Bạn đọc thân mến, "...Nàng về nuôi cái cùng con/Để anh đi trẩy nước non Cao Bằng". Câu ca dao xưa nghe xa xôi là thế, mà không biết từ lúc nào đã trở thành niềm thôi thúc mạnh mẽ con người ta tìm về nơi địa đầu Tổ quốc - khúc tráng ca của lòng quả cảm và tinh thần kiên cường qua bao thăng giáng trầm bổng của một thời cách mạng máu lửa, để giờ đây vươn lên tỏa sáng trong thời bình. Cao Bằng ngày nay vẫn giữ được nét hoang sơ với núi rừng trùng điệp thiên nhiên hùng vĩ mà thơ mộng, lộng lẫy mà dịu dàng, thanh thoát giữa đất trời. Bức tranh non nước hữu tình ấy đã làm tan chảy biết bao trái tim. Không chỉ được ưu ái cho vẻ đẹp trời ban, Cao Bằng còn là “mái nhà chung” của nhiều dân tộc anh em như Tày, Nùng, Mông, Dao, Kinh, Sán Chay, Lô Lô, gắn bó lâu đời và cùng chung tay xây đắp nền văn hóa độc đáo, vừa đa dạng vừa thống nhất. Từ điệu hát Then say đắm lòng người, những không gian lễ hội đặc sắc, các nghề thủ công truyền thống công phu đến đặc sản đậm đà hương vị núi rừng. Tất cả chính là đời sống tinh thần của những người con vùng biên cương nhân hậu, chất phác. Họ luôn thân thiện chào đón khách tới thăm trong niềm tự hào khoe trái ngọt sau bao nỗ lực vun trồng. Phải chăng mọi thứ thật tròn trịa, tạo nên ấn tượng khó phai trong hành trình ngao du sơn thủy Cao Bằng của mỗi người? Bởi lẽ đó, chúng tôi, những tâm hồn đồng điệu trót yêu Cao Bằng, dẫu không sinh ra và lớn lên ở đây, đã ấp ủ cho ra đời cuốn Tạp chí Shining On. Với hy vọng vẽ nên một Cao Bằng lấp lánh trong cả những giây phút bình dị dân dã nhất, mở cánh cửa bước vào thế giới Bằng Giang đa sắc, đầy sức sống như một con người có cảm xúc lúc trầm lặng, lúc vui tươi và ẩn chứa câu chuyện riêng sau mỗi vạt rừng, cánh núi, dòng sông. Hành trình ba tháng tìm hiểu và khám phá, kết hợp cùng những vốn sống của bản thân, đúc kết thành các tác phẩm trong tạp chí bao gồm điểm tin, phóng sự và những dẫn ấn của Đất và Người. Mỗi trang là một bước chân dẫn đến quãng đời mới, nơi chúng tôi cùng nhau bước đi và làm nên những thước phim đặc biệt, để ai khi đến đây cũng thêm yêu, thêm nhớ và cảm mến vùng đất này. SHINING on Cao Bang Thư Ban Biên Tập Trân trọng, Ban Biên tập 01
Tổng Biên tập Hoàng Hồng Điệp Thư ký tòa soạn Chu Quỳnh Trang Thiết kế Tạ Nhật Mai Ban Biên tập Hoàng Hồng Điệp Tạ Nhật Mai Nguyễn Yến Nhi Chu Quỳnh Trang Đặng Thị Thùy Dung Phạm Minh Tâm Tòa soạn SHINING Magazine 36 Xuân Thủy, Cầu Giấy, Hà Nội CƠ CẤU TỔ CHỨC 02
03
Công viên địa chất Non nước Cao Bằng lọt top 50 cảnh đẹp ngoạn mục nhất thế giới Cao Bằng trình làng ứng dụng Cổng du lịch thông minh Mang tinh hoa Cao Bằng lên Thủ đô Lễ hội Thác Bản Giốc - Phiêu lưu vào thế giới đa sắc Người đi trong biển vàng Lùng chất thơ giữa đại ngàn Đông Bắc Nghe dẻ Trùng Khánh hát cùng mùa thu Ấm áp hương vị đường phố TOẢ SÁNG CAO BẰNG ĐIỂM TIN MỤC LỤC Nơi trái tim tìm về nguồn cội Làng cộng đồng - “ngôi sao sáng” của du lịch Cao Bằng Nghề thêu thổ cẩm và in hoa văn bằng sáp ong truyền thống Nghệ sĩ Then - Người thổi hồn thanh âm vào năm tháng Đất 06 07 08 09 15 19 CẨM NANG Vi vu Cao Bằng PHÓNG SỰ Người Ẩm thực 25 31 37 43 43 47 54 LỜI KẾT Cao Bằng một hành trình rực rỡ 58
CÔNG VIÊN ĐỊA CHẤT NON NƯỚC CAO BẰNG LỌT TOP 50 CẢNH ĐẸP NGOẠN MỤC NHẤT THẾ GIỚI Ngày 21/7, tạp chí du lịch Insider của Mỹ bình chọn Công viên địa chất Non nước Cao Bằng là một trong 50 cảnh đẹp đến “nghẹt thở” trên thế giới. Việt Nam tự hào có Công viên địa chất Non nước Cao Bằng là một trong 3 điểm thuộc khu vực Đông Nam Á lọt tầm ngắm của chuyên trang du lịch hàng đầu thế giới Insider, sánh vai với các địa danh nổi tiếng bậc nhất như Rạn san hô Great Barrier (Úc), tháp Eiffel (Pháp), lâu đài Neuschwanstein (Đức),... Việc Công viên địa chất Non nước Cao Bằng tiếp tục được vinh danh là một tín hiệu tích cực cho du lịch Cao Bằng, để vươn ra biển lớn, kết nối bạn bè tứ phương, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Theo Insider, Non nước Cao Bằng là Công viên địa chất toàn cầu UNESCO sở hữu nét đẹp tuyệt diệu của những dòng thác, hồ nước và hệ thực vật đa dạng. Vùng đất hơn 3.275 km2 với 6 huyện là nơi sinh sống của 8 dân tộc anh em, mang trong mình những dấu tích lịch sử trên 500 triệu năm tuổi, và nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể. 06
Ngày 25/4, tại Khách sạn Mường Thanh, phường Hợp Giang, thành phố Cao Bằng, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cao Bằng phối hợp với Viễn thông Cao Bằng tổ chức chương trình triển khai ứng dụng Cổng du lịch thông minh (Cao Bang Tourism). Trước những đòi hỏi về một ngành du lịch thông minh ở thời đại công nghệ 4.0, ứng dụng Cao Bang Tourism ra đời với nhiều tiện ích vượt trội từ việc cung cấp đầy đủ thông tin về các điểm tham quan, giải trí, ẩm thực,... cho đến hỗ trợ đặt dịch vụ khách sạn, nhà hàng một cách tiết kiệm nhất. Đặc biệt, du khách sẽ được "xuyên không" đến các địa điểm du lịch nổi tiếng thông qua công nghệ thực tế ảo 360 tích hợp thuyết minh qua audio. Ứng dụng Cổng du lịch thông minh có 3 phiên bản ngôn ngữ tiếng Việt, tiếng Trung Quốc và tiếng Anh được cài đặt trên cả hai hệ điều hành iOS và Android giúp người dùng có thể dễ dàng tải và sử dụng để tra cứu thông tin. Chính thức ra mắt vào tháng 6/2023, ứng dụng Cổng du lịch thông minh - Cao Bang Tourism hứa hẹn sẽ là sản phẩm công nghệ về du lịch không thể thiếu cho du khách trong nước và quốc tế khi tới Cao Bằng. CAO BẰNG TRÌNH LÀNG ỨNG DỤNG CỔNG DU LỊCH THÔNG MINH
Là điểm sáng của Ngày hội Du lịch Non nước Cao Bằng năm 2023 với chủ đề “Non nước Cao Bằng - Xứ sở thần tiên”, những màn trình diễn công phu gồm trích đoạn Lễ cấp sắc dân tộc Sán Chỉ (huyện Bảo Lạc), Lễ hội Nàng Hai (huyện Quảng Hòa); trang phục dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao, Lô Lô, Sán Chỉ nguyên gốc và cải biên cùng nghệ thuật dân gian, đã thực sự đem tới cho khán giả những hiểu biết mới về sắc màu văn hóa phong phú của các đồng bào dân tộc Việt Nam. Mang tinh hoa CAO BẰNG LÊN THỦ ĐÔ Ngày 9/12, tại sân vườn hoa Bà Kiệu, phố đi bộ Hoàn Kiếm (Hà Nội), khách tham quan được dịp tận mắt chiêm ngưỡng chương trình biểu diễn đậm chất Cao Bằng do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh phối hợp với UBND các huyện, thành phố thực hiện. Trao đổi với phóng viên, ông Sầm Việt An, giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Cao Bằng nhận định rằng một số địa phương ở Cao Bằng có những lễ hội truyền thống đặc sắc cũng như tinh hoa văn hóa cần được tiếp tục bảo tồn và phát triển. Bởi vậy, ông cũng khẳng định Sở sẽ nỗ lực đầu tư để nâng cao quy mô, thiết kế chương trình, dịch vụ và tổ chức nhiều hoạt động hấp dẫn hơn nữa, phục vụ du khách. Việc chọn thủ đô Hà Nội - trái tim của cả nước làm trạm dừng quảng bá, chính là bước tiến mới của du lịch Cao Bằng, không chỉ tạo cầu nối đến gần hơn với dân và khách nước ngoài để họ thêm yêu quê hương đất Việt mà còn mang ý nghĩa chính trị, nhân văn sâu sắc. 08
Phóng sự: Lễ hội Thác Bản Giốc Phiêu lưu vào thế giới đa sắc Tháng 10 cuối thu, trên khắp nẻo đường, hàng nghìn du khách thập phương lại nô nức ngược xuôi về Trùng Khánh để hòa chung không khí mùa Lễ hội thác Bản Giốc. Năm nay với chủ đề “Về miền Non nước”, dưới sự chỉ đạo của UBND tỉnh Cao Bằng, lễ hội diễn ra từ ngày 5 - 7/10 tại xã Đàm Thuỷ, huyện Trùng Khánh với nhiều nốt chấm phá thú vị. Lễ hội Du lịch thác Bản Giốc 2023 không chỉ là dịp để du khách thưởng ngoạn cảnh sơn thuỷ hữu tình tuyệt mỹ, mà còn được đắm mình vào kiệt tác văn hoá đậm đà bản sắc dân tộc, tô vẽ nên bởi muôn vàn người con thân yêu nơi địa đầu Tổ Quốc. Bước sang năm thứ 5, Lễ hội Du lịch thác Bản Giốc đã “lột xác” trở thành sự kiện “hoành tráng” nhất từ trước đến nay của tỉnh. Ông Sầm Việt An, Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Cao Bằng tự hào: Lễ hội năm nay là hoạt động lần đầu tiên được nâng lên cấp tỉnh thay vì cấp huyện như trước. Do vậy, có rất nhiều hoạt động quy mô lớn, mới mẻ hơn những lễ hội đã từng tổ chức. 09
Đẹp trong văn hoá tâm linh Lễ rước nước là tín ngưỡng lâu đời của cư dân canh tác nông nghiệp bởi mưu cầu tâm linh, mong sao trời yên gió lặng, mùa màng tươi tốt. Với ý nghĩa sâu xa đó, BTC đã đưa tín ngưỡng này vào chương trình lễ hội, để rồi hàng năm, nghi thức rước nước thiêng trở thành một nét văn hoá tâm linh độc đáo lôi cuốn đông đảo người dân Trùng Khánh và du khách gần xa đến chứng kiến và cầu nguyện. Sáng mùng 6.10, nườm nượp người đổ về thác Bản Giốc chứng kiến Lễ rước nước để bày tỏ lòng biết ơn với bậc tiền nhân khai quốc cũng như anh linh các anh hùng liệt sĩ. Tham dự buổi lễ, Thầy Thích Giác Giáo, Phó chánh Văn phòng ban Thông tin - Truyền thông Trung ương GHPGVN, chủ trì Chùa Kim Ngưu - Phật tích Tiên du Bắc Ninh cho biết: “Ngôi chùa Phật Tích Trúc Lâm Bản Giốc là một ngôi chùa phải nói rằng giống như cột mốc sống của Việt Nam, đồng thời mang giá trị tinh thần của dân chúng xung quanh, nhất là những tín đồ Phật giáo. Ở Lễ hội Rước Nước tháng 10, vào thời khắc 00:00, GHPGVN cùng Chính quyền các cấp trực tiếp ra giữa dòng thác tụng kinh trì chú, thỉnh nước từ thác Bản Giốc rước lên chùa để cầu nguyện cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, thiên hạ thái bình, cũng như cầu cho mọi người và gia đình luôn mạnh khỏe, bình an và hạnh phúc. Nghi thức này đã gắn bó khăng khít với đời sống văn hóa của người dân bản địa.” 09
Giờ đẹp đã điểm, trong dòng người tấp nập, những chàng thanh niên cường tráng cẩn trọng khiêng bình nước thiêng lên chùa, “báu vật” lưu giữ tâm nguyện của cả một vùng. Tại chốn linh tự ấy, các sư thầy, đại biểu cùng quần chúng bắt đầu làm lễ cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và kính cẩn dâng phẩm vật, hương hoa lên Đức Phật, hiền tài thánh quân giữ hồn cốt cho Tổ quốc. Nghi thức dâng nước lên điện thờ với ý nghĩa gột rửa xui xẻo để ban may mắn, phước lành cho chúng sinh. Ai cũng mong chờ được ban lộc, bởi họ tâm nguyện rằng xin được lộc thì cả năm sẽ làm ăn thuận lợi, gia đạo yên ấm. Buổi lễ kết thúc trong niềm hoan hỷ vô biên của chư Tôn đức chứng giám cùng toàn thể Phật tử, nhân dân địa phương và du khách đến chiêm bái. Thầy Thích Đức Nghiêm, Trưởng ban Thông tin - Truyền thông Hội Phật Giáo tỉnh Cao Bằng, phụ trách giám tự Chùa Phật Tích Trúc Lâm Bản Giốc bồi hồi: Không chỉ riêng bản thân thầy mà toàn thể bà con đều cảm thấy rất tự hào vì nơi biên cương lại được tổ chức một buổi lễ trang trọng và tôn nghiêm như này để khẳng định hồn thiêng sông núi nước Nam đang hội tụ tại thác Bản Giốc cũng như là địa đầu Tổ quốc. 11
Một phần “Lễ” thành kính luôn giúp ta thu nhặt những an lạc, một phần “Hội” vui tươi, pha trộn giữa đương đại và truyền thống lại in đậm trong tâm trí ta. Dưới dòng thác ào ào nước đổ, Đêm khai hội nghệ thuật “Dòng thác kể chuyện” hiện lên lung linh hơn bao giờ hết, bởi âm thanh, ánh sáng rực rỡ quyện vào sắc màu dân tộc. 13 tiết mục dàn dựng công phu với sự biểu diễn tài tình của 250 nghệ sĩ, kể về huyền tích đoạn tình sâu nặng của cô gái Tày và chàng trai bản bên, đã bồi đắp nên đệ nhất danh thác Việt Nam. Tái hiện đời sống lao động sản xuất tại các làng nghề: Làng rèn Phúc Sen quanh năm đỏ lửa, làng nón lá Nùng duyên dáng khéo léo… Hay múa bóng nàng trăng dựa theo tín ngưỡng dân gian của đồng bào Tày, Lễ hội Nàng Hai là hành trình lên trời đón các “Nàng Hai”, con gái của “Mẹ Trăng” xuống thăm trần gian và giúp người dân làm ăn… Qua đó, vừa nâng tầm giá trị câu chuyện văn hóa bản địa Xứ sở thần tiên, vừa nâng cao tinh thần đoàn kết hữu nghị Việt - Trung khi có sự xuất hiện đặc biệt của người bạn láng giềng. Người dân không chỉ mở cửa đón khách bằng sự nồng thắm vốn có mà còn bằng mọi tâm huyết trong từng gian trưng bày, nơi trái tim nồng ấm hơn cả cốc rượu cần nồng hậu của họ. Dọc hai bên lối đi vào thác, một bên triển lãm ảnh “Vẻ đẹp miền Non nước” mở ra kho tàng ký ức về vùng đất và con người ở Cao Bằng. 50 bức ảnh tĩnh nhưng lắng đọng những khoảnh khắc tuyệt đẹp của hương rừng, sắc núi và hơi thở mộc mạc của cuộc sống đồng bào rẻo cao. Mỗi chi tiết trở nên sống động hơn qua ánh nắng, đánh thức lòng tự hào quê hương. Bên kia, không gian giới thiệu sản vật, ẩm thực địa phương như bước vào một thị trấn nhộn nhịp và sôi động tiếng cười, tiếng nhạc. Từ ngắm nhìn mặt hàng thủ công đẹp mắt, đến thưởng thức đặc sản đa vị ngon miệng, mỗi sản phẩm là kết tinh của đôi tay tài hoa và bí quyết sản xuất gìn giữ qua bao thế hệ. Sáng trong sắc hội non nước 12
Du khách được trải qua nhiều cung bậc cảm xúc. Ông Soren, đến từ Đan mạch bày tỏ: Thú thực tôi không có bất cứ kỳ vọng nào về chuyến đi này vì tôi không biết nhiều lắm về Cao Bằng nhưng sau khi đến, tôi thật sự cảm thấy yêu mến con người và văn hóa ở đây. Bà Phạm Ngọc Dung, ở tỉnh An Giang ấn tượng: Lần đầu tiên, cô lên Cao Bằng đúng dịp lễ hội. Nếp sinh hoạt của dân không giàu nhưng đủ nhiệt tình, hiếu khách. Chính quyền địa phương tổ chức được một lễ hội hoành tráng như vậy, dọn dẹp đường đi lưu thông, không có trở ngại. Đây là một điều đáng trân trọng. Trông mong hơn cả là màn đồng diễn hát Then đàn Tính lớn nhất Việt Nam. Theo ông Sầm Việt An, Then tính là yếu tố không thể thiếu trong đời sống tinh thần cũng như tâm linh ở Cao Bằng. Năm qua, tỉnh hết sức chú trọng công tác bảo tồn, phát huy giá trị của loại hình di sản này, nên Sở VHTTDL đã tham mưu thực hiện chương trình hát Then đàn Tính 1000 người thuộc chuỗi sự kiện lễ hội. Với mục tiêu thứ nhất, làm sao mang nét đẹp văn hóa truyền thống, nhất là Then Tính đến đông đảo người dân và du khách hơn. Thứ hai, góp phần quảng bá danh thắng quốc gia thác Bản Giốc và tiềm năng du lịch Cao Bằng trong thời gian sắp tới. 13
1000 người yêu Then Tính đủ lứa tuổi trong trang phục truyền thống Tày, Nùng đã hòa vang 3 khúc ca: Ánh trăng Bản Giốc, Đường về bản em và Hoa rừng quê em.. Tiếng tính trầm bổng, điệu hát dập dìu, đồng điệu với thanh âm non nước biên cương. Chị Cẩm Anh, thành viên nhóm Bảo tồn - Phát triển di sản Then Cao Bằng xúc động: Khi nhận tin là một trong 1000 người đến thác Bản Giốc, hợp luyện, quay và ghi hình trực tiếp mà không tập duyệt trước, mình hồi hộp lắm, nhưng cũng thấy vui và tự hào khi được góp một phần nhỏ vào sự thành công của chương trình, giúp lan tỏa hát Then và hình ảnh dân tộc Tày Nùng rộng rãi. Chị Lucine, đến từ Pháp phấn khởi: Chúng tôi đã thấy bộ trang phục truyền thống của họ, trông thật ngầu và đẹp mắt. Tôi thích nó tới nỗi đã nhờ họ chụp ảnh với chúng tôi. Nhìn gần, quả thực bộ đồ ấy rất công phu. Mỗi bước đi là một hành trình khám phá, lấp đầy trái tim bằng niềm vui và sự phấn khích. Lễ hội Du lịch thác Bản Giốc là một hoạt động văn hóa tôn vinh giá trị lịch sử và sự ưu ái trời ban cho miền biên viễn vẻ đẹp muôn màu. Những người con Cao Bằng dù đi xa hay ở gần cũng cảm thấy tự hào về quê hương, trong đó có cả những người góp mình vào thành công của lễ hội. Để rồi mỗi cá nhân đều có thể trở thành đại sứ cho quê hương mình và nhân rộng tình yêu ấy ra khắp bạn bè năm châu. ĐIỆP HOÀNG - QUỲNH TRANG 14
16
Cứ độ cuối tháng 9 đến giữa tháng 10 hàng năm, Cao Bằng lại khoác lên mình màu áo mới, rực rỡ hơn bao giờ hết của những thửa ruộng lúa chín óng ả trải dài từ đỉnh núi cao xuống thung lũng. Người nghệ sĩ đã tự tay mình tô vẽ nên khung cảnh tràn ngập màu vàng ấm no ấy giữa núi rừng hùng vĩ, chính là những người nông dân miền non nước. Đôi bàn tay đầy vết chai sạn, nứt nẻ chứa đựng cả hành trình cống hiến và tâm huyết đối với đất đai và nghề làm nông. Từ lúc mặt trời bắt đầu ló rạng, bà con lối xóm đã rủ nhau ra đồng, thu hoạch lúa, đến khi mặt trời lên tận đỉnh đầu, vẫn chưa ngơi tay. “Mồ hôi thánh thót” chảy dọc đôi gò má, rơi xuống “như mưa ruộng cày”. Ai nấy đều hăng say, người cắt, người đưa, người đạp, người gom. Từng công đoạn được thực hiện liên tục, chẳng khác nào một dây chuyền sản xuất hiệu quả trong nhà máy hiện đại. Phải mắt thấy tai nghe, ta mới cảm nhận được không khí lao động chan hòa, nhộn nhịp nơi đây, tiếng máy tuốt lúa hòa chung tiếng cười nói rôm rả đánh thức một khoảng trời thu yên ắng. Trên biển vàng mênh mông nơi Cao Bằng bát ngát, xa xa ta sẽ thấy những chiếc nón lá lấp lánh ẩn hiện. Thì ra người dân đang hòa mình vào công việc thu hoạch với lòng say mê và trách nhiệm. Bước đi nhẹ nhàng giữa đám lúa, vẻ đẹp tự nhiên của người dân Cao Bằng tỏa sáng, mang đến cho cánh đồng một sức sống mới. 17
Thoáng chốc, chỉ còn lại những cây rơm xếp đứng ngay ngắn, trông như chiếc đồng hồ cát khổng lồ trên cánh đồng, không chỉ đếm ngược thời gian mùa gặt, mà còn thầm lặng ghi chép lại quãng đời làm nông đồng sức đồng lòng của bà con, những vụ mùa bội thu và dòng hồi ức bất tận về những bước chân đồng điệu cùng nụ cười rạng rỡ. Giữa lớp lớp sóng lúa xào xạc nơi biên cương lộng gió, đôi khi ta sẽ bắt gặp những người phụ nữ Tày duyên dáng khoác lên mình bộ trang phục truyền thống màu chàm cùng chiếc nón lá Nùng giản dị, trên vai gánh “đòn xóc’’ hai đầu đầy lúa, tìm về nếp nhà vách đất. Hình ảnh người con Cao Bằng trong mùa vàng trở nên gần gũi hơn với mảnh đất thân thương, đại diện cho nét văn hóa mộc mạc mà bền vững. Ngoài việc cày cấy ruộng đồng, họ không quên gìn giữ và kế thừa những giá trị văn hóa truyền thống tổ tiên để lại. Vất vả, mệt nhọc là thế, nhưng nụ cười vẫn luôn thường trực trên môi mỗi người. Cười vì tự hào sau bao công gieo trồng, chăm sóc, bao ngày “bấm đốt” trông ngóng, đã được đền đáp xứng đáng bằng thành quả mùa màng màu mỡ, trù phú. Cười vì hài lòng với tiếng máy tuốt kêu không ngớt, hạt lúa thi nhau rơi ra, thu rơm rạ không xuể. Cười vì hạnh phúc khi cõng bó lúa, bó rơm nặng trĩu trên lưng hay chèo bè mảng đưa hạt vàng vượt sông về bản. Phải chăng nụ cười ấy còn thể hiện lòng biết ơn với mẹ thiên nhiên và sự hy sinh không ngừng nghỉ của bản thân để nuôi sống cộng đồng và gia đình? Đi qua mỗi mùa vàng như quay thêm được một thước phim về cuộc sống lao động và tình yêu giữa người nông dân Cao Bằng với đất đai của họ. Những chi tiết nhỏ từ bông lúa đến hàng cỏ xanh hay nụ cười tươi, đôi bàn tay hết mực săn sóc và cả bộ trang phục truyền thống, đều tạo nên một vẻ đẹp thuần khiết đến lạ! 18
19
Lùng chất thơ giữa đại ngàn Đông Bắc 20
ao Bằng được ví như “viên ngọc xanh” nổi lên giữa núi rừng Đông Bắc. Mảnh đất này được thiên nđhưi.ê.n.. ưu ái ban tặng những dãy núi trùng điệp cùng làn nước trong xanh, tất cả đã khắc họa nên một miền cảnh sắc hùng vĩ mà nên thơ, đượm tình. C Sông Quây Sơn hữu tình ôm ấp những dãy núi trùng điệp, mê hoặc lòng người bởi một sắc xanh đồng nhất mà mây trời đã phản chiếu xuống núi sông. Sông núi làng quê dịu dàng chở che những con người đang miệt mài mưu sinh, thổi hồn lãng mạn vào cảnh sinh hoạt đậm đà bản sắc miền cao. 21
Nhắc đến Cao Bằng, người ta không khỏi liên tưởng đến cảnh núi non kỳ vĩ, nhưng với ai đã về thăm nơi đây, điều lưu luyến nhất có lẽ là cái hồn trong trẻo và đậm chất thơ của thiên nhiên miền sơn cước. Ẩn trong vẻ ngoài kiên cố, mạnh mẽ của núi rừng hiểm trở, ta dễ dàng bắt gặp tia nắng dịu dàng buổi sớm mai; hay bên cạnh những con thác chảy xiết, không thể thiếu hình ảnh dòng sông thanh bình, êm ả. Ánh nắng ngập tràn bao phủ một góc Phong Nậm buổi sớm mai, làm bừng sáng từng đám mây nhẹ nhàng trôi lưng chừng núi. Thác Cò Là len qua từng bậc đá, đổ xuống vẽ nên bức tranh thuỷ mặc phủ nước trắng xóa giữa núi rừng nguyên sơ. 22
“Viên ngọc” ấy ngày càng phát sáng và khẳng định sức hút khi giữ vững danh hiệu “Công viên địa chất toàn cầu UNESCO” trong kỳ tái thẩm định vào năm 2023. Bốn tuyến phiêu lưu độc đáo: phía Bắc “Hành trình về nguồn cội”, phía Tây “Khám phá Phia Oắc - vùng núi của những đổi thay”, phía Đông “Trải nghiệm văn hóa bản địa ở xứ sở thần tiên” và tuyến "Một thời hoa lửa", hứa hẹn mang đến trải nghiệm đáng nhớ cho mỗi người yêu mến Non nước Cao Bằng. Con người như được gác lại mọi âu lo chốn phồn thị để đắm chìm trong thanh sắc núi non và chậm rãi cảm nhận hơi thở từ cội nguồn tự nhiên. Làn khói chiều bình dị trên những triền ruộng bậc thang phả ra hơi thở đặc trưng trong từng nếp nhà của người Tày miền sơn cước. Động Ngườm Ngao mở ra thế giới huyền ảo của nhũ đá, được biến đổi kỳ diệu nhờ trí tưởng tượng phong phú của mỗi người. Sự hoà hợp kỳ diệu của Thác Bản Giốc hùng tráng và nắng chiều êm dịu đã sưởi ấm không gian cho những chú ngựa hăng say gặm cỏ. 23
PHÓNG SỰ ẢNH 24
25
26
Nằm trên địa bàn xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng, khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Pác Bó được chủ tịch Hồ Chí Minh chọn làm căn cứ địa cách mạng sau hơn 30 năm bôn ba tìm đường cứu nước. Trải qua những mốc vàng son sau bấy nhiêu năm lịch sử, mà vẫn lưu giữ gần như nguyên vẹn các chứng tích và dấu ấn cách mạng của đất và Người. Trạm dừng đầu tiên trong chuyến hành hương về cội nguồn chính là Nhà tưởng niệm chủ tịch Hồ Chí Minh. Tọa lạc trên ngọn núi linh thiêng, đền thờ Bác được xây dựng theo mô hình nhà sàn một cách công phu như gửi gắm tất cả lòng thành kính của triệu đồng bào tới vị cha già của dân tộc. Phải đến tận mắt ngắm nhìn mới cảm nhận được dáng vẻ thân thuộc, hoang sơ, mà cũng lộng lẫy của chốn thiên nhiên này. Đó là dòng suối Lê-nin xanh mát hiền hoà, là ngọn núi Cácmác sừng sững như bức thành đồng hiên ngang cùng năm tháng. Tất cả vẫn nằm đó, tựa như nhân chứng sống ghi nhớ mọi thăng trầm nhưng đầy vẻ vang của cách mạng dân tộc. Từ một nẻo vắng của núi rừng biên giới Việt - Trung, Bác mang theo ánh sáng của mùa xuân cách mạng và tất thảy nỗi nhớ thương quê hương gửi gắm vào đất và người Hà Quảng. Sự sống dậy ấy đã khiến Pác Bó trở thành một “địa chỉ đỏ” , một cội nguồn lịch sử cho triệu trái tim Việt hướng về. Pác Bó - cái nôi cách mạng Việt Nam 27
Ngược suối Lê-nin lên hang Cốc Bó, ngọn nguồn chính nhất, nơi Bác cùng đồng đội sống và làm việc trong thời gian đầu trở về Tổ quốc trực tiếp lãnh đạo cách mạng. Giữa bạt ngàn núi rừng còn in đậm dấu tích quá khứ của một thời máu lửa cứ thế vọng về như một thước phim quay chậm. Phiến đá Bác ngồi câu cá, “bàn đá chông chênh dịch sử Đảng”, tấm phản gỗ thô sơ Bác nằm nghỉ, hay cả bếp lửa sưởi ấm những đêm đông vẫn nằm đó, soi bóng dưới dòng suối mát lành thoảng như phản chiếu về một quá khứ sinh hoạt gian khổ chỉ có cháo bẹ với rau măng, khi ốm đau thì hái lá cây rừng làm thuốc. Không chỉ vậy, trước hang đá vẫn còn nền nhà xưa của ông Lý Quốc Súng, người nuôi giấu Bác trong những ngày đầu trở về. Quả thật sau bao năm bôn ba, chỗ dựa đầu tiên của người cách mạng khi trở về vẫn là lòng dân. Sải bước trên con đường dẫn lối vào Nhà trưng bày, không gian tái hiện toàn bộ thời kỳ hoạt động cách mạng của Bác tại Pác Bó và lưu giữ mọi hiện vật, tư liệu quý liên quan đến Người. Có lẽ, điều ấn tượng hơn cả là dòng chữ “Điểm đầu của đường Hồ Chí Minh tại Pác Bó - km 0 Cao Bằng” được đặt ngay trước cửa bảo tàng bởi ý nghĩa của nó. Khởi đầu từ một hang đá, nung nấu cho tương lai một đại lộ rộng dài, đó cũng là ngụ ngôn cho cuộc hành trình theo chân Bác. 28
Trở về Pác Bó là tìm về đầu nguồn, mỗi hang đá, mỗi dòng suối, mỗi vạt rừng, mỗi ngôi nhà đều làm trái tim ta thổn thức thương nhớ Bác Hồ. Lắng nghe núi rừng ngân nga lời ngợi ca công lao vĩ đại của Bác dành trọn vẹn cho Tổ quốc. Bác đã làm sống dậy cả một vùng trời non nước biên cương để giờ đây, cuộc sống bà con no ấm, đổi thay và khởi sắc từng ngày. Khung cảnh bình dị của Pác Bó như ru ta vào giấc mơ có Bác. Là một cựu chiến binh vào ra sinh tử trong cuộc chiến tranh chống Mỹ khốc liệt, ông Vũ Mạnh Hùng ở thành phố Hải Dương đã vượt hơn 300km, kiên trì băng lối mòn cheo leo bằng đôi chân thương tật để được một lần nhìn thấy nếp nhà Bác từng sống và làm việc. Ông Hùng tâm sự: “Hồi Bác còn sống, ông đang học trường Kinh tế Kế Hoạch Hà Nội, tức là Đại học Kinh tế Quốc dân bây giờ. Vì ở thủ đô, nên thỉnh thoảng ông vẫn chạy qua thăm Bác nhưng không mấy khi được gặp. Đến năm Bác mất, tổ chức tang lễ, hàng triệu người dân đau buồn, ai cũng muốn lại gần thăm viếng Bác lần cuối mà các chú chiến sĩ công an không cho vào. Thấm thoát 54 năm nặng lòng, ông mới có thể lên đây, nhìn lại đời Người in dấu trên thời gian, cảnh vật Pác Bó, để tưởng nhớ và tri ân vị cha già của chúng ta. Làm gì có ai không kính yêu Bác chứ, dân theo gương Bác thì mới phấn đấu được.” “Dân không ai không kính yêu Bác ” 29
Vùng đất sơn thủy, địa linh nhân kiệt này luôn mở lòng chào đón bất cứ ai, từ người con xa quê, người bộ đội năm xưa muốn ôn lại kỉ niệm đến những bạn trẻ yêu thích trải nghiệm nhiều điều mới lạ, diệu kỳ. Bạn Phạm Thùy Linh (Đầm Trấu, Hà Nội) chia sẻ: “Ban đầu, mình và nhóm bạn quyết định ghé thăm Pác Bó bởi mọi người mách nhau có suối Lê-nin siêu đẹp, chụp vài tấm ảnh xinh thì còn gì tuyệt vời hơn. Nhưng khi đứng trước khu di tích, mình mới thực sự thấm nhuần cái gọi là khơi dậy tinh thần dân tộc. Còn khỏe là còn đi. Vậy tại sao lại không dành cho mình một chuyến đi vừa được tận hưởng cảnh sắc yên bình mà khoáng đạt của núi non, vừa có dịp hiểu về cuộc đời Chủ tịch Hồ Chí Minh, cũng như những trang sử cách mạng hào hùng? Từ việc hiểu, lại càng thấu rồi thêm yêu. Cuộc đời luôn cần những trải nghiệm như thế. Đi qua nơi Bác từng ở, thấy đồ vật Bác từng dùng, đưa mắt vào những góc nhìn của Bác như đang lạc bước vào quá khứ vậy. Thế hệ GenZ chúng mình chỉ nghe ông bà, bố mẹ kể lại những ký ức chiến tranh nên không thể tưởng tượng được những ngày kháng chiến lại cam go và gian khổ đến như thế. Mình cảm phục trước sự giản dị mà vĩ đại ấy.” 30
Làng cộng đồng Ngôi sao sáng của du lịch Cao Bằng 31
Có thể nói “du lịch cộng đồng” là một khái niệm hoàn toàn mới đối với mỗi người dân bản địa, bởi lẽ bấy lâu nay, đời sống của họ luôn gắn liền với việc đồng ruộng, nương áng, kết hợp sản xuất nông nghiệp đơn thuần. Vì vậy, việc tác động lên tư tưởng của người dân về tư duy làm kinh tế nông nghiệp gắn với du lịch chính là một khởi đầu mới. “Cuộc cách mạng” về nhận thức và hành động ấy đã giúp đồng bào nơi đây thoát ra khỏi “vỏ kén” của chính mình. Làng cộng đồng “ngôi sao sáng” của du lịch Cao Bằng Ngược về vùng biên ải Cao Bằng, sự phát triển của mô hình du lịch cộng đồng đã khoác lên những bản làng cổ “chiếc áo” đầy mới mẻ. Sự đổi thay này đang từng ngày giúp nơi đây vươn mình trở thành điểm hẹn du lịch văn hoá thu hút hàng nghìn du khách mỗi năm. Hành trình thắp sáng những ngôi làng cổ 31
Ông Sầm Việt An, Giám đốc Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh Cao Bằng chia sẻ: “Sau khi khảo sát và đánh giá về cơ hội phát triển du lịch cộng đồng, chúng tôi đã xác định được khoảng 20 địa điểm tiềm năng và cho tới nay tỉnh đã xây dựng và hoạt động được 7 điểm. Không chỉ vậy, trong những năm gần đây, hoạt động đón tiếp du khách tại các làng du lịch cộng đồng được ghi nhận có nhiều khởi sắc, mang lại động lực, nguồn sinh kế đáng kể cho người dân địa phương. Tuy nhiên, cùng với đó không thể tránh khỏi những thách thức. Do xuất phát điểm sau một số tỉnh thành khác nên sự tiến triển giữa các khu vực không đồng đều và mức độ tăng trưởng cũng chưa cao. Vậy nên, chúng tôi vẫn đang kiên trì từng ngày trong hành trình “thay da đổi thịt” cho mỗi bản làng.” 33
Trò chuyện với chủ homestay “Khuổi Ky Eco”, anh Triệu Xuân Tiệp cho hay: “Nắm bắt được xu thế du lịch thời đại mới, thay vì chọn những khách sạn cao cấp, du khách đến Cao Bằng nói chung và đến thác Bản Giốc, động Ngườm Ngao nói riêng đang có xu hướng ở lại các homestay cộng đồng. Đó là tiềm năng sẵn có về khoảng cách địa lý tới những khu du lịch nổi tiếng, cộng thêm vẻ vẹn nguyên của tập quán sinh hoạt hay phong cách ẩm thực ấn tượng của đồng bào dân tộc,... tất cả đã tạo cho tôi động lực vững vàng để xây nên cơ ngơi này. Lựa chọn dừng chân tại homestay, du khách không chỉ đơn thuần đến để lưu trú mà còn để thưởng thức trọn vẹn sắc màu văn hóa bản địa. Tuy nhiên, trong quá trình gây dựng cũng gặp không ít khó khăn về phương thức vận chuyển nguyên vật liệu cũng như trăn trở làm sao hoà trộn được tính thẩm mỹ, hiện đại trong cơ sở vật chất và nét hoài cổ, mộc mạc của làng đá.” May mắn có sự hỗ trợ nhiệt tình của chính quyền địa phương từ khâu quy hoạch cho tới những lớp hướng dẫn kinh doanh đã củng cố thêm niềm tin cho bà con làng xóm tiếp tục “phá kén bay lên”, mạnh dạn phát triển mô hình du lịch cộng đồng. Hơn nữa, anh Tiệp hy vọng dự án Koica sắp tới của tổ chức phi chính phủ Hàn Quốc với mức đầu tư 20 tỷ sẽ mang lại trải nghiệm tuyệt vời nhất cho du khách khi đặt chân đến Cao Bằng trong tương lai gần. Nằm sâu trong quần thể du lịch thác Bản Giốc, Trùng Khánh, làng đá Khuổi Ky 400 tuổi mang trong mình nét kiến trúc độc đáo, lạ mắt nhưng vẫn không kém phần hoang sơ, cổ kính. Tận dụng những lợi thế về cảnh sắc thiên nhiên và nét văn hoá đặc trưng của người Tày, mô hình trải nghiệm “homestay” tại ngôi làng đã và đang được nhiều bạn bè gần xa quan tâm. Ngôi nhà đá mái lợp ngói âm dương nép mình bên núi rừng 34
Một tín hiệu tích cực cho du lịch tỉnh Cao Bằng, đặc biệt sau thời kỳ trì trệ vì dịch bệnh Covid-19 là hiện nay các địa điểm du lịch cộng đồng đang dần gây được sự chú ý và tạo ra sức hút khá lớn không chỉ đối với khách nội địa, mà còn cả khách quốc tế trên tinh thần khám phá thiên nhiên, trải nghiệm văn hóa và kết nối con người. Trong chuyến phiêu lưu Cao Bằng, hai du khách nước Ý, anh Giacomo và chị Chiara bày tỏ niềm thích thú: “Chúng tôi mới đặt chân tới đây vài giờ và đi khám phá loanh quanh các khu làng. Tôi đặc biệt thích thú với những ngôi nhà tại khu cắm trại Núi Mắt Thần, bởi nó cho chúng tôi cảm giác chân thực, yên bình đến lạ! Cứ ngỡ đang lạc vào một miền quê dân dã được mẹ thiên nhiên che chở vậy.” Chị Lucine đến từ Pháp cũng rất ấn tượng: “Khi tới thác Bản Giốc, chúng tôi có khá nhiều thời gian gặp gỡ các cộng đồng. Lúc đó, tôi mong muốn được thưởng thức âm nhạc dân gian, họ sẵn sàng lấy nhạc cụ biểu diễn và ngân nga những giai điệu truyền thống như tổ chức show riêng dành cho chúng tôi. Sự niềm nở, hiếu khách ấy thật sự đáng trân trọng.” Hành trình khám phá “chậm” mà “sâu” trong sự lắng đọng của một vùng đất mới, tận hưởng những giá trị di sản nguyên bản là tất cả những gì mà du khách, nhất là khách quốc tế đang kiếm tìm giữa xô bồ cuộc sống. Từ xu thế này, ông An nhận định rằng: “Ở mỗi dân tộc, mỗi địa phương, chúng tôi luôn chắt lọc những nét tinh hoa nhất để bảo tồn và phát huy, làm nên chất riêng. Chẳng hạn như xóm Hoài Khao được biết đến với nghề chạm bạc tinh xảo, nghệ thuật thêu và in hoa văn bằng sáp ong tài tình của ngành Dao Tiền, xã Phúc Sen nổi tiếng với nghề nhuộm vải chàm, nghề làm hương, đặc biệt còn được mệnh danh là “xưởng rèn thủ công” lớn nhất miền Bắc… Tôi tin di sản của chúng tôi sẽ chạm đến trái tim bạn bè bốn phương.” Nuôi khát vọng vươn mình ra biển lớn 35
Muốn triển khai hiệu quả hơn việc phát triển du lịch cộng đồng trong thời gian tới, kinh nghiệm cho thấy cần trao cho cộng đồng “chiếc cần câu” thay vì “con cá” giúp họ tự phát huy vai trò chủ thể, thông qua việc mở những lớp đào tạo, tập huấn về chuyên môn, nghiệp vụ, ngoại ngữ để người dân tự làm, tự quyết, tự phát triển cơ ngơi của mình dưới sự chung tay của chính quyền, theo Nghị quyết số 78/2021/NQ-HĐND về chính sách hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng trên địa bàn tỉnh đến năm 2025. Ông An tin tưởng đó là cách thức hữu hiệu nhất giúp vị thế của ngành du lịch làng cộng đồng Cao Bằng không chỉ tỏa sáng trong nước mà còn nâng tầm vươn xa thế giới. Không chỉ vậy, thời gian vừa qua, bạn Tào Khánh Linh cùng gia đình đã lựa chọn làng du lịch cộng đồng Khuổi Ky là điểm dừng chân nghỉ ngơi khi từ Hà Nội về Trùng Khánh tham dự lễ hội thác Bản Giốc: “Trước khi tới đây, mình đã tìm hiểu vài homestay và có ấn tượng tốt về nơi này. Quả thực không làm mình thất vọng. Không gian ở làng đá rất dễ chịu, thoáng mát, mọi thứ dường như vẫn giữ được nét nguyên sơ, cổ kính vốn có. Chất lượng dịch vụ cũng rất tốt, người dân chân thật, gần gũi và giúp đỡ mình rất nhiệt tình trong việc tìm xe đi tới lễ hội.” ĐIỆP HOÀNG - QUỲNH TRANG 36
37
38
Với tình yêu nghề tha thiết, nghệ sĩ Triệu Bích Phượng vừa tham gia biểu diễn, vừa là cô giáo truyền dạy hát Then, đàn Tính cho biết bao thế hệ học sinh. Sau nhiều năm gắn bó với nghệ thuật dân tộc, bà đã được mời trở thành nhóm trưởng của Nhóm Bảo tồn - Phát triển di sản Then Thành phố Cao Bằng. Kể từ khi thành lập nhóm vào tháng 7/2023, bà cùng các thành viên đã có nhiều đóng góp đáng kể cho quá trình phục dựng và phát huy giá trị Di sản Then gắn với phát triển du lịch của tỉnh. Ồn ã, hối hả, vội vã… chẳng biết từ khi nào cuộc sống hiện đại đã lấp đầy bởi những âm thanh ấy. Thử hỏi có mấy ai dành một khoảng lặng để đắm chìm vào âm sắc du dương của nghệ thuật truyền thống. Vậy mà ở nơi Cao Bằng xa xôi, vẫn có người nghệ sĩ mang tên Triệu Bích Phượng tận tâm, bền bỉ cất điệu hát Then, giữ tiếng đàn Tính dẫu năm tháng miệt mài trôi. 39
Nghệ sĩ Bích Phượng sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Cao Bằng - cái nôi của hát Then đàn Tính. Tuổi thơ bà thấm nhuần những điệu hát Then của cha mẹ; để rồi kỷ niệm thuở tấm bé được nuôi lớn thành đam mê, rong ruổi cùng bà trên hành trình dài cống hiến với nghề. Đến nay, dù đã nghỉ hưu, bà vẫn dành trọn tâm sức để tiếp tục phát triển môn nghệ thuật dân tộc này. Có lẽ, hát Then đàn Tính không chỉ là sự nghiệp mà đã trở thành “đứa con tinh thần” - một phần không thể thiếu trong cuộc sống của nữ nghệ sĩ người Cao Bằng. Là người con của quê hương cách mạng, của làn điệu dân ca phong phú, đậm đà bản sắc dân tộc, bà luôn tự hào kể về di sản thực hành Then - hình thức sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng lâu đời, gắn bó khăng khít với người Tày, được UNESCO vinh danh là loại hình văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Bà Phượng không ngần ngại trải lòng: “Thành tích này là niềm tự hào, hạnh phúc to lớn đối với mỗi người làm nghề như tôi. Tôi mong rằng hát Then, đàn Tính không chỉ nhận được tình yêu từ những người làm nghề, mà còn lan tỏa rộng rãi đến mọi tầng lớp nhân dân, nhất là thế hệ trẻ. Đây cũng là điều khiến tôi “nặng lòng” với hát Then đàn Tính đến tận bây giờ.” Nỗi niềm tận tụy và lòng nhiệt huyết đã giúp bà vượt qua mọi khó khăn để “gặt hái trái ngọt” suốt thời gian làm nghề và hoạt động cùng nhóm. Biểu diễn Then đàn Tính đã khó, truyền dạy kinh nghiệm cho nhiều thế hệ còn là thách thức lớn hơn, bởi có những người chưa bao giờ tiếp xúc với cây đàn tính và biết đến hát Then. Họ có thể khác nhau về độ tuổi, nghề nghiệp, cũng như nhận thức, khả năng tiếp thu. Tuy vậy, đó là những kỷ niệm quý giá, đáng trân trọng của bà mà chỉ khi tham gia truyền dạy, biểu diễn cùng nhóm mới có được. Thấm thoát nửa đời nặng lòng với nghề Then 40
Điều tạo nên tiếng vang của âm nhạc dân gian không chỉ nằm ở người nghệ sĩ làm nghề lâu năm, mà còn là việc trao truyền và nối tiếp giá trị, tình yêu làn điệu truyền thống cho nhiều thế hệ sau. Có lẽ ta đã hiểu vì sao nhóm “Nhóm Bảo tồn - Phát triển di sản Then thành phố Cao Bằng” đa dạng độ tuổi, từ trẻ nhỏ mới vào nghề đến những “lão làng” giàu kinh nghiệm. Nghệ sĩ Bích Phượng chia sẻ: “Đây là một trong những điều có ý nghĩa đặc biệt với nhóm. Bởi ‘tre già măng mọc’, một nhóm cần có các thế hệ trước truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau; và muốn bảo tồn, phát triển được, phải có các bạn trẻ noi theo, kế thừa và phát huy giá trị ấy.” Giữ vai trò tiên phong trong lực lượng nòng cốt truyền dạy hát Then, đàn Tính và hỗ trợ đề án đưa hát Then vào trường học, bà Triệu Bích Phượng cho rằng ngay cả khi có nhiều loại hình âm nhạc hiện đại thu hút giới trẻ thì thanh âm dân tộc vẫn luôn có một chỗ đứng nhất định, nếu nhận được sự quan tâm từ các cấp ban ngành và toàn thể nhân dân. Để phát huy tối đa khả năng bảo tồn môn nghệ thuật di sản ấy, trước hết cần tạo nền tảng, xây dựng tình yêu Then cho các bạn trẻ từ khi ngồi trên ghế nhà trường. Bà bày tỏ niềm tin sâu sắc: “Một người con sinh ra từ quê hương của hát Then đàn Tính sẽ được thấm nhuần và dành tình cảm đặc biệt cho những làn điệu dân tộc này. Tôi cũng tin chúng là những đứa trẻ yêu quê hương, và sẽ hiểu rằng đánh mất bản sắc truyền thống cũng như mất đi nguồn cội của dân tộc. Bởi vậy mà đến nay, những người con của Cao Bằng vẫn luôn ôm ấp và gìn giữ làn điệu dân gian để không đánh mất âm sắc vốn có của chính mình.” Ôm ấp và gìn giữ làn điệu dân gian để không đánh mất âm sắc vốn có Trên tinh thần ấy, bà đã đứng ra tổ chức, thành lập những câu lạc bộ địa phương và lớp học dạy Then Tính cho bất cứ ai yêu thích môn nghệ thuật này. Đặc biệt, sau bao năm cống hiến, nghệ sĩ Bích Phượng đã đúc kết tất cả kinh nghiệm của mình thành một cuốn sách truyền dạy hát Then, đàn Tính cơ bản và được Cục Bản quyền tác giả của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cấp phép. Thông qua cuốn tài liệu, bà Phượng bày tỏ mong muốn lớp trẻ sẽ nối tiếp, cùng thế hệ đi trước chung tay bảo tồn để âm nhạc dân gian nói chung và Then Tính nói riêng được vang xa và trường tồn mãi với thời gian. 42
Không thể phủ nhận, ngoài lan tỏa giá trị văn hoá, hát Then đàn Tính cũng giữ nhiệm vụ thúc đẩy du lịch và tăng trưởng kinh tế của địa phương. Nhưng liệu đó có phải nguy cơ làm mai một những nét đẹp tinh túy của “điệu hát trời ban” này? Nhắc đến đây, người nghệ sĩ ấy khẳng định: “Để nói rằng có sợ thương mại hóa không, thì theo tôi là không vì thực hành Then đã trở thành thương hiệu xứng danh di sản UNESCO, nên tôi tin nó sẽ mãi sống đúng với giá trị dân gian vốn có. Phải chăng hát Then, đàn Tính không còn là sở thích, đam mê cá nhân, mà đã trở thành nỗi niềm trăn trở, khao khát của người nghệ sĩ về sự phát triển của cộng đồng yêu Then, về công cuộc bảo tồn giá trị âm nhạc dân gian ở hiện tại và mãi về sau? Việc đưa Then vào phục vụ du khách chỉ là nắm bắt cơ hội quảng bá thanh âm dân tộc quý báu cũng như tăng sức hấp dẫn với du khách nội địa và quốc tế”. Hơn nữa, lãnh đạo tỉnh Cao Bằng cùng các nghệ sĩ đã và đang nỗ lực triển khai nhiều đề án bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hoá phi vật thể trong thời buổi hòa nhập. Đó là sự phấn đấu không ngừng nghỉ, là niềm tin chưa bao giờ tắt của nữ nghệ sĩ về tương lai phát triển âm nhạc quê hương. NHẬT MAI - YẾN NHI 42
Người Dao Tiền GIỮ LỬA NGHỀ THÊU THỔ CẨM VÀ IN HOA VĂN SÁP ONG TRUYỀN THỐNG Từ bao đời nay, nghề dệt thổ cẩm đã gắn bó mật thiết với đời sống của người Dao Tiền. Các sản phẩm thổ cẩm không chỉ là vật dụng phục vụ sinh hoạt hàng ngày mà còn là biểu tượng văn hóa, tinh thần cộng đồng của dân tộc. Tại xóm Nà Chắn, xã Hoa Thám, huyện Nguyên Bình, có một nhóm phụ nữ Dao Tiền ngày ngày miệt mài tô điểm cho những tấm vải đơn điệu thêm phần tính cách và thả vào đó “hồn cốt” văn hóa. Chị Triệu Thị Nhím, trưởng nhóm nghề cho biết, chị và các bạn ở đây đều được bà, mẹ dạy nghề cho từ thuở tấm bé. Đến nay, bản thân chị đã có hơn 30 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực này. Tinh tế trong từng đường kim mũi chỉ ghề thêu thổ cẩm và in hoa văn bằng sáp ong truyền thống là nét văn hóa đặc sắc của người Dao Tiền ở tỉnh Cao Bằng. Nhờ bàn tay khéo léo, tỉ mỉ của người phụ nữ, nhữ những tấm thổ cẩm với màu sắc rực rỡ, hoa văn tinh tế đã trở thành món quà lưu niệm ý nghĩa của vùng cao. N 43
Ẩn sau mỗi hoa văn là một lời dụ ý thâm sâu. Hình ảnh con chó, theo truyền thuyết, khi di cư sang Việt Nam, người Dao Tiền phải trải qua sóng gió, hiểm nguy để sinh tồn. Nhiều người phải bỏ mạng giữa “mồ chôn” biển cả, duy chỉ cặp vợ chồng nọ nhờ cầm vào đuôi con chó nên được cứu sống và an cư lạc nghiệp. Người Dao thêu con vật này lên trang phục sinh hoạt hàng ngày để nhắc nhở con cháu hãy luôn trân trọng và nhớ ơn tổ tiên mình. Hình ảnh núi cao sừng sững tượng trưng cho sức mạnh, sự vững bền, hay mặt trời là biểu tượng của ánh sáng, sự sống; còn ngôi sao tám cánh lại được liên tưởng đến mặt trăng và mặt trời, thể hiện khát vọng độc lập, tự do, hạnh phúc. Để có được những tấm thổ cẩm đẹp mắt, người Dao Tiền phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ, cầu kỳ. Nguyên liệu chính để làm ra sản phẩm thêu thổ cẩm là sợi cây đay, lanh trồng tại địa phương. Sợi đay được tuốt, se thành sợi, dùng sợi đó dệt thành vải. Quan trọng nhất là công đoạn thêu, đòi hỏi sự khéo léo và tỉ mỉ của người phụ nữ. Từng đường kim mũi chỉ tinh tế của đồng bào Dao đã tạo nên những mảnh vải thổ cẩm vô cùng đẹp mắt và độc đáo. Họa tiết trên nền vải thường là các loại cỏ cây, hoa lá, con vật,... thể hiện ước mơ, khát vọng của người dân về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc, về tình yêu thương, gắn bó giữa con người với nhau và với thiên nhiên. Các sản phẩm của nhóm chị Nhím rất đa dạng, từ khăn, áo, váy, quần, địu… đến những vật dụng trang trí trong nhà, được nhiều người dân địa phương, du khách trong và ngoài nước yêu thích. 44
Là một trong những nghệ nhân có tay nghề cao trong kỹ thuật in hoa văn trên vải chàm, chị Nhím chia sẻ, để có được những tấm vải thổ cẩm với hoa văn đẹp và tinh xảo từ sáp ong, người Dao Tiền phải thực hiện nhiều công đoạn tỉ mỉ và công phu. Ấn tượng kỹ thuật vẽ hoa văn bằng sáp ong Bên bếp lửa hồng, người vẽ ngồi trầm ngâm, mắt nhìn chăm chú vào khung vải lanh trước mặt. Tay cầm bút chấm vào chảo sáp ong đang nóng đỏ. Họ đưa tay kẻ những đường thẳng trên vải, cẩn thận giữ cho lượng sáp chảy đều, không loang lổ. Sở dĩ người vẽ phải phải đun nóng sáp ong trên bếp than hoa hoặc củi là vì để sáp giữ được nhiệt độ cần thiết, khoảng 60 độ C. Ngoài ra, để kẻ những đường thẳng đều đặn, người thợ phải dùng tay giữ chặt bút và điều chỉnh lực sao cho vừa phải. Nếu lực tay quá mạnh, đường vẽ sẽ bị dày, loang lổ, còn nếu lực tay quá yếu, đường vẽ sẽ bị đứt đoạn, không đều, đẹp. Đầu tiên, người dân phải tự lấy sáp ong từ những tổ mật ong rừng đem về. Sau khi tách mật, sáp ong được đun sôi, lọc lấy phần nước trong. Tiếp đến, phần nước trong được đun cho đến khi cô đặc thành một khối sáp mịn. Sau khi có được sáp ong đạt chuẩn, phụ nữ Dao Tiền chế tác khung nhỏ để chấm sáp. Khung chấm thường được làm bằng tre hoặc gỗ, có kích thước nhỏ gọn, vừa vặn với lòng bàn tay. Đồng bào Dao sẽ dùng cây trúc vót mỏng chấm sáp lên vải theo các họa tiết đã được định sẵn. Nghệ thuật vẽ sáp ong tạo hoa văn trên vải lanh, đay là một minh chứng cho sự khéo léo và tinh thần sáng tạo của người Dao Tiền. Những tấm vải thổ cẩm với hoa văn lạ mắt không chỉ là đơn giản sản phẩm thủ công mỹ nghệ, mà còn là di sản quý giá cần được bảo tồn và trao truyền cho thế hệ sau này. Kết thúc in ấn, vải được mang đi nhuộm chàm. Công đoạn này cũng khá phức tạp, đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn cao độ. Vải được ngâm trong nước lã khoảng 30 phút, rồi ngâm tiếp vào nước chàm nhiều lần cho đến khi được màu ưng ý. Sau đó, lại đem vải ngâm trong nước nóng chừng một giờ để sáp ong khô trôi đi thì mới ra được những hoa văn màu chàm bắt mắt. 45
Nghề dệt thổ cẩm không chỉ là nghề truyền thống của người Dao Tiền mà cũng là nguồn thu nhập đáng kể cho nhiều hộ gia đình. Tuy nhiên, nghề này đang đứng trước nhiều thách thức, do thị trường tiêu thụ còn hạn chế. Chị Triệu Thị Nhím giãi bày: “Làm nghề này rất khó kiếm sống. Một phần là do sản phẩm ít người biết đến, phần còn lại là do chị muốn giữ gìn bản sắc dân tộc qua những sản phẩm này. Khách nước ngoài không hiểu văn hóa của người Dao Tiền, nên nếu bán đắt thì họ không mua, mà bán rẻ thì lại lãng phí công sức, thời gian của người thợ. Vì vậy, dù làm nghề truyền thống mất rất nhiều thời gian nhưng để kiếm sống lại vô cùng khó.” Để bảo tồn và phát triển nghề dệt thổ cẩm, cần có sự quan tâm của các cấp, các ngành, giúp người dân tiếp cận với thị trường tiêu thụ rộng lớn hơn. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ về vốn, kỹ thuật để hỗ trợ người dân nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng nhu cầu của thị trường. Nghề thêu thổ cẩm và in hoa văn bằng sáp ong truyền thống của người Dao Tiền chứa đựng câu chuyện văn hoá của cả một dân tộc với biết bao thế hệ ấp ủ trong mình sự nhiệt huyết và tận tụy qua từng ngày để ngọn lửa yêu nghề, yêu bản làng không bao giờ vụt tắt. Ngày nay, nhiều nghệ nhân trẻ đã kế thừa và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần bảo tồn, quảng bá, giới thiệu di sản truyền thống này tới đông đảo khách du lịch trong nước và quốc tế. Chị Bàn Thị Hường, thành viên Nhóm thêu thổ cẩm chia sẻ: "Chúng tôi rất tự hào về nghề dệt thổ cẩm và vẽ sáp ong trên vải của dân tộc mình. Chúng tôi luôn nỗ lực gìn giữ và phát huy nghề truyền thống này, để thế hệ sau có thể tiếp tục được biết đến và kế thừa những giá trị văn hóa của dân tộc." TÂM PHẠM - THUỲ DUNG 46
47
Muốn thưởng thức hạt dẻ chuẩn vị, phải một lần tới Trùng Khánh - “thủ phủ” của thứ hạt nức tiếng này. Cách trung tâm thành phố khoảng 60km về phía Đông, là nơi có thổ nhưỡng tốt, nguồn nước dồi dào cùng khí hậu ôn hoà, thuận lợi để nuôi dưỡng đặc sản hạt dẻ Trùng Khánh trứ danh mang vị ngọt bùi đặc trưng không đâu sánh được. Cứ vào mỗi dịp cuối thu, đầu đông, người ta lại nhớ tới nơi đây với hình ảnh những trái dẻ nâu tròn mây mẩy rụng rải rác trên đồi đầy gai, báo hiệu một mùa bội thu của bà con miền biên cương Đông Bắc. Đó là tâm huyết của một năm ròng rã chăm bẵm, nào là cuốc đất, bón phân, nào là tỉa tót cành lá của người trồng, làm nên thức quà ngọt lành, làm nên truyền thống vững bền của “xứ dẻ”. Cây dẻ cổ thụ của nhà ông Nông Văn Phúc được Hiệp hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường công nhận là Cây di sản Việt Nam năm 2016. Thủ phủ trồng dẻ Cao Bằng Nếu mang dẻ Trùng Khánh đi nơi khác trồng, sẽ cho mùi vị, màu sắc, kích thước hoàn toàn khác bởi đất nào thì vật ấy, chỉ có mảnh đất địa linh Trùng Khánh mới có thể sản sinh ra một sản vật quý đến vậy. Không hề nói quá khi Trùng Khánh còn sở hữu cây dẻ Di sản trăm tuổi thu hút nhiều du khách tứ phương về chiêm ngưỡng. 48
Mùa đẹp nhất trong năm mới có… Độc nhất vô nhị, nhưng thương hiệu ấy lại đang tràn lan khắp cả nước. Với tình yêu quê hương, lòng mến khách, chị Đàm Hiếu, một chủ vườn tại xã Bản Khấy, Chí Viễn, đã nhiệt tình chia sẻ cách nhận biết hạt dẻ Trùng Khánh và Trung Quốc để thực khách tránh mua phải loại hạt dẻ Tàu. Chị cho biết, trước tiên điều dễ nhận biết nhất là loại hạt dẻ “nhái” có bán quanh năm, dù có mang đi bao xa, bao lâu cũng không sợ bị thâm thối. Còn dẻ Trùng Khánh “xịn” mỗi năm chỉ vụ duy nhất dài độ tháng rưỡi nếu như nắng nhiều, thường khoảng tháng 8 đến tháng 9 âm lịch hạt dẻ bắt đầu chín và được thu hoạch bán ra thị trường. Nếu chú ý thời gian, sẽ nhận thấy từ tháng 10 âm lịch trở đi, dẻ Trùng Khánh dường như rất ít bởi hạt tươi để được không quá 10 ngày ở điều kiện bình thường. Hơn nữa, do diện tích vườn dẻ không nhiều nên sản lượng dẻ của huyện chỉ khoảng 30 tấn/năm. “Hạt dẻ Trùng Khánh thường mang hình tròn đều, thỉnh thoảng cũng có hạt méo mó, nhỏ nhất cũng bằng ngón chân cái. Điểm đặc biệt là hạt dẻ nhiều lông măng và vẫn còn quốc ở đầu. Vỏ ngoài cứng, dày, khi chín, thường ngả màu nâu lẫn tía và lột ra bên trong hạt phải mẩy, vàng ươm. Đem đi luộc, hấp hay nướng chín, sẽ ngửi thấy hương thơm tự nhiên và ăn bùi, bở hơn. Còn hạt dẻ Trung Quốc để ý kĩ một chút thì rốn sẽ không có lông tơ, không còn núm quả, kích thước lớn hơn vì là cây ghép mắt, độ tuổi ít và vỏ bạc, mỏng không đồng đều”, chị chia sẻ thêm. 49