ـان اس ـیر تحلی له ـای خ ـودش
و رقابت و رفاه همگانی بازدارد ،در میان شتاب پیشرفت بـه مـردم وا گـذار شـود ،نـه بـه ایـن معنـا کـه از دولـت شـدهبـود کـهوقتـیبرخـافتئور یهـایاو،انقـابرخ
جهانـی،آن کشـور رااز گردونـهخـارجم یکنـد.بایـداصل ب هعن ـوان شـخص حقوق ـی بـه افـراد دولت ـی ب هعن ـوان دادهودرهـایزنـدانبـاز شـدهبـودوهمهآزادم یشـدند
رابـررفـاهوآسـایشهمگانـی گذاشـت،نـهرفاهوآسـایش شـخص حقیقـی منتقـل شـود ،بلکـه بـه ایـن معنـا کـه او از زنــدان بیـرون نم یرفـت و بازه ـم همـه را نمایـش
یک گروه کهچونقدرتوثروتدارنددرکیاز تمامیت خـود کارکنانسـهامدار شـوندومدیریـت کنندوبخش م یدانسـتوایمـانداشـتهم هچیـزاشـتباهاسـتو
جامعـه ندارنـد .وقتـی رفـاه و رضایـت همگانـی فراهـم ـد شـود. خدیصگـور ایصـن ِکـیهوااقعصــولی ًاقهدررتجمـان
شـود،سـرمایۀاجتماعیفراهمم یشـودوامنیتهمبه اقتصـادی یـا قـدرت سیاسـی ایـن تحلی لهـایاوسـت کـه محقـقخواهنـدشـد.
انباشـتهشـودوخارجاز نقدونظارتمسـتقیموصریح الآنمصلحـاندرماند هانـدونم یداننـدچـهنسـخ های
دنبالـش م یآیـد. باشـد ،هما نجـا بـه کانـون فسـاد تبدیـل م یشـود؛ بــرای کــدام گلوگا هه ـا بای ـد تجویـز کـرد .الآن شـکاف
بـهنظـرشـماچـرامـردمدر زمینـۀمسـئولی تهای بنابرایـن لازمـۀ رهایـی از فسـاد ،دسـت کشـیدن برخـی قع«ــبمدحیرـقرـاتینمک»ـعنتهیقوسـدجنــوتد؛د«وداامرگـدسراـیاـئهـلنمایم»سـوسـجاتـمکـوحدهت ًاددارروبدج،ـخـاومدـِباشمحدـررساـلح ـنِرطاد
اشـخاص از کانو نهـای قـدرت و همچنیـن تضمیـن
خـود در قبـال جامعـه کرخـت شـد هاند؟ گـردشنخبـگاناسـت.وقتـیعـد هایماننـداختاپـوس
جامعـهدچـار عارض هایشـدهاسـت کهدر روا نشناسـی
از آنبـاعنـوان«درماندگـیآموخت هشـده»یـادم یکننـد.
مقالـۀمسـتقلیدر ایـنزمینهدر دسـتنـگارشدارم که
نشـانم یدهـد چگونـهایـنعارضـه بـه وجـودم یآیـد
و بـه کج ـا م یانجام ـد .ایـن مقالــه بــ هزودی منتشــر
جخنوابـهـۀندمشاـددیـ.امنـادادرربدـ.ارواۀقزنعـ ًاداینیکــاینابزاتیـرادژیگف کتترایـیننممسســائئلله
جامعـۀمـاب یاعتنایـیبـهزنـدانوزندانیـاناسـت،چـه
در حکومـت چـه در جامعـه .در حکومـت فکـرم یکننـد
قاطعیـتقضایـی،راهپیشـگیریاز تکـرار جـرماسـت و
ایـنقاطعیـتقضایـیراهـمدر سـخ تگیریبـهزندانـی
م یداننـد؛درحال یکـهدرسـتبرعکس،شـاخصرأفتو
ملاطفـتدر یـکنظـامبـامیـزانرأفـتدر برابـرزندانیـان
س ـنجیده م یش ـود؛ چ ـون زندان ـی دســتش از هم هجــا
کوتـاهاسـت.متأسـفانه دسـ تاندرکاران بـا نشـان دادن
چنـدمـوردزندانـیاصلا حناپذیریاسوءاسـتفاد هکنندهاز
رأفـت،م یخواهنـد کلاسـتراتژیخـودراتوجیـه کننـد.
درسـتمثـلاینکـهبخواهیـمبـانشـان دادن چنـد دزد
در جامعـهبـا همـۀ جامعـهماننـد دزد رفتـار کنیـم.ا گـر
69
بگیریـدتـاببینیـدچقـدر نصیـبتولیدکننـدگاناصلـیو جامعـ های کـهبـهوضـعزندانیـانب یاعتناباشـدخودش حکومتـیدر برابـرزندانـیرأفـتنداشـتهباشـد ،در برابـر
چقـدر نصیـبمدیـرانوصاحبا نامتیـاز م یشـود .بـه قربان ـی ایـن ب یاعتنایـی خواه ـد ش ـد .مـردم نبای ـد هی چکـسدیگـر،حتـیافـرادخـودهـمرأفـتنخواهـد
کقــوه ُبـلوجداهمـسـیت«ذیابختنایشاف؟تـ»تـهاازخـهوسـدترسیـبانخههاشپـ/اچـکونبناتشوـاننـدد خانـوادۀزندانـیراتـرک کننـد.بایـدازآناندلجویی کنند داشـت.در حکومـت،ب همحـضاینکـهدولـتبـا کسـری
وحواسشـانبـهمشـکلاتآ نهـاباشـد.خیل یهـاازترس
کـهنم یتواننـدبـاناپا کـیمبـارزه کننـد. اینکـه حت ـی احوالپرس یش ـان باعـث ش ـود مس ـئولیتی
بع ـد از ایــن خودســازی در رســانه ،آ نهــا بایــد از تمــام بـه گردنشـانبیفتـد،از نزدیـکشـدنپرهیـزم یکننـد.
ظرفی تهـایقانونـیبـرایایفـای نقـش خـوداسـتفاده فـردیب هدلیـلسـرقتیبـهارزشچندصدهـزار تومـان،
کنن ـد .بـرای مث ـال ،تا کن ـون ندیــد هام کــه روزنام ههــا 17سـالاسـتزنـداناسـت،در ایـنفاصلـهپـدر ومـادر
«قانـون دسترسـیآزادانـهبـهاطلاعـات» را جلـوی خـود خـودرااز دسـتدادهوهی چکـساز خویشـاوندانشهـم
بگذارنـدونسـخ هایدسـتخبرنـگار بدهندوبفرسـتند بـرایدادنبدهـیاوونجاتـشاقـدامنکرد هانـد؛چـون
بـه مرا کـز مختلـف و درخواســت اطلاعــات کننــد و ا گــر م یترســند بعــد از آزاد شــدن او مســئولیتی در تأمیـن
آآ«کننپنه ـهیااپیدشـهـسـکااایمتت»تنـکـکارنعدن ـکنرد.دخناـبـسدرا،وبســـحًاهتـا«سیخـبتمرنقنـااـلـدْگهاهرم ِمییطـنبونشعقااسـنــتتومهـنا»اروزا فـرد بـه عهد هش ـان بیفت ـد .ای نه ـا نتیجـۀ فرس ـایش
از حیزانتفاعانداختهوجامعهراب یاعتماد کردهاسـت. همبس ـتگی و وج ـدان جمع ـی و ارز شه ـای اخلاق ـی
روزنامـهوروزنام هنـگاران،ب هنـدرتمولـد هسـتند .یـک اسـت کـه همـه از آن زی ـان م یبینن ـد .وقت ـی زندان ـی و
دلیلـشالبتـهوضعیـتمعیشـتی و ب یانگیزگـیاسـت، خانـواد هاشمشـاهده کنندافـرادجامعهبهآنهاب یاعتنا
ولـیتعهـد حرفـ هایفراتـراز همـۀای نهاسـت. نیسـتند،دچـار روحیـۀضداجتماعـینم یشـوند.
رسـان هها در مبـارزه بـا فسـاد و آ گه یبخشـی بودجـه مواجـه م یش ـود ،یک ـی از اولیـن جاهایـی کـه
اجتماعـیدر ایـنشـرایطچگونـهم یتواننـدبهتـر
در آسـتانۀ ورود بـه دهـۀ پنجـم نظـام جمهـوری اسا نسـ ًقاـفلشسـایففـۀاوکجنـنـودد؟یرسـان ههاب هعنـوانرکـن چهـارم بودجـ هاش کاسـتهم یشـودزنـداناسـت.اخبـار مربوط
بـهوضـعغـذاودرمـانوسـرمایشو گرمایـشوامکانـات
اسالمی پی شبینـی شـما از ایـن دهـه چیسـت؟ رفاه ـی در زن ـدان خیل ـی دردن ـا ک اسـت .در جامعـه
جمه ـوری اس ـامی ایـران بــا توجــه بــه اینکــه تا کنــون ایـناسـت کـهنقشبـازرساعمـال کارگـزارانراایفا کنند
اصلاح ـات را تحم ـل نکـرد ه ،خــود را در برابــر ســهراه و از طریـق اطلا عرس ـانی و آ گاه یبخش ـی و افشــا گری و هــم مـردم ب یاعتن ـا هس ـتند .مه متـر از خ ـود زندان ـی،
خانـوادۀزندانـیاسـت.آیـ تاللهمنتظـریحساسـی تها
قـرار دادهاسـت:یکـیادامـۀ وضـعموجـوداسـت؛ دوم نقـادی،سـاختمانقـدرتراشیشـ هایوشـفافسـازند و نگران یهـایبسـیاریدر مـوردخانواد ههـایزندانیـان
فروپاشـیاسـت کـهآرزویترامـپ و دول تهـای نوظهـور تـابتـوانبـرآ نهـانظـارت کـرد.رسـان ههابایـدبـا هرگونـه
منطقـه و انحلا لطلب ـان اســت؛ ســوم اســتحاله. فس ـاد سیاس ـی و اقتص ـادی در ق ـدرت مقابلــه کننــد و داشـتند؛اینکـهدر غیـابسرپرسـتخانـوار،آ نهـادچـار
م ـواردی و عاطف ـی نش ـوند .در تنخوگنداشهــاانیهـممعیشـش ـختص ًیا
روشنخسـتامکا نپذیرنیسـتوشـدتوخشـونتو قـدرتب یرحـمرازیـرتازیانـۀنـگاهتیزوانتقـادیبگیرند. م یزدنـد بـهخانـوادۀآ نهـاتلفـن
اصـرار ورزیـدنبـرآن،راه دوم راموجـه و همـوار م یکنـد. امـاای نهمـهفقـطدر گـروتلقـیآنب هعنوانرکـنچهارم
از نظـرمـننـهروشاولونـهدومبـهسـودایـراننیسـت. ونیازمنـدآزادیبیـانوامنیـتپـساز بیاناسـت.البته و دلجویـی م یکردن ـد .متأس ـفانه در سیس ـتم قضایـی
اصـلشـخصیبـودنجرمومجـازاترعایتنم یشـودو
رواتهفاسـوو متاهاسـیـتیحالداهرادسکــهتق.باـ ًسـاتگفحتالـ ههاباما.ایصنلاجـحامشـنباظـهورتمهازا برخـیاز روزنام هنـگارانفکـر م یکننـدنداشـتنامنیـت گاهـیخانواد ههـایب یگنـاهبیشـتر مجـازات م یشـوند.
پـس از بی ـان ،وظیفـۀ روزنام هنـگار را س ـاقط نم یکن ـد؛
ایشـــوندا .اسـصلات کحـــاه ْنت اظـرـاادم بی اهمـســـرورتاازمــداراوسـنـتدحچاــل ْاره اس ـتحاله چـونروزنام هنـگار بایـدایـنهزین ههـارابخشـیاز حرفـۀ مـا نمون ههـایفراوانـیسـراغداریـم کـهزندانـی صدهـا
تغییــرات کیلومتـردورتـرزندانـیشـد هاند؛درحال یکـهزنـدانیـک
خـودبدانـد،تـامبـادااز تـرستعقیـبومکافاتدسـتاز مجـازات اسـت و تبعیـد یـک مجـازات دیگـر؛ ولـی ایـن دو
نا گزیـراسـت.وجـدانعمومـی نـهموافـق راهاولاسـت انجـام وظیفه بکشـد.
نـه دوم،و در بیسـت سـال گذشـته در همـۀانتخابـات، در شـرایط موج ـود ،از یـک طـرف ق ـدرت بـر رس ـان هها را ترکیـب کرد هانـدوزندانـیرابـهنقـاطدور م یفرسـتند
و خانواد هه ـا را دچ ـار رنج ـی عظی ـم م یکنن ـد و ایـن
در دوم خـرداد 76و در سـال 92و،96آن را نشـان داده سـلطهداردورسـانهنم یتوانـد کارکـردواقعـی خـودش مسـئلهتـا گریبـانخودشـانرانگیـرد،نخواهنـدفهمید
اسـت؛حتـیرأیدادنبـهاحمد ینـژادهـم،ازآنجا کهاو راداشـتهباشـدواز طـرفدیگـر،بخشـیاز رسـان هها در
زیـر سـؤال تممـیُابـمردد،ورههـمایـینگمذضشـمـتوۀنجرامدهـاوشرـیتا.بسـنابارمایـی رنا قبضـۀحکوم تانـد کـهپدیـد هایناهنجـار وضدرسـانه چـه کرد هانـد .گاهـی م یشـنویم ملاقـاتیـکزندانـیرا
تصـور مـن قطـع کرد هانـد.شـمانم یدانیـددر ایـن مواقـعخانـواده
وحتـیدر بعضـی کشـورها ممنـوعاسـت؛ چـونقـدر ِت چقــدر اذیـت م یش ـود .البتـه ممکـن اسـت بگوین ـد
ایـن اسـت کـه مـردم در درجــۀ اول ترجیــح م یدهنــد دسـ تکاری در خبـر و آ گاه ـی و دسـت بــردن در افـکار زندانـیتنـدی کـردهیـابـا مأمـور برخـورد کـردهاسـت؛
کش ـور دچ ـار ب هه مریختگ ـی نشــود و نوعــی دگردیســی مـردم را بـه ق ـدرت سیاس ـ یای م یده ـد کـه بای ـد در
غیرخشـون تآمیزرخدهـد.حا کمیـتچـهبخواهـدچـه همیـنرسـانه ،مهـار و کنتـرلشـود.از طـرف دیگـرنیـز امــا توجـه ندارن ـد کـه طبیع ـی اسـت کـه فش ـار زن ـدان
آس ـتانۀ بردب ـاری زندان ـی را بکاه ـد .درسـت اسـت کـه
نخواه ـد ،بای ـد تغییـرات نســلی در جامعــه و حکومــت امـروزه مرکـز ثقـل رسـانه بـه فضـای مجازی منتقل شـده زندانبا نه ـای خو شاخ ـاق و شـریف بس ـیارند ،ام ـا
را کــه امــری اجبــاری و اجتنا بناپذیــر اســت بپذیـرد؛ و در فضایـی غیرحرفـ های ،ب هص ـورت شــایع هپردازی و
چرا کـه نس ـل بع ـدی دیگـر تعهــدی بــه آنچــه تاریخــی پـرد هدری درآم ـده اسـت .اعتم ـاد بـه خبـر ه ـم از بیـن برخ ـی از زندانبا نه ـا ،رفتارش ـان ب ـا زندان یه ـا بس ـیار
نامطل ـوب اسـت .مس ـئولان زن ـدان وظیفـه دارن ـد در
م یدان ـد ن ـدارد و ب هروزتـر فکــر م یکنــد .ایــن تغییــرات رفتـهورسـان ههایحرفـ هایرنجـور و ضعیـف شـد هاند؛ اخت ـاف زندان ـی و زندانب ـان ،شـرایط کس ـی را م ـورد
از درون م یجوش ـد و البتـه همــراه بــا ســختی و رنــج و بنابرایـن پـرواضـحاسـت کـه غـولفسـاداز چـراغ جـادو
بـمهسـبـتالززومیشـریکایضبـایتیباشســکتن؛ب»ـ.هنتقـیوجـلۀساـیـعدن نـیو«پعنتغجـییهـرادیْـتو بیـرون آم ـده و م یت ـازد و ویـران م یکن ـد. توجـهقـرار دهنـد کـهدسـتشاز هم هجـا کوتـاهودچـار
فشـارهایروانـیونگران یهـایدائمـیدربـارۀخانـواده
رس ـان هها اول بای ـد خودش ـان را از فس ـاد مبــرا کننــد و وخـودشاسـت،نـهاینکـهبـاتعصـبصنفـیاز کارکنـان
برگشـ تناپذیر اسـت .نبای ـد فرامــوش کــرد کــه صبــر از زدوبنده ـای سیاس ـی و اقتص ـادی رهایــی یابنــد.
مـردمهـمپایانـیداردورفتـار حکومـتم یتوانـددر جلـو اخـاذ یایدر بعضـیروزنام ههـابـوده؛بـهایـنصـورت خ ـود دف ـاع کنن ـد .بعض ـی از دسـ تاندرکاران زندا نه ـا
فکــر م یکنن ـد زندان ـی بای ـد مث ـل گوس ـفند رام باش ـد؛
انداختنیاعقبانداختنآنتعیی نکنندهباشـد.آنچه کـهبـهشـرک تهاپیـامم یدادنـد کـها گرفـانمقـدار پول درحال یکـه همـۀ زندانی ـان ،اع ـم از مجـرم و مته ـم،
ممکـناسـتشـرایطراتغییـردهـدرفتـار خـودحکومـت ندهنـد،خبـرو گزارشـیمنفیعلیهشـانچاپم یشـود
اســت .در واق ـع حکومـت م یتوانــد جامعـه را رادیـکال کـهزیانـشبسـیار بیشـتراز هزینـۀخـودداریاز پرداخـت بدراردا هانیگکارراانمــه،تانخسصـوانصـیًاودرحبقرـوخـوقراندبـسـاازنن یدااننیـدا.اینـسنیتاصســوری
کنـد.تـننـدادنبـهاصـاحاساسـی در همـۀ بخ شهـا واقحعـ ًقاوبحدتقـرـیـونق پرداخـت عادلانـۀ آن رش ـوه اسـت.
ب هویـژه در ق ـوۀ قضائیـه م یتوانــد فاجع هبــار باشــد .در عوامـل مهـماسـت. روزنام هنـگاراننیـزاز و عقیدت ـی ،تن شآفریـن اسـت .ایـن زندانی ـان ش ـأن
ویــژ های دارن ـد و ا گـر ه ـم مجـرم باش ـند ،جرمش ـان
ایـنزمینـه حر فهـایفراوانـی بـرای گفتـن هسـت ،امـا ن ـوع اس ـتثمار و بهر هکش ـی در صنـف روزنام هنـگاران ش ـرافتمندانه و دیگرخواهان ـه اس ـت.
گـوش شـنوایینیسـت. وج ـود دارد .کاف ـی اسـت ترازنامـۀ واقع ـی مال یشــان را
شمار ٔهبیستوچهارم70
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
«شفافیت»
عـلـیـــــــــــــــه
شفــافــیــت
بســیار راحــ ت و ب یپــرد ه بــا ایــن رســانه تعامــل محافظــ هکار بودنــد؛ زیــرا بخــش قاب لتوجهــی پـس از آغـاز دورۀ پنجـم شـورای
م یکنـد و «شـفافیت» هـم بـا گشاد هدسـتی مطالـب از درآمدشــان از تبلیغاتــی تأمیــن م یشــد کــه شــهر ،کانالــی در فضــای
مخاطبــان را انعــکاس م یدهــد؛ امــری کــه در از شــهرداری م یگرفتنــد .از طرف ـی ،در فضــای سیاســی اصفهــان متولــد شــد
رســان ههای دیگــر بدیــن کیفیــت میســر نیســت. رســان ههای رســمی ،بیــان برخــی اخبــار ناممکــن بــا نــام «شــفافیت» کــه عمــدۀ
بـود؛ چرا کـه زبـان رسـمی حا کـم بـر ایـن رسـان هها تمرکــز آن بــر مســائل شــهر
سیـاس تها امــکان اســتفاده از ادبیاتــی کــه بــه قــول معــروف اصفهـان ،ب هخصـوص عملکـرد احسان
«شــفافیت» در مد تزمــان فعالیــت خــود چنــد جگـر مخاطـب را خنـک کنـد نداشـت و نـدارد .نکتۀ شــورا و شــهرداری اسـت. مالک یپور
دیگـر اینکـه اصفهـان نسـب تبه تهـران شـهر کوچکی
سیاســت را پیگیــری کــرده اســت: اسـت و آد مهـا ،ازجملـه آنـان کـه یکدیگـر را بـه نقـد ب هجرئــت م یتــوان گفــت
م یکشـند ،زیـاد چشـم در چشـم م یشـوند و طاقـت ایــن کانــال خبرســازترین رســانۀ شــهری اصفهــان
-۱کســب اطلاع ـات از منابــع متعــدد رســمی و تنـش ناشـی از نقـد کـردن همدیگـر را ندارنـد .همـۀ بـوده و دسـ تکم در میـان اعضـای خانـوادۀ بـزرگ
غیررسـمی کـه حاضـر نیسـتند نامشـان فـاش شـود، ایــن عوامــل ســبب م یشــود فضــای عملکــرد
ایذـنیقمینامبـت ـعیعرامددتـر ًاامختتعیـلــارق بـشــهفاجفنـیاحت ولــی اطلاعــات مدیریتـی در اصفهـان ،ب هخصـوص در حـوزۀ شـورا شـهرداری ،بیـش از هـر رسـانۀ دیگـری دنبـال شـده
قـرار م یدهنـد. و شـهرداری ،شـفاف نباشـد؛ زیـرا رسـان های نیسـت اســت .بررســی چرایــی پیدایــش ،سیاســ تها،
کـه بـا صراحـت و شـفافیت بـه موضوعـات بپـردازد. تأثیــرات و نقــد عملکــرد ایــن کانــال م یتوانــد بــه
اصولگــرا هســتند و علیــه اصلا حطلبــان فعالیــت پـس در شـرایطی کـه مخاطـب تشـنۀ شـفافیت بود، تقویــت شــفافیت در فضــای سیاســی اصفهــان
م یکننـد؛ امـا از میـان خـود اصلا حطلبـان نیـز افـراد «شــفافیت» متولــد شــد .بســتر توزیــع شــفافیت
و گرو ههایـی هسـتند کـه بـرای شـفافیت خبـر تهیـه تلگــرام اســت و برخــاف صداوســیما ،روزنام ههــا، کمــک کنــد.
و حتــی ســای تها ،بــرای بســیاری از مخاطبــان
م یکننــد تــا بــه تسوی هحســا بهای درو نجناحــی ســه لالوصو لتر اســت و همیــن امــر ســبب شــده
برسـند .افـزون بـر جنا حهـای سیاسـی ،کارمنـدان اقبــال بــه آن فزونــی یابــد .همچنیــن ،مخاطــب
خا کســتری دســتگا ههای مدیریــت شــهری، رویــــش
ب هخصــوص شــهرداری ،کــه خــود را جــزء هیــچ
دسـت هبندی سیاسـی قـرار نم یدهنـد نیـز ازجملـه نبــود شــفافیت عامــل ایجــاد «شــفافیت» بــود.
منابــع اطلاعاتــی «ش ـفافیت» هســتند. فضـای رسـان های اصفهـان در انحصـار رسـان ههایی
بـود کـه همگـی ،چـه اصلا حطلـب و چـه اصولگـرا،
71
بــا خودمــان شــفاف باشــیم .ا گــر مدعــی هســتیم باشفافیتچگونهبرخورد کنیم؟ « -۲شـفافیت» هـر جـا دوسـت دارد سـخن خـاف
کــه انســا نهای متمــدن و اخلا قمــداری هســتیم واقـع م یگویـد؛ فحاشـی و تخریـب هـم در دسـتورکار
(کــه دســ تکم در مقــام حــرف همــه هســتیم) بایــد در برخورد با این پدیده ،سه روش وجود دارد. آن قـرار دارد و از ب یانصافـی ابایـی نـدارد .بخشـی از
در برابــر اخبــار صحیــح ،بازخــورد مثبــت و در قبــال -۱م یتـوان«شـفافیت»راب هدلیـلرفتـار غلـطانـکار مخاطبـان را نیـز بـه همیـن واسـطه جلـب م یکنـد.
مطالـبناصحیـح،بازخـوردمنفـینشـاندهیـم.ا گـر کــردوآنرادر زمـرۀرســان ههایمعتبــرندانســت؛امــا نمونــۀ بــارز ای نگونــه اقدامــات را در قبــال علــی
«شــفافیت» حــرف حقــی زد ،تشــویقش کنیــم ،آن اومسـیرخـودراادامـهخواهـدداد.م یتـواناز دریچـۀ معینــی و مهــدی مقــدری ش ـاهد بودیــم .یــک روز
مطلــب را بــرای اشــخاص و گرو ههــای دیگــر ارســال عجلنیـاهحاـصیلباـ هحآطلنبنــاگاناهسکــردت،وکگارفـکردتآچنـکول ًانم«نفشـفیاافسیـتت». بــه دروغ ،حــرکات بازیگــران یــک تئاتــر در تهــران را
کنیـمو کاری کنیـم کـهبازدیـدمطلـبافزایـشیابـد. اکـماهدسرـهخمنایننششــههرردداارررِایادر اصلساـنحاطدلرسـب،مافیراوداروینـههسـجلتـنوهد بـه اسپانســری ایـن دو نفـر ارتبــاط م یدهــد و روز
تعـدادبازدیدکننـدهپیـاممثبتـیبـرای گرداننـدگان م یدهنــد و تابــع امیــال خودشــان عمــل م یکننــد؛ دیگـر بـرای تأمیـن هزینـۀ سـفر بازگشـت مقـدری بـه
کانــال دارد .ا گــر هــم حــرف ناحــق و نادرســتی زد، افــرادی هســتند کــه نــان را بــه نــرخ روز م یخورنــد و قائ مشــهر اعــام آمادگــی م یکنــد.
بایکوتـش کنیـم،مطلـبرابـهجایـیبازنفرسـتیمو فـارغاز اینکـه کـدامجنـاحدر شـهرداریحاکـماسـت -۳از ارز شهــا و مقدســات نهایــت اســتفاده
بابـتمطلـبناصـوابسرزنشـش کنیـم؛نـهاینکـهبـا جلـویشـهردار تعظیـمم یکننـدوه مزمـانبـالگـد (سوءاســتفاده) را میکنــد و آرمانهــای انقــاب و
ذو قزدگـیدرنشـرا کاذیـبنیزبکوشـیم.مهمنیسـت بـهشـکمشـهروندانم یکوبنـدومنافـعفرد یشـان خــون شــهدا را ســپر بــا قــرار م یدهــد.
«شــفافیت» بــرای کســب شــهرت م ینویســد یــا بــه رابـهمنافـعمـردمترجیـحم یدهنـد.پـسسیسـتم عجمنــداتــ ًاح هرازگاهــی بــه -۴بــا وجــود حملاتــی کــه
دنبـال گرفتـنح قالسـکوتاسـتیـانیـتخیـردارد، شـهرداری،فـارغاز جنـاححاکـمبـرآن،عـاریاز خطـا آتشبــارش اصولگــرا دارد ،هــدف
مه متــر از ای نهــا رفتــار مــا در وا کنــش بــه آن اســت. نکیمتسـ ـر شتـووبدا.ی ـادس نا ـسوـرًا تـشاـ زفامفانیـیتکبــرهآاننسبـتااب ـنده ت ـساـ فتس،ـاخدیـهرا اصلا حطلبانانــد و بــا ایــن کار حاشــیۀ امــن
شـفافیتیکـیاز ابعـادمهـمحکمرانـیخـوباسـت، وشـرهـمهسـتوافـرادیهسـتند کـهمرتکـبخطـا سیاسـی -امنیتـی بـرای خـود ایجـاد کـرده اسـت.
امـاوقتـیبـهثمـرم ینشـیند کـهدر چارچـوباخـاق، م یشـوندوافـراددیگـرینیـزصادقانـهیـامغرضانـهدر تردیــدی نیســت ا گــر مدیریــت شــهری در دســت
برابـرآ نهـادسـتبـهشفا فسـازیم یزننـد.بنابرایـن اصولگرایــان و کانــال «شــفافیت» اصلا حطلــب
ک ـه نه ـادی زیربنای ـی اس ـت ،پدی ـد آی ـد. شـفافیت،ب هویـژهدر قـرن،۲۱نابودشـدنینیسـت، بــود ،وضعیــت ایــن کانــال بــه گونــ های دیگــر
بیاییـدقبـلاز اینکـه«شـفافیت»شـفافیترابـهزانـو بلکـهاز حالتـیبـهحالـتدیگـرتبدیـلم یشـودواز رقــم م یخــورد و نمیتوانســت ای نطــور آزادانــه
درآورد ،بــا شــفافیت کامــل در برابــرش عمــل کنیــم. یک هتــازی کنــد.
عمـلشـفافدر برابـر«شـفافیت»بهانـهرااز دسـتش کانالـیبـه کانـالدیگـرراهم ییابـد.
خواهـد گرفـت.ا گـرافـرادوسـازما نهاشـفافعمـل -۲م یتــوان بــا بد یهــای «شــفافیت» همــراه شــد، تأثیـ ـ ـرات
کننـدوپاسـخگویذ ینفعـانخـودباشـند،مجالـی آب بــه آســیابش ریخــت ،در درو غهــا و تهم تهــا
بــرای «شــفافیت» باقــی نم یمانــد تــا براســاس و تخری بهــا همــکارش شــد و برایــش اخبــار کــذب آثــار مثبــت فعالیــت «شــفافیت» غیرقاب لانــکار
اشـصــنویل ًاد هحهیـااو تت«صوشـراتفــافیشتد»بســـهتمیبـــزاه انفزیـشــاادگرییدربزعنـــددم. فراهـم کـرد.فـارغاز جنبـۀاخلاقـی،آنـان کـهتاریـخرا اســت .ب هعنــوان کســی کــه ســا لها در شــورا و
شـفافیتماسـت.البتـهدر کنـاروا کنشهوشـمندانه م یشناسـند،حتیتاریخ کوتاهچه لسـالۀانقلابرا، شــهرداری فعالیــت داشــته ب هصراحــت م یگویــم
بــه مطالــب ایــن کانــال و همچنیــن شــفاف کــردن خخـانوـهبآمنهیـادانهنـمدخکـواههشـدترخپـواربید هددورشـیفواتفیخریـتعلبیروهزآینهدِرا کـه «شـفافیت» در برخـی مـوارد توانسـته ب هعنـوان
عملکـردخودمـان،منافاتـینـدارد کـهاز «شـفافیت» عامــل بازدارنــده عمــل کنــد و یــک تــرس نســبی
نیـزطلـبشـفافیت کنیموبخواهیـم کهازهمـکاران، هـمبـه کار خواهـدافتـاد. در میــان تصمی مگیــران از تصمیماتــی کــه ممکــن
حامیـان ،و منابـع مالـی احتمالـی خود سـخن بگوید. -۳را هحـلبعـدیوا کنـشهوشـمندانهبـهمحتـوای اســت خبــرش بــه شــفافیت برســد وجــود دارد.
باشـد کـهروزیعملکـردهمـۀما،هرکجا کههسـتیم، «شـفافیت»اسـت.بـرایایـن کار بایـددر درجـۀاول بســیاری اوقــات وقتــی خواســته ی ـا ناخواســته
اتفــاق بــدی رخ م یدهــد ،کســانی کــه ب هنحــوی
ش ـفاف باش ـد. بــا آن اتفــاق مرتب طانــد نگــران م یشــوند کــه خبــر
بــه گــوش «شــفافیت» برســد .افــراد مختلفــی کــه
تریبونـی بـرای بیـان مواضعشـان دربـارۀ مشـکلات
و نارسـای یها نداشـتند ا کنـون ایـن امـکان برایشـان
فراهـم شـده و م یتواننـد بـه رسـالت خـود ب هعنـوان
یــک شــهروند فعــال عمــل کننــد؛ امــا درو غهــا،
تهم تهـا و تخری بهـای «شـفافیت» در بلندمـدت
وزن آثــار منفــی ایــن رســانه را بیــش از آثــار مثبــت
آن خواهــد کــرد .اول اینکــه دروغ و تهمــت چیـزی
نیسـت کـه تـا ابـد پنهـان بمانـد و سـرانجام حقیقـت
آشــکار خواهــد شــد و آن روز اســت کــه مخاطبــان
بـه ایـن رسـانه بدبیـنشـوند .دوم اینکـه بـا وجـود
حمای تهــای پنهانــی ،بالاخــره امــکان برخــورد
قضایــی بــا آن فراهــم م یشــود و براینــد همــۀ
ای نهـا امیـد مـردم را بـه رسـان های کـه م یتوانسـت
ســکا ندار شــفافیت باشــد از بیــن م یبــرد و بدیــن
ترتیــب «شــفافیت» علیــه شــفافیت خواهــد شــد.
سـوم اینکـه نقـد مغرضانـه و کین هتوزانـه اختـاف و
نــزاع را بیشــتر م یکنــد و در شــرایطی کــه اصفهــان
ب هشــدت نیازمنــد اتحــاد و همدلــی بــرای غلبــه بــر
مشــکلات اســت ،بــر آتــش اختــاف م یافزایــد.
شمار ٔهبیستوچهارم72 سید مرتضی رضوانی
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
اصفهانپیشگام
شفافیتومطالب هگری
میزگرد شفافیت ،شایست هها و بایست ههای آن با
حضور دکتر حبی بنژاد و دکتر قاسمی
گروهجامعه
در یکـی از روزهـای
زیبـای اردیبشـهت ،در بهشـت
اصفهـان میزبـان دو حقوقـدان
جـوان بودیـم :دکتـر سـید احمـد
حبی بنـژاد ،عضـو هیئ تعلمـی
دانشـگاه تهـران ،مدیـر گـروه
حقـوق عمومـی پردیـس فارابـی
دانشـگاه تهـران ،مشـاور علمـی
مرکـز تحقیقات اسالمی مجلس
شـورای اسالمی و عضـو بنیـاد
ملـی نخبـگان کشـور و دکتـر
آریـن قاسـمی ،حقوقـدان و
عضـو انجمـن علمـی حقـوق
اساسـی ایـران .در ایـن گف توگـو
از شـفافیت و شایسـت هها و
بایسـت ههای آن ،از نقـش مـردم
و حاکمیـت ،نقـش شـهرداری و
رسانهدروضعیتامروزشفافیت
و فسـاد ،ایـن پاشـنۀ آشـیل ایـن
روزهایاقتصادوسیاسـتایران
سخن گفتیم.امید کهبخوانیم
و عالمانـی باعمـل شـویم.
73
تااینکهخیاطیادعا کردم یتوانداین کار راانجامدهد؛ گرفتهم یشودومرحلۀسومبهبازتا بهایاآثارسنجیآن باتوجهبهموضوعگف ت وگویمایعنی«شفافیت»،
امـا لبـاس پادشـاه بـرای افـراد ناشایسـت قابـل دیـدن تصمیـم اختصـاص دارد .هر سـۀ ایـن مراحل باید چنان لطفا در ابتدا این مفهوم را تعریف کنید؟
نیسـت .کار خیـاطتمـامشـد.وقتـیاز کارگزارانپادشـاه دشـسفتارفسبایشـدادشکتههبشاـهشرنوند.دامثنل ًباتهراصحمتیمیبیهگکرفمتوکهیم یفآش نوهد؛ا
پرسـیدندلباسچطور اسـت،همهتعریف کردند؛چون مـردماز فراینـدتصمی مگیـریآ گا هانـد،امانم یدانندچه حبی بنژاد:ا گربهتریننوعحکمرانیرافعلادموکراسی
ا گرم یگفتندلباسترانم یبینیم،بهمعنایآنبود که نیـازی باعـث شـده ایـن تصمیـ م گرفتـه شـود .یـا زمانـی بدانیـم و دموکراسـی را نیـز مشـارکت همـۀ شـهروندان
انسا نهایناسالمیهستند.روزجشن،پادشا ِهلخت، مـردم م یداننـد دلیـل تصمیـم چـه بـوده و همچنیـن در همـۀسـطوححا کمیتـیوادارۀ کشـور تعریـف کنیـم،
درحال یکـه خیـال م یکـرد لبـاس فاخـر خـود را پوشـیده بمع یدادازننـچند تدصسـمایـلبمازتچاگوبنـواهثگراریفتـنهتصشـمدیه،مامـچاینسـم یت؛دانمنـثل ًدا شـفافیت ن هتنهـا عنصـری از عناصـر دموکراسـی ،بلکـه
اسـت،بـهمیـانمـردمرفـت.همـۀمـردمب هبـهوچ هچـه در تصمیـم بـرای هدفمنـدی یاران ههـا ،آثـار اقتصـادی، مبنـای آن محسـوب م یشـود .شـفافیت ضرورتـی
م یکردنـد و از لبـاس تعریـف م یکردنـد .نا گهـان کودکـی سیاسـی ،اجتماعـی و فرهنگـی وضـع یارانـه بـرای انکارناپذیـر در حـوزۀ دموکراسـی اسـت و بـدون آن
فریـاد زد پادشـاه لخـت اسـت .جیمـز بوکانـان در نظریـۀ شهروندانشفافومشخصنیست.بنابراینشفافیت نم یتـوان دم از دموکراسـی زد و سـخن از مرد مسـالاری
انتخابعموم یاشم یگوید:منهمان کودکهستم. هـرسـهمرحلـهراشـاملم یشـودوای نگونـهنیسـت کـه گفت.این کلمهب هلحاظلغویاز کلمۀ«شفف»ب همعنی
همـهم یداننددول تمـرداندر طـولتاریخقاب لاعتماد بگوییـمدر فالنمرحلـهبهشـفافیتنیازینیسـت.ا گر «روشنیوزلالی»م یآید.چندتناز شعرایفارس یزبان
نبود هاند؛امامنمثلآنبچ هایهستم کهدر داستان مـ ِنشـهروندبدانـم کـهشـهرداریبهچـهدلیلبهسـراغ در اشعارشـان از کلمـۀ «شـفاف» اسـتفاده کرد هانـد؛
پادشاهدادم یزند.انسانمنفع تطلباست؛پسمن موضوعیرفتهوم یخواهددربارۀآنتصمی مگیری کند، ب همعنـایچیـزی کـهطـرفدیگـرشنیـزآشـکار وعریـان
شهردارینم یتواندبراساسمنافعشخصیاموررااداره اسـتوهیچپوشـیدگ یایندارد کهباعثشـودنتوانید
اعتمـادنم یکنـمواحتیـاطم یکنم. کند.جفرسـون،یکیاز رؤسـایجمهوریآمریکا،جملۀ آنطرفشراببینید.اینتعریفومفهو مشناسیلغوی
دربـارۀ شـفافیت و ضرور تهـای آن توضیـح معروفیدارد کهم یگوید:اساسحکومتمابراحتیاط در مفهو مشناسـیاصطلاحیهمبه کار م یرود.منظور
دادیـد .ایـن شـفافیت شـامل تمـام مراحـل هـر ااپقوـعربسرــتارسهمگاتهیـنـدـشررنهکددمبلنـ،یرلیامـشکـعونفتیااشمفمـیوامصـاْادب.تلصایابمـ ِلردصانراا ًعشلبشتفـرماامهـعیرانـفودنانپناـمدشـبسدایههگررخهدوذن.ادیرفهدالچمیوکنسدـجب.هــفابههگاۀیبرـکواادهراجشگــزکتزواابرشردگاازهماًانیار از شـفافیتدر حـوزۀحقـوقعمومـیایناسـت کهتمام
فراینـدم یشـود،از تصمی مگیـریتااجـراونظارت؛ کاشـرگفـازافریاعتتامیــادنناـسدـارمت.کاـمهیرمـال ِمنؤشمـنهیـروننددبر نهامـشـ هامابـی کهعهبنروااین کارگـزاران حکومتـی اعمالشـان را آ نچنـان انجـام دهنـد
بنابرایـن بـه نظـر م یرسـد خـود ایـن کار دسـتگاه فعرلـماینهدـهماهنیل چشـچکیرزراشازمشـیفمراسمـتخدف(نیانممۀ0یک5نـ)مم؛بیگااویی ند:حما ِنل کـه هـر شـهروندی ب هراحتـی بتوانـد بـه مبانـی و دلایـل
عریـضوطویلـیم یطلبدوتـازهنهاددیگریهم َأبَّمشلبه َأنمـ ْاشاحاَتمییاِبجـن َشگزـ ُحوفدیاوَفنقمیُر،كاـ ْمدمتاگرِبـیرسـا ّهدرًاسااِإَّزیرـالرم ِنفـجبنبرهيما َخدحـیوْاگرـیٍهرریباد)(َدد.أَلکهـ َموهِإهَّمـناچَلای ُكز ْصرـاموِعل ًْشانفِقادـرافير و فرایندهـای تصمی مگیـری آنـان دسـت یابـد؛ یعنـی هـر
بایدبر کار ایندستگاهنظارت کندتاعملکردش نیسـتاعتمـاد کنیـم.اعتمادنم یکنیم،چـوناحتیاط زمـانشـهروندیاراده کـرددلیـلفالنتصمیـممدیران
شفافباشد.مکانیسمی کهاینمیزانشفافیت م یکنیـمو گمـانم یکنیمشـایددر مبانیتصمی مگیری حکومتـی ،شـهری ،سیاسـی و اقتصـادی را بدانـد بتواند
ابتدایـی منافعـی دخیـل بـوده باشـد .در حـوزۀ عمومـی ب هراحتـیبـهآندسترسـیپیـدا کنـد.در اتاقشیشـ ها ِی
در آن در نظـر گرفتـه شـده باشـد چیسـت؟ اقتصـادی ،بـر اسـاس نظریـۀ انتخـاب عمومـی ،ماهیـت تصمی مگیر یهـا ،آن سـوی تصمیمـات نیـز مشـخص
قاسمی:وقتیازالگویحکمرانیدرنظا مهایسیاسی منفع تطلبانـۀ انسـان اقتضـا م یکنـد کـه ا گـر شـرایط و آشـکار اسـت؛ بنابرایـن شـفافیت را ای نگونـه تعریـف
صحبـت م یکنیـم ،بایـد اقـرار کنیـم کـه بهتریـن شـیوۀ پاسـ خگویی و نظـارت بـر کارگـزاران حکومتـی فراهـم م یکنیـم :امـکان دسـتیابی صحیـح ،دقیـق و کامـل
حکمرانـیدر جهـانفعلـیالگـویحکمرانیدموکراسـی نشـود ،آنـان بـه فکـر منافـع شـخصی خودشـان باشـند. شهروندانبه مبانی،دلایلوفرایندهایتصمی مگیری
اسـت.واقعیتایناسـت کهدموکراسـی،آ نچنا نکهدر مبنـایایـننظریـهایـناسـت کـهانسـانمنفع تطلـب
دول تشـهرهاییونانیحا کمبود،دموکراسـیمستقیم و بیشـین هخواه اسـت .در نه جالبلاغـه هـم آمـده اسـت کارگـزاران عمومـی.
بـود،یعنـیحضـور مسـتقیممـردمدر عرصـۀحکمرانـی. انسـان زیاد هخـواه و منفع تطلـب اسـت .پـس چـار های ایـن تعریـف فقـط شـامل شـفافیت در مرحلـۀ
مردمدر مرکزشـهرهاییونانجمعم یشـدندودر باب نیسـتجـزاینکهبـرایاومحدودی تهایـیبگذاریم.ا گر تصمی مسـازی و تصمی مگیـری اسـت .در فراینـد
مصالـح عمومـی تصمیـم م یگرفتنـد و مجریانـش را هـم قرار باشـدتصمیماتمدیرانحکومتیشـفافنباشـد، مدیریـت یـک فعالیـت یـا پـروژه ،اعـم از خـرد و
تعییـن م یکردنـد؛ ولـی بـا گذشـت قر نهـا ،ضرور تهـا آنـان در تصمی مگیر یهایشـان منافـع شـخصی خـود را کلان ،مراحـل متنوعـی از برنام هریـزی تـا کنتـرل و
و پیچیدگ یهـای جوامـع افزایـش یافـت و باعـث شـد لحـاظم یکننـد؛چونانسـا ناندوانسـانمنفع تطلب نظـارت وجـود دارد .آیـا ایـن تعریـف شـامل همـۀ
دموکراسـی مسـتقیم جـای خـود را بـه مفهومـی بـه نـام اسـت .مبنـای شـفافیت ،ب یاعتمـادی بـه کارگـزاران
«دموکراسـینمایندگـی»بدهـد.واقعیـتایـناسـت کـه حکومتـیاسـت؛نـهبـهایـن معنـا کـهآ نهـاانسـا نهای مراحـل یـک فعالیـت م یشـود؟
دموکراسـ یهای نمایندگـی بـه عللـی کـه مـن برخـی از بـدی هسـتند ،بلکـه بـه ایـن معنـا کـه خصلـت انسـان حبی بنـژاد :هـر عمـل یـا تصمیـم اداری سـه مرحلـه
آنا نکاهـرآامرادذایتـهاییـو بیارسخــیت؛دیمثگـا ًرلرواجعـاوردضـگریو همهـیادانیـذم ،یندفـچـواذر دارد:مرحلـۀاولشـاملاعمـالوافعالـیاسـت کـهقبـل
همـواره احتمـال انحـراف کارگـزاران را افزایـش م یدهـد منفع تطلبـی اسـت. از گرفتـن تصمیـم اداری لازم اسـت ،ماننـد گزار شهـا و
ودر نظریـۀانتخـابعمومـیهـمب هدرسـتیبـهآناشـاره داسـتان معروفـی هسـت دربـارۀ پادشـاهی کـه نیازسنج یها.در مرحلۀدوم،تصمیمادارییاسیاسی
شـده اسـت .علـل متفاوتـی کـه ممکـن اسـت ذاتـی یـا م یخواسـتبرایمراسـمجشنلباسیبپوشد کههمه
عارضـی باشـند موجـب شـده دموکراسـ یهای کنونـی انگش تب هدهانبمانند.خیاطانبسیاریبرایپادشاه
را دموکراسـ یهای در معـرض خطـر بدانیـم کـه بخشـی لباسدوختند؛اماپادشاهاز آنلبا سهاخوششنیامد
از ایـن خطـرات از درون خـود ایـن نظا مهـا برم یآیـد.
مشـکلاتدموکراسـ یهاینمایندگیسـببشـدهاست
بسـیاریبـهایـندیـدگاهمتمایـلشـوند کـهدموکراسـی
نمایندگـی الگـوی تـام و تمـام دموکراسـی بـه معنـای
واقعـی کلمـهنیسـت.افـکار جدیـددر حـوزۀدموکراسـی،
مثـل دموکراسـی مشـارکتی ،درواقـع برای جبـران همین
ضعفنظا مهاینمایندگیپدیدآمد هاند.در حقیقت،
در مکانیسـم شـفافیت تالش م یشـود امـر حکمرانـی و
اعمالقدرتسیاسـیدر منظرومرئایصاحباناصلی
قـدرت سیاسـی یعنـی خـود مـردم قـرار گیـرد .فـرض اول
مـاایـنبـود کـهمـردمفرمانروایـا ِنخـودهسـتندواز باب
شمار ٔهبیستوچهارم74
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
انتشار اطلاعاتغیرواقعیبهمنافعمادیومعنو یاش بایدرفعشودویاآسیبی کهترمیمشود،طراحیتصمیم دکتر قاسمی
صدمـهواردشـود،حـقدارداطلاعـاتمذکـور راتکذیـب برایتأمینآننیاز یاترمیمآنآسیببایدمبتنیبریک
کندیاتوضیحاتیدربارۀآنبدهد.بخشیاز اینمسئله ضرورت،نمایندگانمردمبهنیابتازآ نهاامرحکمرانی
کـهمـردمنم یدانندچگونهبایدمطالبه کنندبه کمبود فرایند شـفاف باشـد. را بـر عهـده م یگیرنـد؛ امـا الگـوی دموکراسـی نمایندگـی
سوادحقوقیشهروندانبرم یگردد.شایدیکیاز دلایل در کلوضعیتمادراینزمینهوضعیتمطلوبینیست آسـی بهایی در درون خـود دارد کـه سـبب شـده اسـت
تعـداد زیـاد پروند ههـای قضایـی (حـدود 15میلیـون) وشـکیهـمدر آنوجـودنـدارد.بـاتصویـبقانـونآزادی به سـمت الگوهای جدیدی مثل دموکراسـی مشـارکتی
همیـنباشـد کـهسـوادحقوقـیشـهروندانما کماسـت اانمتیشدـاواررابطولدایعـامشـتفدارفیسـاتالی8جا8د13شـوآویدی؛ا مننااعمـمۀل ًاااجیراینـقایناونش متمایـل شـویم .لازمـۀ شـفافیت ایـن اسـت کـه درون
و مـردم اهـل مطالبـه از را ههـای حقوقـی نیسـتند .در همنتوانستهمارابهآننقطۀمطلوببرساند.در مادۀ سازمانهرحا کمیت،سازوکارهایینظارتیتعریفکنیم
مقالـ هایبـههمـراهخانمدکتـرعامریدرخصوصسـواد 3ایـن قانـون حـق دسترسـی شـهروندان بـه اطلاعـات کـه بـر امـر قـدرت نظـارت کنـد تـا از قـدرت سوءاسـتفاده
گودحافمتقشوهتخاقیهصبیماو.وبلشصزـنهًواندنم.ظاهیرمافثمدال ًاهـنیادترصآعیفدهارمیودقادسانـیتییمداموج،لنمیوتبتطوبادنیروبنـاعییادشننتتزقـِ،رماایزننشچهجنمسهدیُامخوـصهناید در نظـر گرفتـهشـدهودر مـادۀ 5آن،مؤسسـاتعمومـی نشـود و بـا ایجـاد تعـادل میـان قدر تهـا ،تعـادل نظـام
نشهـاهدرموندنداینواجسـودت.دارمـداکدهر کاایـرشناقن تسـوامنمتندشـسدایزدًای محقشـوکقلی موظفشـد هانداطلاعاتشـانرادر سامانهمنتشر کنند؛ سیاسـی حفـظ شـود و عالوه بـر ای نهـا زمینـۀ نظـارت و
داریـم .نتیجـۀ توانمندسـازی حقوقـی شـهروندان ایـن تاحـدودی ضمانـت اجرایـی هـم وجـود دارد؛ امـا بـه نظـر مشـارکتمـردمدر امـرعمومـیفراهم گردد.مسـئلهاین
است کهشهروندانم یدانندچهچیزیمطالبه کنند. م یرسـد کارگـزاران دولتـی و حکومتـی و عمومـی علاقـۀ اسـت کـه بـدون دسترسـی آزاد بـه اطلاعـات در مرحلـۀ
در همیناصفهانآمار بگیریدوببینیدچندنفراز مردم چندانـیبـهاجـرایایـنقانـونندارنـد.یکـیاز دلایلآن اولووجودنظا مهایدادهباز در مراحلبعدیومانند
از وجـودایـنقانـوناطالعدارند.حتیبسـیاریاز اهالی همـانبافـتتاریخـیوذهنـیاسـت کـهطبـقآندلیلی ای نهـا،نم یتوانغای تالقصـوایاینالگوراتعریف کرد.
مطبوعـاتورسـانهنیـزنم یدانندقانونیوجـوددارد که ندارداطلاعاتدراختیارشهروندانقرار گیرد.شایدشعر شایدب هجرئتبتوان گفتدر هرنظامسیاسیبالاترین
طبق آن هر نهاد یا مؤسسۀ عمومی باید تمام اطلاعات م«عهترآقندچنهدآانساخس ًاسلراوز کمننیدسشیرتیشنهبرووند»دادرناذزهمنبانشاینوادسلایتول تقـرتدیـرتبباسلیااترسیــینندار اظرختهـیـاناریـزخـخوـدومدـرمرددمامانسـد.تاوسبـاهسـ ًاهدملیـینل
عمومـیخـودرادر سـایتوسـامان هاشمنتشـر کنـد.ا گر وفرایندهایتصمی مگیریمطلعباشند؛بنابراینهمه وجودمؤلف ههاییمثلجلساتعلنیشوراهایمحلی
آ گاهـینباشـد،مطالبـ هایهـموجـودنخواهـدداشـت. هـ مکلامهسـتیم کهشـفافیتوضعیتمطلوبینـدارد. وملـیوانتشـار آ نهـاوب هطـور کلـیدر معرضعمـومقرار
مقدمـۀمطالبـه،آ گاهـیاز وجـودچنیـنقانونیاسـت. بخشدیگراینمسئلهنیزبرم یگرددبهاینکهشهروندان دادنفراینداتخاذتصمیموپساز آن،نظارتبرفرایند
برداشـت مـن از صحبـت شـما ایـن اسـت کـه مادر حوزۀشـفافیتحسـاسنیستند.دس تکمقبلاز اجـرای آن نیـز همیـن اسـت .تصمیمـی کـه در عرصـۀ
شـفافیت ،نهاد نیسـت ،بلکه مکانیسـمی است بهوجودآمدنفضایمجازیشهرونداننم یدانستند عمومـی گرفتـهم یشـود،یـکمرحلـۀپیشـینیدارد کـه
کهدر تمامفرایندهااز تصمی مگیریتااجراتعریف بایـدشـفافیترامطالبـه کننـد.مطالبـۀحـقغیـراز حق نیازهـا ،مبانـی و ماننـد ای نهـا را دربرم یگیـرد و هـدف از
اسـت و شـهروندان ما بلد نبودند چگونه حق را مطالبه آنتصمیم،تأمینآننیازهایاترمیمآنآسی بهاست.
م یشـود تـا سیسـتم دچـار فسـاد نشـود. کنند .هنوز هم بسیاری از شهروندان ،با اینکه این قانون در گام نخسـت ،دسترسـی بـه ایـن مبانـی و ضرور تهـا
حبی بنژاد:درواقعبهتراسـتبگوییمشـفافیتبیشـتر بودجاـنونددمداثرل ًدا ،آدرگاشههنریداسـرتنیفدراکیـنهداحـخقذپداررنوـاندۀبسهاطـخوترمکانامـیازل سـببم یشـودشـهروندانبتواننـدخـودرابـرایفراینـد
غایـت اسـت تـا نهـاد .شـفافیت سـازوکاری اسـت بـرای اببنتابدرااتیـا اننتمهاطاچلبـگوۀنهشـافسافیت.تم ن ِینـازشبـهرهوفنردهمنطالگبسـهانزکریددهاارمد.؛ تصمی مگیـری و تعییـن سرنوشتشـان آمـاده کننـد .گام
کارهاییمثلهمیننشسـ تهایی کهبرگزار م یشـودیا بعـدی،طراحـیتصمیـمیـاجوشـشتصمیـماسـت کـه
رسـیدن بـه غای تهـای دیگـر. همین کار مطبوعاتی کهشـماانجامم یدهیددر ایجاد آن نیـز بایـد در منظـر و مرئـای عمومـی باشـد .منظـور از
کارشناسانیچوندکترتوکلیودکترعبدیبراین فرهنگ مطالبه مؤثر است .شهروندان باید بدانند حق جوشـش یـک تصمیـم ایـن اسـت کـه ا گـر مـا در مرحلـۀ
باورنـد کـهمادچار فسـادسیسـتمیشـد هایم.با دسترسـیبـهاطلاعـاترادارنـدوم یتواننداینحـقرااز پیشـینی ،مبانـی و ضرور تسـنج یها ،نیـازی داریـم کـه
توجـه بـه وضعیـت موجـود آیـا راهـی بـرای ایجـاد مقاماتاداریمطالبه کنند.پسقسـمتیاز کاسـت یها
شفافیتهستوباتئور یهایجهانیم یتوانیم بـه ذهـن دول تمـردان و کارگـزاران عمومـی برم یگـردد و
کاریاز پیـشببریـمیـابایداتفاقخار قالعـاد های قسمت ینیزبهمردممربوطم یشود کهاهلمطالب هگری
بیفتـد کـه بتـوان شـفافیت را در سیسـت مهای
در اینحوز ههانیسـتند.
دولتـی،حکومتـیوعمومـینهادینـه کرد؟ آیـا مکانیسـمی بـرای ایـن موضـوع در نظـر گرفته
قاسمی:واقعیتایناست کها گربهموضوعشفافیت شـده اسـت کـه شـهروند چگونـه م یتوانـد
در طـول تاریـخ ایـران نـگاه کنیـم ،م یبینیـم دسـ تکم
پـساز مشـروطهاسـت کـهح قخواهـیدر مـاپدیـدآمد. مطالبـه کنـد؟
باوقوعانقلاباسلامیبهسمتآزاد یخواهیوانقطاع حبی بنـژاد :در قانـون آزادی انتشـار اطلاعـات
از آناسـتبدادسیاسـیپیشـینرفتیموامروزبهسـمت اضسـمانت .تمثهـااًلیدارجمـراایـدۀیبـ2راایـینایـقانـنوحـنوزهـهرپیشـ شخبینص اییرشاـنـدیه
رفا هخواهـیم یرویـمونکتـۀمهـمهمیـناسـت؛ح قها حـق دسترسـی بـه اطلاعـات عمومـی را دارد ،مگـر اینکـه
بـر اسـاس دو خوانـش مختلـف ،یـا گسـترش مصداقـی قانـون منـع کنـد؛ یـا طبـق مـادۀ 5مؤسسـات عمومـی
پمیـفهداوممـ ییکبنینـشدـیتارانمعشـتققـادقمم،فوهودائمـمـ ًیا،دکرهبحـنادلهتبوهاسنـعشـهاقناد.ق مکل فانـداطلاعـاتموضوعـیقانـونرادر حداقـلزمان
حـقبـرشـفافیت،حـقبـررگولاتـور،حـقبرپاسـ خگوییو ممکـن و بـدون تبعیـض در دسـترس مـردم قـرار دهنـد؛
مواردای نچنینجزوح قهاییهستند کهدرسا لهای فراینـد آن هـم توضیـح داده شـده و اسـتثناهایی هـم
اخیـر گسـترش جهانـی پیـدا کرد هانـد .حـق آزادی بیـان اعالم شـده اسـت .کمیسـیونی نیـز بـه نـام «کمیسـیون
از 1789در فرانسـه شـکل گرفـت و بـه شـکل یـک نهـاد انتشـار دسترسـیآزادبـهاطلاعـات»بـرایاجرایـی کردن
قحانقونوـقـییدارزآم9ـ1د2یـ1ایـاح60ق2هـ1امییاقلدضایـی ِبـیاهیبعجـاددپکندنیــدد آۀامـمندیـو دتر این قانون تشـکیل شـده است .فصل ششـم این قانون
انگلسـتاناعلامیـۀحقوقـیدادهشـد.ح قهـاب همـروردر دربارۀمسئولی تهایمدنیو کیفریاست.طبقمادۀ
21هـرشـخص،اعـماز حقیقـییـاحقوقی ،کـهدر نتیجۀ
75
ا گـر آمـار بگیریـد ،م یبینیـد تعـداد نشسـ تهای مربـوط حوز ههایمختلفتوسـعهم ییابندوحقبرشـفافیت،
بـه حقـوق شـهروندی در طـول سـا لهای بعـد از ابالغ حـق بـر رگولاتـور از ح قهـای جدیـد بـه شـمار م یآینـد.
دیرهنگاممنشـور،چهدر عرصۀتخصصیوعلمی،چه نبایـد انتظـار داشـت چنیـن حقوقـی ی کشـبه در بسـتر
در عرصۀعمومیوچهدر حوزۀآموزش کارمنداندولت نظـامحقوقـیماشـکلبگیـرد.بایدبپذیریم کـهماهنوز
چقـدر زیـادشـدهاسـت؛ب هطـوری کهحقوقشـهروندی در بسـترجامعۀخودماندر مفاهیمابتداییمثلحق
در حـالتبدیـلشـدنبـهیـکنهضـتفکـریاسـت کـه حا کمیـت قانـون دچـار مشـکلیم؛ بنابرایـن معجـز های
از نخبـگانآغـاز شـدهوب همـروردر بدنـۀجامعه گسـترش اتفاقنخواهدافتاد.واقعیتایناست کهدستیابیهر
مییابد. ملـتبـهفرهنـگاحتـرامبـهح قهـاوجاافتادگیح قها
بـا توجـه بـه فسـاد سیسـتماتیک و مقاومـت فراینـدیزما نبـراسـت.واقعیـتدیگـرایـناسـتنظـام
حا کمیـتدر برابـرنهادینـه کـردنشـفافیت،باید حقوقییعنیدانشحقوق گاهیپیشرواستوجامعه
صداوسـیما ،مطبوعـات و سـازما نهای مـردم رابهدنبالخودم یکشدو گاهیهمدنبال هرواستوبه
نهـاد ( )NGOمـردم را آ گاه کننـد .مسـئله ایـن دنبالجامعهحرکتم یکند.مادرقانونحقدسترسی
را ههـا هـم سـد اایسـجادتمکـ یهکنحد؛کموثمـل ًابته ِداربنرابجـریاایوـهنا آزادبـهاطلاعـات،ایـننظـامپیشـروراایجـاد کرد هایـم که
مجوز نم یدهد بایدجامعهبهدنبالآنرود؛حالچگونهم یتوانیماین
ورسان ههارامحدودم یکند.در اینوضعیتچه نظـامحقوقـیپیشـروییرا کـههنوز جامعـهبـاآنهمراه
کار بایـد کـرد؟ نیسـت در جامعـه راه بیندازیـم و تبدیـل بـه گفتمـان
قاسمی:دموکراسییامرد مسالاریپدیدهنیست،بلکه کنیم؟هما نطورکهازشهرداریانتظارداریدپسماندها
فراینـد اسـت .دموکراسـی مجموعـۀ ب هه مپیوسـت های از را جمـع کنـد و ا گـر ایـن کار را نکنـد اعتـراض م یکنیـد و
عناصـراسـتویکـیاز ایـنعناصـرشـفافیتاسـت.قبل حـق خودتـان م یدانیـد محی طزیسـت پا کیـزۀ شـهری
و بعـد از شـفافیت عناصـر دیگـری هسـتند کـه بـه ایـن داشـتهباشـید،بایـدحـقخودتـانبدانیـد کهشـفافیت
عنصـر کمـک م یکننـد .اصطلاحـی در سـال 1989در عرصـۀ حکمرانـی را هـم بخواهیـد .مـردم در فراینـدی
بانـک جهانی مطر ح شـد با عنوان «حکمرانـی خوب» یا زما نبـر سـرانجام بـه ایـن نتیجـه رسـیدند کـه وظیفـۀ
دکتر حبیب نژاد «حکمرانـیمطلـوب».در حکمرانـیمطلوب،شـفافیت شـهردارییادولتایناسـت کهفلان کار راانجامدهد.
مطالبـۀ شـفافیت نیـز فراینـدی زما نبـر اسـت و ب همـرور
شروع کرد.ا گرمردمخودشانپاس خگوباشندوعملکرد یکـی از عناصـر اسـت .مشـارکت ،پاسـ خگویی ،عدالـت، ابـیـاآنگاراْهه ییافزکایـشـبیبهـهطـنتییمجـ یهشمـویرد؛ اسـمـدا.انگـمر بـیتـه آوناجنـاگبفرسـتیکهم
کارآمـدی ،کارایـی و شـفافیت همگـی در کنـار ه مانـد و کـهنظـامحقوقـیدنبالـ هرواجتمـاعباشـدومتناسـببـا
آ نهـا در تمـام روابطشـان شـفاف باشـد ،آ نوقـت حـق نم یتـوان انتظـار داشـت بـدون جمـع شـدن همـۀ ایـن نیازهـای اجتمـاع و آنچـه خواسـت اجتمـاع اسـت پیـش
دارنـد از دولـت نیـز شـفافیت بخواهنـد؛ یعنـی شـهروند عناصـراتفـاقخوبـیبیفتـد.در کشـور ماهـمهمی نطور بیایـد ،موضـوع شـفافیت مطر ح خواهد شـد .تا امـروز ما
غیرشـفاف نم یتوانـد مطالب هگـر دولـت شـفاف باشـد. اسـت؛ یعنـی نم یتـوان انتظـار داشـت ی کشـبه همـۀ در ایـن حوز ههـا بـا خودمحدودیتـی ()auto limitation
ا گـر در کشـورهایی مثـل سـوئیس دولـت شـفاف اسـت، ارکان حکومـت مبتنـی بـر حا کمیـت قانـون ،شـفافیت یـا اقدامـات داوطلبانـۀ حکمـران مواجـه بود هایـم .در
مـردموشـهروندانهـمشـفا فاندوتأثیرمتقابـلدارند. و پاسـ خگویی عمـل کننـد .قانـون اساسـی در بسـیاری همیـن اصفهـان ،دکتـر نـوروزی ب هدلیـل تحصیلاتشـان
کارگـزارانمـاهـماز میـانهمیـنمـردمبرم یخیزنـد.مـن زمین ههاضمانتاجراییوبسـترمناسـبرافراهم کرده در حـوزۀحقـوقعمومـیبـهایـنحوز ههـااندیشـید هاند
معتقـدم نظـام فرهنگـی ،تربیتـی و اجتماعـی بـر نظـام است:طبقاصل 19و 20همۀشهروندانباهمبرابرند؛ ومشـاورانیدر ایـنعرصـهمنصـوب کرد هانـد.ایننوعی
سیاسیمقدماست.اینلای ههاهمازتربیتخانوادگی، در ذیـل اصـل ،107رهبـر و مـردم عـادی در برابـر قوانیـن عمـلداوطلبانـۀحکمـراناسـت کـهاز خودمحدودیتـی
آموز شوپـرورش و دانشـگا هها شـروع م یشـود و بعـد بـه یکسـا ناندودر اصـل 6قانـوناساسـی،ادارۀامـور کشـور ناشیشدهاست.فرا گیرشدنچنیناقداماتیباوجود
لای ههـای سیاسـی م یرسـد. مبتنیبرآرایعمومیدانسـتهشـدهاسـت.بسـیار مهم ابزارهـای اطلا عرسـانی جدیـد ب یتردیـد موجـی در ایـن
حال کهمقدماترانداریم،بایدچه کنیم؟ اسـت کهادارۀ کشـور در گرومشـارکتهم هجانبهباشـد. حوزهایجادم یکند.شنید هامیکیازشهرداران،پیشاز
قاسـمی :برگشـت کامـل بـه اصـول قانـون اساسـی ،چـه ایـن نکتـه را م یخواهـم بگویـم کـه شـفافیت عنصـری اانتسـصات.مب،سفـلهرم ًاسالزاتاممقاوناونلخیبورادرایباایمنسکتانر وداجوتادعنلادارمدک،رادمها
شهروندانوچهحا کمیت.اصولبسیارخوبیدرقانون جدا گانـهنیسـت؛عناصـردیگریبایـدبهآناضافهشـود چنین کارهاییانگیز هایجادم یکندتاشفافیتبهیک
وجـود دارد .طبـق اصـل 56قانـون اساسـی ،حا کمیـت تا مسـئلۀ شـفافیت هم حل شـود .به نظر من ،نهادینه مـوج تبدیـل شـود و آقایـان خودشـان دسـت بـه چنیـن
مطلـقبـرجهـانوانسـاناز آنخداسـتوهـماوانسـان کـردن شـفافیت یـک امـر تدریجـی اسـت؛ مثـل راه رفتـن اقداماتـی بزننـد؛ بنابرایـن در ایـن میـان اسـتعدادهایی
رابرسرنوشتاجتماعیخویشحا کمساختهاست.در بچ های که مدامزمین م یخورد؛اماسـرانجام شـروعبه وجـوددارد کـهبایـدآ نهـاراشـکوفا کنیـمودر اینزمینه
قانون اساسی ما انسان حق تعیین سرنوشت خویش را دویـدنم یکنـد.تکمیـلفراینـددموکراسـیدر کشـوری گسـترشآ گاه یهـایعمومـیب یشـکمه متریـننکته
دارد.در اصل، 6ادارۀامور کشور مبتنیبرآرایعمومی ماننـد انگلیـس ،از منشـور مکنا گارتـا یـا منشـور کبیـر تـا اسـت.زمانـی کـهمنشـور حقـوقشـهروندیاعالمشـد،
اسـتواصـل 19و 20اصـلتسـاویمـردمدر برابـرقانـون زمانـی کـهپارلمـانانگلیـسشـکل گرفـت،یعنـیحـدود مجادلـ هایمیانبسـیاریاز حقو قدانانشـکل گرفت.
اسـت.اصولبسـیار خوبـیدر قانونوجـوددارد. نکگشـذیشـدتههاوسـعمتا ً.لنازیـ ازنتقاحـلولاب متاشـسراوسـطیه 400سـال طـول عـد هایم یگفتنـدایـنمنشـور هیـچجایگاهـیدر نظـام
حبی بنـژاد:واقعیـتایـناسـت کـهمنبرخالفنظری بیشـتراز 100سـال آمحننقمشوـقوـوقـریبععکددًراشـبموهرصمامـاحصنبـوـب هدااۀردشیـ،گواریفاـتـینمعاالصصحای ًابلـدمارهتـیدمترنبیسـدسیـتلبـت اوشـیـددنو.
کـه مطـرح شـد معتقـد نیسـتم فسـاد مـا سیسـتماتیک در بدنـۀجامعـهپدیدنیامدهاسـت.مرحـومدکترقاضی منشـور چـهجایگاهـیدارد.مهـمایـناسـت کـهمنشـور
هست، اامـسا ایتـ؛بلن لهز،وفمـ ًاسابدهمدرعنـساییستفمسـهادسستیوسفـرتاومااتنیهکم شریعتپناهی ،کهاستادهمۀ کسانیاست کهدرحوزۀ حقوق شـهروندی با پشـتیبانی دولت به نهضت حقوق
بالفعـل حقوقعموم یفعالیتم یکنند،در کتابشانم یگویند: شـهرون دخواهی و شـهرون دگرایی تبدیـل خواهـد شـد.
نیست.البتها گرالآنبااینفسادهایمالیواقتصادی دموکراسـیبیشـتراز آنکهیکنظامسیاسـیباشـد،یک
ومصادیـقآنماننـدامضاهـای طلایـی واختالس و... نظـام فرهنگـی ،تربیتی و اجتماعی اسـت .یعنـی تا تمام
بمیقابنلبـرۀدجنـنادپایکن یشـهاودیاوقعتـزصمادجـیدبهی پعام کلندرسـستاد،نمبـطرامئیناًزا لای ههـای روابـط خانوادگـی ،دوسـتانه و اجتماع یتـان
شفافنباشدوپاس خگونباشید،نم یتوانیداز حکومت
بهفسادسیستماتیکهمخواهیمرسید.درنظامی که انتظار پاس خگوییداشتهباشید.بایداز لای ههایپایین
شمار ٔهبیستوچهارم76
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
نهادهـای دولـت مرکـزی و شـهردار یها و شـورای شـهر
اسـت کـهقسـمتیاز آنبـهموضـوعبودج ههایشـهری
برم یگـردد .شـهردار یها الآن در حـوزۀ بودج ههـای
شـهری گرفتار یهـایبسـیاریدارنـد؛درآمدهـایپایدار
آ نهـا بسـیار کـم اسـت و درآمدهـای ناپایدارشـان هـم
بسـیاری اوقـات وصـول نم یشـود .دسترسـی نداشـتن
شـهروندان بـه فرایندهـای داخل شـهرداری نیـز ازجمله
بایـد بکایـسـدبحـپرلوانشــوۀد.سـماـ ِخنتمشـانهریونازد مدقشیـقـکًالابتداینـاسمـ بـرتا کـیه
کجـا
شـروع کنموبه کجابرسـم.همچنینلازماسـتتعیین
کارگـزاران در شـهرداری مبتنـی بـر تخص صهـای مرتبـط
باشد.دیگراینکهشهرداریبایدرسال تهاو کارکردهای
خودشرابازتعریف کند.معتقدمشـهردار یهایایران
بـرهمـانراهـیم یرونـد کـهپیشـینیانرفت هانـد،بـدون
اینکـهتحولاتـیدر ایـنحـوزهصورت گیـرد؛بنابراینهم
حـوزۀسـاختار بـهبازتعریـفنیـاز داردوهمحـوزۀهنجار؛ اسـتدر حـوزۀقانونـیاصا ًل کسـیبـهایـنمـوردتوجهی دچار فسـادسیسـتماتیکشـدهاسـترهبرانسیاسـی
چـونشـهرداریهمچنـانباقانون 60سـالپیـشاداره نکنـد .مأمـور راهنمایـیرانندگـی کنـار خیابـانایسـتاده وحکومتـینیـزبـافسـادهمرا هانـدوجلـومبـارزهبافسـاد
م یشـود و ب یتردیـد بـه اصالح احتیـاج دارد .در حـوزۀ استوفقطم یخواهد گرهترافیکراحل کندوبرایش رام یگیرنـد؛درحال یکـهمعتقـدنیسـتمحا کمیتبـااین
رفتارینیزروابطشهردار یباشورایشهر،شهروندانو مهـمنیسـتمـردمبیـنخطـوطحرکـتم یکننـدیـانـه؛ اتحـفاوقز ًاه،عیالعنـیترییمنقابسلطهوومحباحرازکهبمایفتسـیاعدن،میرخهالبفریتمهمییکنشد.ه
نهادهـای دولتـی بایـد منطقـی و معقـول باشـد. ولـی وقتـی خـود مـردم این امر را به نوعی فرهنـگ درونی مـروجمبـارزهبافسـادبود هانـد؛امااینکهچرا کارگـزارانما
مردماز نهادهایحا کمیتیوشـهردار یهاانرژی تبدیـلم یکنند،نتیجۀمنطقـ یاشپایـداریدرازمدت بهاینسمتم یروندموضوعدیگریاست.در تکمیل
منفـی م یگیرنـد .ایـن انـرژی بایـد مثبـت باشـد فرمایشآقایدکترنیزاینرابگویم کهماامروزمفهومی
تـا آ نهـا هـم شـروع بـه همـکاری کننـد و تصمیـم آن خواهـد بـود. داریـمبـهنـامحـقرأیهمگانـی.همـۀمـابـاورداریـم کـه
بگیرنـد شـهروندی مطالب هگـر باشـند و در مسـیر نهـادشـهردارینهـادیعمومیاسـت کـهارتباط همهحقرأیدارند.شـایدباورنکنیدولیتا 1893زنان
صحیـح حرکـت کننـد .شـهرداری ب هعنـوان نهـاد تنگاتنگیبامردمدارد.ایننهادچگونهم یتواند حـق رأی نداشـتند .حـق رأ ِی همگانـی حاصـل تلاشـی
چگونـه م یتوانـد مـردم را برانگیـزد تـا در ادامـۀ مسـتمربـود.در حـوزۀشـفافیتنیـزهمیناسـت؛یعنی
همیـنحرکـت،وظایـفخودشـانراانجـامدهنـد؟ در اینمسـیر گا مهایمحک متریبردارد؟ ا گـرت کتـکافـرادجامعـهبکوشـنددر مناسـباتفـردی
قاسمی :در ابتدای عصر مشروطه مردم م یخواستند حبی بنـژاد :شـهرداری در صـف مقـدم مراجعـات و و درونـی خـود شـفافیت ،حا کمیـت قانـون ،دموکراسـی
قیمـت قنـد را پاییـن بیاورنـد .حا کـم جبـار آن موقـع، خدمـات بـه شـهروندان اسـت .در ایـن شـکی نیسـت. فرهنگـی و فرهنـگ دموکراتیـک را ترویج دهنـد و آن را به
عی نالدولـه ،سـیدی را در بـازار تهـران بـه چـوب بسـت؛ از زمانـی کـه شـهروند چشـم بـه جهـان بـاز م یکنـد تـا دوسـتانونزدیـکانخـودمنتقل کنندوایـنروندادامه
خشـ نتری گمـررفتدنمد.تهمـراسـلنم ًاا بعتـهرادرخضواکسرـدنـتدشفوافپیاسـت دخر لحظـ های کـه چشـم از جهـان فـرو م یبنـدد بـا مسـائلی یابـد،ایـنفرهنـگفرا گیـرخواهـدشـدوجامعـهبـهایـن
عصر جدید مواجهاست کهبهشهرداریمربوطم یشود.متأسفانه سـمتحرکـتخواهد کـرد.یادماننرود کهدموکراسـی،
نسـب تبه درخواسـت عدال ت در آن زمان پاسـخ تندی یکیاز مشـکلاتی کهدر شـهرداریوجودداردمشـکلات ح قخواهـی ،فرهنـگ دموکراتیـک و مشـارکت عمومـی
داده نم یشـود. هنجـاری قانونـی اسـت .شـهردار یهای مـا در سـال «دول تفرموده»نیست«،مل تخواسته»است.ا گراین
بـا اقدامـات اخیـری کـه در اصفهـان صـورت گرفتـه، 1397براسـاسقانـونشـهرداری 1334ادارهم یشـوند، پدید ههـا را م یخواهیـم ،بایـد از درون خودمـان شـروع
م یتـوان ایـن شـهر را در حـوزۀ شـفافیت و مطالب هگـری یعنـیقانـونبلدیـه.سـاختار قانونـیهمـاناسـتوتنها کحنیـکممـ.رامـاندرخـنوظـابممفکیـرخوایهویاـنمدیوشـهۀمسهیاچیســزِیراایرهاـنمی امـزا انو
مـردم پیـ شگام دانسـت .امـروز در اصفهـان مشـاوری چنـداصلاحیـهخـوردهاسـت؛در صورتی کـه کارکردهای طلـبم یکنیـم؛درسـتمثـلفرزنـدی کـههم هچیـزرااز
برای پاسـ خگویی و شـفافیت و مبارزه با فسـاد منصوب شـهردار یها بسـیار گسـترد هتر از آن زمـان شـده اسـت. پـدر م یخواهـد.ایـندر بافـتفرهنگـیماسـت.ا گراین
شـده اسـت .رسـان ههای مرتبـط بـا حـوزۀ شـهری معنـای شـهر عـوض شـده اسـت و الآن شـهرداری نمـاد نقطـۀ آغـاز از درون خـود مـا شـکل بگیـرد و بـرای نسـل
را بـه یـک امـر کتنعناـمدلـ.یق اطیـعـ ًان م یتواننـد در یـک شـبکۀ سیسـتمتمرکززداییوسیسـتمادارۀامور شـهربهشـمار بعد یمـان از گهـواره شـروع شـود ،ب هجرئـت م یگویـم،
بـر اسـاس ا گـر مطالبـۀ عمومـی تبدیـل م یآیـد.پـسبـهیـکقانـونجامـعشـهردارینیـاز داریم هـر کارگـزاری خوا هناخـواه ناچـار م یشـود خـودش را بـا
همیـن قانـو ِن دسترسـی آزاد بـه اطلاعـات ،از کارگـزاران وبایـدبسـیاریاز خدماتـی کـهنهادهـایدیگـردر دولـت ایـن گفتمـان هماهنـگ کنـد .بزر گتریـن پشـتوانۀ هـر
اداره یـا سـازمانی بخواهیـد داد های را در اختیـار شـما مرکزیونمایند ههایشانبهمردمارائهم یکننددراختیار مفهومـیدر عرصـۀحقـوقعمومـیفرهنگعمومـیآن
قـرار دهنـد ،مکل فانـد ایـن کار را انجـام دهنـد؛ چـون شهرداریقرار گیرد.درقسمتهنجاری،شهرداریباید است.اینراهرای کشبهنم یتوانرفت.برایبهدست
ضمان تهـای اجرایـی مشـخصی هـم دارد .قانـون تمـامخدمـاتمربوطبـهشـهروندانرادر حوزۀمحلش آوردنحقرأیعمومی،بسـیاریاز زنانی کهاعتصابات
رسـیدگی بـه تخلفـات اداری در ایـن حـوزه مؤثـر اسـت. ارائـه بدهـد؛ سیسـتم عـدم تمرکـز همیـن اسـت؛ یعنـی وشتدظنادهـ،راولتی نسهراایتس ًـارحی رقارهأ انیدراا بختهـده بسودنتـ آودرمدتنحد.مملصاهزدیینهق
سـازوکارها ب هقـدر کافـی هسـت؛ مهـم عـزم اسـت کـه نماینـدگان منتخـب محلـی در محـل اقـدام بـه احقـاق بسـیار زیادیاز ایندسـتموضوعاتوجوددارد.مثال
ایـن عـزم هـم در گـرو اطلا عرسـانی بـرای الگوبـرداری از حقـوقمحلیشـهروندانم یکنند.ب هلحاظسـاختاری دیگـرش موضـوع رانندگـی بیـن خطـوط اسـت کـه در
رو شهـای ای نچنینـی اسـت .هما نطـور کـه آسـتین هـم الآن ارتبـاط میـان شـورای شـهر و شـهردار یها بـه عرصۀ عمومی به فرهنگ تبدیل شده و مردم آن را بین
همـت را بـالا زدیـم و اسـتبداد مطلقـه را بـه نظـام نظـرمـنآ نچنا نکهبایدوشـایدنیسـت.نبایدای نگونه خودشـان ترویـج م یکننـد ،پشـت ماشـی نها برچسـب
مشـروطه و قانـون بـدل سـاختیم و هما نطـور کـه باشـد کـهفقـطانتخـابشـهردار بـهعهـدۀشـورایشـهر م یزننـد« :بیـن خطـوط م یرانـم ».درحال یکـه ممکـن
نظام سیاسـی سـلطنتی را به نظام سیاسـی جمهوری باشـد .روابـط بایـد کمـی سیسـتماتیک و بهتـر شـود.
تبدیل کردیم ،باید برای ارتقای کیفیت نظام سیاسی البتهبایددر نظرداشـتشـورایشـهرشـورایشهرداری
جمهـوری اسالمی تالش کنیـم. نیسـوسـءتفتا،هشـموپرایـیششـآمهـرادهسـکـته.شدـروبراربخایـیدشکـاهمرا ًدلاردریاهخااتییـارن
شـهردار باشـد .مشـکل دیگـر روابـط نادرسـت میـان
77
آزادی ومبارزه مقدم ٔهشفافیت
بافساد
گف توگویی صریح و ب یپرده دربارۀ
شفافیت با دکتر مسلم آقاییطوق
گروهجامعه
دکتـرمسـلمآقایـ یطـوقدارای
مـدرک دکتـرای حقـوق عمومـی از
دانشـگاه تهـران اسـت .او ه ماکنـون
در کنـار تدریـس و پژوهـش ،ب هعنـوان
دبیـر هیئـت مشـاوران تدویـن ،تنقیح و
تفسـیر قوانیـن کشـور فعالیـت م یکنـد.
بـا دکتـر آقایـی در حاشـیۀ همایشـی بـا
موضـوع شـفافیت هـ مکلام شـدیم و
باتوج هبـه تنگـی وقـت ،مصاحبـه را
در زمـان برگشـت ایشـان و در مسـیر
فـرودگاه انجـام دادیـم .پرسـ شهای
فشـردۀمـاوپاسـ خهایدقیـقوصریـح
ایشـاننتیجۀاینه منشـینی کوتاهدر
خـودروی درحـال حرکـت بـود.
سید مرتضی رضوانی
شمار ٔهبیستوچهارم78
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
اشـخاصی کـهم یخواهنـددر ایرانسـرمای هگذاری کنند در بحدرثحوشزفۀافیشفاتف،یقطتع؟ًادولتموظفبهشفا فسازی چنـدی اسـت کارشناسـانی چـون دکتـر توکلـی از
تهیهم یشود.شایدنوعیایرا نهراسی کهدر دنیاپدید فسـاد سیسـتمی در کشـور سـخن م یگوینـد و
آمـده نیـز بـر ایـن مسـئله تأثیـر بگـذارد .البتـه نم یدانـم اسـت.از جانـبدولـتنم یتـوان گفـتشـهروندانبایـد بـر ایـن اعتقادنـد کـه فسـاد در کشـور سیسـتمی
چـهمیـزانتأثیـرم یگـذارد.ایـنامـربهتحقیقنیـاز دارد. شـفاف باشـند .اطلاعـات قراردادهـا در دسـت دولـت و سـاختاری شـده اسـت .آیـا شـما موافقیـد؟ در
عالوه بـر ای نهـا ،بـرای برخـی نهادهـا و نظا مهایـی کـه اسـت ،اطلاعـات مربـوط بـه حقـوق و مزایایـی کـه افـراد صـورت تأییـد چـه را هحلـی بـرای مبـارزه بـا آن
ایجـاد کرد هایـم بسـترهای لازم وجـود نداشـت ،مثـل دریافتم یکنندوفرایندقانو نگذاریوآیی ننام هنویسی پیشـنهاد م یدهیـد؟
همیـن شـوراها .در سـال 1376وقتـی کار شـوراها آغـاز همگیدر اختیار دولتقرار دارد؛بنابرایندولتملزمبه بـه نظـر مـن هـم بحـث فسـاد سیسـتماتیک کـه امثـال
شـد ،آ نهـا بایـد در بسـتر آمـاد های فعالیـت م یکردنـد و شـفافیتاسـت.درواقع،هرچنددر مقابلهبا فسـاد،به آقـای دکتـر توکلـی مطـرح کردنـد درسـت اسـت ،ولـی تـا
یکـی از مه متریـن ایـن بسـترها رسـان ههای فعـال و آزاد مـردم بیـش از دولـت م یتـوان تکیـه کـرد ،امـا در ارتقـای حـدی شـهودی اسـت و نم یتـوان بنـا بـر آمـار و ارقـام
بـود .در شـهرهای کوچـک ایـران ب هنـدرت رسـان های شـفافیت بایـد از خـود دولـت انتظـار داشـت و مـردم گفتفسـادسیسـتمیشـدهیانه.از مطالعهومشـاهدۀ
مستقلیارسان هایمحلییاحتیمیتین گهایمحلی نم یتواننـد آغازگر باشـند. مصادیـق فسـاد و همچنیـن براسـاس فهـم عمـوم مردم
پیـدام یشـود.مـاب هطـور معمـولای نهـارانداریـموا گـر شـهروند ب هعنـوان یکـی از بازیگـران ایـن عرصـه از مسـئلۀ فسـاددر کشـور،بهنظرمدر بطونولای ههای
نداشتهباشیم،لای ههاییازحکومت ،کهبرخ یهایشان م یتوانـدمطالب هگـرباشـد.رسـان هب هعنـوانیکـی قانو نگذاریوحتی گاهمتأسفانهدر بخشنظارتیهم
بودج ههـای بسـیار عظیمـی نیـز دارنـد ،در دسـترس و از ارکان دموکراسـی م یتوانـد نقـش مهـم خـود را ارفگعلسهااهمدانیرـاک،ریکادزههاافنخدسیـ؛ارًآادکندیهـشابدفعهمدًشا یوداهراشـندودمد،ا.اببجتررادخاـنشیهداازهادنمهداصوایگدنیفتظاقهرباتنارزید
معـرض شـهروندان و گرو ههـای ذ ینفـع قـرار م یگیرنـد؛ در ایـنزمینـهایفـا کنـد.دولـتهـمجایـگاهخـود
یعنـیلایـۀقدرتوپولبهتعدادزیـادیاز افرادو گرو هها رادارد.م یخواهـموزنهرکـداماز ایـنبازیگـرانو
نزدیـک م یشـود ،بـدون ای نکـه نهادهـای ناظـر مر دمـی بازیگـران احتمالـی دیگـر را بدانـم. مـا اینهـا را بررسـی م یکردیـم و بـه نحـوی مطلـع بودیـم.
ومسـتقلوجـودداشـتهباشـد.در ایـنحالت،بـاپدیدۀ بایـد در ایـن زمینـه تحقیقاتـی صـورت گیـرد .شـما از انیظانراتـمرینداشـرایـ نم.دقهنطدعـ ًۀاایشـنهاروسـندات کن نهمما یرتگوهانهنـاید اییـازن اضمـعر راف
حیـاطخلوتمواجهم یشـویمونحـوۀهزین هکردمنابع اهمیـت جایـگاه یـا نقـش دولـت و مـردم در شـفافیت
ازدرتـدواولـن نتظوارمتـ ِجیلـنظـساکم مسوبییاـسـشیناهدااردهـیاخـیانرظجارم تیکنشـنـوددۀ. سـؤال م یکنیـد .وقتـی از نقـش صحبـت م یکنیـم وارد اثبات کنندوهمینحسشهودیبرایاینکهشهروند
مستقلوقویوجوددارد.روزنام ههایقو یتر،شایدنه رجوامشعتهحشقنیاـسـقنییـامز یدارشـدو،یممثاو ًبلتررحسـقیـیقجراگمرعسـهیشوـنان.خمـتنی فاز بدانـددر چـهفضایـیزندگـیم یکنـد کافیاسـت.
در عرصۀشهری،ولیدر عرصۀملیوجوددارند.ای نها بـه بازیگـران عرصـۀ شـفافیت و مبـارزه بـا فسـاد چـه
بایـدهمـوارهدر شـهرهاوروسـتاهایمختلـف گسـترش ندید هاماین کار در ایرانانجامشـدهباشـد،امام یتوان کسـانی هسـتند و چـه نقشـی در ایـن زمینـه ایفـا
یابند1200.شهرخیلیزیاداست.چه کسیبر130یا140 مطالعه کردوپیچیدگیخاصینداردومبتنیبردادهو م یکننـد؟
هزارنفرعضوشوراهایمختلفنظارتم یکند؟چهنوع آمـار اسـت،البتـهآنداد های کـهدولتصادقانـهوبدون درخصـوصمبـارزهبـافسـاددیدگاهـیوجـوددارد کـهدر
نظـار تمردمـیبـرای نهاوجـوددارد؟یکیاز زمین ههای دسـ تکاری،ب هطـور سـالانه گـزارش کنـدیـادر سـای تها آندولتیاسازما نهایی کهب هنوعیصاحبقدر تاند
مهمی کهلازماستدربارۀآنمطالعات گستردهصورت قـرار بدهـد.مـادر گـزارشدادنیـاعلنـی کـردناطلاعات مسـئول رسـیدگی به مسئلۀ فساد هسـتند .این دیدگاه
گیـرد ،فسـادی اسـت کـه از مدیریـت شـهری و شـوراها بسـیار ضعیفیـم .در سـا لهای اخیـر برخـی اقدامـات بسـیار سـنتیو کلاسـیکاسـتوشـایددر نـگاهاولنیـز
نشئتم یگیرد.در حالحاضر،مطالعاتیدر اینزمینه صـورت گرفتـه،امـادر سـا لهایقبـلاز دهـۀنـودچنین بـهنظـربرسـددولـتبایدبهاینمسـئلهرسـیدگی کندو
صـورتنگرفتهیابندهندیـد هام.دریغازحتییکمقاله اقداماتـیبسـیار نـادر و کمیـاببـود. سازمانبازرسی،دیوانمحاسباتعمومی ،کمیسیون
کهای نهارابررسـی کردهباشـد.حالآنکهدر کشـورهایی در گزارشبی نالمللیشـفافیتسـازمانمللدر اصـل نـود و کمیسـیو نهای فعـال دیگـر در عرص ههـای
همچـون کشـورهای اسـکاندیناوی و کشـورهای عضـو سـال ،2017رتبـۀ ایـران 130در میـان 180کشـور مختلـف بایـد نظـارت کننـد .شـاید چنیـن رویکـردی
سـازمان همـکاری و توسـعۀ اقتصـادی ( )OECDکـه از اسـت .حتـی کشـورهای حـوزۀ خلی جفـارس کـه و برداشـتی صحیـح هـم باشـد ،ولـی نظـارت دولـت
نظـرسالمتاداریوضعیـتخوبینیـزدارنـد،ای نگونه ب هزعممافاقددموکراسـیهسـتند،در اینزمینه نم یکند؛چونفساد اب هساخسوـ ًادچییـخزویدنویبسهـتنتهاکـیهیبتکـفوااینازت
مسـائل مطالعه می شـوند؛ چون اهمیت دارند .عوامل بسیار از ماجلوترند.ارزیابیشمااز اینموضوع دولـتانتظـار داشـت
متعـدد و پرا کنـدۀ بسـیار زیـادی وجـود دارد کـه باعـث چیست؟ صفـرتـاصدشراخودششناسـایی کندوبـرآننظارت
م یشـود فسـاد ب هصـورت تصاعـدی افزایـش یابـد یـا سـؤال ب هجایـی اسـت .مـا بـرای بسـیاری از کشـورهای داشـتهباشـد؛چـوندول تهـاهمـوارهدر سلسـل همراتب
فاسـدانپشـتفاسـداندیگـررابگیرنـد.را هکار واحـدی منطقـه کـه همسـایۀ مـا بـه شـمار م یآینـد ،ب هلحـاظ قـدرت قـرار دارنـد .در مباحـث مبـارزه بـا فسـاد ،بارهـا
بـرای ایـن مسـئله وجـود نـدارد ،جـز عـزم راسـخ و ارادۀ حقـوق اساسـی وزنـی قائـل نیسـتیم ،مثـل عربسـتان؛ خواند هایمودید هایم کهسهقوۀ کلاسیکمنتسکیویی
سیاسـیواقعـی کـهدر واقـعنوعـیوحدتملییاآشـتی وملربیووطضبعهیفتسآادنمهاعمدرولگًازابرهترشاهزامایسشـفتا.فیشایتدبنیتوناالنمالیلنی پاس خگویمبارزهبافسادنیست.مارکتاشنهدر کتاب
«مقدمـۀپیشـرفتبـرحقـوقاساسـیتطبیقـی»از «قـوۀ
ملـیدر ایـنعرصـهایجـادکند. امـر را بـه یـک علـت یـا یـک عامـل مرتبـط دانسـت .همـۀ پنجم»نامم یبردوم یگویدیکیاز مصادیققوۀپنجم
چـه ارتباطـیمیـانحقـوقشـهروندی و موضـوع ای نهابهمطالعهنیاز دارد؛امابرخیعواملهسـتند که نهادهاییاست کهبافسادمبارزهم یکنند؛بنابراینقوۀ
حقـوشـقفاشـفیهرونتدوجیـقودطعـدًااردشـ؟هروندانراتوانمنـدم یکند. ب یشکتأثیرگذارند.یکیآ نهاموضوعرانتنفتاست اول و دوم و سـوم ،یعنـی قـوۀ مقننـه ،مجریـه و قضائیـۀ
شـهروندیم یتوانـدبـافسـادمبارزه کنـدیادربارۀفسـاد کهالبته کشورهایحوزۀخلیجفارسهمبهآندچارند، قدیـمنم یتواننـدبـافسـادمقابلـه کننـدوقـوۀچهارمـی
افشـا گری کنـدیـادر برنام ههـایمبـارزهبـافسـادشـرکت اماشایدتاحدودیآنرامدیریت کردهباشند.اینرانت لازماسـت کـهمسـتقلباشـدوخـودراپاسـ خگویمـردم
کنـد کـه توانمنـد باشـد .امـا شـهروند توانمنـد کیسـت؟ وو فجوساددداسرادز او بسایدتمکدهیارگیر متدیشروید.تانیشن یود،کقبطسعتًارففسسااددآخنیرزا بداندنهقوایس هگانه.همی نجاست کهپیوندموضوع
یکیازپذیرفت هترینتعاریفایناست :شهروندتوانمند مبـارزه بـا فسـاد و مـردم مشـخص م یشـود .مـردم و
شـهروندیاسـت کـهعالوهبـرشـرکت کـردنورأیدادن فراخواهد گرفت.رانتعاملبسیار مهمیاست.برخی شـهروندانهزینـۀفسـادرابالا م یبرند؛چـونب ههرحال
در باز ههـایـادور ههـایانتخابـات،در باز ههـایدیگـرهـم در تحلی لهـایخـوداعالم کرد هانـدنظا مهایسیاسـی مـردمدر بیشـترمواقـعا گـرضربـۀفسـادرانخورنـد،نفعی
ب هصـورت روزمـره در امـور عمومـی جامعـه یـا شـهرش ایـران ،ب هویـژه نظـام قبـل از انقالب ،نظـام رانتـی بـوده هـم از آن نم یبرنـد؛ ولـی بخشـی از نهادهـای دولتـی
شـرکت کندیادر مباحثنظارت،فعالانهحضور داشـته است.فراتراز آن،نوعنگرشمابهدولتهممهماست. کفـهسـاددچـخایرزفذسـایندفـشـع بداهاشنـنددم؛ پمـکـسنقاطسـعـ ًاتنمدر یاتـیـواننربوـابرـایط
باشـد .در واقـع زمانـی کـه از نقـش شـهروند در مبـارزه بـا شـمام یدانید گزار شهایسـازمانشـفافیتبراسـاس
مصاحبهباشهروندان کشورهایمختلفیامصاحب هبا مبـارزهبـافسـادبـهشـخصفاسـداعتمـاد کرد.
79
تقویتنهادهاینظارتیمردمیمثلرسان هها،جلسات یـا حا کمیـت دچـار فسـاد شـده باشـد ،آغـاز فوقساطدع ًاسیکخینازمب یسگتورییهام،ایزلازشمهبررواندیفپعراورلسشخشهنرمون یدگفویعیاْمل
گف توگـو میـان شـهروندان محـل ،ایجـاد رقابـت بیـن شـفافیتاز دولـتوحا کمیـت کار بسـیار سـخت حقـوق شـهروندی اسـت .حقـوق شـهروندی و آزادی
حوز ههـای مختلـف شـهری ،دیوا نسـالاری رقابتـی وپیچید هایاسـت.از طرفی،وارد کردنمردمبه بیـان کمـکم یکنـدشـهرونداز اتفاقاتـی کـهدر کشـور یـا
و کارهـای مختلـف دیگـر راهکارهایـی اسـت کـه وجـود آکماروزی تشقرویبـشـًاکغیلرنمگمرفکـتنن ایـنفـاز نیـزب هدلیـلنبـود جامع هاشرخم یدهدمطلعباشـدوا گرحرفیداشـت
دارد و بایـد عملـی شـود .در غیـر ایـن صـورت ،نـه دولـت سـازما نهای مرد منهـاد آنرابیان کند.آزادیرسـان هها،مطبوعات،تجمعاتو
و نـه مدیریـت شـهری نم یتواننـد آن طـور کـه مدنظـر اسـتودر صـورتامـکاننیـزهزین ههابـرایمردم آزاد یهایمختلفی کهدر حقوقشهروندیوجوددارد
شماست شفافیت به خر ج دهند یا آغازکنندۀ شفافیت بسیارسنگیناست.بنابراینشایدشهردار یها همگی در راستای توانمندسازی شهروندان برای ایفای
باشـند .دشـواری مسـئله همیـن اسـت؛ چـون ایـن روند بهتریـن نقطـه بـرای شـروع ایـن مبـارزه باشـند؛ بنـشقـههرهویشـنیـدچننکوخعوشاـهحهیرقوونمددقافششعـاهترلاوونمسـدردیتم؛قفادئقـر غلطینـربرعااییشـنیتانمصـ،دا؛وثرولاًناتی ًد،ایااگگگررر
مـارابـهیـکدورباطلم یکشـاند:از یکطرفا گردولت چـوناز یـکطـرفماننـددولتپیچیدهوعظیم همشهروندداشتهباشیم،حتیفقطدر حداسم،این
اطلاعـات ندهـد ،شـهروند نم یتوانـد نظـارت بکنـد و از ُنکیندسبتانشدـکدهواشزناطرسایفدییگگلرو،گااههره ماهیافیسقاددرتخییزآدانرنهدا شـهرونداطلاعاتیندارد،بههی چچیزدسترسـینداردو
طرفدیگر،ا گرنهاددولتیدچار فسـادباشـد،اطلاعات و بـه مـردم نیـز نزدی کترنـد؛ پـس شـاید بهتریـن ننقمشـیتویاانیفدـبا هکنـطودرومقعنطاعـدًاارازعالییفـاهفاینسقـدانشومگفریـو هدهداریجفامسعـاده
نم یدهـد یـا اطلاعـات را دسـ تکاری م یکنـد .همیـن نقطـهبـرایشـروعشـفافیتعلیهفسـادباشـند. محرومخواهدشد.درمجموعشایدبتوان گفتآزادی
اینکـه م یگوییـد شـهردار یها چنـدان بـزرگ و پیچیـده
مسـئله کار مبـارزهبـافسـادرابسـیار دشـوار م یکنـد. ننیزدیسـتنکتدر،نـدم کیتامواان ًنلـددرسســریت عاترسـ کاتر .کمننخـدصووصـبًـاهیکـمـریدامز مقدمۀ شـفافیت و مبارزه با فسـاد اسـت.
شـما چه پیشـنهادی برای شـهرداری اصفهان و مباحثـی کـه در دفـاع از عـدم تمرکـز شـهردار یها و آیـاشـفافیتنقطۀشـروعوپایانـیداردوا گـردارد
شـهروندانداریـدتـابتوانند گا مهـایمحکمیدر پاشـسوـرا خهگاومیطیرایـح کنرقـددهارندتبههممیرندنمزمدیحکلییقاسدـرتت.بایهـمنرندگماْهو امییانننقچطی هسها کت؟جماثلسـًاا گتر؟دجراایگصافههراسـنا،ن هشههارددارراییون
سـنتیاسـت،ولـیطبـقمطالعـاتجدیـدی کـهانجـام شهروندانبخواهندب همرورشفافیترادرتمامی
راسـتای شـفافیت و مبارزه با فسـاد بردارند؟ شـدهاسـت،خودمدیریتشـهرییکیاز مرا کزیاست جایگا ههـانهادینـه کنند،از کجابایدشـروع کنند
اصفهانیکیاز مه مترینوتاریخ یترینوباشـکو هترین تکـأثهیمرفمکســانداقرساـر بتگبیرهددل.یـقطلع ًاضاعگر فشـهـهاردیارسـایوختجارودیدتاحشــتته وچش ماندازشـانبایـدتـا کجاباشـدتـادر نهایت
شـهرهایایراناسـتوم یتوانددر زمین ههایمختلف باشـد کـه در سـاختار فسـاد گیـر نکـرده باشـد ،م یتوانـد بتـوان گفـت اصفهـان شـهری دارای نهادهـای
الگـو باشـد .ایـن شـهر درخصـوص مبـارزه بـا فسـاد نیـز در ایـن زمینـه پیشـگام و پیشـرو و الها مبخـش باشـد.
م یتواندپیشگامباشد.در اینزمینه،یکیاز توصی هها بنابرایندرستاست کهمدیری تهایشهریچاب کتر عمومی شـفاف اسـت؟
نزدی کتـر کـردن افـق دیـد شـهرداری و شـورای شـهر بـه فوسچـاالدابا کشتـرننـدد،.ایـولـنیدیمـ ْمدبکـدبنیاناسـنـهتاسخـودت،شـولاـنیبدرهمهرعـرحـاضل ازنظرمن،آغازوپایاناین کار،همبرعهدۀدولتاست،
نـگاه مـردم اسـت .یکـی از عوامـل تشـدیدکنندۀ فسـاد در عرصۀجهانیمطالعاتمختلفآنرانشاندادهواز هـم بـر عهـدۀ خـود شـهروندان .بـر عهـدۀ دولـت اسـت از
در کشـورها جدایـی دولـت و مـردم اسـت؛ یعنـی گاهـی میـان اندیشـمندان معتقـدان زیـادی دارد. ایـنجهـت کـهتـااطلاعـاتلازمراارائـهندهـد،شـهروند
شـهروندان دولـت را از خودشـان نم یداننـد و فقـط بـه پژوهشـگران بـرای ایـن موضـوع چـه راهـکاری نم یتوانـد نظـرات متقـن بدهـد و ا گـر نظـرات شـهروند
دنبـالحـقوسـودخودشـا ناند.در ایـنحالـتابایـیاز اندیشـیدهاند؟ بـر اطلاعـات صحیـح اسـتوار نباشـد ،مقا مهـای فاسـد
پرداخـترشـوهوانجـام کارهـایخالفندارنـد.همیـن ب هسـرعت و ب هراحتـی آن را رد خواهنـد کـرد .م یگوینـد
شـهروند در موقعیتـی دیگـر کارمنـد اسـت و ابایـی از شـما کـه آ گاهـی نداریـد حـرف نزنیـد؛ شـما کـه آ گاهـی
گرفتنرشـوهواختلاسندارد.اینشـکافبایداز طریق نداریـد تهمـت و افترا نزنید .حتی ممکن اسـت شـهروند
افزایـش دیـدار میـان شـهروندان و نهادهـای مدیریـت درگیردعاوی کیفریعلیهخودشبشود؛بنابرایندول ت
شـهری،ایجـاد گفتمـاندر حوز ههـایمختلـفهنـری، بایـدشـفافیتراآغـاز کنـد.از طرفیشـایددولتهی چگاه
اجتماعـی و فرهنگـی ،دعـوت از شـهروندان بـرای ارائـۀ نخواهـد چنیـن کاری کنـد .در ایـن حالـت ،شـهروندان
نظـردر حوز ههـایمختلفومشـارکتدادنشـهروندها م یتوانندبا گفتما نسازیوبح ثهایپ یدرپیدریک
در برنام هریز یهایشهری،حتیدر احداثوبهسازی کحننوزدۀ،بولهخیقصطوع ًاصسوخمطتالبخ هواگرهدیبفودضاورامبمراکیناخسودتشاجبنبهازۀ
خیابا نهـا،ترمیـمشـود.تمـامایـن کارهـادر دنیـاانجـام یفاسکـدساینسرـاتعلمیـگرهو هخهوادشیـافنسـامتدوحجدتـوردبدکانشنـتده؛باچشودن،اقگـرطعدًرا
م یشودودول تهاسعیم یکنندمردمراجزئیاز خودو آ نهـاراحـتنم ینشـینندتاشـهروندب هراحتـیب هحقو
خـودراجزئـیاز مـردمبداننـد. حقـوق خـود و به شـفافیت لازم برسـد.
درپایانا گرنکت هایدرنظرداریدبفرمایید. نقـش رسـان هها رادر ایـن زمینـه تـاچـهحـدمهـم
کشور ایران و نظام سیاسی جمهوری اسلامی مبارزه با
فساد را از مد تها پیش شروع کرده است و از دهۀ 80 م یدانیـد؟
به این سـو جدیت بیشـتری در آن دارد .در این مبارزه رسـان هها ب هعنـوان یـک واسـط نقشـی فراتـر از یـک ابـزاِر
نبایـد هرگـز نقـش مـردم را دسـ تکم گرفـت .نقشـی کـه صـرف دارنـد .آ نهـا خودشـان م یتواننـد تأثیرگـذار و
مـردم م یتواننـد ایفـا کننـد بسـیار فراتر از نقـش دولت و جه تدهباشندومسیرهارامشخص کنند.شایدبتوان
ارگا نهـای دولتـی اسـت .علاوه بر این ،جای مطالعات گفتا گررسـانۀمسـتقلیدر یکشـهریایکحوزهوجود
علمـی نیـز در ایـن زمینـه خالـی اسـت .مطالعـات داشـتهباشد،م یتواندبخشـیازنیرویشهروندانرا که
جامع هشـناختی و تحلیلـی در ایـن زمینـه کـم اسـت. بهررزخمی گیرروو هد،هامدییرخیاتبصفکنساد،دآن نشاهنارهابیگکیپرارد.چقهطکع ًناردسوانعلهیهاه
مطالعاتـی صـورت گرفتـه و از آ نهـا اسـتفاده شـده ،امـا
مطالعاتـی کـه مبتنـی بـر آمـار و پیمای شهـا باشـد هنـوز درایـنزمینـهرسـالتمهمـیبرعهد هشـاناسـت.
هـم کـم اسـت؛ بـرای مثـال در عرصـۀ ارتبـاط فسـاد بـا در یـک نـگاه عملیاتـی و کوتا همـدت ا گـر دولـت
نظا مهـای نامتمرکـز همچنـان دسـت مـا خالـی اسـت
و اقدامـی در ایـن زمینـه نکرد هایـم .مـن از اسـتادان
حقـوق عمومـی و حقـوق و قانـون اساسـی و مدیریـت
تقاضـا م یکنـم بخشـی از همـت و وقـت خـود را بـه ایـن
مقولـۀ مهـم اختصـاص دهنـد تـا ا نشـاءالله بتوانیـم در
ایـن زمینـه موفـق عمـل کنیـم.
محمدعلی میرزایی شمار ٔهبیستوچهارم80
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
سکوتمردم
از رضایتنیست
شفافیت و فساد در گف توگو با
دکتر حسین راغفر
سیدمرتضیرضوانی
حسـین راغفـر ،متولـد
سـال ،۱۳۳۲اقتصاددانی اسـت
کـه بیشـتر ب هعنـوان پژوهشـگر
در حوزۀ فقر و عدالت اقتصادی
شـناخته م یشـود .او دانشـیار
گروهاقتصاددانشگاهالزهراست
و سا لهاسـت بـه تدریـس
دروسمختلفاقتصادمشغول
است.بیشترینمسئولی تهای
اجرایـی و مشـورتی را در
سـا لهای 82و 83عهـد هدار
بـوده اسـت ،پسـ تهایی چـون
معـاون سـازمان مدیریـت
برنام هریـزی و رئیـس مؤسسـۀ
عالیآموزشوپژوهشسازمان
مدیریـت و برنام هریـزی ،مدیـر
ملـی پـروژۀ حمای تهـای
اجتماعـی بانـک جهانـی در
ایران،مشاورمعاونتاجتماعی
سازمانمدیریتوبرنام هریزی،
مشـاور وزارت رفـاه و تأمیـن
اجتماعیو....راغفر ،کهازنظر
سیاسـی بـه طیـف اصلا حطلـب
نزدیـک اسـت ،عالوه بـر نقـد
صریـح دوران ریاسـ تجمهوری
احمد ینـژاد ،در سـا لهای
گذشتهنیزازمنتقدانهمیشگی
تیـم اقتصـادی دولـت روحانـی
بـوده اسـت .بـاز شـدن پرونـدۀ
شـفافیت در ماهنامـه دلیلـی
شـد بـرای گف توگـو بـا ایـن
اقتصـاددان صری حاللهجـه.
81
مـردم ،ب هویـژه سیاسـتگذاران بـه وجـود بیاورنـد. عملکـرد شـفافیت در کشـور مـا بسـیار نـازل اسـت
بعـد هـم بـرای پیشـبرد منافعشـان در بسـیاری و بـه همیـن دلیـل مـا در رتبهبند یهـای جهانـی
جاهـا نفـوذ میکننـد و بـا پرداخـت مبالغـی رشـوه و شـفافیت و فسـاد در رتب ههـای بسـیار پاییـن قـرار
ا گـر لازم باشـد تخصیـص منابـع مالـی ،م یکوشـند داریـم.
بـه اشـکال مختلـف آنهـا را متقاعـد کننـد کـه کشـورهایی در منطقـه هسـتند کـه رتبـۀ
بـه لایحـه و یـا طـرح آ نهـا رأی مثبـت بدهنـد یـا آنها ازنظر شـاخ صهای دموکراسـی چندان
سیاسـتهای آنهـا را در کانونهـای تصمی مگیری چشـمگیر نیسـت؛ ولـی رتبـۀ شفافیتشـان
پیـش ببرنـد .بنابرایـن از ایـن جهـت م یتـوان گفت بسـیار بهتـر از ماسـت .دلیـل ایـن موضـوع
فعالیتهـای مافیایـی در کشـور صـورت م یگیـرد چیسـت ؟
و ایـن گرو ههـای مافیایـی آ نقـدر بـزرگ شـدهاند البتـه واقعیـت ایـن اسـت کـه رتب ههـای شـفافیتی
و بـه قـدرت رسـیدهاند کـه سیاسـ تهای بخـش کـه بـه کشـورها داده میشـود بـر اسـاس نظـر
عمومـی را کنتـرل میکننـد و بـه تعبیـر دیگـر نظـام کارشناسـان و متخصصـان آن کشورهاسـت؛
تصمیمگیریهـای اساسـی یعنـی دولـت و مجلـس یعنـی از تعـداد محـدودی کارشـناس دربـارۀ وجـود
را بیـش از هـر جـای دیگـری در اختیـار دارنـد. فسـاد و درجـۀ فسـاد سـؤال میشـود و اسـتنباط
بـه نظـر م یرسـد اینهـا هیـچ حـد و حـدودی آ نهـا مال ک قـرار م یگیـرد؛ پـس ایـن رتبههـا
بـرای خودشـان نم یشناسـند؛ چـون بـا تغییر بهنوعـی برداشـت کارشناسـان از موضـوع فسـاد
دولتهـا و جناحهـا بـه کار خودشـان ادامـه اسـت؛ بنابرایـن آنچنـان دقیـق نیسـت .بـه نظـر
میدهنـد. م یرسـد بـرای شـفا فتر شـدن ایـن موضوع مـا باید
بلـه ،ایـن احـزاب سیاسـی و طبق هبندیهـا بیشـتر شـاخ صهای ملی فسـاد را تعریف و آ نها را ارزیابی
جنبـۀ صـوری دارد و ظرفیتـی اسـت کـه گرو ههـای و محاسـبه کنیـم تـا در نهایـت بـر اسـاس آ نهـا
مختلـف بـرای کسـب قـدرت بیشـتر بـه آن متوسـل بتوانیم بگوییم تغییر شـاخ صهای فسـاد در ایران
میشـوند؛ بنابرایـن نمیتـوان بـه آنهـا زیـاد اعتنـا چگونـه بـوده و حتـی آن را هـم باید بین دسـتگاهی
کرد. مشـخص کنیـم.
شـما شـعار «اصلاحطلـب ،اصو لگـرا ،دیگـه شـما در مصاحب هتـان بـا یـورو نیـوز از مافیایـی تعریـف شـما از شـفافیت و مبـارزه بـا فسـاد
تمومـه ماجـرا» را کـه مـردم در تجمعـات سـخن گفت هایـد کـه سـاختار قـدرت را درون چیسـت و وضعیـت کشـور را در ایـن زمینـه
دیمـاه سـال گذشـته سـر م یدادنـد ،در حا کمیـتایـران کنترلم یکند،نقـشتحری مهارا چگونـه م یبینیـد؟
اینههـامیوـا کننـ راشسـکتااما ًملیطبداینعیــدی ا؟سـت و هنـوز جنبـۀ در ایـنوضعیـت 15درصـدونقشمافیـایدرون منظـور از شـفافیت ایـن اسـت کـه تمـام فرایندهـا
حکومـت را بیـش از 85درصـد ارزیابـی کردیـد. و فعالی تهـا و ب هطـور خـاص منابـع درآمـدی و
عمومـی دارد .احـزاب سیاسـی بـرای حفـظ قـدرت م یتوانیـد اسـتدلالتان را شـفا فتر بیـان کنیـد؟ مصـارف آنهـا ،ب هویژه در بخش عمومی ،در کشـور
و حتـی تأمیـن هزین ههـای انتخاباتیشـان ،چـه در آیـا ایـن مافیـا پدرخواند ههایـی در درون نظـام مشـخص باشـد و در دسـترس عمـوم مـردم قـرار
انتخابـات مجلـس و چـه در ریاسـت جمهـوری، دارد یـا گرو ههـای مختلـف مافیایـی مجـزا از هـم ازکشـسـفافبی دترآمشـفدافمسـیازشـ ِویدا،قداممیـازتـاین بگیـرد .منظـور
سـعی میکننـد از تمـام ران تهـای مختلـف کشـور در نهادهـایمختلـفدولتـی،حا کمیتـیوبخش کـه منجـر بـه
و صنایعـی کـه در اختیـار همیـن احـزاب سیاسـی و خصوصـی نفـوذ کرد هانـد؟ درآمدهـای بهدسـتآمده و نحـوۀ هزینـه کـردن
افـراد درون آ نهاسـت اسـتفاده کننـد و منابعـی را ای نهـا گروههـای مختلفـی هسـتند کـه در آنهـا و چگونگـی تخصیـص منابـع بـه بخ شهـای
بـه جیـب بزننـد .در ایـن میـان بازنـدۀ اصلـی عمـوم حوز ههـای مشـابه بـرای دسـ تیابی بـه منافـع مختلـف در ایـن فراینـد اسـت .وضعیـت کشـور
مـردم و جامعـه هسـتند. مشترکشـان بـا هـم همـکاری میکننـد تـا بـه قـدرت در ایـن زمینـه بسـیار اسـ فبار اسـت و تـا همیـن
َاچیشـکسالت؟صریـح راه برونرفت از این وضعیت بزرگتـری تبدیـل شـوند و نفـوذ بیشـتری در نظـام اواخـر ،بسـیاری از آمارهـا در کشـور محرمانـه بـود؛
شفا فسـازی فرایندهـا و حـذف تصمی مگیـری داشـته باشـند .ایـن گروههـا بـرای بتقسـرییابـرًایمازطآلمقـ ًاارهـداریدمسـرتتبرـطسبـنایعسـملکتـ.رد ا کنـون هـم
َاتشـصکمایلمگکـیـهر بیسـیامرهعمیتـاریـن انسـراهت نظـام در فسـاد اعمـال فشـار بـر دولـت و کسـب امتیازهایـی کـه دسـتگاهها
از ایـن یکـی اسـت. فراایهـ نمهـامینکونـعـ ًاد منافـع مشـترک بـرای همـۀ آنهـا دلیل این موضوع را چه میدانید؟
و متأسـفانه نـه دولـت و نـه مجلـس بـه آن هیـچ بـا یکدیگـر همـکاری م یکننـد. ابهـام در فعالیتهـا امـکان سوءاسـتفاده را فراهـم
اعتنایـی نم یکننـد وجـود افـراد یـا گرو ههایـی همیـن بنگا ههایـی هسـتند کـه از آ نهـا بـا عنـوان میکنـد و کسـانی کـه سوءاسـتفاده میکننـد اولیـن
در داخـل دولـت و نظـام تصمی مگیـری اسـت بنگاههـای «خصوصی-دولتـی» یـا «خصولتـی» گروهـی هسـتند کـه مخالـف شفافسـازیاند
کـه ه مزمـان در بخـش خصوصـی هـم صاحـب نـام بـرده م یشـود .ایـن بنگاههـا بعـد از جنـگ و نم یخواهنـد عملکـرد آنهـا روشـن باشـد و
منافعاند و طبیعی اسـت که این امر به فسـادهای بهتدریـج در کشـور شـکل گرفتنـد و بـا اسـتفاده از مشـخص شـود منابـع چگونـه بـه دسـت آمـده و
مکـنهجـارخیشــرًوادک .نشـمونفـ هاشـدشه؛هممیثــلن بسـیار گسـتردهای منابـع رایـگان طبیعی و انرژی بسـیار ارزان و اعمال چگونـه مصـرف شـده اسـت .طبیعـی اسـت کـه در
فسـادهایی اسـت نفـوذ در سیاسـتگذار یها تبدیـل بـه قدرتهـای دمرقفاروایمندتاهعالیـامیصـهـدمور مصـجوروزته اگ،یـمرثلدً؛ا ایـن خصـوص
وام کلانـی کـه دختـر یکـی از وزرای سـابق گرفتـه و اصلـی اقتصـاد کشـور شـدند ،مثـل پتروشـیم یها، همانطـور کـه
پـس نـداده یـا احتـکار انبار بـزرگ دارو کـه متعلق به فولادسـازیها ،کارخانههـای سـیمان، مجوزهـای واردات خـودرو یـا تلفـن همـراه ،وزیـر
ایشـان بـوده و کشـف شـده اسـت .بـه هـر صـورت، مونتاژکنندههـای خـودرو ،تولیدکننـدگان خـودرو صنعـت و معـدن در برابر این کار مقاومت م یکند و
حضـور فرزنـدان و نزدیـکان مقامـات در بسـیاری کوامماا ًفلیـپانهیانـدایرود.رانیظـناهـماتمصجممیومعگیهـرهایـی نیفـوهذسـکترنددهانکــهد بعـد هـم وقتی که بـا تأ کید رئی سجمهـوری مواجه
از فسـادها اشـکال روشـن و آشـکار فسـاد اسـت کـه میشـود ،ایـن گـزارش را بـه خـود رئیسجمهـوری
از تعـارض منافـع ناشـی میشـود؛ یعنـی افـرادی و حضـور دارنـد و از طریـق رسـانههای خودشـان م یدهـد و بعـد هـم هی چچیـزی انتشـار نم ییابـد و
در نظـام تصمیمگیـری بخـش عمومـی حاضرنـد هـم سـعی میکننـد گزارههـای غلطـی را در اذهـان معلوم نم یشـود چه اتفاقی رخ داده اسـت .سـطح
شمار ٔهبیستوچهارم82
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
و تصمی مگیـری میکننـد کـه خودشـان در بخـش
کـخه اصگوـرصبـخیوامهنـافدعاـصیلاداحرنـید.صبـورهتهبمگیـیـرند،دلتیـقریلباًا بسـایدت
دولت یک بار دیگر معرفی شود و افراد از این منظر
دیـده شـوند .ا کثـر قریـب به اتفاق وزرا و مشـاوران و
عامالن رئیسجمهـور و معاونـان وزار تخان ههـا و
تعـداد زیـادی از نماینـدگان مجلـس بایـد از حـوزۀ
بخـش عمومـی بیـرون برونـد یا کنار گذاشـته شـوند
و یـا بپردازنـد بـه همـان فعالیتهـای ب هاصطالح
بخـش خصوصـی خودشـان.
بعضـی از کارشناسـان حـوزۀ اقتصـاد
مموثعلت ًسـاقامدخنعـتاادورنکاینشـیشـواردوهزدرواچـباعررکمنفاا ًرلسیـااحتـدجایبسایهگرسجـااتشـمشاـتخویاند،کص
فسـاد همچنـان پابرجاسـت ،بـه دلایلـی
ازجملـه سـاختار قوانیـن یـا نقـص قوانیـن یـا
نبـود شـفافیت در قوانیـن .شـما تا چـه اندازه
بـا ایـن امـر موافقید و ا گـر آن را تأیید م یکنید،
نم یکنیـد کـه دیگـر را هحلـی نباشـد و تعصمـاوًلر
هرکـس دیگری هم که بیاید گرفتار این
بانـد مافیایـی میشـود و دوبـاره بـه همیـن
البتـ فه فسـساـاددکسـشاـیختداهر می ایسـشـوتد .ا؟صا ًل خود ایـن نظام
و شـیوۀ تصمیمگیـری و ایـن وابسـتگی شـدید بـه
درآمدهـای نفتـی و نحـوۀ مدیریـت منابـع نفتـی
کـه منشـأ اصلـی توزیـع رانـت و فسـاد در کشـور
اسـت بایـد اصالح شـود .مـا قوانیـن و مقـررات
مقابلـه کننـد و اجازۀ شفا فسـازی ندهند .مسـئلۀ بمریخـکنوردد .ایگرنبدارشـکدشـ،وارصای ًلچدنویر انزدانتسـتظـگاارهنییسوـ چتنیکـنه کافـی بـرای مقابلـه بـا فسـاد و شفافسـازی داریـم،
عجیبـی نیسـت .چـون منافـع دارند ،شفا فسـازی فسـاد ،بـه معنایـی کـه امـروز میبینیـم ،در جامعـه ولـی اجـرا نمیشـود .علـت اجـرا نشـدنش هـم ایـن
بـه نفعشـان نیسـت .تشـخیص ایـن مسـئله بـه گسـترده شـود و ایـن اتفاقـات رخ بدهـد .مـا در اسـت کـه ای نهـا خودشـان در میانۀ میـدان حضور
دسـتگاههای امنیتـی و قضایـی مربـوط اسـت. ایـن همـه پروند ههـای مربـوط بـه فسـاد گسـتردۀ دارنـد .همیـن الآن وزیـر صنعـت ،معـدن و تجـارت
در بسـیاری از کشـورها ،دسـتگا ههای امنیتـی کـه مقامـات و نزدیـکان آ نهـا هیـچگاه شـاهد برخـورد کنونـی و قبلـی خودشـان در ایـن فراینـد صاحـب
ناظـر منافـع عمومـی و امنیـت روانـی و اجتماعـی قاطعانـه و سـریع دسـتگاه قضایـی نبودهایـم؛ منافعانـد و وقتـی میگوینـد نمیتوانیـم علیـه
جامع هانـد ،ایـن نـوع فعالیتهـا را کشـف و بـه بنابرایـن بـه نظـرم یکـی از اصلیتریـن موانـع مقابله بخـش خصوصـی حـرف بزنیـم و ایـن فسـاد بـزرگ
دسـتگاه قضایـی معرفـی میکننـد تـا بـا آ نهـا و فضاحـت مالـی را کـه اتفـاق افتـاده افشـا کنیـم،
مقابلـه شـود .البتـه خـود دسـتگاه قضایـی هـم بـا فسـاد عملکـرد دسـتگاه قضایـی اسـت. بایـد پرسـید چـرا نمیتوانیـد افشـا کنیـد؟ آن وقـت
سـاز و کار گسـتردهای دارد و یکـی از بخ شهـای بـرای افزایـش شـفافیت و کاهـش فسـاد اویـافـنراشـدائیبهکـبـههایـوجنـوفدضماحیآیـ تدهـکـاهیمممالـکـینراا،سـمثتا ًلوزیدرر
آن رسـانههای عمومـی اسـت کـه از طریـق افشـای راههایـی مثـل آزادی رسـان هها ،آزادی
فعالیتهـای ناسـالم بـه دسـتگاه قضایـی کمـک فعالیتهـای سیاسـی احـزاب و آزادی مـورد گوشـیهای تلفـن همـراه و دارو و خـودرو و
میکنـد تـا مـوارد فسـاد را شناسـایی و بـا آن برخورد ِانج یاوهـا ( )NGOدر کنـار حـرکات اقالم دیگـر ،بـه بار آورد هاند منافع مشـترکی داشـته
کنـد. سیسـتماتیک زیربنایـی مثـل ایجـاد کـو بهیایـن انیم نسـهئالراهب عطلنهًاا میطورجحوندشـداوشـدتو اهببعااشد آد ون باشـند
چرا مردم ایران کمتر مطالب هگر شفافیتاند؟ سـامان ههای آنلایـن جهـت ارائـۀ اطلاعـات مـادام
آیا خودشـان از این وضعیت سـودی م یبرند لازم اسـت .ایـن راههـا را عقـل سـلیم روشـن نشـود ،ایـن شـائبه در ذهـن مـردم میمانـد
یـا از حقـوق شهروند یشـان کمتـر اطالع میپذیـرد؛ پـس چـرا حا کمیـت کمتـر سـراغ و موجـب سـلب اعتمـاد عمومـی بـه مسـئولان
دیگری اسـت؟ چیـز مـرددمارکنـامدایًـلاآمگاسهـائنـلده؛ ایـن گزینههـا مـ یرود؟ یا بهتر بگویـم ،نهتنها میشـود.
کارکـرد اعتمادشـان بـه ولـی کمتـر سـراغ ایـن گزینههـا مـ یرود ،بلکـه حتی در هم هجای دنیا وزرا و مسئولان فرزندان و
نهادهـای عمومـی ،دسـتگاه قضایـی ،مجلـس و کسـانی را هـم کـه افشـا گری م یکننـد بـه نزدیکانـی دارنـد .دنیـا چگونه بـا پدیدۀ رانت
دولت ب هشـدت آسـیب دیده است .مردم احساس زنـدان م یانـدازد ،مثـل یاشـار سـلطانی. مقابله کرده اسـت؟
میکننـد ب یپنـاه افتادهاند و کسـی فرصت ابراز نظر متأسـفانه وقتـی بخشهایـی از حا کمیـت کشـورهای دنیـا متکـی بـه عملکـرد قاطـع،
بـه آنهـا نم یدهد .ا گر کسـی اعتراض کند ،آسـیب خودشـان ذینفـع اقتصـادی باشـند بـه بسـته آ گاهانـه و سـریع دسـتگاه قضای یشـان هسـتند.
میبینـد؛ بنابرایـن مـردم سـکوت م یکننـد ،ولـی شـدن فضـای رسـانهها کمـک کننـد و در نهایـت دسـتگاه قضایـی اسـت کـه بخ شهـای اجرایـی
سـکوت آنهـا علامـت رضایتشـان نیسـت .سـکوت نبـود شـفافیت اتفاقـی اسـت کـه میافتـد .طبیعـی و قانونگـذاری را بـه خـط میکنـد و پـرده از فسـاد
آنهـا بیشـتر نشـانۀ ناتوانـی در پیگیـری و کسـب اسـت کـه آ نهـا بـا هرگونـه اصلاحـات در ایـن زمینـه درون آنهـا را برمـ یدارد و بـا آن بهشـدت برخـورد
83
کنـد و متخلفـان را بـا شـدیدترین مجازاتهـا تنبیـه حقوقشـان اسـت و ایـن تأثیـر بسـیار منفی بـر اعتبار
کنـد و بـه افشـا کنندگان فسـادها پـاداش بدهـد؛ بخـش عمومـی و دولـ ت دارد.
مردم کامل ًاآ گا هاند؛ولی یعنـی افشـای فسـاد را تشـویق کنـد ،نـه اینکـه ا گـر پـس شـما قبـول نداریـد کـه مـردم در زمینـۀ
اعتمادشانبه کارکرد کسـی پرونـدهای را افشـا کـرد مجـازات شـود .ا گـر شـفافیت چنـدان مطالبهگـر نیسـتند؟
نهادهایعمومی، ایـن اتفـاق افتـاد ،مطمئـن باشـید بسـیاری از ایـن خیـر ،بـه نظـر مـن مـردم ایـران چارچوبهـای
دستگاهقضایی، مفاسـد در دسـتگا ههای بخـش عمومـی حـذف نهـادی لازم بـرای پیگیری حقوقشـان را نمیبینند
خواهـد شـد .منتهـا الآن افـرادی کـه بخواهنـد در و احسـاس م یکننـد پیگیـری ایـن حقـوق میتوانـد
مجلسودولتب هشدت دسـتگاه عمومـی بـه ایـن فسـادها اشـاره کننـد از بسـیار پرهزینه باشـد .در نهایت هم معلوم نیسـت
آسیبدیدهاست. داخـل همـان دسـتگاه شناسـایی میشـوند و از کـه منجـر بـه نتیجـۀ مطلـوب بشـود یـا خیـر؛ چـون
بیـرون هـم بـا آ نهـا برخـورد م یشـود .بنابرایـن بـه ایـن چارچوبهـا وجـود نـدارد ،آنهـا هـم ترجیـح
مردماحساسم یکنند نظـر میرسـد بایـد فراینـد مبـارزه بـا فسـاد بهصورت میدهنـد برای پیگیری خواسـتهای که نتیجهاش
ب یپناهافتاد هاندو کسی مشـخص تعییـن و شـاخصهای آن تعریـف شـود. نامعلـوم اسـت هزینـه نکننـد .اینگونـه نیسـت کـه
فرصتابرازنظربهآ نها در بسـیاری از کشـورها نهادهـای تخصصـی بـرای مـردم بـه منافـع خودشـان ب یاعتنـا باشـند ،منتهـا
وجـود مـوارد تخلـف و سوءاسـتفاده مداقرابدل؛ـهمثبـا ًال چـون فرصتـی برایشـان فراهـم نیسـت ،ایـن اتفـاق
نم یدهد.اگر کسی بخـش نهـادی بـر فعالیـت بنگا ههـای میافتـد.
اعتراض کند،آسیب عمومـی از دیـدگاه مالـی نظـارت میکنـد و نهـادی آیـا بزرگـی و کوچکـی نهادهـا ،خصوصـی یـا
م یبیند؛بنابراینمردم از دیـدگاه اداری و نهادهـای تخصصـی دیگـر کـه بـر عمومـی بـودن آنهـا و ...تأثیـری در میـزان
سکوتم یکنند،ولی سـایر جنب ههـای فعالیـت بخـش عمومـی نظـارت فمثاسـًلادمپ یذتـیرواینوگفـشـفتافنیهـاتگدرییزمثـی آلنشهــاهردادرارد ؟ی
سکوتآ نهاعلامت میکننـد .در ایـن حالـت اسـت که م یتـوان هرکدام
رضایتشاننیست. از حوز ههـا و بخ شهـا را ب هطـور تخصصـی ارزیابـی از فسـاد مصو نتـر اسـت و قابلیـت نظـارت
سکوتآ نهابیشتر کـرد و بـا شناسـایی انحـراف عملکردهـا ،قاطعانـه بیشـتری بـر آن وجـود دارد؟
نشانۀناتوانیدرپیگیری بـا آ نهـا برخـورد کـرد .البتـه محـور اصلـی تمـام فرقـی نم یکنـد نهادهـا کوچـک باشـند یـا بـزرگ.
و کسبحقوقشاناست اینهـا و اصل یتریـن نیـاز بـرای ایـن اصلاحـات شفافسـازی فرایندهـای کسـب درآمـد و نحـوۀ
و این تأثیر بسیار منفی بر وجـود عـزم سیاسـی اسـت کـه ا گـر بهصـورت واقعـی خـرج کـردن آنهـا بـه معنـای ایـن اسـت کـه ایـن
اعتباربخشعمومیو شـکل بگیـرد ،همـۀ زمین ههـای مردمـی بـرای اطلاعـات در دسـترس عمـوم مـردم قـرار بگیـرد و
مبـارزه بـا فسـاد فعـال میشـود و بـه حـل معضـل ا گـر ایـن فرایندهـا و عملکـرد هـر نهـادی ب هصـورت
دول تدارد. فسـاد در جامعـه م یانجامـد .بایـد امـکان حضـور مشـخص و شـفاف در دسـترس عمـوم مـردم و
باید امکان حضور مردم مـردم و نهادهـای مدنـی را فراهـم کنیـم .ا گـر ایـن بهخصوص محققان و رسانهها قرار گیرد ،ب یشک
ونهادهایمدنیرافراهم اتفـاق بیفتـد و امـکان حضـور آ نهـا در فرایندهـای فسـاد بهشـدت کاهـش پیـدا م یکنـد؛ چـون امکان
کنیم.ا گرایناتفاقبیفتد شفافسـازی و نظـارت امکانپذیـر شـود ،بسـیار سوءاسـتفاده کـم م یشـود .ایـن امـر م یتوانـد بـه
وامکانحضورآ نهادر سریعتر به نتیجه خواهیم رسید تا اینکه بخواهیم سال مسـازی فضـای هـر نهـادی کمـک کنـد.
فرایندهایشفا فسازی از درون حا کمیـت اصلاحـات را شـروع کنیم .مردم شـما در بیـان موانـع شـفافیت بـه مشـکلات
در درون چنیـن نهـادی م یتواننـد فعالیـت کننـد. سیسـتم قضایـی و امنیتـی و ضعـف آنهـا
ونظارتامکا نپذیر اراگـارفمـشـرادکمن نناادم،یبـرادیباشـاشـنندهزویتنصهـوداررکدن،نـطدبایگـعرت ًافمسـاشدکلی اشـاره کردیـدِ .انجیاوها را ناتوان دانسـتید
شود،بسیارسری عتربه و رسـان هها را ضعیـف برشـمردید .بـا توجـه
نتیجهخواهیمرسیدتا هرگـز حـل نمیشـود. بـه ای نهمـه مشـکل ،ا گـر شـما ب هعنـوان
اینکه بخواهیم از درون در وضعیـت اقتصـادی موجـود و بـا ایـن همـه کارشـناس ،متصـدی شفا فسـازی و
مشـکلات ،مـردم ب هخصـوص قشـر ضعیـف توانمندسـازی و مبـارزه بـا فسـاد شـوید
حاکمیتاصلاحات و متوسـط جامعـه چـه کار م یتواننـد بکننـد و تمـام اختیـارات لازم هـم بـه شـما داده
راشروع کنیم.مردم بـرای اینکـه حداقـل گلیـم خودشـان را از آب م یگیریـد و چـه اقشـدوادم،اتـچـیهمرا یهککنایرـدی؟درمعپیمــول ًاش
در درون چنین نهادی بیـرون بکشـند؟ گفتـه م یشـود
م یتوانندفعالیتکنند. در ایـن وضعیـت مـردم نمیتواننـد گلیـم روشـ نفکران و کسـانی کـه بیـرون از گـود
ا گر مردم ناامید باشند و شخصیشـان را از آب بیـرون بکشـند و بایـد در ایـن هسـتند فقـط شـکایت م یکننـد ،ولـی وقتـی
تصور کننداگرفسادی زمینـه اقدامـات عمومـی و جمعـی صـورت گیـرد تـا از آنهـا راهکار خواسـته م یشـود یـا خـود در
راهازفینشهاداکرنند،د،طببریایعت ًاشمانشکل ایـن فرصـت فراهـم شـود. مصـدر امـور قـرار بگیرنـد ،تفـاوت نظـر و عمـل
هرگزحلنم یشود. تظاهراتـی کـه انجـام م یشـود منظورتـان را م یبیننـد و کاری از پیـش نم یبرنـد.
ا سـت ؟ ایـن فـردی کـه میفرماییـد بایـد قـدرت سیاسـی
تظاهـرات بـه ایـن معنـا نـه ،ولـی اعتراضـات مردمی داشـته باشـد؛ چون ا گر عزم سیاسـی برای مواجهه
و نوشـتن نامـه بـه مسـئولان و مقامـات میتوانـد و حل مسـائل و نابسـامان یها وجود داشـته باشـد،
را هگشـا باشـد .مردم م یتوانند از طریق رسـانههای راهحلـش چندان سـخت نیسـت؛ زیرا مفـاد قانونی
عمومـی نارضایتیها یشـان را منعکـس کننـد. بـرای برخـورد بـا مفاسـد وجـود دارد و دسـتگاه
هرکسـی بـه هـر نحوی ،با هر ظرفیتـی که دارد ،باید قضایـی بایـد موظـف و مکلـف بشـود کـه در هریـک
بتوانـد نارضایتـی خـودش را منعکـس کنـد. از ایـن پروند ههـا بهصـورت قاطـع و فـوری عمـل
شمار ٔهبیستوچهارم84
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
ناآ گاهی
شهروندان
از حقوق
شهروندی
شفافیت و حقوق شهروندی
در گف توگو با دکتر
محم دشریف شاهی
گروهجامعه
دکتـر محمدشـریف شـاهی
جوانـی اسـت کـه از دوران دانشـجویی،
دغدغ ههـایاجتماعـیوسیاسـ ْیاورابـه
انجمـن دانشـجویان دانشـگاه اصفهـان
و بعدهـا حـزب سـازمان عدالـت و آزادی و
شـورای مرکـزی آن کشـاند .شـاهی دارای
دکتـرای حقـوق عمومـی اسـت و بیـش
از یـک سـال اسـت کـه در مقـام مشـاور
شـفافیت شـهردار اصفهـان م یکوشـد
شـعارشـفافیتراب هطورشـفافاجرا کند.
گشـودناینپروندهدلیلیشـدتاباایشان
دربـارۀ شـفافیت و حقـوق شـهروندی
بـا محوریـت فعالی تهـای شـهرداری
گف توگـو کنیـم.
محمدعلی میرزایی
85
سـطحشـفافیت،مشـکلخاصیداشـت هاید؟ سـطح کلان مدیریت و سیاسـ تگذاری شـهری حاصل بهنظرشـماآیاشـفافیتب هتنهاییبرایغلبهبر
تأثیـرات کوتا همـدت و گـذرای اقدامـات و نتایـج آ نهـا نم یشـود،بلکـهنیازمنـدهمراهیوشـناختمدیـرانو مشـکلاتاداریو کاهشفسـاد کارسـاز است؟
مدنظرنیسـت.تأ کیدم یکنم کهمادر مسـیرشـفافیت نیروی انسانی سازمان شهرداری از این مفاهیم است. شـفافیت حلقـ های از زنجیـرۀ حکمرانـی خـوب اسـت
اصالح فرایندهـا و گاسـام بخرتامرهیاداریخـصمووصـ ًداردآرغـازسـارزامهاینـمی. ایـن همایـش آمـوزش اصولـی و تکثیـر ادبیـات حکمـران و ا گرچـه در بهبـود کیفیـت حکمرانـی مؤثـر اسـت،
کـه بـا مـازاد نیـروی خـوب و حقـوق شـهروندی را مدنظـر دارد .کارکـرد دیگـر ب هتنهایی کافی نیسـت .شـفافیت برای آنکه مشکلات
انسـانی روب هروسـت و بخـش عمـد های از کارکردهـای آن،ب اتوج هبهرویکردشـهروندمداریفعلی،آشناسازی اداری و خاصـه فسـاد را چار هسـاز باشـد ،نیازمنـد
آن سـنتی اسـت ،سـاده نیسـت و مسـتلزم صـرف زمـان همـگانبـامه متریـنمصادیـقتخلفـاتاداریوجرائم ضمانـت اجرایـی اسـت کـه در حا کمیـت قانـون
و انـرژی زیـاد اسـت .البتـه ا گـر حرکـت در ایـن مسـیر را احتمالـی مدیـران شـهری اسـت تـا بـه سـمت کاهـش ب هعنـوان حلقـۀ دیگـر زنجیـرۀ حکمرانـی خـوب تـدارک
ثمربخشنبینیم،در اینراهحرکتنکردهونم یکنیم. دیـده شـده باشـد .شـفافیت بـه کشـف فسـاد و مه متـر
در ادامـۀ ایـن مسـیر برنامـۀ شـهرداری در جهـت تخلفـات و جرائـ ِم ناشـی از غفلـت پیـش برویـم. از آن روی ههـای فاسـد یـاری م یرسـاند؛ ولـی ا گـر فسـاد
ارتقـای سـطح شـفافیت در ایـن نهـاد چیسـت؟ ارزیابـی شـما از وضعیـت شـفافیت در نهادهـای کش فشـده بـا برخـورد مناسـب مواجـه نشـود ،امـکان
جهـت ارتقـای شـفافیت ،هما نگونـه کـه اشـاره شـد، وابسـتهبهشـهرداری اصفهاندر طیدور ههای بازتولیـد فسـاد بیشـتر م یشـود و شـفافیت کارکـرد
اصالح فرایندهـا برنامـۀ اصلـی اسـت کـه در کنـار آن قطعـگًاذارزشیـاتبـهیچمـگونن اهزاسـشـفاتف؟یت در شـهرداری در ادوار ناامیدسـازی اجتماعـی م ییابـد.
ترویـج و گسـترش ادبیـات درسـت شـفافیت را نیـز گذشتهوحالحاضرمطل قگرایانهنیست.در دور ههای شفافیتچهارتباطیباحقوقشهروندیدارد؟
در دسـتور کار داریـم .نمون ههایـی از برنام ههـای در گذشـته ،ا گرچـه اقداماتـی مؤثـر در فراینـد شـفافیت در خصـوص ارتبـاط شـفافیت بـا حقـوق شـهروندی،
دسـتورکار عبـارت اسـت از: ب هصورتموردیدیدهم یشود،ولیروند کلیمناسب موضـوع را بـه نحـو دیگـری طـرح م یکنـم؛ بـه نظـر مـن
-1بـار مهندسـی سـایت شـهرداری بـر اسـاس الگوهـای واستانداردنیست.ب هعنوانمثال،سایتاطلا عرسانی شـفافیت روی دیگـر اعتقـاد بـه دموکراسـی اسـت.
شـفافیت و مشـارک تپذیری؛ شـهرداری اصفهان ابزاری مؤثر جهت شفافیت شمرده دموکراسـی یعنـی نظـام سیاسـی-حقوقی برآمـده از
م-2حاارتسقبااتوایی،جاخدصسوامص ًااندهرهماواریدمویجکوهدبشاهررویداکرردیشخفدافمیاتتی آمنیقاشبولد؛اجماسبستیوارجوینایز اسطلات.عاکل ًاتدمرورکدننایادزرسشهرتوینااداسانسدًرا ارادۀ مـردم؛ نظامـی کـه در آن سرنوشـت مملکـت را
قـرار نداشـتن شـفافیت در اولویـت شـهرداری موجـب مردمـان آن رقـم میزنند .دموکراسـی نظام سیاسـی-
عرضـهم یکنـد،به گون های کهمیزانمواجهۀمسـتقیم شـدهسـایتشـهرداری کارکـردخاصـیجهتشـفافیت حقوقـی اسـت کـه در آن کارگـزاران سیاسـی و اداری
شهروندان با کارکنان شهرداری کاهش یابد؛ نداشـته باشـد ،ب هنحو یکـه یافتـن متـن اطلاعـات بـه نمایندگـی از شـهروندان ،ادارۀ امـور را بـر عهـده
-3قرار دادنبرنامۀآموزشمستمردر سطوحمختلف مدنظـر گاه بـه سـاع تها زمـان نیـاز دارد و چ هبسـا دارنـد .بـر نمایندگـی مقامـات عمومـی تأ کیـد میکنم.
شـهروندی ،کارکنـان و ...در اولویـت برنامـۀ شـفافیت جسـ توجوکننده را ناامیـد م یکنـد .یـک مثـل معـروف اصـل در نظـام دموکراسـی مقـام عمومـی و حکمـران
هرچـه بیشـتر حکمرانی شـهری. بین متخصصان و اندیشمندان عرصۀ شفافیت وجود نیسـت و چـون امـکان اعمـال ارادۀ مسـتقیم مـردم
شهروندانشهراصفهانتاچهحدمطالب هگرند؟ دارد کـه«:ا گـرم یخواهـیاطلاعاتـیراپنهان کنـی،آنرا بـا محدودیـت مواجـه اسـت ،مقـام عمومـی ب هجـای
چـه اقداماتـی م یتـوان در جهـت کاهـش میـانحجـموسـیعیاز اطلاعـاتزائـدقرار بده».سـایت شـهروندان اقـدام م یکنـد .بنابرایـن تصمیمـات
ب یاعتنایـی اجتماعـی شـهروندان و افزایـش شـهرداری اصفهـان نمونـ های از ایـن مثـل بـوده اسـت. اتخاذشـده و اقدامـات صور تگرفتـه از جانـب مقـام
حساسـیت و مطالب هگـری آنـان انجـام داد؟ از زمـان اسـتقرار شـورا و شـهردار جدیـد چـه عمومـی بایـد بیشـترین قرابـت را بـا ارادۀ شـهروندان
پی شفـرض مطالبـه ،آ گاهـی از حقـوق اسـت .بـرآورد اقداماتـی در جهـت مبـارزه بـا فسـاد و افزایـش مدا یشتـتوانه بساـتشـندد.ممفســتروقیم ًضااتیـصنمایسـم بتگیکـرنـه ادگـ،رنزشدـیهروکنتردیانن
شـخص مـن ایـن اسـت کـه ب هطـور کلـی شـهروندان از
حقوقشهروندیخودبهنحوشایستهوبایست همطلع شـفافیت صـورت گرفتـه اسـت؟ تصمیـم بـه تصمیـم مقـام عمومـی را میگرفتنـد .در
نیسـتند.نتیجـهاینکهب هدرسـتینم یتواننـدمطالب هگر در حـالحاضردر مسـیرشـفافیتقـرار داریم.همگرایی ایـن نقطـه شـفافیت حائـز اهمیـت م یشـود .تنهـا
باشـند .گاماساسـیجهـتتقویـتروحیـۀمطالب هگری مؤثـری در ایـن خصـوص بیـن شـورای شـهر و شـهردار در صـورت وجـود شـفافیت نهـادی و وجـود امـکان
آمـوزش حقـوق شـهروندی اسـت .در ایـن راسـتا اصفهان وجود دارد .از نخستین مصوبات شورای شهر نظـارت و ارزیابـی اقدامـات مقـام عمومـی اسـت کـه
برنام ههـایمهـمایجـادخانـۀحقوقبـارسـالتترویجو پخش آنلاین جلسـات شورا بوده اسـت .الزام شهرداری میتـوان اطمینـان یافت تصمیماتی کـه به نمایندگی
آمـوزشحقـوقشـهروندیوآموز شهایحقوقـیبرای بـه پیوسـتن بـه سـامانۀ آزادی اطلاعـات و تشـکیل از مـردم گرفتـه شـده و میشـود بـا ارادۀ شـهروندان
غیرحقو قدانـان در دسـتور کار اسـت. کمیسیونشفافیتنیزاز جملۀهمیناقداماتاست. تناسـب دارد .از ایـن جهـت شـفافیت را میتـوان
نقش رسـان هها را در این موضوع چگونه ارزیابی در ایـن کمیسـیون ضمـن بررسـی سـازوکارهای جـاری تضمینکننـدۀ اساسـیترین حقوق مدنی شـهروندان
م یکنیـدو تـاچـه حـدرسـان ههایشـهررا در ایـن شـهرداری ،اصلاح فرایندها برای شـفافیت بیشتر نیز در یعنـی حـق تعییـن سرنوشـت قلمـداد کـرد.
مهـمموفـقم یدانید؟ دسـتور کار اسـت .در راسـتایشفافیتشورایاسلامی هـدفاز برگـزاریایـنهمایـشچـهبـودهوتـاچـه
رسـان هها درزمینـۀ افزایـش اسـتانداردهای حکمرانـی و شـهراصفهـاننیـز گامبزرگـیبـرایشـفافیتوارتبـاطبـا حـد برگـزاری چنیـن همای شهایـی را در پیشـبرد
حقـوق شـهروندی تعیی نکنند هانـد .در ایـن خصـوص مـوکلان خـود برداشـته اسـت .هـم ا کنـون مصوب ههـای اهـداف نهادهایـی ماننـد شـهرداری اثربخـش
دو وجـه وجـود دارد :نخسـت درزمینـۀ ترویـج و آمـوزش شورادر پایگاهملیاطلا عرسانیقوانینومقررات کشور میدانیـد؟
مفاهیـم و گسـترش ادبیـات حقـوق شـهروندی و دوم واردشـدهومصوب ههایشـورایاسالمیشـهراصفهان دشـرفاخفیصـوت ،پاصسهــ دخگوفیهیموایـمبـارشزهشـبـاهرفداسـراِدیمشـخهتروصـنرًادمچدنـار،د
نظـارت و بیـان نقـاط ضعـف و قـوت و اطلا عرسـانی جـزء قوانیـن مصـوب کشـور تلقـی مـی شـود .همچنیـن
وضعیـت مـوارد. شـورایاسالمیشـهراصفهانتنهاشـورایشـهر کشـور نکتـه گفتنـیاسـت:
در پایان ضمن سپاس از شما لازم م یدانم بر این نکته اسـت کـه پایـگاه مصوبـات دارد وایـن پایـگاه در سـامانه خصوصـ ًا برنام ههـا، کـردن نخسـت اینکـه پیـاده
تأ کیـد کنـم کـه بـدون حضـور و ارادۀ شـهروندان فاعـل، ملی مقررات کشـور ثبت شـده و قابل دسترسـی اسـت. برنام ههایـی که کارکـرداجتماعیدارند،مسـتلزموجود
مبتکـر و مسـئولی تپذیر ،برنام ههـای اصلاحـی ازجملـه مـردم بـا حضـور در ایـن سـایت م یتواننـد مصوبـات زمین ههـا و پی ششـر طهایی اسـت .ازجملـه مه متریـن
ارتقـای حقـوق شـهروندی و حکمرانی خوب شـهری به شورایاصفهانرابهصورتموضوعی،همراهباخلاصه ایـنزمین ههـادرکدرسـتاز مفاهیـموادبیـاتناظـربـر
نتیجـۀمطلـوبنخواهدرسـید.از اینروحضور وتکثیر جلساتوجمعبندی کمیسیو نهاجس توجو کنند. برنامـه اسـت .امـروز ارادۀ مؤثـر و خـط فکری شـخصی در
فعالیـت شـهروندان را در عرص ههـای مختلـف زیسـت تـاچـهحـدایـناقدامـاتراثمربخـشم یدانیـد؟ شـورایشـهروشـهرداریاصفهـاندر جهـتحکمرانـی
اجتماعـیمطالبـهم یکنم. آیـادر طـیاجـرایاقداماتمدنظـرجهتارتقای خـوب شـهری وجـود دارد .تحقـق ایـن اراده تنهـا در
شمار ٔهبیستوچهارم86
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
هرچند که
عقلآفرین
م یزندش...
بهمناسبتر خنمونشدنبرخیظواهرو مظاهرشفافیت
بــا درک بیشــتر موضوعــات ،آزار روانــی بیشــتری کامــ ًا مختــار و مســتقل از خواسـت و ارادۀ مــردم آغ ـ ـ ـاز
میبینــد .شــهروندی کــه بــه کل مســئولان رفتــار م یکنــد .در الگــوی امتنــاع مالــی ،بخــش
ب یاعتمــاد شــود ،در هیــچ حــوزهای مطالب هگــر عمــدۀ منابــع مالــی دولــت از منابعــی جــز مالیــات در ضــرورت ایجــاد ی ـا ارتقــای
شــهروندان بــه دســت م یآیــد و بــر ایــن اســاس، شــفافیت در کشــور تردیــدی
نخواهـد بـود ،حتـی ا گـر در حوز ههایـی مسـئولان خواسـت مـردم نیـز نقـش چندانـی در توزیـع منابـع نیسـت .در اثبـات ایـن ضـرورت
پاســخگو نیــز حضــور داشــته باشــند .در نهایــت عمومــی نــدارد .البتــه بایــد توجــه کــرد کــه در ده
شــهروندی کــه بــه بخــش عمومــی بیاعتمــاد سـالی کـه از زمـان نـگارش مقالـۀ خضـری گذشـته، همیــن بــس کــه در رد هبنــدی
اســت ،بــدون کســب هی چگونــه آ گاهــی ،آمادگــی مالیــات ســهم بیشــتری از درآمدهــای عمومــی را حسینقانونی «شــاخص ادرا ک فســاد» ،1کــه
بــه خــود اختصــاص داده اســت؛ امــا ایـن افزایــش هرســاله «نهــاد بی نالمللــی
زیـادی بـرای پذیـرش هـر نکتـۀ منفـی و نامطلـوب دریافــت مالیــات ،بیشــتر بــر کفــۀ الگــوی اجبــار دکترای
مالــی افــزوده و همچنــان نظــرات مــردم ب هصــورت برنام هریزیشهری شــفافیت» 2آن را منتشــر
را خواهــد داشــت. نظا ممنـد و تعری فشـده جایـگاه چندانـی در توزیـع م یکنــد ،در ســال ،2017ایــران
در فضایــی کــه شــهروندان بــه بخــش عمومــی منابــع عمومــی نــدارد و بــه اختیــارات دموکراســی
بیاعتمادنــد ،کنشــگری بســیار کمــی دارنــد در ردۀ 130از میــان 180کشــور قــرار گرفتــه اســت.
نمایندگــ ْی محــدود مانــده اســت. یکـی از عناصـر بسـیار مهـم ادرا ک یـا احسـاس فسـاد
و کن شهایشــان در حــد مطالبــۀ حداقلهــای بنابــر نظــر ژوزف شــومپیتر ،4اقتصــاددان بــزرگ در میان شـهروندان و فعالان کسـ بوکار یک کشور،
زندگــی باقــی م یمانــد و حتــی همــان کنــش هــم نهادگــرا ،در تبییــن مفهــوم جامعهشناســی
ره بــه جایــی نم یبــرد ،افزایــش آ گاهــی از طریــق مالــی ،5الگــوی رابطــه میــان دولــت و مــردم بــر نبــود شــفافیت اســت؛ خلئــی کــه زمینــه را بــرای
وضعیــت اجتماعــی و فرهنگــی مــردم اثرگــذار احســاس وجــود فســاد گســترده فراه ـم م یســازد.
شـفافیت چـه نتیجـهای در بـر خواهـد داشـت؟ بـه اسـت .شـهروندی کـه مالیـات مسـتقیم چندانـی اخبـاری کـه دربـارۀ فسـاد در کشـور شـنیده م یشـود
وصرضفعـ ًای بـرت در چنیـن فضایی ،آ گاهـی از نظـر میرسـد پرداخـت نمیکنـد یـا نظراتـش در تصمی مگیریهـا
ادارات و نهادهـای عمومـی سـازمانها و مـد نظـر قـرار نم یگیـرد ،بهتدریـج سـه تأثیـر عمـده نیـز بی شازپیـش بـه ایـن احسـاس دامـن م یزنـد.
بــا ایــن مقدمــه و تأ کیــد بــر ضــرورت شــفافیت،
بیاعتمـادی شـهروندان بـه آنهـا بیفزایـد ،بـدون میپذیــرد: مباحـث ایـن یادداشـت در ذیـل سـه محـور اصلـی
آ نکــه منجــر بــه مطالبــه و کن شگــری در آنــان )1سـودی در افزایـش آ گاهـی سیاسـی و اجتماعـی
شـود .در ایـن زمینـه ،ذکـر ایـن آمـار کافـی بـه نظـر قـرار م یگیرنـد -1 :مخاطبـان شـفافیت؛ -2عامـان
نمیبینــد. شــفافیت؛ -3زم ـان شــفافیت.
میرســد :در ســامانهای کــه از تیرمــاه 1396آغــاز )2مطالبه و کنشگری را بیفایده میبیند.
بــه کار کــرده ،مجمــوع درخواســ تهای جمعیــ ِت )3بــه بخــش عمومــی و نظــام حا کــم بیاعتمــاد
بیــش از 80میلیــون نفــری ایــران 6283 ،مــورد -1مخاطبانشفافیت
(مراجعــه در تاریــخ )1397/10/13بــوده (ب هطــور میشــود.
متوسـط 0/00008درخواسـت توسـط هـر شـهروند هــر کــدام از ایــن ســه مــورد نیــز بــر یکدیگــر در مباحـث اقتصـاد سیاسـی ،بـر رابطـۀ مالـی مـردم
ایرانـی) و ایـن درخواسـ تها از 523نهـاد عمومـی تأثیرگذارنــد .شــهروندی کــه کنشــگری و و بخـش عمومـی (ملـی یـا محلـی) تأ کیـد بسـیاری
مطـرح ش ـده اسـت. مطالبهگـری را بیفایـده میبینـد ،نهتنهـا افزایـش زیـادی شـده اسـت .خضـری ( )1387ایـن رابطـه را
حتــی ا گــر فــرض کنیــم شــهروندان بــا آ گاهــی از آ گاهــی سیاســی و اجتماعــی را مفیــد نخواهــد بـه چهـار الگـوی اقنـاع مالـی ،مبادلـۀ مالـی ،اجبـار
شــرایط نهادهــای عمومــی ،مطالب هگــری پیشــه دانسـت ،بلکـه بـه ایـن نتیجـه خواهـد رسـید کـه مالـی و امتنـاع مالـی دسـت هبندی م یکنـد و رابطـۀ
کننــد و خواســتار تغییــر در شــرایط شــوند ،بــه شــهروندان را ب ـا دولــت 3ایــران ترکیبــی از رابطــۀ
نظــر م یرســد هنــوز فضــای کلــی کشــور بــرای امتنـاع مالـی و اجبـار مالـی (بـا غلبـۀ الگـوی امتنـاع
پاسـخگویی بـه مطالبـات آنـان فراهـم نیسـت .در مالــی) ارزیابــی م یکنــد .در الگــوی اجبــار مالــی،
دولــت ب هاجبــار از شــهروندان مالیــات م یگیــرد،
امـا در تصمی مگیـری بـرای نحـوۀ هزینـۀ ایـن درآمـد
JosephSchumpeter 4 .4 CorruptionPerceptionIndex 1 .1
FiscalSociology 5 .5 TransparencyInternational 2 .2
3 .3دراینیادداشت،دولتواژ هایاست کهبرایاشارهتوأمانبهدولتوحکومتبه کارم یرود.
87
واقــع ،شــفافیت و پاســخگویی دو بــال هســتند
کار کننــد .شــفافیت بــدون پکــاهســبایخــگدویدریکنـصـاررفــ ًاهــبــرم
بیاعتمــادی خواهــد افــزود
و پاســخگویی بــدون شــفافیت ،اعتمــادی ایجــاد
نخواهـد کـرد ،در حـد کلیـات باقـی خواهـد مانـد و
حتـی ممکـن اسـت زمینـه را بـرای گـزارش محتوای
خــاف واقــع فراهــم ســازد.
آن اســت کــه ســامانه ددرربــآارنۀ اصیــرفــ ًنا نکتــۀ دیگــر
انتشــار اســناد در حــد پاســخگویی
و گــزارش باقــی م یمانــد .بــه فــرض آنکــه اســناد
اعدمعـــ ًاا قیدردتـرخیوباـراســی ترکنسـنیددهگ رای و گزارشهــا صحــت
تأییـد کننـد ،سـامانه
عملــی بــه درخواســت نــدارد و انتشــار اســناد
و گزار شهــا (در بهتریــن حالــت) پایا ندهنــدۀ
چرخـۀ درخواسـت اسـت .در ایـن مـورد ،در بخـش
«عامـان شـفافیت» بیشـتر صحبـت خواهـد شـد.
دیـوان عدالـت اداری ،رئیـس کمیسـیون فرهنگـی بـه بدنـۀ اجرایـی کشـور ،م یتوانـد اعتمـاد مـردم را -2عاملانشفافیت
مجلــس و دبیــر شــورای عالــی فنــاوری اطلاعــات جلـب کنـد؟ ایـن پرسشـی اسـت کـه گویـا در هنـگام
کشــور .از ایــن میــان تنهــا رئیــس دیــوان عدالــت ســپردن وظیفــۀ شفا فســازی بــه وزارت ارشــاد، مه متریـن عامـل شـفافیت و برپا کننـدۀ ایـن زمینـۀ
اایینعدتانـرـکخاسبییـــ،قوــیزییوهرۀحمکقــضجـهضومارئدویـرـعدــاآرهنۀـانیدستــکـنـوهـعـتیا.ماـآنزیـًـامناانیاههیناــــادددهنگـهـاـتاارکنییـینـاا ِهنناتتبدصکصهـاااـببـماــــ ًاییی مطـرح نشـده یـا ب یپاسـخ مانـده اسـت. فرخنــده «کمیســیون انتشــار و دسترســی آزاد بــه
ممــهـورمدا قسـوانیتــِ .من فجـررابیخچشــنیـی،نانقتوانخــیانـبی بمایـجــدردری -2در اطلاعــات» اسـت کــه در ذیــل ســاختار وزارت
بسـیار فرهنــگ و ارشــاد اســامی قــرار گرفتــه اســت .بــر
جایگاهـی باشـد کـه تمامـی دسـتگا ههای مشـمول اســاس م ـادۀ 5قان ـون انتشــار و دسترســی آزاد بــه
بـه بـازی گرفتـه نشـد هاند ،م یتوانـد آ نهـا را مجـاب قانــون از آن حر فشــنوی داش ـته باشــند و خــود را اطلاع ـات (مص ـوب « ،)1388مؤسس ـات عمومــی
بــه اقــدام در راســتای شفا فســازی کنــد؟ چنیــن بکموخشــظـشوـــریفمــباــشـ،ـهکوازالرطتاگعرـخـفانتتههاانهــــزادددوقســمیتقـسـوـًـاراتبقرلتاًاآســدران بحــسداونزنســـۀـادخ.ـخـتوادردر مکل فانــد اطلاع ـات موضــوع ایــن قانــون را در
ترکیبــی م یتوانــد تمامــی مصوبــات کمیســیون حداقـل زمـان ممکـن و بـدون تبعیض در دسترسـی
را بــه ســمتی ببــرد کــه هیــچ اطلاعــات دولتــی مـردم قـرار دهنـد» .همچنیـن بـر اسـاس بنـد د مادۀ
قابلیــت انتشــار نداشــته باشــد و تنهــا اطلاعــات امــور ایــن ســامانه ســپردن م-کــشــهغکواملــ فًاعفالرایبختانـشـــدی. 1ایــن قانــون ،مؤسســات عمومــی چنیــن تعریــف
نهادهـای انتصابـی منتشـر شـود .بدیهـی اسـت بـا ـه وزارت ارشــاد ،در اسـت -ب شــد هاند« :ســازما نها و نهادهــای وابســته بــه
چنیـن ترکیبـی ،نهادهـای انتصابـی ایـن حرکـت را واقـع ایجـاد تداخـل در وظایـف وزارتخان ههاسـت و حکومـت بـه معنـای عـام کلمـه شـامل تمـام ارکان
جـدی نگیرنـد و در ایـن مـورد و بـا توجـه بـه ترکیـب احتمـال زیـادی وجـود دارد کـه وزیـر آ ن وزار تخانـه و اجــزای آ ن کــه در مجموعــۀ قوانیــن جمهــوری
کمیســیون ،بــه نظــر م یرســد حــق بــا آ نهاســت. کـچهنیـخـوندمرادادرخلـجهاایگیارهاـبرینبترااببــردبـ.ادورزاییرـارنشـمـاودرمد ویبیصنرفـد ً،ا
)4مســئلۀ آخــر در ایــن بخــش ،قــدرت غیررســمی اســامی ایــران آمــده اســت».
اســت .فــرض کنیــم کــه ترکیــب کمیســیون در حـوزۀ وظایـف دولـت بـه نظـر م یرسـد انتخـاب بعــد از اشــاره بــه ایـن دو بن ـد قانونــی ،در ادامـه،
ب هگونــ های چیــده م یشــد کــه تعــادل معقولــی «نهـاد ریاسـت جمهـوری» گزینـۀ مطلو بتـری برای چهـار نکتـۀ مهـم دربـارۀ نحـوۀ اجـرای ایـن قانـون
میـان نهادهـای انتصابـی و انتخابـی برقـرار م یکـرد. ادارۀ امـور ایـن سـامانه باشـد. مــورد بحــث قــرار م یگیــرد .ســه نکتــه بــه شــرایط
آیــا بــا چنیــن ترکیبــی ،نهادهــای انتصابــی حاضــر -3طبـق قانـون ،تمامـی نهادهـا موظ فانـد قوانین رســمی اشــاره دارد و نکتــۀ چهــارم بــه فضــای
م یشــدند در جلســات کمیســیون و ســپس در مصـوب مجلـس را اجـرا کننـد .متـن همیـن قانـون غیررســمی اجــرای قانــون در کشــور م یپــردازد.
فراینــد شفا فســازی مشــارکت کننــد؟ ازآنجا کــه (مــادۀ )5نیــز هیــچ دســتگاهی را از شفا فس ـازی -1چنانچـه گفتـه شـد ،وزارت ارشـاد متولـی اصلـی
نگارنـده عالـم بـه غیـب نیسـت ،بخشـی از سـخنان مسـتثنا نکـرده اسـت 1.بنابرایـن لازم اسـت تمامـی این سـامانه اسـت .پرسـش اساسـی آن اسـت که آیا
رئیــس مرکــز بررســ یهای اســتراتژیک ریاســت نهادهـا در ایـن کمیسـیون نماینـده داشـته باشـند نهـادی کـه خـود وابسـته به سـاختار سیاسـی کشـور
جمهــوری کــه در مراســم روز دانشــجوی دانشــگاه تـا مصوبـات کمیسـیون در تمامـی نهادهـای کشـور اسـت ،م یتوانـد نقـش متولـی انتشـار اطلاعـات را بـر
تهـران ( 18آذر )1397مطـرح شـده ،ب یک موکاسـت (اع ـم از انتخابــی و انتصابـی) اجرایــی ش ـود .امــا عهـده گیـرد؟ آیـا ممکـن نیسـت ایـن نهـاد ،اسـناد
یـک نهـاد بنــقـه نـلـامم یجشـاموعد ٔ:ها«لاممـرصوزطفدـاـنیشـراجمویایدنانانــسـدم، ترکیــب کمیســیون فاقــد چنیــن تدبیــری اســت. برخــی از درخواســ تهای مربــوط بــه موضوعــات
امــا ســایر هشـت عضـو کمیسـیون عبار تانـد از :چهـار وزیـر، مهـم را بـه دسـتور مقامـات بالادسـت منتشـر نکند؟
نهاده ـا را نم یشناس ـند .پشـت هـر ردیـف بودجـه رئیــس ســازمان مدیریــت و برنام هریــزی ،رئیــس و از آن بدتـر ،آیـا ممکـن نیسـت اطلاعـات و اسـنادی
بــه دســتور مقامــات بالاتــر بــه نحــوی تغییــر یابنــد
کـه شـرایط را مطلـوب جلـوه دهنـد؟ د ههـا و صدهـا
احتمـال دیگـر نیـز م یتـوان مطـرح کـرد کـه همـه از
ایـن مسـئله ناشـی م یشـوند کـه بـازوی یـک نهـاد
اجرایـی قـرار اسـت منتشـرکنندۀ اسـناد و اطلاعاتـی
باشـد کـه بخشـی از آ نهـا بـه همـان نهـاد اجرایـی
مرتبـط اسـت .آیـا بهتـر نیسـت نهـادی مسـتقل و
منقطــع از مناس ـبات دولتــی و حکومتــی متولــی
چنیـن اقدامـی باشـد؟ آیـا اتصـال نهـاد شفا فسـاز
1 .1البتهدرتبصرۀماده10اینقانونآمده که«حکماینمادهدرمورددستگا ههایی کهزیرنظرمستقیممقاممعظمرهبریاست،منوطبهعدممخالفتمعظ ملهم یباشد».
شمار ٔهبیستوچهارم88
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
از نهادهـا مطالبـه م یکنـد .درخواسـت شـهروندان
نیـز ناشـی از آ گاهـی آنهـا از یـک مسـئله یـا تـاش
آ نهـا بـرای احقـاق حـق تضیی عشـده اسـت .در هـر
دو مـورد لازم اسـت رخـدادی واقـع شـده باشـد تـا
شـهروند درخواسـتی ارائـه کنـد.
صحــرافــ ًلا در در شــرایط فعلــی ،ســامانۀ شــفافیت
و «آشـِـفبا رفیختمــ یهک»نــ ادســ کــته پرداختــن بــه
«واقــع» موضوعاتــی را
شــدهاند .چنیــن کاری بیــش از آنکــه مســئولیت
ســامانۀ شــفافیت باشــد ،وظیفــۀ قــوه قضائیــه
اسـت کـه پـس از وقـوع تخلـف ،بـا متخلـف برخـورد
تکنــخلــد.فدرپیمقشــابـگـیرل،یشـکـنـفـافدی .اتصبالایتــــ ًاد بشــتفواانفــید اتزبیوقــشــوترع
آیندهنگـر اسـت تـا گذشـت هنگر؛ کـه ا گـر گذشـتهنگر
بـود ،بیشـتر بـه افشـا گری میمانـد .در ایـن مـورد
شـفافیت میتوانـد از نهادهـای عمومـی مختلـف، نیــز فراتــر اســت و کل ســاختار سیاســی کشــور را یـدجیاگـمـکعرقٔبهاویللـجمــهوصودیطـفـدـارکنیــپـدردارکــومهمـ یاادشصرـنـاق ًـارساــاریسددام.ردشـ؛ـهاــشزـانرمراانفقهـهــــاطدم
اســناد مناقص ههــا و پروژ ههایــی را کــه در مرحلــۀ در برم یگیــرد ،بهتریــن گزینــ های کــه قــدرت و نشــنید هاید .وقتــی میخواهیــم بودجهشــان را
فراخـوان هسـتند همـراه بـا مسـتندات شـرک تهای اقتــدار لازم را بــرای الــزام نهادهــای مختلــف بــه قطـع کنیـم ،کل بودجـۀ کشـور را گـروگان میگیرنـد
متقاضـی مطالبـه کنـد و در اختیـار شـهروندان قـرار انتشــار اطلاعــات دارد ،دفتــر رهبــری باشــد .تنهــا تــا تکلیــف آن یــک ردیــف مشــخص شــود 1».ایــن
دهـد .بدیـن ترتیـب اسـت کـه بسـیاری از اتفاقـات در صورتــی شــفافیت میتوانــد توســط تمامــی حرفهـا ،چـه راسـت باشـد و چـه دروغ ،یـک نکتـه
جــاری ،تحــت تأثیــر شــفافیت قــرار م یگیرنــد و نهادهـا جـدی گرفتـه شـود کـه نهـادی فرادسـت را روشـن م یکنـد :اینکـه دسـ تکم بـه نظـر دولـت،
بسـیاری از روندهـای فاسـد اصـاح میشـوند .در همـۀ نهادهـا خواسـتار و پیگیـر آن باشـد .در ایـن قـدرت دولـت بـه حـدی نیسـت کـه بتوانـد برخـی
غیـر ایـن صـورت ،ا گـر سـامانۀ شـفافیت بـه سـامانۀ مــورد ،ســخنان رهبــر انقــاب در جلســۀ خــارج نهادهـا را وادار بـه شفافسـازی کنـد؛ تـا چـه رسـد
افشــا گری تبدیــل شــود ،نهتنهــا کارکــرد اصلــی فقــه مــورخ 1397/7/23و در توضیــح نامــۀ بـه نهـادی تاز هتأسـیس و کمیسـیونی کـه زیـر نظـر
خـود را از دسـت خواهـد داد ،کـه هرچـه بیشـتر بـه حضـرت امیرالمؤمنیـن (ع) خطـاب بـه مسـئولان
ب یاعتمــادی عمومــی دامــن خواهــد زد. و فرماندهــان نظامــی 2،فتــح بــاب فرخنــده و یکــی از وزارتخان ههــای دولــت کار م یکنــد.
میمونـی اسـت و کاش تمامـی نهادهـا آن را جـدی در ایــن مــورد ذکــر آمــار اســناد منتشرشــده
سر انجــام بهخوبــی علــت نگرانــی در ایــن زمینــه را نشــان
بگیرنــد. میدهـد :قـوۀ مجریـه657 ،؛ قـوۀ مقننـه3 ،؛ قـوۀ
نویســندۀ ایــن یادداشــت بههی چوجــه مســئلهای قضائیــه0 ،؛ اســتاندار یها41 ،؛ شــهردار یها،
بـا «چیسـتی» و «چرایـی» سـامانۀ شـفافیت نـدارد -3زمان شفافیت 48؛ ســایر نهادهــا .15 ،البتــه نحــوۀ گــزارش
و ایجـاد ایـن سـامانه را بسـیار سـتودنی م یدانـد. اســناد منتشرشــده نیــز خالــی از اشــکال بــه نظــر
آنچــه در ایــن نوشــته مــورد بحــث قــرار گرفتــه نکتـۀ نهایـی مربـوط بـه اسـناد منتشرشـده اسـت. نمیرســد .قــرار گرفتــن قــوۀ مجریــه در کنــار
«چگونگــی» شفا فســازی از طریــق ایــن ســامانه همیــن تعــداد محــدود اســناد انتشــاریافته نیــز قــوای مقننــه و قضائیــه ب هعنــوان یــک واحــد و
اســت .نگارنــده ب هعنــوان یــک شــهروند ایرانــی، در یــک ویژگــی مشــترکاند :تعلــق بــه گذشــته. پاســخگوتر نشــان داد ِن ایــن قــوه در قیــاس بــا
خــود را در کنــار مســئولان ســامانۀ شــفافیت قــرار تمامـی اسـنادی کـه در سـامانۀ شـفافیت بارگذاری دو قـوۀ دیگـر ،در حالـی صـورت گرفتـه کـه تعـداد
داده و ســعی کــرده نکاتــی را بــرای اصــاح رونــد میشـوند ،بـه رخـدادی در گذشـته اشـاره دارنـد. درخواســ تها ،تعــدد دســتگاههای زیرمجموعــه،
انتشـار و دسترسـی آزاد بـه اطلاعـات مطـرح کنـد؛ علـت هـم مشـخص اسـت .شـفافیت بایـد در هـر بودجـه و ارتبـاط مسـتقیم قـوۀ مجریـه بـا زندگـی
نکاتــی کــه رعایــت آنهــا میتوانــد بــه افزایــش نهــاد بهعنــوان فراینــدی جــاری و مــداوم تعریــف شـهروندان ،بسـیار بیـش از سـایر قواسـت .در ایـن
شــفافیت در ادارۀ امــور کشــور و احقــاق حقــوق شـده باشـد و اسـناد غیرمحرمانـۀ آن نهـاد بهطـور مـورد ،بهتـر اسـت میـزان پاسـخگویی بـه تفکیـک
شـهروندان بینجامـد .بـه امیـد روزی کـه شـفافیت مـداوم از طریـق ابزارهـای ارتباطـی نویـن در اختیار
نیازمنــد درخواســت مــردم نباشــد و از ســوی شــهروندان قــرار گیــرد؛ ا گرچــه در مــادۀ 10قانــون نهادهــای زیرمجموعــۀ قــوا ارائــه شــود.
تصمیمگیــران ،عنصــر مهــم مشروعیتبخشــی بــه انتشــار و دسترســی آزاد بــه اطلاعــات بــر ضــرورت بههـرروی بـه نظـر م یرسـد بـا توجـه بـه فرابخشـی
گزارشدهــی ســالانه تأ کیــد شــده ،امــا کارکــرد بــودن موضــوع شــفافیت کــه حتــی از دولــت
جایــگاه رســمی آنهــا تلقــی شــود. سصــرافـمًااناۀسـناشــدفراافبـیر اتسـاچنیــس «ندنریخسوــاسـت.تای»ــشـنهرســونامدااننه
1 .1خبرگزاری انتخاب ،کد خبر۴۴۵۵۸۱ :
2 .2مسئولان جز در موارد نظامی ،امنیتی و اموری که با دشمن مقابله
داریم ،باید شفاف باشند و هیچ رازی را از مردم پنهان نکنند
)(http://farsi.khamenei.ir/news-content?id=40746
89
معاونشهرسازیو معماریشهرداریاصفهان:
هیچمحدودیتیدر شفافیت
و دسترسی آزاد به اطلاعات نیست
سـید احمـد حسـینینیا ،معـاون شهرسـازی و معمـاری شـهرداری اصفهـان و یکـی از
مهر ههای اصلی شفافسـازی و ایجاد سـامانۀ شـفافیت و سـرای 8در اصفهان ،معتقد اسـت
شـفافیت یکـی از مه متریـن نیازهـای اولیـۀ حکمرانـی خـوب و مه متریـن عامل کاهش فسـاد
در سیسـتم و نظـام اداری اسـت و در صـور ِت وجـود شـفافیت و فعالیـ ِت نهادهـای نظارتـی و
رسـانهها ،فسـاد هیـچگاه پنهـان نم یمانـد.
گفتوگـوی ماهنامـۀ بـرای فـردا بـا معـاون شهرسـازی و معمـاری شـهرداری اصفهـان را در
ادامـه م یخوانیـد.
شمار ٔهبیستوچهارم90
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
شهرسـازی ،طـرح و برنام ههـا ،قراردادهـا ،معامالت، مزایای وجود شفافیت در شهرداری اصفهان به شمار هـدف از شفا فسـازی در شـهرداری اصفهـان
امـوال و دارایـی ،عملکـرد بودجـۀ شـهرداری ،سـرمایۀ م یآیـد و امیـد اسـت بـا ادامـۀ ایـن روند ،توقعـات مردم چیسـت و چـه قد مهـای عملـی بـرای آن
انسـانی و پرسـنلی و فرایندهـای مالـی و اداری اسـت.
گویـا در سـرای 8نر مافـزار و سـایتی طراحـی در سـایر حوز ههـا نیـز بـرآورده شـود. برداشـته شـده اسـت؟
شـده کـه طر حهـای تفصیلـی شـهرداری در آن دسـتگا ههای دولتی برای ایجاد شـفافیت از چه ازجملهاهدافاصلیشفا فسازیدرشهرداریاصفهان
بارگـذاری م یشـود و مـردم م یتواننـد ب هراحتـی پیشـگیریاز فسـاد،زمین هسـازیبرایتحققحکمرانی
بـه آن دسترسـی داشـته باشـند .در ایـن مـورد ابزارهایـی بهره م یبرند؟ خـوب شـهری ،بسترسـازی بـرای نظـارت همگانـی بـر
امـروزه افزایـش آ گاهـ ی در زمینـۀ فضـای مجـازی و فعالی تهـای شـهرداری ،قانو نمـداری در فعالی تهـا و
توضیـح دهیـد. خدمات الکترونیکی و دسترسـی گسـترده به ابزارهای
بـا را هانـدازی سـامانۀ شهرسـازی و درآمـد ،خدماتـی آن باعـث شـده اسـت کـه دسـتگا ههای اجرایـی دولتی افزایـش بهـر هوری در شـهرداری اصفهـان اسـت.
همچـون امـور مهندسـان ناظـر ،صـدور پروانـۀ و عمومـی بی شازپیـش بـه ارائـۀ خدمـات خـود از بـرای تحقـق ایـن اهـداف ،سـامانۀ شـفافیت و
سـاختمانی ،محاسـبات عـوارض ،کمیسـیون مـادۀ طریـق سـامان ههای هوشـمند اقـدام کننـد و ایـن امـر شـهروندمداری در شـهرداری اصفهـان طراحـی و اجـرا
،100پلیـس سـاختمان ،سیسـتم امال ک و ...کـه در موجـب ایجـاد شـفافیت از طریـق دسترسـی همگانـی شده است .در کنار این سامانه ،خدمات شهرسازی و
بگ هذصشــتورهتب کهامصـا ًولرالکتترحونیضـکـوری ایرائـاراهئـمه یمشـ یودشـ.ده،ما کچننـیـونن به اطلاعات و داد ههای موردنیاز شهروندان م یشود. درآمـد نیـز در قالب سـرای 8ب هصـورت آنلاین در اختیار
امـکان دسترسـی شـهروندان ،دانشـجویان و محققـان مزایـای شفا فسـازی در شـهرداری اصفهـان
بـه اطلاعـات و داد ههای گسـتردۀ شهرسـازی ،ازجمله شـهروندان قـرار م یگیـرد.
لای ههایمختلفنقش ههاوطر حهایتوسعۀشهری، بـرای خـود شـهرداری چیسـت؟ وضعیـت شـهرداری اصفهان درزمینۀ شـفافیت
کاربری اراضی ،شـبکۀ معابـر ،ارتفاعات ،تصاویر هوایی کاهـش مراجعـات غیرضـروری و افزایـش سـرعت ارائـۀ در مقایسـه بـا سـایر کلا نشـهرهای کشـور
اصفهـان در سـا لهای متمـادی ،ضوابـط و مقـررات خدمت به شهروندان ،به حداقل رسیدن تنش میان
شهرسـازی و معمـاری و قیم تهـای منطق هبنـدی در شـهروندان و شـهرداری ب هدلیـل وجـود اطلاعـات و چگونـه اسـت؟
قالـب سـرای 8فراهـم اسـت و م یتـوان آ نهـا را رصـد و شفافیت و دسترسی آسان به اطلاعات بی نحوز های و کلا نشـهر اصفهـان ،در کنـار کلا نشـهرهایی ماننـد
جلوگیـری از دوبـار هکاری ازجملـه مزایای شفا فسـازی تهـران ،مشـهد و شـیراز ،جـزو پیشـگامان شـفافیت
پایـش کـرد. و مبـارزه بـا فسـاد اسـت و بـه همیـن منظـور ،سـامانۀ
یکـی از کلیدواژ ههـای شـهرداری در ایـن دوره بـرای مجموعـۀ شـهرداری اسـت. شـفافیت و شـهروندمداری را طراحـی کـرده اسـت .در
«شهروندسـپاری» اسـت .ایـن کلیـدواژه چـه رسـان هها ب هعنـوان یکـی از پی شقـراولان مبـارزه ایـن سـامانه ،امـکان دسترسـی آسـان بـه اطلاعـات و
بـا فسـاد ،تـا چه حـد در ایفای نقـش خود موفق داد ههـای آمـاری ،قراردادهـای شـهرداری ،فراخـوان
معنایـی دارد؟ عمل کرد هاند و چگونه م یتوانند در این عرصه طر حهـای پژوهشـی و مطالعاتـی ،فهرسـت پروژ ههـا،
شهروندسـپاری هوشمندسـازی ارائـۀ خدمـات و مناقص ههـا و مزاید ههـا ،عملکـرد بودجـه و ،...و
ایجـاد بسـتر مناسـب بـرای تسـریع و تسـهیل خدمـات قدرتمندتـر حرکت کنند؟ همچنیـن رصـد و پایش آ نها وجود دارد و همۀ ای نها
بـه شـهروندان اسـت کـه از طریـق آن ،شـهروندان رسـان هها ب هعنوان رکن چهارم مرد مسـالاری م یتوانند زمینـ های بـرای تصمی مگیـری و سیاسـ تگذاری فراهـم
م یتواننـد بـدون نیـاز بـه مراجعـۀ حضـوری بـه بـا شفا فسـازی ،نقـش برجسـت های درزمینـۀ مبـارزه
شـهرداری ،درخواسـ تهای پروانـۀ سـاختمانی ،پایـان بـا فسـاد و تقویـت عنصـر شـفافیت ایفـا کننـد .بـر ایـن کـرده اسـت.
کار و اسـتعلامات را در منـزل ثبـت کننـد و بـا انجـام اسـاس ،آزادی رسـان هها ایـن تضمیـن را م یدهـد کـه وا کنـش مردم و مسـئولان به اقدامـات صور تگرفته در
پرداخ تهـای الکترونیکـی مالـی ،مجوزهـای مربـوط را فسـاد پنهـان نم یمانـد .در واقـع رسـان هها م یتواننـد شـهرداری اصفهـان در حـوزۀ شـفافیت چگونـه بـوده و
ب هعنـوان چشـمان تیزبیـن جامعـه ،نقـش نظارتـی و بـه نظـر شـما ایـن سـامانه چـه خدماتـی بـرای شـهر بـه
ب هصـورت الکترونیکـی در منـزل دریافـت کننـد. آ گاه یبخشـی داشـته باشـند .بدین ترتیب ،هر میزان
ب هعنوان سؤال آخر ،در مجموعۀ شهرداری چه که رسان هها به رسالت خود بیشتر توجه کنند ،جامعه ارمغـان آورده اسـت؟
اطلاعاتی محرمانه تلقی م یشـود و مردم اجازۀ سـال متر خواهـد بـود؛ چرا کـه فضـای کمتـری بـرای بـروز وجـود سـامانۀ شـفافیت و پاسـخگویی و سـرای 8در
شـهرداری اصفهـان باعـث شـک لگیری اعتمـاد میـان
دسترسی آزاد به آ نها را ندارند؟ فسـاد وجـود خواهـد داشـت.
ب هجـز مـواردی کـه در آ نهـا حقـوق مـادی و معنـوی دربـارۀ پیوسـتن شـهرداری اصفهـان به سـامانۀ شـهروندان و شـهرداری شـده اسـت.
شـهروندان و حریـم شـخصی آ نهـا تهدیـد شـود، عدم نیاز به حضور فیزیکی شهروندان ب همنظور کسب
محدودیتـی در شـفافیت و دسترسـی آزاد بـه اطلاعـات ملـی شـفافیت توضیـح دهید. اطلاعـات ،افزایـش سـرعت دسترسـی بـه اطلاعـات،
پیوسـتن شـهرداری اصفهان به سـامانۀ ملی شفافیت کاهـش زمـان انجـام خدمـات شهرسـازی و درآمـد،
وجـود نـدارد. نشـا ندهندۀ اراده و عـزم راسـخ مدیریـت شـهری محاسـبۀ هزینـه صـدور پروانـۀ سـاختمانی ،دسترسـی
اصفهـان بـرای شفا فسـازی و مبـارزه بـا فسـاد در آسـان بـه قیمـت منطق هبنـدی در شـهرداری و وجـود
فعالی تهـای شـهرداری ،ازجملـه قوانیـن و مقـررات نظـارت همگانـی بـر فعالی تهـای شـهرداری ازجملـه
{ اد ݓݪݬٮ1ݬ9ݫىݔات }
کاتبان جنوب
نگاهیبهادبیاتآبادان
بـا گݡفتـار و نوشـتارهایی از:
صمدطاهری
عرفانهبکرانی
هالهافشاری
گودرز ایزدی
مهدیوحیددستجردی
الههامینی
مهسابرومند
لیلاسا کزاد
الهاماسکندری
عل یرضابنانی
جوادشاهمرادی
شمار ٔهبیستوچهارم92
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
در آرزوی آن
بهشت کوچک
در گف توگو با صمد طاهری نویسنده آبادانی
سیاوشگلشیری
مهدیوحیددستجردی
سا لهاسـتسـاکنشـیراز اسـت،اماهمچناندر رؤیای
زادگاه خـود ،آبـادان ،مانـده و در همـان فضـا داسـتا نهای خـود
رام ینویسـد؛زادگاهـی کـهبـه گفتـۀخـودشدیگـرهی چوقـتآن
شهری کهبود،نشد.آبادانبرایصمدطاهریحالا بهحسرتی
مدامتبدیلشده کهسعیدرزندهنگاهداشتنخاطراتشدارد،
آ نهـم در لابـ هلای سطرسـطر داسـتا نهایش .طاهـری متولـد
1336اسـت و ایـن روزهـا بـا برگزیـده شـدن جدیدتریـن اثـرش
یعنیمجموعهداستان«زخمشیر»در جایزۀجلالآ لاحمد،در
عرصۀادبیاتداسـتانیایراندوبارهبرسـرزبا نهاافتادهاسـت.
حضـوری کـه نـه امـروز و ب هدلیـل ایـن جایـزه ،بلکـه از سـا لها
پیـش رفت هرفتـه شـکل گرفتـه و او را بـه یکـی از تأثیرگذارتریـن
نویسـندگانمعاصـردرزمینـۀداسـتان کوتـاهتبدیل کردهاسـت.
طاهـریفعالی تهـایادبـیخـودرابـاچـاپداسـتا نهای کوتـاه
در مجالت شـروع کـرد و بعدهـا بـا چـاپ داسـتانش در کتـاب
« 8داسـتان» کـه بـه همـت هوشـنگ گلشـیری منتشـر شـد و
دربرگیرندۀداسـتا نهاییازنویسندگانجلسـاتداستا نخوانی
پنجشـنب ههابـود،شـناختهشـد.اواولیـنمجموعـۀخـودبـهنام
«سـنگوسـپر»رادراواخردهۀ 70منتشـر کردوبلافاصلهپساز
آنمجموعـۀ«شـکارشـبانه»رادرسـال 1380روانـۀبـازارسـاخت
کـه برایـش شـهرت زیـادی آورد .طاهـری حـالا و بعـد از گذشـت
نزدیک به دو دهه ،با مجموعۀ «زخم شـیر» بازگشـته ،بازگشـتی
کـه بـا اسـتقبال اهالـی ادبیـات هـم مواجـه شـده اسـت.
کت ـاب عل ته ـای گوناگون ـی دارد .دهـۀ 60دهــۀ تلخــی درسـال1358نوشـتهبودمودرهمانسـالهمب ههمت اولیـنداسـتانی کـهبـهرشـتۀتحریـردرآوردیـدبـه
ببــاراگریواهدهبـیاـایتسمیـاابســوید.وبجعنـضـ ًاگمب ـسـولدوح.ادردگبیـیــرایتدحرکمومحـــاتق ناصـر زراعت ـی در گاهنامـ های بـه ن ـام «فرهنـگ نویـن» چهسالیبرم یگرددونخستینباردر کداممجله
بـود .سیسـتم جدیـد هنـوز راه خـودش را پیدا نکرده بـود و چـاپشـد.داسـتان،تـاجایـی کـهبـهخاطـردارم،دربـارۀ
جـانیفتـادهبود.نویسـندگاننوپـاونـوراهیکدیگرراتحمل رن جهـایدختـرقالیبافـیبـودبـهنـام«گلبدنـا»ولابـد کار اثریاز شـمابهچاپرسـیدهاسـت؟
نم یکردنـد.بحـثخـودیوغیرخـودیداغبود.تنـدروی قابلینبوده کهدرمجموعهداستا نهایمآنرانیاورد هام. اولیـنداسـتانمرادرشانزد هسـالگینوشـتم،داسـتانیبـه
درهرزمین هایحرفاولرام یزد.سیستمچاپوپخش دلیل این فاصلۀ زمانی میان داسـتان یادشـده و تقلیـد از صـادق چوبـک .در نوجوانـی از همـۀ نویسـندگان
کتـابهـم کهنـهوناکارآمـدبـود.مـنهـمهنـوز خـودم چاپ کتاباولتان،مجموعۀ«سنگوسپر»،در مط ـرح ایران ـی داس ـتان خوان ـده ب ـودم ،ام ـا ب ـه چوب ـک و
راپی ـدانکـردهب ـودم.خان ـواد هامجنـ گزدهش ـدهب ـودو افحضماـهــداموحآمـد ومدهاـاحیسـاداسسـتتعالـنهقابییشـایتـرنیمدو یبکـراری ـدمم .کچاـموـ ًنا
ب هناچـاربهشـیرازمهاجـرت کردهبـود.منیکپایمتهران اواخردهۀ 70چیسـت؟ ملموسوآشـنابود.البتهداسـتانی کهدرآنسـنوسـال
بـودوپـایدیگـرمشـیرازودرگیرامرارمعاشوعـوض کردن بلـهازسـال 1358تـا 1369کـهاولیـن کتابـممنتشـرشـد، نوشـتم،ب یشـکپی شپاافتـادهوخـامبـودتـابعدهـا کـه
دائمـیشـغلوآوارۀاتا قهـایاجـار هایو....تنبلیذاتیو یازدهسـالفاصلهاسـت.درطولاینیازدهسـال کارهای کمنمتکمشـرراهشـودچ،ادهاراسـتشـانانخکتوتامهو..ی.ب.وادولبیهننادما«ُسگـلتَبا َندنیا»ک کهاهزآمنران
مـن،ب ههمـتناصـرزراعتـی،هوشـنگ گلشـیریوصفـدر
تق ـ یزاده در نشـریات چ ـاپ م یش ـد .تأخیـر در چ ـاپ
93
عجای بالمخلوقـاتودارا بنامـهوداسـتا نهایبیدپـای ام ـاهـرمحلـه،چـه کارگـریوچـه کارمن ـدی،امکان ـات وسـواس همیشـگی مـن هـم مزیـد بـر علـت شـده بـود.
وسـمکعیـارومثنـویو....ای نهـاذهـنوناخـودآ گاه اختصاصـیخودشـانراداشـتند.دبسـتانودبیرسـتان،
مـاراغنـام یبخشـدودرزمـاننوشـتن،ازدرزهـایپنهـان بازارچـه،درمانـگاه ،کلانتـری،باشـگاه،سـینما،اسـتخر، کدا میـک از داسـتا نهای ایـن کتـاب در حلقـۀ
ناخودآ گاهم ـاننشـتم یکن ـدبـهداس ـتا نهایمان.در فروشـگاِهجیـرۀاختصاصـیماهانـه،پارکینـگمحلـ های، داسـتا نخوانی مرحـوم گلشـیری خوانـده شـد؟
قص ههـایعامیانـههـمشـخصیتیداریـم کـهناچاراسـت مسینسدـرتچمنفیانضـماحلبهپاییشـسرـفپتره،یآتشـدش.نبعشـادنبیه َوس.ـ.ّ.د.هآکموددکیـمی. زند هیـادهوشـنگ گلشـیریدرسـال 1361بـاهمـکاری
بـا صافـی (آشـپالا) از رودخانـه آب بیـاورد و همـواره چـون به مـاخانـواد هاید هنفـرهبودیـموبـا کشـتهشـدندامادمان ناصــر زراعت ـی جلسـۀ داس ـتا نخوانی راه انداخـت .ایـن
مقصدم یرسـد،ظرفیخالیازآبدردسـتداردودوباره در تصـادف اتومبیـل ،چهار فرزنـد او هم به جمع ما اضافه جلسـاتعصرپنجشـنبهبرگزارم یشـد.علاو هبر گلشیری
بایـدبازگـردد کـهب یشـباهتبـهقصـۀسـیزیفنیسـت. شـدند.پـدرمی کتنـهبایـدمخـارجزندگـیوتحصیـلاین و زراعتـی ،محمدرضـا صفـدری ،قاضـی ربیحـاوی ،اصغـر
حضـور مؤلفـۀ طنـز در مجموعـه داسـتان «زخـم چهـاردهنفـرراتأمیـنم یکـرد.زندگـیسـختیداشـتیمتـا عبداللهـی ،محمـد محمدعلـی ،ا کبـر سـردوزامی ،یارعلـی
شـیر» نسـب تبه دو مجموعـه داسـتان دیگرتـان اومزـشقـا ّتـشداطرنیبدکسهــویمهمبنـ،سـرماشـدیتحرلربمبتزـۀرر َوسدـگیّ.تندردهووخرکلاخناسنوـراننتهواراخجلنوناوبنســزحترـایدمگـنتوقر ًدانرامتراچشدـگهاارافرغشـتصلتندشوـمدیتـدخپنرالند.مۀی پورمقـدم،مرتضـیثقفیـان ،کامـرانبزر گنیـاومـنپـای
وجهـی متمایزکننـده اسـت .ایـن تفـاوت در کجـا در اینجـاسـپریشـد .کتـابخوانـدنمـنوعضویتـمدر ثابـتایـنجلسـ ههابودیـم .گاهـیهـمفـردیب هعنـوان
کتابخان ههـایمدرسـهو کانـونپـرورشفکـری کـودکان ندوریخساننـدۀۀگملهشمـایرنبیهوجدالرالسترهجدعمـوۀ َپتمچ ـ یواشکد.کاـیهنمجحلـسلاکارت
شـکل گرفتـه اسـت؟ ونوجوان ـانومل ـیو...از همی نج ـاشـروعش ـدواولیـن زراعت ـی ب ـود ،خان ـۀ محمدعل ـی ،خان ـۀ ثقفی ـان و ...برگ ـزار
طنز در زندگی و رفتار شـخصی من هم نمود پررنگی دارد. م یشـد.درهـرجلسـه،یکـیاز اعضـاداسـتانم یخوانـد
در مجموعـۀ اولـم «سـنگ و سـپر» یـک داسـتان طنـز دارم داسـتا نهایمرانیـزدر همی نجـانوشـتم. و دیگـران نق ـد و بررس ـی م یکردن ـد ،ب یهی ـچ تع ـارف و
بـه نـام «کولـر آبی» .در «شـکار شـبانه» هم داسـتان «چوب ب هلحاظمضمونیوازمنظرپرداختبهفضاهای مجاملـ های.ایـنفـردچـه گلشـیریبـود،چـهشـخص
سـیگار»درواقعطنزیاسـت کهباجهانرفتگانشوخی شـهری مجموعه داسـتان دومتان ،یعنی «شـکار تـدایگـجاریـی،ی کهـیـهبچهفیـراقـدیداردرمنـ،ومعبنردوخـدوارسدـوتناقند«َکوـرجهوددرنجدایشـب»ت.و
م یکند.در«زخمشـیر»،همینداسـتانو«سـگولگرد» شـبانه» ،بـا مجموعـۀ اول متفـاوت اسـت .چـه «شـیپورچی گـردانمـا»رادرآنحلقـهخوانـدمونقدشـد.
ازطنـزبیشـتریبرخوردارنـد.در کارهـایدیگـرهـم،طنـز مؤلف هایاز شهرارزشپرداختدارد کهمشمول بعـدازسـ هچهارمـاه،دلخور یهایـیبیـناعضـابـهوجـود
هرجـامجـالبـروزپیـدا کـرده،خـودینشـانداده .گمـان کهنگیزماننم یشود؟ب هطورمثال،درمجموعۀ آمـد.مـنجلسـهراتـرک کـردم،امـاجلسـاتتـامد تهـا
م یکنـمهرچـهازعمـرآدمـیبیشـترم یگـذرد،بیشـتربـه «دوبلین یها»اثرجویس،پرداختشـخصی تها
بیهودگ ـیزندگ ـیوایـنآم ـدورفت نه ـاآ گاهم یش ـودواز در بستریصورتم یگیرد کهن هتنهاهی چکدامبر پـساز آنادامـهیافـت.
زبـانخیـامم یپرسـد:ازآمـدنورفتـنمـاسـودی کـو؟ دیگریتوفقندارد،بلکهترسی مگرفضاییویژهو بـه نظـر شـما وجـه تمایـز آثـار شـما از دیگـر
گمانـمبـرایـناسـت کـهدرپیـریطنـزبیشـترییق همـان نویسـندگان مکتـب جنـوب ب هویـژه آبـادان در
مختصجویسم یشـود.
رام یگیـرد. مجموعـۀاولـمدربرگیرنـدۀداسـتا نهایاولیـۀمـناسـت چیسـت ؟
کـه چن ـدان پختگ ـی ن ـدارد .از 17داس ـتان مجموعـۀ البته این را منتقدان و مخاطبان باید بگویند .تصور خود
«س ـنگ و س ـپر» م یت ـوان پن جشـش داس ـتانی را کـه از مـنایـناسـت کـهنوسـتالژیشـدیدوطنـزسـیاهشـاید
سـال 1365بـهبعـدنوشـتهشـد هاند،پختـهوسـنجیده یکـیازوجـوهتمایـز کارهـایمـناز دیگـرنویسـندگانآن
قلمداد کرد.مطالعه،سفرهایبسیار،شرکتدرجلسات
داس ـتا نخوانی زند هی ـاد گلش ـیری ،دمخ ـور ش ـدن ب ـا خطـهباشـد.
اشـخاصصاح بنظـروصاحـبصلاحیـتدرایـنفـن، چـرا آبـادان در داسـتا نهای شـما شـهری
بازخ ـوردی کـه پـس از چ ـاپ هـر داس ـتان در نشـری های
دریافـتم یکـردم،تعمـقودقـتدر داســتا نهایی کـه ازدسـ ترفته ترسـیم شـده اسـت؟
م یخوانـدمب هقصـدیادگیـریصناعـتداستا ننویسـی آکبــرادداوتنّلبـهیاشـزختاککوسـچتکـرازیآبـنوبـد کهـهجـاجننـهـاگد.وشجـههـر کلوویچرـانـکشو
و...مجموعـهعواملـیاسـت کـهباعـثشـدهمجموعـه سرسـبزیبـهتقلیـدازشـهرهای کوچـک کارگـریبریتانیـا
داسـتاندومـم«،شـکار شـبانه»،حـاویداسـتا نهایی سـاختهشـدهبـود کـهبـاسیسـتمانگلیسـیمثـلسـاعت
بوانشهـایدتـکًـااهیبـنوکـیهپهـخرتنگـوییساـزنآدنهاهابیهدمر نشوـاشـماتهههلافینمش خیـروسـدود کارم یکـرد.البتـهبخـشمتعلـقبـهشـرکتنفـتچنیـن
خصوصیتیداشـت کهشـکلغالبشـهربود.در کنارش
جهـانخـودرابازتـابم یدهـدومـننیـزچنینـم. هـمبخـشغیرشـرکتیوجـودداشـت کـهچنـدانچنگـی
باتوجهبهرشتۀتحصیل یتان،تأثیرهنرواسطوره بهدلنم یزد.اماب ههرحال،نوسـتالژینوسـتالژیاست.
رادر کارهـایخـودچگونـهتفسـیرم یکنیـد؟برای آ نهــم مرب ـوط بـه دوران کودک ـی و نوجوان ـی کـه دوران
نمونهازداستان«پنجشنب ههایبارانی»م یتوان سرخوشـیوب یخبریورهاییدرزندگیهرآدمیاسـت.
آنبهشـتسرسـبزبانخلسـتا نهایانبوهشبراینسل
برداشتیسیزی فوار داشت.
رشـتۀ تحصیلـی من ادبیات نمایشـی بـوده .در این رشـته مـن از دسـت رفتـه اسـت.
یکی از تکالیف اولیه ،خواندن نمایشـنامۀ اسـتادان بزرگ
ایـنفـناز سراسـرجهـاناسـت.ازسـوفوکلوآشـیلوس واضـح اسـت دوران کودکـی و نوجوانـی همـواره
گرفتـهتـاشکسـپیروچخـوفوایبسـنوبکـتودورنمات تأثیـربـارزیبـرزندگـینویسـندهدارد.از آندوران
وبرشـتومیلـروویلیامـزو....ایـنب هخود یخـودیعنـی بگوییـدوفضاهایـی کهب هنوعیبـاآثارتانپیوند
آشـناییبـاافسـان ههاواسـاطیردیگـرملـل.ازسـویدیگـر،
ادبی ـات کهـن م ـا و همی نط ـور ادبی ـات ش ـفاهی عامـه خـورده اسـت.
سرشـاراز حکایـاتواسـاطیرپررمـزوراز اسـت،ازشـاهنامه پـدرمـن کارگـرشـرکتنفـتبـودومـادر خانـ هایمتعلـق
گرفتـه ت ـا هف تپیکـر و مرزبا ننامـه و هزاروی کشـب و بـهایـنشـرکتزندگـیم یکردیـم،تـازمانـی کـهمـن کلاس
هفتمراتمام کردم.درآنسالپدرمبازنشستهشد.خانۀ
دسرـامزمحانلـۀیر«ا َتسـ ّحدویهـ»،لدردابدیـخـموشآمغیدیرـشـمبرـکتهیخانـشـ ههار،ی کخـریـهپـداردریم
کـردهبـود.در بخـششـرکتنفـت،محل ههـای کارگـری
بـودومحل ههـای کارمنـدی.خان ههای کارمنـدیبزر گتر
بودند،اتا قهایبیشـتریداشـتندوباغچ ههایبزر گتر؛
شمار ٔهبیستوچهارم94
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
آبــادانــــان
معرفینویسندگانآبادانی
در کنـار بهتـر شـدن وضـع معیشـت و زندگانـی روزمـرۀ هرکـدام از شـهرهای ایـن اقلیـم سـراغ گرفـت. داستا ننویسـی جنـوب ایـران
مردمـان آبـادان ،آ نهـا را در کـوران اتفاقـات و حـوادث در دومیـن پرونـده از بررسـی مکاتـب داسـتانی ایـران و ن هتنهـایکیاز قدیم یترینمکاتب
سیاسـی و اجتماعـی معاصـر قـرار داده اسـت .حوادثـی بعد از شـهر شـیراز ،به داستا ننویسان آبادانی خواهیم داستا ننویسـی معاصـر ایـران بـه
که از ملی شـدن صنعت نفت آغاز م یشـود ،با مبارزات پرداخـت .زمانـی کـه بـر آن شـدیم تـا پرونـد های بـرای شـمار م یآیـد ،بلکـه ازلحـاظ تنـوع
و فعالی تهـای کارگـری ادامـه م ییابـد و بـه انقالب مکتـب جنـوب فراهـم آوریـم ،بـا شـهرهایی مواجـه و گسـتردگی ک منظیراست.چنین
منجـر م یشـود .انقلابـی کـه در آن ،اعتصـاب کارکنـان شـدیم که هرکدام ب هتنهایی ظرفیت آن را داشـتند که عرفانهبکرانی خصیصـ های را ب یشـک بایـد در
شـرکت نفـت و پالایشـگاه آبـادان یکـی از مهل کتریـن در یـک پرونـدۀ مسـتقل بررسـی شـوند و سـرآمد آ نهـا ویژگ یهـایمحیطیمردمـاناین
ضرب ههـا را بـر نظام سـلطنت وارد سـاخت .بعـد انقلاب خطـه جسـ توجو کـرد؛ جنـوب
نیـز آبـادان در پیشـانی جنـگ هش تسـاله بـا عـراق قـرار شـهر آبـادان بـود. ایـرانشـامل گسـترۀجغرافیایـیپهنـاوریاز کران ههـای
گرفـت و ب هجـای تمـام ایـران ،خـا ک جنـوب و آبـادان آبادانهمانبهشت کوچکوبکریبود کهباپیدایش خلیـجفـارستـادورتریـننقطـۀدریـایعمـانم یشـود.
بـود کـه تقـاص پس داد ،ویران شـد و جنگیـد .در تمام پالایشـگاه و صنعـت نفـت در سـواحلش بـا پیشـرفتی نزدیکـیایـنمناطـقبـهدریـا کـهاسـاستفـاوتاقلیمی
ایـن دوران ،نویسـندگان ایـن شـهر بودنـد کـه راوی پی شبین ینشـدهمواجهشـدوزودتراز سایرنقاطایران آ نهابهشـمار م یآید،در جاییموجبرونقاقتصادی
نخ لهای ب یسر شدند .آنان راوی داستان پیروز یها بامفهوممدرنیتهدرمقابلسنتآشنا گردید؛مفهومی وپیشرفتزندگیبومیانمناطقشدهودر جاییدیگر
و شکسـ تها ،رن جهـا و شـاد یهای مردمـان خـود کهبرنگاهمردماناینشهرسایهافکندوسم توسوی بهاوهاموعقایدسنتیآ نهادامنم یزند.خصوصیات
بودنـد و پیشـین های قـوی در داستا ننویسـی ایـران از آن را در نـگاه اقتصـادی آنـان بـه دریـا م یتـوان دیـد؛ فرهنگـ یای کـهدر گـذر روزگار،رفت هرفتـهدر میـاناهالـی
خـود بـه جـای گذاشـتند .روایتـی کـه همچنـان در دریایـی کـهبـرایمردمـاندیگـرشـهرهایجنـوبرنگی ایـن مناطـق ریشـه دوانـده باعـث ایجـاد تفاو تهایـی
نسـ لهای جدیـد نویسـندگان آبادانـی دیـده م یشـود اوهامـی دارد ،بـرای آبادان یهـا ب همثابـۀ منبـع درآمـد آشـکار در نـوعنـگاهبـهزندگیوجهانپیراموناز شـهری
و ادامـه خواهـد یافـت .در ادامـه نگاهـی کوتـاه بـه اسـت .وجهـی از زیسـ تبوم ایـن منطقـه کـه باعـث بهشهردیگرحتیبافاصل هایاندکشدهاست.تفاوتی
هجـوم بیگانـگان شـده ،آشـنایی آ نهـا را بـا نمودهـای کـه م یتـوان آن را بعدهـا در دنیـای داستا ننویسـان
مه متریـن داستا ننویسـان آبـادان خواهیـم کـرد. پیشـرفتتمـدنبـههمـراهداشـتهاسـت؛پیشـرفتی که
پرویزمسجدی
دهـۀ 50شمسـی، زاسـدرۀدب7ی1ر13یوسـکاهرمشـنـمدابراهزن ُجشنـسـتگاۀدابـداریۀبآادبـبااسنـ(وتیـ.ژدهراددبایـساـتات نجهناویب)خـراوبردبع ههسدـاهددگاشیـاتزهزنادسـگـیت.اطزبآثـقـاار اوتف«بـراوزدیسـهـرتروجزنـ»و(4ب5م13ی)گ،وی«ـجدز.یاـورهدر»
(« ،)1358روزهای مقاومـتدر خرمشـهر»()1360و«بـا گنجشـ گهابـودم»()1380اسـت.
ناصر تقوایی
فیل مسـاز ،عـکاس و نویسـنده متولـد 1320اسـت .وی از پیشـگامان مـوج نـو سـینمای ایـران بـه شـمار م یآیـد و بـا تنهـا اثـر داسـتانی خـود یعنـی
مجموعـه داسـتان «تابسـتان همـان سـال» کـه آن را در اواخـر دهـۀ 40شمسـی نگاشـت ،توانسـت یکـی از بهتریـن فضاهـای کارگـری را در ادبیـات
معاصـر ایـران خلـق کن ـد؛ ب هطور یکـه هن ـوز و پـس از گذشـت نزدیـک بـه نی مقـرن ،ایـن داس ـتان یک ـی از داس ـتا نهای مرجــع در کلا سهــای
داستا ننویسـی بـه حسـاب م یآیـد.
نسیمخاکسار
داسـتا ننویسونمایشـنام هنویس پـرکار آبادانـیدر د یمـاه،1322در آبـاداندیـدهبـه جهـان گشـود.قبـلاز انقـابوب هدلیـل گرای شهـای سیاسـی
چـپخـوددر دونوبـتزندانـیشـد،از شـغلمعلمـیاخـراج گردیـدومدتـیدر بانـک کار کـرد.بـاوقـوعانقـاباز اعضـایفعـال کانـوننویسـندگانشـد
وسـردبیریمجلـۀ«بهـاران»رابـرعهـده گرفـت.در پـیناآرام یهـایخوزسـتان،بازداشـتشـدوبالاخـرهدر سـال1362بـههلنـدمهاجـرت کـرد.مدتـی
در بخـششر قشناسـیدانشـگاهاوترخـتبـهتدریـسوتحقیـقمشـغولبـود.در سـال1993ب هعنـوانیکـیاز برندگانجایزۀبی نالمللی«نویسـندگان
آزادۀجهان»انتخابشـدوه ما کنونبههردوزبانهلندیوفارسـیمشـغولنوشـتناسـت.محتوایبیشـترآثار اورارنجونومیدیمردمبویراحمد
وخوزسـتانوزندگیزندانیانو کارگرانو...تشـکیلم یدهد.اودر کنار آثاری کهبرایبزر گسـالاننوشـتهاسـت،چندین کتابنیزدر حوزۀادبیات
کـودکونوجـواندارد.از دیگـرآثـار او م یتـوانبـهدودفتـرشـعرونزدیـکبـهسـیاثـر در زمین ههـای داسـتان کوتـاه،رمـان،ترجمـه ،نقـد ،سـفرنامه و
نمایشنامهاشـاره کرد.
95
زویاپیرزاد
نویسـندهومترجـمارمن یتبـار متولـد1331اسـت.بـارمـان«چرا غهـارامـنخامـوشم یکنـم»در سـال1380برنـدۀجایـزۀهوشـنگ گلشـیری،مهـرگان
ادب ،کتـابسـالجمهـوریاسـامیوه مچنیـنلـوحتقدیـرجایـزۀادبـییلـداشـد.پیـرزادداسـتا نهایشرادر فضـایزندگـیامـروزم ینویسـد.طـرح
داسـتا نهایشسـادهاسـتوحادثـۀ عجیبـیدر آ نهـارخنم یدهـد؛داسـتانروزمرگ یهاسـتبـا همـۀتلخـیو شـیرین یاش .بـه جزئیـات داسـتان
اهمیـت م یده ـد و ایـن امـر حـس و ح ـال زنانـه بـه آث ـارش م یبخش ـد .از آث ـار دیگـر وی م یت ـوان بـه رم ـان «ع ـادت م یکنیــم» ( )1383و مجموعــه
داسـتا نهای «یـکروز مانـدهبـه عیـدپـا ک» (« ،)1377مثـلهمـه عصرهـا»(«،)1370طعـم گـس خرمالـو»()1376و ...اشـاره کـرد.
اصغرعبداللهی
داسـتا ننویس،فیلمنام هنویـسو کارگـردانزادۀ 1334اسـت.ویفار غالتحصیـلرشـتۀ هنرهـاینمایشـیاز دانشـکدۀ هنرهـای زیبـای دانشـگاه
تهـراناسـت.در داسـتا نهایعبداللهـیآوارگان،قربانیـانجنـگوهمچنیـنزندگـی گذشـتهوحـالمـردمخطـۀجنـوببـهتصویر کشـیدهم یشـود.
رئالیسـمی کـهدر داسـتا نهایعبداللهـیوجـوددارد گاهرنگـیجادویـیبـهخـودم یگیـردو گاهرمزآلـودم یشـودوایـنتأثیرگـذاریداسـتا نهایاورا
دوچنـدان کـردهاسـت.از اوداسـتا نهایبلنـد «آفتـابدر سـیاهیجنـگ گـمم یشـود»()1360و«آب یهـایغمنـا کبـاران» ( )1381و همی نطـور دو
مجموعـهداسـتان«در پشـتآنمـه»()1364و«سـایبانیاز حصیـر»()1369بـهچـاپرسـیدهاسـت.
قاضیربیحاوی
نویسـنده،فیلمنام هنویس،بازیگرو کارگردانتئاترزادۀ 1335اسـت.اواز نخسـتیننویسـندگانیاسـت کهدر آثار خودبهجنگایرانوعراقپرداخته
وبسـیاریداسـتان کوتاه«تویدشـتبینراه»را کهدر سـال 1359نگاشـتهشـده،اولینداسـتانمرتبطباجنگم یدانند.ربیحاویدر اردوگا ههای
آوارگانجنـگزندگـی کـردوسـال،1360در مجموعـهداسـتان«خاطـراتیـکسـرباز»،روای تهایـیجنگـیبـهشـیوۀ گزار شهـایعینـیهمینگـویاز
جنـگارائـهداد.ویاز چهر ههـایشـاخصادبیـاتجنـگشـمردهشـدهم یشـودوتـاواننـگاهخـاصخـودبـهجنـگرابعدهـا،باتبعیـداجبـاریداد.
داسـتان کوتـاه«حفـره» ،کـهاولیـنبـار در کتـاب«8داسـتان»بـههمتهوشـنگ گلشـیریبهچاپرسـید،باموجیاز انتقـاداتهیئتحا کمهمواجه
شـدوسـرانجام،اودر پـیفشـارهایب یوقفـهدر سـال 1373ممنو عالقلـم شـد؛ سـپسبـه لنـدنمهاجـرت کـرد.از آثـار ربیحـاویم یتـوان بـه «پـای
کور ههـایجنـوب»(«،)1358نخـلوبـاروت»(«،)1359حادثـهدر کارگاهمرکـزی»(«،)1359مریـم»(«،)1990از ایـنمـکان»(«،)1369گیسـو»(،)1372
«پسـرانعشـق»()2011و«چهـار فصـلایرانـی»()1996اشـاره کـرد.
صمد طاهری
زادۀ 1336در آبـادان اسـت .بـا وجـود سـکونت طولان یمـدت در شـیراز ،همچنـان م یتـوان ردپـای آبـادان را در تمامـی داسـتا نهایش دنبـال کـرد.
اولیـن داسـتا نهایش را در مطبوعـات و مجـات منتشـر کـرده و در شـعر نیـز دسـتی دارد .در دهـۀ ،60بـا آشـنایی بـا هوشـنگ گلشـیری و شـرکت
در جلسـات داسـتا نخوانی پنجشـنب هها ،داسـتانی از او در کتـاب « 8داسـتان» بـه چـاپ رسـید .وی در سـال 1397بـرای مجموعـه داسـتان
«زخـم شـیر» برگزیـدۀ جایـزه جـال آ لاحمـد شـد .آثـار دیگـر وی عبار تانـد از« :سـنگ و سـپر» (« ،)1379شـکار شـبانه» ( )1380و مجموعـه شـعر
«قل بهـای کوچـک شـهر بـزرگ» (.)1363
سعیدعباسپور
داستا ننویسوآوازخوان،دارایدکتریروا نشناسیبالینیومتولد1338است.وی کهرفت هرفتهبیناییخودراازدستداده،دربیشترداستا نهای
خـودبـهروایـتذهـنیـکنابینـاپرداختـهوفضـایبیرونـیودرونـیآنـانرابـهتحریـردرآوردهاسـت.عباسـپور برایمجموعهداسـتان«بـویتلخقهوه»
()1379برنـدۀجایـزۀ گلشـیریوجایـزۀمنتقـدانمطبوعـاتشـدواز داسـتانبلنـد«صداهـایسـوخته»()1383در جایـزۀمهـرگانادبتقدیـرشـد.
«پیـاد هرویدر هـوایآزاد»()1380و«راویـانروایـتتـو»()1393از دیگـرآثـار اوسـت.
کورشاسدی
نویسـنده،ویراسـتار و مـدرسداستا ننویسـیزادۀ 18مـرداد 1343بـود.پـساز سـربازیوبـاآشـناییبـا هوشـنگ گلشـیری ب هصـورت جـدی بـه
داستا ننویسـیپرداخـت.اولیـناثـرشبـانـام«ش بنشـین کـویسـربازان»در دهـۀ60اجازهپخشنیافتوخمیرشـد.سـرانجامدر سـال1378اولین
مجموعـهداسـتانشبـانـام«پوک هبـاز»روانـۀبـازار گردیـد.بـادومیـن کتـابخـود«بـاغملـی»در سـال 1382برنـدۀجایـزۀ گلشـیریشـد«.شـناختنامه
غلامحسـینسـاعدی»و«پایانمحلرویت»از دیگرآثار اسـدیاسـت.پساز سـا لهادوریاز فضایادبی،باانتشـار مجموعهداسـتان«گنبد کبود»
در سـال 1394ورمان«کوچهابرهای گمشـده»در سـال 1395بازگشـتیموفقبهاینعرصهداشـتوسـرانجامدر 2تیر 1396در 5 2سـالگیبهزندگی
خـود خاتمـه داد.
ازدیگرنویسندگانآبادانیم یتوانبهمحمدبهارلوو...اشاره کرد.
کتابنامه
1 .1شریفی ،محمد .)1395( .فرهنگ ادبیات فارسی معاصر .تهران :انتشارات نشر نو.
2 .2میرعابدینی ،حسن .)1386( .فرهنگ داستاننویسان ایران .تهران :نشر چشمه.
3 .3میرعابدینی ،حسن .)1384( .هشتاد سال داستان کوتاه ایران ،جلد دوم .تهران :کتاب خورشید.
شمار ٔهبیستوچهارم96
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
خوانشیفمینیستیوبو مگرا
از زخ ِمشیر
بررسیمؤلف ههایداستانیآخریناثرصمدطاهری
ایـن مجموعـه متمایـز م یکنـد. بـابافـتسـنتیوفضـایبومـیانتخـاب کـردهاسـتتـا مجموعـه داس ـتان «زخ ـم ش ـیر»
گرچـهنـزولشـخصیتراو یهـادر حـددوربینـی کـهمـا بتوانـداز مضامینـیچـونسـنتوتعصـببهـره گیـرد. آخریـن اثـر صم ـد طاهـری،
وقایـعراازچشـمآ نهـام یبینیـموواردنشـدنذهنیـات ازایـ نرو مـکان عنصـری برجس ـته در داس ـتا نهای شــامل یــازده داســتان اســت بــا
و احساس ـات آ نه ـا بـه داس ـتان باعــث شــده فردیــت طاهـری بـه شـمار م یآی ـد ،چ ـون رن گوبویـی محل ـی درو نمای هه ـایجنـگ،هجـرت،
راو یه ـا ت ـا ح ـدودی از می ـان بـرود ،ولــی ایــن ش ـیوه و بـه داس ـتا نهای او م یده ـد .دیالو گه ـا نیـز عامیانـه غربــتوآوارگــیمــردمجنــ گزده.
بوبیاعـطرفـث ِیشـرادوهتیأثبـیـهربواقواریپـذعیـبـرر ِیخودااننســتداه ندوهاچکنـمـدانک کشــرودده. وبــالهجـۀمحل ـیاســت.اودر فضاســازیمه ـارتدارد هالهافشاری داس ـتا نها حکای ـت از دس ـت
بیش ـتر داس ـتا نهای ایـن مجموعــه از طــرح خوبــی و داس ـتا نهای او چن ـان سرش ـار از رن گوبوسـت کـه دادن و تنهایــی انسا نهاســت.
برخوردارنـد؛زیـرا کشـمکشدر همـانابتـدایداسـتان خواننــده خــود را در بطــن داســتان احســاس م یکن ـد. داسـتانعشـقبهانسـانوحیوان
مطـرحم یشـودوطاهـریاغلـببـاجملـ های کوتـاهو او حت ـی شـخصی تهای داس ـتان خ ـود را ب ـا ب ـو و و نفــرت از آ نهــا .داســتا نها از
سـاده،خواننـدهرابـاچرایـیمواجـهم یکند.دوداسـتان رنـگ توصیـف م یکن ـد« :او مـرد کامل ـی ب ـود .ورزی ـده و جنـسخاطر هانـد«،خاطر ههایـی کـهزخـمم یزدنـدو
«نـ یزن»و«نـامآنپرنـدهچـهبـود؟»بهتریـنآغازهـارا درشـ تاندام ،ب ـا چش ـ مهای درشـت میش ـی و س ـبیل نم یگذاشـتندروزمـانراشـب کنیـم»(طاهـری:1396،
در میـانداسـتا نهایایـنمجموعـهدارنـد«:هی چکـس پرپشـتیبـهرنـگقیـر.ودسـ تهایبـزرگزمختـی کـه )18ودر لای ههـایزیریـنخـودروای تگـرنسـلیسـرگردان
هی چچیـز درب ـار هاش نم یدانسـت» (همــان )113 :و همیشـه ب ـوی س ـقز و کن ـدر م ـ یداد» (هم ـان.)128 : وب یآیند هانـد«:اونایـی کـه کارنـدهبـودن،مـرد هن.نسـل
ب(اداهورغدلیـ،راتشزـم ـدخااسمـتص)اداگنسفـ«تتـماوه نمهشایخشیرـمـوداید»؛گـبکـاراهیارزانوز ِبحــیااسنلـ بومهـمن ِـشنـدررخاوت ازیص بعـدیهـم کـهماهـاهسـتیم،همیشـه گرفتاریـم .گرفتار
«یوسـف را مـن ل ـو دادم» (هم ـان.)127: درونی ـات و احساس ـات آ نه ـا آ گاه م یش ـویم .راوی ـان
صمـدطاهـریدر ایـنمجموعـهبـهظلـموخشـونت داس ـتا نها بیش ـتر منفع لان ـد و تنه ـا ب یطرفانـه م ـا دس ـتگاهمون( »...هم ـان.)85 :
علیـهحیوانـاتوزنـاننـگاهویـژ هایداشـتهاسـت.زنـان را از وقای ـع آ گاه م یس ـازند .ایــن امـر باعـث م یش ـود داســتا نهای ایـن مجموعـه را م یت ـوان رئالیس ـتی بـه
در ایـنداسـتا نهاانسـا نهاییتابـعودر حاشـی هاندو خواننـده بپنـدارد راوی تمـام داسـتا نها کـه اشـخاص شـمار آورد؛ چــون توصی فهــا و تصویرپرداز یهــای
شـخصیتیفرعـی،ایسـتاوسـادهدارنـد.طاهریبـهزنان مختلفـی چـون معلـم ،دانشـجو ،راننـده ،نویسـنده یـا نویســنده دقیـق و جزئ یان ـد .همچنیـن ،م ـا ب ـا
داسـتانخـوداجـازهنم یدهـدزیادصحبت کننـد.آ نها یـک شـخ صاند .تنهـا نداگهسـبـتاا ِننیپاکرـکهینـدر آگنهراوسـتینفدردهیـمـهت روای تهایــی عین ـی مواجهی ـم؛ نویس ـنده بـه ذهـن
فردیتـیذاتـیوهویـتمسـتقلندارنـدواغلببهمـردان پیـدا م یکنـد داسـتان شـخصی تهانفوذنم یکندووا کنششخصی تهاسـت
وابسـت هاند.بـرایمثـال،سـلیمهدرداسـتان«مـردی کـه «نـامآنپرنـدهچـهبود؟»اسـت.در اینداسـتانراوی، نکــیســهیس ِـردررتواشیــوــر ِاعیلتاتطو قهبمـرـیرخب ـتًفالـقــهدفیا منچیـطوـرحــکحادزمتدیازشمسـاـنـوتـاد؛ینباوهاایم کنخانحــطــای،لی
کبوترهـایباغـیرابـاسـنگم یکشـت»تـاآخـرداسـتان کـه راو یای نامعتبـر اسـت ،در کمـال خونسـردی بـرای داسـتانفل شب کهـایبسـیاریداردوهمـۀای نهـااز
منفع ـلوب یص ـدادر ح ـالاجـرایدســتورهایمــردان مخاطبـیخیالـییـاخواننـدهبـه گناهـی که کردهاسـت
اسـتودیالوگ ـیاز اودر داس ـتانشــنیدهنم یشــود.در اعتـراف م یکنـد .اسـتفاده از طنـز در دیالو گهـای ایـن ویژگ یه ـای داســتا نهای مــدرن اســت.
داسـتان«مو شخرمـا»هـمجمیلـهزنـیاسـتترسـو کـه راوی ویژگـی دیگـری اسـت کـه او را از دیگـر راو یهـای زبـانونثـرداسـتا نهاسـادهولـی گیراسـت،ب هگونـ های
موردخشـونتهمسـرخودقرار م یگیرد«:لطیفسـیلی کـهخواننـدهرامجـذوبخـودم یکنـد.طاهـریمـکان
را زد ،ام ـا جمیلـه صورتـش را دزدیــد و ســیلی بــه فــرق داس ـتا نهای خــود را بیشــتر در شــهرها و روســتاهایی
97
هسـتند کـهب هدسـتراوی،خسـرو ،کشـتهم یشـوند. عقـدم کـردوبـردمخونـه.ا گـههـزارسـالعمر کنم،ایـناز
طاهـریحت ـیاز ایـنه ـمفراتــرمــ یرودوعاقبــتتلــخ دلـمبیـروننمـ یره»(همـان.)147:
شـخصی تهایداسـتانشرابـهآزار و کشـتنحیوانـات در داس ـتا نهای طاهـری زن هم ـان شـخصیت
ربـطم یدهـد.در داسـتان«مـردی کـه کبوترهـایباغـی کلیشـ هایمختصجوامعمردسالاراسـت.آ نهاافرادی
رابـاسـنگم یکشـت»،ثامـردر نوجوانـی کبوترهـارابـا ابرت بیـفاکـرط،مایـحاسنازنســااتنیو،موـیررادا نگنـ،رن،قمـهربـشازننونصارتفـو ًاابنراانـسـداودرس
سـنگشـکار م یکنـد،تـاآنجـا کـهنسـلآ نهـابرداشـته جنس ـیت و در س ـایۀ غرایـز جنس ـی تعریـف م یش ـود.
م یش ـود .او س ـا لها بع ـد بــر اثــر ترکــش خمپــار های طاهـرینگاهـیانتقـادیدارد،ولـیمـادر داسـتا نهای
فل ـج م یش ـود و روی صندلــی چــر خدار م ینشــیند. او زن ـی نم یبینی ـم کـه شـخصیتش ب ـا ایـن کلیشـ هها
همی نط ـور در داس ـتان «مو شخرمــا» ،لطیــف مــوش مغایـرباشـد؛ هما نطـور کـه یوسـف در داسـتان «نـام
خرمایـیرابـاداسخـودم یکشـد«:لطیـفنشـانه گرفت آن پرنـده چـه بـود؟» دم از حقـوق زنـان م یزنـد ،ولـی
و داس را پرت ـاب کـرد .وجب ـی مانــده بــه س ـوراخ ،نــوک نم یتوانـد بـاور کنـد مـادر خـودش هـم حقوقـی دارد:
داسدرسـتوسـط کمرشفرودآمدوشـکمورقلمبیده «خیـره نگاهـم کـرد و گفـت" :حـالا چطـور شـده کـه تـو سـرش گرفـت.لطیـف گفـت":وایبـهحالـتا گـهایـن
رابـهزمیـندوخـت.لطیـفاز پشـتنخـلبیـرونآمـدو ت"نچ ـهاویـنپیینـنـداۀ مـس کنـهشتــودایص ـ؟"ًا نگ ـران یک ـی ه ـم( »"...هم ـان.)20 :
رفـتبـالایسـرشایسـتاد.مو شخرمـاجیرجیـری کـرد ـه قضی ـن ـران ای نگ گفت ـم: در داســتان «در دام مان ـده مرغــی» نــگاه بــه زن
وسـاکتشـد.خـونغلیظـیاز زیـرشـکمشنشـت کـرد نیس ـتی". جنسـیتیاسـت.بلقیـسدختـریاسـت کـهتنهـاجـرم
رویخ ـا کزردپ ـایدی ـواره»(هم ـان 20:و.)21اودر راه گفـت" :ببیـن ،خسـرو .هـر منطقـ های ،فرهنـگ و او زن بــودن اســت« :م یدونــی ایــن عیبـش چیــه؟
بازگشـتبـهخانـهمیـشسـفیدیرام یبینـد کـهدسـت آدا بورســوم خــاص خودشـه داره". یکــی اینکـه چشـماش چیـزه ...یعن ـی قش ـنگه .یک ـی
چپـشاز مـچقطـعشـدهاسـت.وقتـیبچـ هاشبـهدنیـا گفت ـم" :عجـب کشـف بزرگ ـی کـردی .پـس همـۀ اون اینکــه خند هروئـه .همیشـه نیشـش وازه .یک ـی اینکـه
سـخنران یها و وراج یهــا دربــارۀ پایمــال شــدن حق ـوق هیکلـش ...ح ـالا ولـش کـن .چشـماش رو نمیشـه
م یآیـدهـردوپایـشاز زانـوروبـهبیـرونخـماسـت. زن ـان و مب ـارزه ب ـا فرهن ـگ مردس ـالار و ن ـگاه جنس ـیتی و کاری کـرد،ولـیبهـشبگـونیشـشروبایـدببنـده،بـرای
طاهـری بـرای نشـان دادن فاجعـۀ جنـگ بـه زیبایـی از ف ـان و ف ـان ،همـ هش کشـکه؟"» (هم ـان.)134: همیشـه» (هم ـان.)62 :
حیوان ـات بهـره م یجوی ـد .گاوهــای لاغــر و ب یصاحــب ایـطانهـمرجیمهوعمهچندایرـد.ننجگنربشـشیبموحمیگرایطزانیـهسـدرتدماعسـمـتاول ًان تهأاثییر بلقیـسدختـریناتـواناسـت کـهسـختبـهبرادرانـش
ب ـا پس ـتا نهای پـر از ش ـیر و بادکــرده ،گل ههــای ســگی وابسـتهاسـتواز او کاریجـزمحبـت کـردنبـهبلبـل
کـه گاوه ـا را دوره م یکنن ـد ،پســتا نهای ترکیــده و کمـیبـرآثـار ادبـیداشـتهوارتبـاطوتعامـلانسـانبـا دسـ تآموزشبرنم یآیـد.اوب هدلیـلزنبودنـشنقشـی
آویزا نمان ـده لای پ ـای گاوه ـا و بــوی گندیــدن نعــش طبیعـتپیرامونـشدر کمتـراثـرادبـینمودیافتهاسـت؛ ویرانگـردر داسـتاندارد.بلقیـسهرجـامـ یروداز نـگاه
گاوهـایب یصاحـبوبـویشـیرمانـد های کـهبـهچـرک ولـیدیـدگاهزیسـ تمحوردرداسـتا نهایاقلیمیصمد جنس ـیمـردانبـهتـنخ ـوددر ام ـاننیسـت.اوم ـورد
نشسـته اسـت ،شـاید فاجعـه جنـگ را بیشـتر از هـر بمب طاهـریآشـکار اسـت.حیوانـاتدر اغلـبآثـار اوحضـور تعـرضسـرکارگرخـودقـرار م یگیـردوبـرایهمیـنا کبـر،
وخمپـار هاینشـاندهـد.شـایدصحنـهجمـع کـردن پررنگ ـی دارن ـد و توصی فه ـا و تصاویـر زیبایـی ب هویـژه بـرادرش،دسـتبـهقتـلم یزنـد.بلقیـسسـربار بـرادران
تک هتک هه ـایاجس ـادی کـهخمپــارهبــهآ نهــااصابــت در داسـتان«سـفرسـوم»در ایـنزمینـهارائـهم یشـود. خـوداسـتوآ نهـابلقیـسرامانعـیبـرسـرراهپیشـرفت
کـردهوریختـنتک ههـای گوشـتتـوی کیسـهپلاسـتیکی حیوانــات در داســتا نهای او از معصومیـت خاص ـی و زندگــی خــود م یداننــد و در آخــر او را میــان انبوهــی از
ب هان ـدازۀ بـه تصویـر کش ـیدن بــز ب هجامانــد های کــه برخوردارن ـد کـه گاه در معـرض عشـق شـخصی تهای مـردانبـانگا ههـایبیمـار وجنسـی تزدهرهـام یکننـد.
ب هدنبـالبر ههـایخـوددر اسـکلهب یتابانـهبـهچـپو داسـتانقـرار م یگیرنـدو گاهدر معـرضنفرتشـان.اسـب در «سـفرسـوم» ،کوکـبدختربچهدوازد هسـال هایاسـت
راسـتمـ یرودوآ نهـاراصـدام یزنـدتأثیرگـذار نباشـد: و خـروس مونـس تنهایـی عم ـو ابراهی ـم م یش ـوند؛ ک ـه ب ـرای پ ـول س ـر س ـفرۀ عق ـد ب ـا م ـردی نشس ـته اس ـت
«بـزحنایـی کـهفهمیـدهبـودقالـش گذاشـت هایم،آمـده بلبـلخرمایـیتنهـاه مصحبـتبلقیـساسـتوسـگ کــهدچ ـار ناتوان ـیجنس ـیاسـت.فـردایعروس ـیاوبـر
ب ـود لـب شـط ،تن ـد و تن ـد بــه چــپ و راســت م یرفــت؛ ولگـردیتنهای یهـاینگهبـانپارکینـگراپـرم یکنـد. اثـرخشـونتجنسـیوخونریـزیم یمیـرد.در داسـتان
لنـجرانـگاهم یکـرد کـهدورم یشـد،م عمـعم یکـردودور جاهایـی حت ـی سرنوشـت حیوان ـات ب ـا سرنوشـت ـزرِنیپنرسســـبتار تبداهس ـدیتاگـنر «چیــز و فــان و بهمــان و این ـا»
خـودشم یچرخیـد.خیجـو کهر ههـاراسـفتتـویبغـل شـخصی تهای داس ـتان گـره م یخ ـورد .در داس ـتان شــخصیت اجتماع یتـر و جام عت
گرفتـهبـودو گریـهم یکـرد.ننـهویـدولهـمبـزحنایـیرا «در دام مان ـده مرغ ـی» پـس از آ نکـه ا کبــر کس ـی را کـه شـخصی تهایزنداســتا نهایطاهــریداردودارای
نـگاهم یکردنـد کـههما نطـوربـاب یتابیبـهچپوراسـت قصـدتعـرضبـهخواهـرشبلقیـسراداشـتهم یکشـد، شـغلودرآمـداسـت؛باای نحـالشـخصیتی کـهاز اوبـه
م یرفـت و م عم ـع م یکـرد و گو شهــای دراز نمــد یاش آ نهـابـههمـراهراویفـرار م یکننـد؛ولـیبلبـلخرمایـی نمایـش گذاشـتهم یشـودزنـیاسـتب یبندوبـار کـهدر
تـکانم یخ ـورد.مـنه ـمنگاهــش کــردمتــاوقتــی کــه کـهبلقیـساز کوچکـیبزرگـش کـردهودلبسـتۀاوشـده پـیجل بتوجـهمـرداناسـتومردهـایداسـتانهـم
ب هانـدازۀ گنجشـکیشـدوناپدیـدشـد»(همـان.)111: اسـت ج ـا م یمان ـد و ایـن سرنوش ـتی اسـت کـه بـرای نـگاهجنسـیبـهاودارنـد.اوشـوهریمعتـاددارد کـهاو
در ایـن داس ـتا نها نـگاه زن ـان بــه حیوانــات بــا مردهــا خـودبلقیـسهـماتفـاقم یافتـد.دوبـرادر کـهاحسـاس رامــوردضـربوش ـتمقـرار م یده ـدوپولـشرابـ هزور از
متفاوتاسـتوآشـکارامحبتبیشـتریبهآ نهانشـان م یکننـدبلقیـسسـربار آ نهـاشـدهاسـت،اوراب یپنـاه اوم یگیـرد.ول ـیزن،بازه ـمبـهچنیـنمـردیوابس ـته
م یدهنـد.در جوامـعمردسـالار،مـردانهما نطـور کـه در شـهریرهـام یکننـد،یـادر داسـتان«خـروس»،عمـو اسـتوتـوانجدایـیاز اورانـدارد.اودر جـوابراوی کـه
خـودرامالـکزنـانخویـشم یداننـدوبـاآ نهـاهرگونـه ابراهیـموخروسـشهـردودر تنهایـیم یمیرنـدوجسـد از اوم یپرسـدچـرابـاچنیـنمـردیازدواج کـردهاسـت،
کـه م یخواهن ـد رفت ـار م یکننــد ،بــا طبیعــت و ب هویــژه آ نهـا کنـار هـمما ههـابعـدپیـدام یشـود«:عمـوابراهیـم م یگویـد«:تـوایـنچیـزارونم یتونـیبفهمـی،خوشـگل
حیوان ـات نیـز رفت ـار مش ـابهی دارنــد .توجــه بــه چنیــن روی تشـک ،روی دسـت راسـتش ،رو به در اتاق خوابیده پســر .مـن س یوشـش س ـالم ب ـود .دیگـه نم یتونس ـتم
مضامین ـی درخ ـور س ـتایش اســت .افزایــش آثــاری کــه بـود.پتـویچهارخانـهاز رویـشپـسرفتـهو کنـار افتـاده خیلـیخـوبوبـد کنـم»(همـان 146:و.)147
دربردارنـدۀملاحظـاتزیسـ تمحیطیباشـدم یتوانـد بـود.چشـ مخان ههایشخالـیبـودوپوسـتو گوشـتی زن اسـت دیگر و در اندیشـۀ او آینده فقط در ازدواج اسـت
بـهاصـاحرابطـۀانسـانوطبیعتبینجامد.طاهـریدر بـرصـورتو گردنـشنمانـدهبـود]...[.اسـکلتخـروس کهمعنام ییابد!در پیهمیننگاه کلیشـ هایاسـت که
داسـتا نهایخـودبـهروابـطانسـانیوعواطـفبشـری هـمروب هرویـشنشسـتهبـود،سـرجـایهمیشـگ یاش درمیـانای نهمـهظلـمتنهاچیـزی کـهاورارنجاندهاین
توجـه دارد و شـخصی تهای خــود را در موقعی تهــای روی گونـیچارلایـه.وپرهـایرنگارنگشهم هجایاتاق اسـت کـهشـوهرشبـرایاوهی چوقـتجشـنعروسـی
دشـوارانسـانیقـرارم یدهـد.اوحوادثیدرداسـتا نهای دیــده م یشــد» (همــان.)44: نگرفتـهاسـت«:ح ـالا این ـاهمـ هشبـهدرک،فقـطیـه
وخـموصدائـخلـبآقمنا یسکـنـتد.کقـهطنعـ ًمااایواازنتگـرجروباقهعهـیا تیهنــاا ِیبزیجاسمـتعـهی در داســتان «نــام آن پرنــده چــه بــود» نیـز یوسـف و چیــزش ت ـو دل ـم مون ـده .نامـرد عروس ـی بـرام نگرفـت و
خـودودرکعواطـفبشـریاسـت کـهبهاینداسـتا نها د مجنبانـک هـر دو موج ـودات ب یگن ـاه و معصوم ـی نذاشـتلبـاسعـروستنـم کنـم.مثـلیـهبیـوۀبدبخـت
رسـیده اسـت.
1 .1طاهری،صمد.)۱۳۹۶(.زخمشیر.تهران:انتشاراتافراز.
شمار ٔهبیستوچهارم98
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
پنجشنب ههایرنگی
خوانشیبرداستان«پنجشنب ههایبارانی»اثرصمدطاهری
دادن واقعیـت بـه کار مـ یرود تمامـ ًا سـیاه اسـت و تیـره رسـیدن بـه نوشـگاه اسـت کـه رخ م ینمایـد و در ادامـه آلبـر کامـو کـه در پژوهشـی فلسـفی
و تاریک ـی هم هج ـا را فرا گرفتـه اســت« :چشــم چشــم نمـودی از پوشـانندگی اسـت :پا گـرد پل ههـا را ،کو ههـای بـه اسـطورۀ س ـیزیف پرداختـه،
را نم یدی ـد»؛ «چشـمم بـه تاریکــی ع ـادت کــرد»؛ «در روبـ هرو را ،ش ـیروانی یشـمی میخانـه را م یپوش ـاند و مه متریـن مرحلـۀ ایـن اسـطوره
عجی بتـر آ نکـه پی شتـر کـه م یروی ـم ،راوی اش ـاره را پاییـن آم ـدن س ـیزیف از ک ـوه
تاریک ـی بـه ه ـم چش ـم دوختی ـم» (همــان.)90 : م یکنـدبـهایـنه مزمانـیهمیشـگیآمـدنبـرفبـاقـرار م یدان ـد« :در ط ـی ایـن بازگشـت
تقاب له ـای بع ـدی بس ـیار بـه یکدیگــر وابســت هاند .در هفتگ یشـان«:بازهـمپنجشـنبهشـدوقـرار بـاارسـانو مهدیوحید و ای ـن توق ـف اس ـت ک ـه س ـیزیف
یـک س ـو صع ـود قـرار دارد و دنی ـای انتزاعــی؛ در طــرف بـرف» (همـان)80:؛ و در پایـان ،در پنجشـنب های کـه بـا دستجردی توجـهمـرابـهخـودجلـبم یکنـد»
دیگـر سـقوط اسـت و دنیـای واقعـی .داسـتان بـا روایـت غیبـت ارسـان همـراه اسـت ب هجـای بـرف بـاران اسـت (کام ـو .)151 :1393 ،خدای ـان
قـرار پنجشـنب ههای چنـد دوسـت آغـاز م یشـود کـه بـا کـه م یبـارد .برعکـس بـرف کـه پوشـانندۀ حقایـق بـود، باس ـتان س ـیزیف را ب هدلی ـل
ادیضادفاـرههـاشـدردمین ارخانســهاِ ،بنرایخوشـا شنصحکحـبـم دتن،یرافیـت هیربفرتـسـهاایخـتنه بـاران رسـوا کننده اسـت؛ بـاران چهـرۀ زشـت و کثیـف اشـتباهاتشمسـتوجبایـن کیفر
و ج ـدا از واقعیـت پی ـدا م یکن ـد .جمعــی کــه در ورای حقیقـت را عریـان م یکنـد .اینجـا بـا نوعـی آشـنازدایی م یداننــد کـه ت ـا اب ـد تخت هس ـنگی را ب یوقفـه ت ـا قلـۀ
ش ـنیدن توصی فه ـای ارس ـان از پانتــ هآ و رابطــ هاش، نیـزمواجهیـم؛چرا کـههمیشـهبـاراننمـودیاز حـسو کوهـی بغلتانـد و همی نکـه بـه قلـه رسـید ،تخت هسـنگ
ک مک ـم همگ ـی دلباختـۀ ایـن زن ،زندگــی و نــوع حـال عاشـقانه بـوده اسـت ،امـا اینجـا و در ایـن سـقوط بـا تمامـی سـنگینی خـود دوبـاره بـه پاییـن بیفتـد و ایـن
رفت ـارش م یش ـوند .ت ـا بـه آنج ـا کــه تمامــی مشــکلات بـهسـمتپاییـن،ن هتنهابرملا کننـدهخواهدبـود،بلکه چرخـه مـدام تکـرار شـود .گویـی ایـن اسـطوره نمایانگـر
زندگ ـی روزمـرۀ خ ـود را بـه امی ـد همیــن دیدارهــا و ـذارد ،روی آچننـرودیشآدویرگبــاررابارننراد:گ ـ«گلیارباـ بۀـتهیـنرمهاایـی پ ّلـشکما ینگ
شنید نهاسـت کـه بـه دسـت فراموشـی م یسـپرند و را پوشـانده سرنوشــت ش ـوم بشـر اسـت.
تحمـلم یکننـد؛هما نطـور کـهراویم یگویـد«:شـش ب ـود» (هم ـان)88 :؛ «ب ـاران ش ـا قکش م یباری ـد»؛ «از کامــو معتق ـد اسـت کـه هنـگام بازگش ـتن از قلـه بـرای
روز هفتـه را روزشـماری م یکـردم تــا پنجشــنبه از راه جا یج ـای تپـه جو یه ـای ِگلابـه راه افت ـاده ب ـود»؛ دوبـاره بـالا آوردن سـنگ پاییـن غلتیـده ،زمـان آ گاهـی
برسـد ،داوود کتا بفروشـی را تعطیـل کنـد و بیایـد دم «ک ِفزمیناز آبو ِگلتیرهوچسـبنا کیپوشـیدهشـده سـیزیف اسـت؛ سـاعتی کـه ب همنزلـۀ دم بـرآوردن اسـت
اداره دنبـال مـن تـا بـه میخانـه برویـم» (همـان.)86: بـود»؛ «هم هجـا بـوی نـا مـ یداد»؛ «در کمرکـش دیـوار و «در یکایـک لحظ ههایـی کـه قل ههـا را تـرک م یگویـد،
داوود و راوی و ارسـان هـر پنجشـنبه از دنیـای اطـراف خـزه روییـده بـود» (همـان.)89: [ ]...بــر سرنوشـت خویـش برتـری دارد ]...[ .س ـیزیف
خـود جـدا م یشـوند ،از هفتـاد پلـه بـالا م یآینـد تـا در نتیقامبــۀلندخیگســر ،تتقدااب ـسـلتارنن مگهیاگـسـذردت(.امدـررتانمتازماـعـی آین)،چرـنـه ْدگر پهنـۀسرنوشـتخـودراب هخوبیم یشناسـدودر حین
میخانـه،آلکـسهـمبـهجمـعآ نهـااضافـهشـود.آنـگاه حـرف اول را م یزنـد .در روایـت راوی از نوشـگاه ،طیـف فــرود آمــدن ب ـدان م یاندیش ـد .روشـ نبین یای کـه
م ینش ـینند ،درحال یکـه غ ـذا م یخورنــد و قراب ههــای گسـترد های از رن گهـا بـه نمایـش درم یآیـد :آجرنمـای م یبایسـت مایـۀ عذابـش باشـد ،درعی نحـال ،پیـروزی
سـفالین را یک ییکـی خالـی م یکننـد بـه روایـت داسـتان قرمز میخانه ،شـیروانی یشـمی ،نیمک تهای آلبالویی، او را کامـل م یکنـد .هیـچ سرنوشـتی نیسـت کـه نتـوان
پانتـ هآ گ ـوش م یکنن ـد .فرورفتـن آ نهــا در ایــن دنیــا میـز بلوط ـی ،چو به ـای بنفـش کـ ِف میخانـه، بـا تحقیـر بـر آن پیـروز شـد ]...[ .خوشـبختی و پوچـی،
و باورش ـان بـه آنچـه از ده ـان ارســان بیـرون م یآیــد پار چه ـای نقـر های فیروز هنش ـان ،پیمان هه ـای س ـفال هـر دو فرزنـدان یـک خا کانـد .آ نهـا جدای یناپذیرنـد»
برـنـهگح ـفـ ّدواریۀجحــودیضمخاینـشۀـ پواندتـکـهآههگـامهــبـاییکحتدــیگـیربـبـرحـســثر فیـروز های و دن ـدان و زنجیـر س ـاعت ط ـای آلکـس
م یکنن ـد؛ جال بتـر آ نکـه ارس ـان هــم بــا نظرشــان (صاحـب میخانـه) .در توصیـف ارس ـان از پانتـ هآ و (همــان 151 :و 152و .)153
موافقـت م یکنـد و بـه قـوۀ تخیـل آنـان اجـازه م یدهـد خانـهوزندگـ یاشبـرایدیگـراننیـزبـاایـنرن گآمیـزی گویــی صم ـد طاهـری نویس ـندۀ آبادان ـی ه ـم در
بعـدّجننـهیاوبـاپـایبییشاـاقعننتتهشرزـااانعدضرنیشگـگتشارـشااـنابنـسـنرهاتـتسـ.خ ـنبزودحبـردـاولمرنادینددگیآفهـمگـّــویـاـردرزآکۀـ ینخههابـکنـلـنـانۀـهـپه،ادنفمـتّـوگـوـاهرآد،یۀر بقـنادتقلـنگیـ،رمویه ُـگالیمسـییاناهداتابخــداتر،، مواجهیـم :چشـ مهای داسـتان «پنجشـنب ههای بارانـی» از مجموعـه داسـتان
دلباخت هان ـد« :ارس ـان عاشـق ب یقــرارش بــود .مــن و پوسـت س ـفیدی کـه تحسی نشـدۀ «شـکار شـبانه» بـه دنبـال نشـان دادن
داوود و آلکـس هـم دلباختـ هاش بودیـم .م یخواسـتیم بل ـوز ارغوان ـی ،دامـن گلبه ـی ،آجرنماه ـای گوگـردی، همیـن نکتـه اسـت :پیونـد پوچـی و خوشـی .انـگار کـه
زیباتریـن رن گهـا مـال او باشـد» (همـان .)82:ارسـان ف ـش ّـویاررۀواننقیل ـهاییعپّنراتبـقالـی،ی،رنـحـوگضس ـبـبززر پگ اس ـزتکاهاشـییاتفایـرقوهزـاه،، روایــت او ه ـم در هم ـان مح ـدودۀ بازگشـت اسـطوره
نشـانی خانـۀ پانتـ هآ را بـه بقیـه نم یدهـد و تنهـا آدرسـی کابین تهـای از چـوب گـردو بـه رنـگ یشـمی ،مبلمـان از قلــه ،در هم ـان مع ـدود لحظ ـات خ ـوش و پیـروز
از خـودبـهجـام یگـذاردبـرایروز مبـادا.روز مبادایی که شـکلاتی و البتـه چتـر نارنج ـی کوچـک دس ـت هعاجی. اســت کــه اتف ـاق م یافت ـد .داس ـتان «پنجش ـنب ههای
در مقاب ـل و در انته ـای داس ـتان (امـر واقع ـی) ،فض ـا بارانــی» روایـت تقاب له ـای دوگانـه اسـت و مؤلفـۀ
خال ـی از رنـگ م یش ـود و تنه ـا رنگ ـی کـه بـرای نش ـان
آشــناییزدایی.
داســتان ب ـا واژۀ بـرف آغ ـاز م یش ـود« :بـرف ی کریـز
م یباریــد» (طاهـری)79 :1391 ،؛ و در ب ـارش ش ـدید
بــاران اســت کـه داس ـتان خاتمـه م ییاب ـد .بـرف در
ابتـدایداسـتانوبـابـالا رفتـناز پل ههـایسـنگیبـرای
99
کتابنامه سـرانجام بـا غیبـت ارسـان فرام یرسـد و ایـن جمـع کـه
1 .1کامو ،آلبر .)1393( .اسطوره سیزیف. تـاب و تحمـل نشـنیدن یـک هفتـه از روایـت را ندارنـد،
ترجمه مهستی بحرینی .تهران :انتشارات عـزم خانـۀ ارسـان م یکننـد تـا بـا پیـدا کـردن او ،ایـن
تنهــا راوی رؤی ـای جمع یش ـان ،بـه دلش ـوره و نگران ـی
نیلوفر. اصلـیخـودپایـاندهند«:منهمـ هشنگـرانپانت هآم»
2 .2طاهری ،صمد .)1391( .شکار شبانه.
تهران :انتشارات افراز.
(همـان.)88:همیـننگرانیاسـت کهموجبم یشـود
آ نهــا دوب ـاره از دنی ـای انتزاعــی بیـرون بیفتن ـد و وارد
دنیـای واقعـی شـوند .بـه دنبـال آدرس خانـۀ ارسـان پـا
بـه جنـوب شـهر و کوچ ههـای تنـگ و تاریکـش بگذارنـد
و بـه قعـر کوچـ های برونـد کـه هفتـاد پلـه م یخـورد تـا
را ببیننـد بکــهه زدنِرـ تیورنفتشـۀسـپترتهقباـلر وییرنلگـچـریرباربـسـهنددوو ارشسمـاینکیش
ـد .آ نهـا
بــه تماش ـای زن ـی م ینش ـینند کـه تنه ـا ش ـباهتش ب ـا
پانت هآیشـان چتـر کوچـک نارنجـی دسـت هعاجی اسـت
کـه در بـالای سـرش بـاز کـرده.
و امـا صعـود و سـقوط؛ داسـتان بـا بـالا رفتـن هـر هفتـۀ
ایـن جمـع از هفتـاد پلـۀ سـنگی پوشـیده از بـرف دامنـۀ
کـوه شـروع م یشـود ،بـرای رسـیدن بـه نوشـگاه .هفتـاد
پلـ های کـه گویـی نمـادی از هفـتطبقـۀ بهشـت اسـت
بــرای دسـ تیابی آ نه ـا بـه بالاتریـن طبقـۀ آن ،بـه
دنیــای انتزاع ـی خ ـود ،بـه بهشـت برساخت هش ـان کـه
مطابـق ب ـا روای ته ـای مذهب ـی نقطـۀ آرامش ـی اسـت
بـر تمامـی ناآرام یهایشـان؛ بهشـتی کـه غـذا ،عطـر گل
نرگـس ،شـراب ،مسـتی و سـازوآواز همگـی در کنـار هـم،
در آن مهیاسـت .تنهـا یـک چیـز دیگـر کـم دارد و آ نهـم
توصیـفپانتـ هآیارسـاناسـتتـاجـایخالـیحوریان
را پـر کنـد .در مقابـل ،داسـتان بـا هفتـاد پلـۀ خیـس از
بـاران بـه پایـان م یرسـد ،هفتـاد پلـ های کـه ایـن بـار بـا
نمایـش ِگلابـه و خـزه و چسـبنا کی و بـوی نـا در تاریکـی،
نمـودی از هفـت طبقـۀ جهنـم م یشـود و ایـن جمـع
بـا پاییـن رفتـن از آ نهـا و مواجهـه بـا واقعیـت زندگـی
ارســان (و پانت هآیـش) ،در واق ـع ه مپ ـای ارس ـان ب ـا
واقعیـت زندگ ـی خ ـود روبـ هرو م یش ـوند و دوب ـاره بـه
چرخـۀ اصل ـی برم یگردن ـد.
نکتـۀپایانـینف سگیـربـودنطی کـردناینپل ههاسـت
بــرای همـه؛ در ابت ـدای داس ـتان داوود و راوی بـرای
رســیدن بـه نوشـگاه نفـس ک ـم م یآورن ـد و در پا گـرد
لحظــ های درنـگ م یکنن ـد .در پای ـان نیـز ارس ـان کـه
هفتـاد پلـۀ لغزنـده از بـاران را پیـش رو دارد ،بـا حقیقتـی
بردو شگرفتـه(زنـی کـهبـردوش گرفتـه)درنگـیم یکنـد
و از آم ـد پ ّلجـل ـهو و بــه ب ـالا نگاه ـی م یان ـدازد« :ارس ـان
ـت گذاش ـکاـ ترـدو .هیفاتولـایـد پ ّنل ـت .پ گذش روبــ هروی م ـا
ـر را ـۀ نف سگی ن ـگاه ب ـالا و ایس ـتاد .بـه
بایــد م یپیم ـود» (هم ـان .)90 :گویـی تمام ـی ایـن
پنجش ـنب هها و نوشـگاه و جم ـع شد نهایش ـان ،ایـن
دنیـایانتزاعـی کهباسـاختنپانت هآبهوجـودآمدهبود،
بمهرگمیـکاشـنـتندم،ن ازهسـقیمّـلـراهینبـاَرداسـم بیـرتآد کووـبرـاهدربهنهباـگالسفـاتـبرتۀدوک آانمگـتاوه،خـتسیـهایزسزـینشکفگدسـرتطراییه
کــه خ ـود منجـر بـه پیـروزی م یش ـود ،هم ـان در کن ـار
هـم نشسـتن پوچـی و خوشـبختی .انـگار کـه ارسـان
تمـام تلاشـش را برای لمس آن خوشـبختی انجـام داده
اسـتوهما نگونـه کـه کامـودر آخرینجملۀتفسـیرش
از افسـانۀسـیزیفم یگوید«:بایدسـیزیفراخوشـبخت
بپنداریـم»،مـانیـزارسـانراخوشـبختم یپنداریمویا
لااقـل در تـاش بـرای رسـیدن بـه خوشـبختی.
شمار ٔهبیستوچهارم100
م ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـ ـردادماه1398
نسیـــمدرقلــبآبـــادان
یادداشتیبرسهاثراز نسیمخاکسار
| نوشتن سگ کوری است که باید بدانی چگونه طنابش را در دست بگیری وگرنه گازت م یگیرد| .
نسیم خا کسار
-4دوراز مادر،یلهبریالهایپریشاناندوه آثـ ـار خا کسـار از بزر گتریننویسندگان
-5گن جهایخراسان،تأملیبرتاریخبیهقی اقلیم ـی جن ـوب ،متول ـد 1322
کتا بهای کودکان در آب ـادان و در تبعی ـد اجب ـاری
-6دیداربامارخامینگگو -1بچ ههابیاییدباهم کتاببخوانیم()۱۳۴۹ و خودخواس ـته ،س ـا کن هلن ـد
-7محمودمحمودی کهمنم یشناسم(خاطرات) -۲منم یدانمبچ ههادوستدارندبهاربیاید()۱۳۵۲ اسـت .ادروارد س ـعید م یگوی ـد:
-۳چگونهآ گاهیخودرازیاد کنیم()۱۳۵۸ گودرزایزدی «تبعیـد غ مانگیزتریـن سرنوشـت
ترجمه - ۴ا گرآد مهاهمدیگررادوستبدارند() ۱۳۵۸ بشـری اسـت .در اعص ـار پیـش،
-۱قلبمندر کوهساران(اثرویلیامسارویان)۱۳۵۹، نف ـی بل ـد دهش ـتنا کترین
-۵من صلح را دوست دارم ()۱۳۶۱ مجــازات ب ـود؛ زیـرا ن هفقـط بـه س ـا لها دور مان ـدن از
-۲گاووپیرزن(رماناثرملکراجآنانند)۱۳۶۶، -۶کوچهب یقوارهوچهار پیرزن()۱۳۶۸ زادگاه و خان ـواده اط ـاق م یش ـد ،بلکـه ب هگونـ های
-۳بگـذار آن را جـاز بنامنـد (مجموعـه چنـد داسـتان از نامــی بــود بـرای یـک سـرگردانی اب ـدی و بـه آوار های
داستان کوتاه گفتـه م یشـد کـه هرگـز احسـاس در خانـه بـودن نـدارد
نویسـندگان کشـورهای مختلـف جهـان)۱۳۶۹، -۱گیاهک()۱۳۵۸ و همیشـه بـا پیرامونـش بیگانـه اسـت .تسـل یناپذیر از
-۴داستا نهایهلندی()۱۳۷۴ -۲نانو گل()۱۳۵۸
-۳روشنفکر کوچک()۱۳۶۰ گذشــته و تل ـخ از ح ـال و آین ـده».
-۵خان هایخالی(رماناثرمارخامینکو)۱۳۸۳، -۴دیروز یها()۱۳۶۶ خا کسـار پیش از آ نکه نویسـندۀ ادبیات زندان باشـد،
آثار بهزبانهلندی -۵بقال خرزویل ()۱۳۶۷ زنـدان را زیسـته اسـت .مضامیـن و درو نمایـۀ اصلـی
-۶مرائی کافراست()۱۳۶۷ آثـار او ،مبـارزه بـا فقـر ،ب یعدالتـی و محرومیـت مـردم
-1بقال خرزویل ()۱۹۹۱ -۷آهواندر برف()۱۳۶۸ از کمتریــن شـرایط زندگ ـی ،کار و معیشـت اسـت .از
-2سفرتاجیکستان()۱۹۹۴ -۸راسته آریزونا ()۱۳۸۱ ویژگیهـای داسـتانهایش یکـی آن اسـت کـه درون
-3بادنماهاوشلا قها()۱۹۹۷ و بیـرون قهرمانهایـش پیداسـت .نویسـنده حرفـی
-4زیر سقفی ارزان و دو نمایشنامه دیگر ()۱۹۹۷ رمان در دهــان آ نه ـا نم یگ ـذارد .نـه قاض ـی م یش ـود کـه
-1گا مهایپیمودن()۱۳۶۰ محکــوم ی ـا تبرئـه کن ـد و نـه در موض ـع حمای تگـر
-5بین دو در ()۲۰۰۰ -۲قفس طوطی جهان خانم ()۱۳۷۱ مینشـیند .کارا کترهـای خا کسـار بـه تمـام معنـی در
-۳بادنماهاوشلا قها()۱۳ جــای خودش ـان نشس ـتهاند .او س ـالها در جن ـوب
تاقدربییبـاًاتهزمنـهداجنغردارفیرـاماینم«کادنیـریوزرمــیاهنا»دیروز یهــا زندگــی کــرده ،فض ـا ،مـردم ،آدا بورس ـوم ،باوره ـا
-4کریستینا()1387 و محرومیته ـا را دی ـده و ب ـا آ نه ـا سـرکرده اسـت.
زنـدان و آن هـم زنـدان قصـر در تهـران اسـت .در رمـان کتابشعر معلــم بــوده ،کارگـر ب ـوده ،مب ـارز راه آزادی ب ـوده،
یـک راوی او لشـخص مفـرد داریـم کـه یکـی از همـان پی شتـر از آ نکـه نویس ـنده باش ـد .مل ـی ش ـدن نفـت
زندانی ـان اسـت و تم ـام ماجـرای کتــاب از زاویــۀ دیــد -۱درخت،جاده ،کودک()۱۳۵۹ و کودتــا را دی ـده اسـت ،زن ـدان رفتـه و سـخ تترین
وی نقـل م یشـود .وقایـع رمـان مربـوط بـه دهـۀ پنجـاه -۲داستان همایون و عشق ()۱۳۶۸ شـکنجهها را بـر پوسـت و جانـش حـس کـرده اسـت.
اسـت و آ نگونـه کـه در بیوگرافـی نویسـنده م یبینیـم، خا کسـار م یگویـد :نویسـنده بایـد از جهانـی کـه بهتـر
خ ـود نیـز چن ـد س ـالی در هم ـان زنــدان بــوده اســت. نمایشنامه میشناسـد بیشـتر بنویسـد و شـاید بـه همیـن دلیـل
بکادرایکهـتریهاـاسـیترامیـا نگنونبـ ههغژیرـفراکزاوقل ـیهـماتویانــدار،ونـتیجروبب هیرهــوناـ ِیی -1سهنمایشنامه()۱۳۶۶ اســت کــه داس ـتانهایش هن ـوز خوان ـده میش ـوند
زیس ـتی عمیق ـی م یخواه ـد .بیشــتر شــخصی تها و هنــوز ه ـم انس ـان معاصـر درد و رن ـج خ ـود را در
از کادره ـای نظام ـی حـزب تود هانــد کــه که نســال -۲آخرین نامه ()۱۳۶۹ آنهـا مییابـد .نسـیم خا کسـار ،کـودکان ،مهاجـرت،
ی ـا میا نس ـا لاند و هرک ـدام خ ـود را از دیگــری برتــر -۳ماه یهایساردینونمایشنام ههایدیگر()۱۳۸۰ غربـت ،جنـوب ،زنـدان و ادبیـات و هنر ایـران و جهان
م یداننـد.شـخصی تهایرمـان کـهبیشترشـانواقعی
و از بازمان ـدگان اعدا مش ـدگا ناند و هرکــدام ســا لهای کتابنقدوسفرنامه را بیشــتر از بس ـیاری از نویس ـندگان میشناس ـد.
س ـال را در زن ـدان س ـپری کرد هان ـد ،گاه بــه امروزشــان -1آوایدگرگون(مجموعهمقاله)۱۳۷۱،
م یاندیشـند ،گاه بـه دیـروز نـگاه م یکننـد و گاه واهمـۀ -۲سفرتاجیکستان(سفرنامه)۱۳۷۱،
-۳ما و جهان تبعید (مجموعه مقاله)۱۳۷۹ ،
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
ماهنامه شماره 24 برای فردا
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search