MODUL ULAS SAINS TG 4 COMPLETE

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

3.4 Mutasi Perubahan yang berlaku secara spontan kepada kromosom atau gen
Maksud mutasi yang mengakibatkan perubahan sifat
Jenis mutasi
Apakah itu mutasi Terdapat dua jenis mutasi iaitu:
gen?mutasi kromosom? • Mutasi gen
• Mutasi kromosom
Kesan Mutasi Kromosom Mutasi kromosom merujuk kepada perubahan pada struktur atau bilangan
kromosom akibat kecacatan proses pembahagian sel
Kesan Mutasi Gen Mutasi gen merujuk kepada perubahan kimia yang berlaku pada sesuatu
gen
Faktor yang
menyebabkan Mutasi 1. Sindrom Down
Kebaikan dan Disebabkan oleh kehadiran satu kromosom tambahan pada pasangan
keburukan mutasi kromosom ke-21 di dalam sel.
Ciri-ciri Sindrom Down
• Mempunyai 47 kromosom
• Mempunyai ciri-ciri fizikal yang berbeza daripada kanak-kanak
normal
• Mengalami kerencatan akal yang memerlukan penjagaan khas

2. Sindrom Klinefelter (XXY)
Disebabkan oleh kehadiran satu kromosom X tambahan pada lelaki
(XXY)
Ciri-ciri Sindrom Klinefelter
• Lelaki yang mempunyai ciri-ciri perempuan
• Ada perkembangan buah dada
• Testis yang kecil dan mandul

3. Sindrom Turner (XO)
Disebabkan oleh seorang perempuan yang hanya mempunyai satu
kromosom X (XO)
Ciri-ciri Sindrom Turner
• Perempuan tidak mempunyai ovary
• Tidak mengalami perkembangan ciri seks sekunder yang sempurna
• Perempuan yang rendah
• Mempunyai kulit yang berkedut di bahagian leher

1. Buta warna
Seseorang yang menghadapi kesukaran dalam membezakan warna

merah dan warna hijau

Penyakit yang dikawal oleh kromosom resesif X
Buta warna lebih berlaku kepada lelaki berbanding perempuan

2. Albinisme
Berlaku mengganggu penghasilan pigmen melanin di dalam badan
seseorang
Ciri-ciri albinisme
• Mempunyai kulit yang cerah
• Anak mata yang berwarna merah muda
• Berambut putih

Mutasi berlaku akibat sinaran gama, sinaran ultrungu dan bahan kimia
• Bertindak balas dengan DNA atau merosakkan DNA dan

menyebabkan kecacatan genetik
• Sinaran radioaktif yang bertenaga tinggi dan sinar-X boleh merosakkan

DNA
• Pendedahan kepada sinaran ultraungu dalam cahaya matahari

secara berpanjangan menyebabkan mutasi dan kanser kulit

• Mempunyai ciri-ciri berbeza daripada manusia normal
• Mengakibatkan kecacatan atau penyakit baka seperti hemofilia dan

buta warna
• Kebaikan : membolehkan organisma menyesuaikan diri terhadap

perubahan pada persekitaran

• Menjamin kemandirian spesies

51

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Latihan 12 : Pengukuhan
1 Apakah yang dikatakan sebagai mutasi?

……………………………………………………………………………………………………………………………

2 Apakah yang dimaksudkan dengan mutagen?

……………………………………………………………………………………………………………………………

3 Nyatakan jenis mutasi yang berlaku pada manusia.

……………………………………………………………………………………………………………………………

4 Berikan tiga kesan mutasi kromosom

……………………………………………………………………………………………………………………………

5 Berikan tiga kesan mutasi gen yang berlaku kepada manusia

……………………………………………………………………………………………………………………………

6 Nyatakan satu kebaikan dan satu keburukan mutasi kepada manusia

Kebaikan :

……………………………………………………………………………………………………………………………

Keburukan:

……………………………………………………………………………………………………………………………

7 Padankan penyataan berikut dengan kesan mutasi yang betul.

Seseorang yang tidak dapat Albinisme
membezakan warna merah dan Sindrom Down
warna hijau Sindrom Turner
Sindrom Klinefelter
Sejenis penyakit pigmen kulit dan Rabun warna
berambut putih

Terdapat pertambahan satu
kromosom X pada kromosom yang ke-
23

Terdapat kekurangan satu kromosom
–X pada kromosom seksnya

Mempunyai tiga kromosom pada
pasangan kromosom yangke-21

8 Nyatakan kesan mutasi berikut:

52

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Latihan 13 : Soalan Objektif SPM 2006-2016
1 Maklumat berikut menunjukkan ciri-ciri sejenis penayakit genetik.

• Disebabkan oleh mutasi gen
• Tidak boleh membezakan antara warna merah

dan warna hijau

Apakah penyakit genetik itu? B Hemofilia
A Albinisme D Sindrom Down
C Buta warna

SPM 2008

2 Maklumat berikut menunjukkan ciri yang terdapat pada seorang lelaki yang menghidap
penyakit akibat mutasi.

• Mempunyai tiga kromosom, XXY
• Mempunyai Testis yang kecil
• Mandul

Apakah penyakit itu? B Hemofilia
A Albino D Sindrom Klinefelter
C Sindrom Down

3 Bahan manakah boleh menyebabkan mutasi? Spm 2009
SPM 2010
A Sinaran radioaktif B Minuman beralkohol SPM 2006
SPM 2010
C Karbon dioksida D Gelombang radio

4 Antara yang berikut, yang manakah disebabkan oleh mutasi kromosom?

A Hemofilia B Buta warna

B Sindrom Down D Anemia sel sabit

5 Antara yang berikut, yang manakah disebabkan oleh mutasi kromosom?

A Albinisme B Hemofilia

C Sindrom Down D Buta warna

6 Maklumat berikut menunjukkan gejala penyakit baka.

• Terencat akal
• Berlebihan kromosom pada pasangan ke-21

Apakah penyakit itu?

A Albinisma B Hemofilia

C Sinrom Down D Sindrom Turner

SPM 2011

7 Faktor manakah yang menyebabkan mutasi?

A Kekurangan vitamin B Berlebihan lemak dalam diet

C Terdedah kepada cahaya matahari pagi D Terdedah kepada sinaran radioaktif

SPM 2013

8 Apakah ciri-ciri seorang kanak-kanak Sindrom Down?

A Tinggi dan kurus B Rambut putih dan muka bulat

C Buta warna dan kulit putih D Mata sepet dan terencat akal

SPM 2014

53

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

3.5 Kesan Penyelidikan Genetik terhadap Kehidupan Manusia

Penyelidikan genetik telah membawa kepada penemuan kepada pelbagai jenis penyakit baka.
Penyakit baka disebabkan oleh kecacatan gen

Antara penyakit baka ialah:
• Hemofilia (tidak dapat menghasilkan protein yang diperlukan untuk pembekuan darah)
• Mutasi gen boleh menyebabkan kanser
• Mutasi menyebabkan sel membahagi tanpa terkawal
• Mengakibatkan pertumbuhan tumor

Kejuruteraan genetik telah membantu kepada pesakit hemofilia iaitu:
Membolehkan gen asing dimasukkan ke dalam haiwan ternakan untuk menghasilkan protein
Sesetengah pesakit kanser disebabkan oleh gen mutan iaitu gen yang telah mengalami mutasi
Rawatan gen terapi bermaksud merawat gen mutan digantikan dengan gen normal
Kejuruteraan genetik juga membantu pesakit diabetes dalam penghasilan hormon insulin secara
besar-besaran dengan memasukkan gen ke dalam bakteria untuk menghasilkan insulin

Sumbangan Penyelidikan Genetik dalam Bidang Pertanian

Ciri-ciri produk yang diingini dalam bidang pertanian:
• Buah yang lebih besar
• Susu yang lebih banyak
• Nilai pemakanan yang tinggi
• Daya rintangan terhadap serangan perosak dan penyakit

Ciri-ciri ini diperoleh melalui kejuruteraan genetik dengan menghasilkan makanan yang dimodifikasi
secara genetik

Kebaikan :
• Mengurangkan penggunaan racun perosak
• Mengurangkan masalah pencemaran alam sekitar

Melalui pengklonan
Pengklonan ialah proses menghasilkan anak secara aseks daripada induk tunggal
Semua anak terhasil mempunyai genetik yang sama seperti induknya dan dikenalik sebagai klon
Salah satu cara opengklonan ialah kultur tisu

Melalui Pembiakbakaan Terpilih
Pembiakbakaan terpilih melibatkan pengacukan dua induk dengan sifat tertentu yang diingini untuk
menghasilkan anak yang mewarisi sifat baik daripada kedua-dua induknya
Anak tersebut kemudiannya diklonnya untuk menghasilkan anak yang lebih banyak beserta sifat yang

diingininya
Institut Penyelidikan dan Kemajuan Pertanian Malayisa (MARDI) telah melaksanakan program
pembiakbakaan terpilih yang dikenali sebagai Program Baka Bermutu
Antara produk-produk daripada pembiakbakaan terpilih

• MRQ74 dan MRQ50 ialah variasi beras baharu yang berhasil tinggi dan stabil
• Betik eksotik yang berbau wangi
• Lada MC11 dan MC12 mempunyai buah yang berkualiti
• Durian hybrid MDUR78,79 dan 88 mempunyai buah yang berkualiti dan daya rintangan

terhadap penyakit kanker
• Kelapa sawit Tenera dihasilkan dengan mengacukkan variety Dura dan variety Pisifera

Buah Tenera mempunyai mesokarpa yang tebal, kernel yang besar dan menghasilkan minyak

yang banyak
• Lembu Brakmas dihasilkan dengan mengacukkan lembu Brahman dan lembu KK(Kedah –

Kelantan). Lembu Brakmas mempunyai ketahanan yang lebih tinggi terhadap penyakit dan
parasit

• Spesies ayam kerdil baharu, ayam Serama dihasilkan melalui kacukan antara ayam Banties
Jepun dengan ayam Banties Malaysia

Pembiakbakaan terpilih untuk ternakan boleh dilakukan secara permanian beradas, persenyawaan in-
vitro (persenyawaan di luar badan) dan pemindahan embrio.
Permanian beradas melibatkan pemindahan sperma daripada haiwan jantan kepada haiwan betina
dengan menggunakan radas yang khas
Persenyawaan in-vitro, telur diekstrak daripada haiwan betina dan ditempatkan ke dalam piring petri
kemudiannya dimasukkan sperma daripada haiwan jantan dan persenyawaan berlaku di dalam

54

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

piring petri sehingga membentuk embrio. Kemudian embrio tersebut dipindahkan ke dalam uterus
haiwan betina untuk pertumbuhan

Kepentingan Pembiakbakaan Terpilih:
Untuk mengurangkan pengimportan
Untuk meningkatkan hasil produk tempatan
Meningkatkan pengeksportan ayam ke luar Negara
Menghasilkan varieti tanaman dan ternakan baharu yang berhasil tinggi, ketahanan yang tinggi
terhadap serangan perosak dan penyakit serta mempunyai nilai pemakanan yang lebih tinggi

Projek Genom Manusia
Apa itu genom?
Genom ialah maklumat genetik organisma yang lengkap
Kepentingan Projek Genom Manusia?

Dapat mengenalpasti semua gen yang berkaitan dengan penyakit baka dan merawat penyakit
tersebut dengan menggunakan terapi gen
Dapat mengetahui sebab faktor persekitaran mempunyai kesan yang berbeza pada indvidu yang
berlainan
Dapat mengenalpasti perubahan genetik yang berlaku semasa penuaan dan mencari cara
penyelesaian untuk melambatkan prosesnya

Latihan 14 : Pengukuhan
1 Apakah maksud gen mutan?

..............................................................................................................................................................................

2 Bagaimana terapi gen dilakukan?

..............................................................................................................................................................................

3 Apakah kebaikan kejuruteraan genetik?

..............................................................................................................................................................................

..............................................................................................................................................................................

4 Nyatakan tiga kaedah pembiakbakaan terpilih bagi haiwan ternakan

..............................................................................................................................................................................

5 Bagaimana permanian beradas dilakukan?

..............................................................................................................................................................................

..............................................................................................................................................................................

..............................................................................................................................................................................

6 Apakah kebaikan Pembiakbakaan Terpilih?

..............................................................................................................................................................................

..............................................................................................................................................................................

7 Apakah dikatakan dengan Projek Genom Manusia dan nyatakan satu kebaikan projek ini?

..............................................................................................................................................................................

..............................................................................................................................................................................

..............................................................................................................................................................................

55

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

3.6 Variasi Perbezaan antara individu dalam suatu spesies
Apa itu variasi?
Dua jenis variasi a) Variasi selanjar b) Variasi tak selanjar

Ciri-ciri variasi • Variasi yang tidak menunjukkan • Variasi yang menunjukkan perbezaan
perbezaan yang ketara yang ketara dari segi sifat
Contoh variasi
• Terdapat kelas perantaraan • Tiada kelas perantaraan antara sifat
antara sifat yang ekstrem • Mempunyai taburan yang berasingan

• Mempunyai taburan yang dan diillustrasikan dalam bentuk carta
normal bar

• Berat badan • Kebolehan menggulung lidah

• Warna kulit • Lekapan cuping telinga

• Ketinggian • Jenis kumpulan darah

• Kecerdasan • Jenis rambut

• Jenis warna iris mata

Bentuk graf

Faktor yang Dipengaruhi oleh faktor genetik dan Disebabkan oleh faktor genetik sahaja
mempengaruhi faktor persekitaran (faktor iklim, (melalui proses pindah silang –
nutrisi dan aktiviti fizikal) menghasilkan gamet mempunyai
variasi maklumat genetik yang berbeza)

Latihan 15
1 Apa yang dimaksudkan dengan variasi?

………………………………………………………………………………………………………………………………

2 Nyatakan dua jenis variasi.

………………………………………………………………………………………………………………………………

3 Nyatakan dua perbezaan antara variasi selanjar dengan variasi tak selanjar

Variasi selanjar Variasi tak selanjar

4 Ukur lilit kepala, ukur lilit pinggang dan ukuran saiz tapak kaki merupakan salah satu

variasi……………………………..kerana………………………………………………………………………………
5 Kehadiran lesung pipit, jenis penglihatan (normal atau rabun warna) dan jenis corak ibu jari

merupakan contoh bagi variasi………………………………………………………kerana

6 N…y…at…ak…a…n …fa…kto…r …ya…ng…m…e…m…p…en…g…ar…uh…i …………………………………………Kepentingan variasi

jenis rambut :……………………………………………... • Untuk menjamin kemandirian spesies apabila
warna kulit: ……………………………………………….. keadaan di persekitaran berubah

• Membolehkan alam semula jadi memilih sifat-sifat
baik untuk diteruskan

• Untuk meningkatkan kualiti dan kuantiti hasil
pertanian

56

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Latihan 16 : Soalan Objektif SPM 2006-2017
1 Rajah 1 menunjukkan pembiakbakaan terpilih kelapa sawit.

SPM 2011

Rajah 1

Apakah ciri baka yang diperoleh dalam pembiakbakaan pilihan ini?

A Kulit keras B Tempurung tebal

C Isirung nipis D Sabut tebal

27 Rajah 2 menunjukkan hasil pembiakbakaan terpiklih buah betik

Rajah 2

Ciri-ciri manakah yang betul untuk betik R? Isi SPM 2012
Tebal
Kulit Nipis Saiz
A Nipis Nipis Besar
B Tebal Tebal Besar
C Tebal Kecil
D Nipis Kecil

3 Antara yang berikut, yang manakah merupakan contoh variasi selanjar?

A Ketinggian B Kumpulan darah

C Jenis cuping telinga D Kebolehan menggulung lidah

SPM 2006

4 Trait manusia yang manakah menunjukkan variasi selanjar?

A Berat badan B Kumpulan darah

C Jenis cuping telinga D Kebolehan menggulung lidah

SPM 2008

5 Apakah kepentingan variasi kepada spesies tertentu?

A Meningkatkan kepelbagaian B Mengurangkan kemandirian

C Meningkatkan risiko kepupusan D Mengurangkan daya tahan penyakit

SPM 2010

6 Variasi manakah yang disebabkan oleh faktor persekitaran?

A Berat badan B Kumpulan darah

C Jenis cuping telinga D Kebolehan menggulung lidah

57

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Latihan 17 : Soalan Bahagian A SPM 2006-2017
1 Seorang murid menjalankan satu eksperimen untuk mengkaji variasi selanjar pada daun.

Rajah 1 menunjukkan sehelai daun yang dipetik daripada sebatang pokok. (SPM 2010)

Rajah 1

a) Ukur dan tulis panjang daun tersebut

……………………….cm

b) Jadual 1.1 menunjukkan panjang dalam cm bagi 20 helai daun yang dipetik daripada pokok

yang sama. 2.0 3.8 5.5 3.4 3.5

5.5 3.9 4.7 3.5 4.5

3.7 1.6 3.6 3.6 3.6

1.9 3.4 1.9 4.8 5.2

Berdasarkan Jadual 1.1, lengkapkan Jadual 1.2

Julat panjang daun 0.1 - 2.0 2.1 - 4.0 4.1 - 6.0
(cm)

Bilangan daun

Jadual 1.2

c) Berdasarkan Jadual 1.2, lukiskan carta palang untuk menunjukkan bilangan daun melawan
panjang daun.

2 Seorang murid telah mengkaji ciri kebolehan menggulung lidah dalam kalangan murid di dalam

58

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019
kelasnya. Keputusan pemerhatian ditunjukkan dalam Rajah 2. (SPM 2011)

Rajah 2
a) Berdasarkan Rajah 2, tentukan bilangan murid bagi setiap kumpulan. Lengkapkan Jadual 2.1

Ciri Boleh menggulung lidah Tidak boleh menggulung lidah
Bilangan murid

Jadual 2.1
b) Berdasarkan keputusan dalam Jadual 2.1, lukiskan carta palang yang menunjukkan bilangan

murid melawan ciri kebolehan menggulung lidah.

c) Nyatakan jenis variasi berdasarkan carta palang di 2(b).

……………………………………………………………………………………………………………………..

d) Dalam Jadual 2.2, tandakan (√) bagi ciri yang mempunyai jenis variasi yang sama seperti di

2(c).

Berat badan Jenis cuping telinga Ketinggian Kumpulan darah

3 Sekumpulan murid menjalankan eksperimen untuk mengenal pasti kumpulan darah mereka di

59

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

makmal. Jadual 3.1 menunjukkan kumpulan darah bagi 30 orang murid. (SPM 2016)

ABOBOB

OOAO B A

O B AB O AB O

B AOBOA

AB O O B B O

Jadual 3.1

a) Berdasarkan Jadual 3.1, lengkapkan Jadual 3.2.

Kumpulan A B AB O
darah

Bilangan murid

b) Berdasarkan Jadual 1.2, lukiskan carta bar yang menunjukkan bilangan murid melawan
kumpulan darah.

c) Berdasarkan carta bar di 3(b), nyatakan jenis variasi.
………………………………………………………………………………………………………………………

Latihan 18 : Soalan Bahagian C SPM 2014 60

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

1 a) Nyatakan empat perbezaan antara kembar seiras dengan kembar tak seiras.

Jawapan:

Kembar seiras Kembar tak seiras

b) Rajah 1 menunjukkan dua contoh variasi tak selanjar.
Variasi tak selanjar

Jenis rambut Jenis cuping telinga

Kaji maklumat dalam Rajah 1 dan bina konsep variasi tak selanjar.
Jawapan:
……………………………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………………….
……………………………………………………………………………………………………………………….

61

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

2 a) Nyatakan dua contoh mutasi kromosom dan dua faktor yang menyebabkan mutasi. SPM
2017

Jawapan:

………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………

…………………………………………………………………………………………………………………

b) Rajah 2 menunjukkan tiga contoh mutasi gen.

Hemofilia

Mutasi gen

Talasemia Anemia sel sabit

Kaji maklumat pada Rajah 2 dan bina konsep mutasi gen.
Jawapan anda hendaklah berdasarkan aspek-aspek berikut:
i) Tuliskan maklumat daripada Rajah 2

…………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………
ii) Kenalpasti tiga ciri sepunya
…………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………
iii) Berikan satu contoh lain bagi mutasi gen
…………………………………………………………………………………………………………………
iv) Hubung kaitkan ciri-ciri sepunya untuk membina konsep sebenar mutasi gen
…………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………

~MODUL BAB 3 TAMAT~

62

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Bab 4 Jirim dan Bahan

4.1 Perubahan Keadaan Jirim

Apakah teori kinetik jirim? • Jirim terdiri daripada zarah-zarah halus dan diskret
• Zarah-zarah ini bergerak sama ada bergetar setempat atau bergerak bebas
• Apabila suhu jirim meningkat, tenaga haba yang diserap menyebabkan

zarah-zarah bergerak dengan lebih pantas

Hubungan antara Perubahan Haba dengan Perubahan Tenaga Kinetik Zarah-zarah di dalam Jirim

• Tenaga kinetik zarah-zarah adalah rendah
• Zarah-zarah hanya berputar atau bergetar

pada kedudukan masing-masing

• Apabila cecair disejukkan, zarah-zarah Pembekuan Peleburan • Apabila pepejal dipanaskan, zarah-
di dalamnya kehilangan tenaga (membebaskan tenaga) (menyerap tenaga) zarah di dalamnya memperoleh lebih
kinetik ke sekeliling
banyak tenaga kinetik
• Zarah-zarah ini bergerak perlahan dan • Zarah-zarah ini bergetar lebih cepat
tidak mempunyai tenga yang
mencukupi untuk bergerak secara bdan akhirnya berlaih dari kedudukan
bebas tetapnya dan bergeark bebas

• Tenaga kinetik zarah-zarah lebih tinggi
• Zarah-zarah boleh bergerak bebas

• Apabila gas disejukkan, zarah-zarah Kondensasi Pendidihan • Apabila cecair dipanaskan, zarah-zarah
kehilangan tenaga kinetik. (membebaskan tenaga) (menyerap tenaga) di dalamnya memperoleh lebih banyak

• Gerakan zarah menjadi perlahan tenaga kinetik dan bergerak lebih
dan tertarik antara satu samal lain
dan bertukar menjadi cecair pantas
• Zarah-zarah ini dapat mengatasi daya

tarikan antaranya dan seterusnya
bergerak secara bebas

• Tenaga kinetik zarah-zarah sangat tinggi
• Zarah-zarah boleh bergerak dengan

pantas dan secara rawak

Proses pemejalwapan– proses pepejal bertukar menjadi gas tanpa melaui keadaan cecair dan sebaliknya
Contoh jirim yang boleh memejalwap ialah iodin, ais kering (karbon dioksida kering) dan naftalena
Perubahan Keadaan Jirim

63

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Latihan 1 : Pengukuhan
1 Terangkan teori kinetik jirim.

Jirim terdiri daripada zarah-zarah halus dan ……………………………………………….

Zarah-zarah ini bergerak sama ada bergetar setempat atau ………………………………………….

Apabila suhu jirim …………………………….., tenaga haba yang …………………………………menyebabkan

zarah-zarah bergerak dengan ………………………………………………………..

2 Apakah yang akan berlaku pada tenaga kinetik zarah apabila sesuatu jirim

a) Menyerap haba? : ………………………………………………..

b) Membebaskan haba? : ………………………………………………..

3 Nyatakan proses yang terlibat dalam

a) Penyerapan haba : ………………………………………………………………………………………..

b) Pembebasan haba : ………………………………………………………………………………………..

4 Pemejalwapan tidak berlaku pada semua jirim. Nyatakan tiga contoh jirim yang mengalami proses tersebut.

…………………………………………………………………………………………………………………………………………

5 Nyatakan proses yang berlaku pada perubahan jirim berikut dan nyatakan kandungan tenaga kinetik bagi

proses terlibat sama ada bertambah atau berkurang

Nama proses yang terlibat Tenaga kinetik Pergerakan Zarah-
zarah

i) Cecair → pepejal : ………………………………… ……………………… ………………………

ii) Gas → cecair : ………………………………… ……………………… ………………………

iii) Pepejal → cecair : ………………………………… ……………………… ………………………

iv) Cecair → gas : ………………………………… ……………………… ………………………

v) Pepejal → gas : ………………………………… ……………………… ………………………

vi) Gas → pepejal : ………………………………… ……………………… ………………………

Latihan 2 : Soalan Objektif SPM 2006- 2017
1 Rajah 1 menunjukkan perubahan keadaan jirim.

Apakah proses X? Rajah 1 SPM 2006
A Peleburan
C Kondensasi B Pendidihan
D Pemejalwapan

64

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019
2 Rajah 2 menunjukkan susunan zarah yang melalui proses X.

Apakah proses X? Rajah 2 SPM 2007
A Pendidihan SPM 2008
C Pemejalwapan B Peleburan SPM 2009
D Kondensasi SPM 2010

3 Pilih padanan yang betul tentang perubahan jirim dan prosesnya. SPM 2012

Perubahan keadaan jirim Proses SPM 2014

A Pepejal → cecair Pendidihan

B Cecair → pepejal Pembekuan

C Gas → cecair Pemejalwapan

D Pepejal → gas Kondensasi

4 Rajah 3 menunjukkan perubahan dalam keadaan jirim.
Antara A, B, C dan D, yang manakah mewakili proses kondensasi?

Rajah 3
5 Rajah 4 menunjukkan satu perubahan keadaan jirim.

Apakah proses M? Rajah 4
A Pendidihan
C Pembekuan B Peleburan
D Kondensasi

6 Rajah 5 menunjukkan perubahan keadaan jirim.

Apakah proses yang terlibat? Rajah 5
A Peleburan
B Pemejalwapan B Penyejukbekuan
D Kondensasi
7 Rajah 6 menunjukkan perubahan jirim.

Apakah proses M? Rajah 6

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains 65

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

A Pendidihan B Peleburan
C Pemejalwapan D Kondensasi

8 Rajah 7 menunjukkan satu proses yang melibatkan perubahan keadaan jirim. SPM 2015

Apakah proses yang terlibat? Rajah 7
A Peleburan
C Penyejatan B Pemejalwapan
D Kondensasi

Latihan 3 : Soalan Bahagian B SPM 2010
1 Rajah 1 menunjukkan perubahan keadaan jirim bagi suatu bahan.

Rajah 1

Berdasarkan Rajah 1,
a) Namakan proses P, Q dan R menggunakan maklumat berikut.

• Pembekuan • Kondensasi • Peleburan

b) Apakah yang berlaku kepada tenaga kinetik zarah-zarah dalam bahan itu semasa proses P?
…………………………………………………………………………………………………………………………………….

c) Apakah yang berlaku kepada pergerakan zarah-zarah dalam bahan itu semasa proses Q?
…………………………………………………………………………………………………………………………………….

d) Nyatakan proses yang melibatkan penyerapan haba?
…………………………………………………………………………………………………………………………………….

d) Lukis susunan zarah-zarah dalam X dalam petak yang disediakan di bawah.

66

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

2 Rajah 2.1 dan Rajah 2.2 menunjukkan tiga keadaan jirim bagi air dalam kehidupan seharian. SPM 2016

Rajah 2.1 Rajah 2.1

a) Lukis susunan zarah bagi stim pada ruang yang disediakan.

b) Namakan proses perubahan keadaan jirim dalam Rajah 2.2.

……………………………………………………………………………………………………………………………………

c) Stim mempunyai tenaga kinetik yang tinggi dan bergerak bebas.
Jelaskan mengapa.

……………………………………………………………………………………………………………………………………

……………………………………………………………………………………………………………………………………

d) Rajah 2.3 menunjukkan bekas polistirena diisi dengan ais untuk mengekalkan kesegaran ikan.
Garam ditambahkan pada ais.

Rajah 2.3
i) Apakah kesan garam terhadap takat lebur ais?

………………………………………………………………………………………………………………………………
ii) Nyatakan satu sebab mengapa ikan yang disimpan dalam ais kekal segar.

………………………………………………………………………………………………………………………………
e) Namakan proses perubahan keadaan jirim dalam Rajah 2.1.

……………………………………………………………………………………………………………………………………
f) Apakah yang berlaku kepada pergerakan zarah-zarah dalam bahan itu semasa proses di Rajah 2.1

…………………………………………………………………………………………………………………………………….

67

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

4.2 Struktur Atom

Apa itu atom?? Atom ialah zarah yang paling kecil di dalam unsur

Apa zarah yang terdapat dalam atom? Proton(p) , elektron (e), dan neutron (n)

Atau dikenali sebagai subatom

Model suatu atom

Ciri-ciri proton, neutron dan elektron

Zarah subatom Proton Neutron Elektron
Simbol p n e
Cas +1 0 -1
1 1
Jisim relatif ≈0
Di dalam nukleus Di dalam nukleus
Kedudukan Mengorbit nukleus pada
petala tertentu

Apa yang dapat disimpulkan daripada ciri-ciri di atas?
1 Subatom manakah mempunyai jisim yang sama?

……………………………………………………………………………………………………………………………….

2 Nyatakan subatom yang terdapat di nukleus?

……………………………………………………………………………………………………………………………….

3 Nyatakan subatom yang terlibat dalam tindakan kimia? Klu : berada di luar nukleus
……………………………………………………………………………………………………………………………….

4 Di mana kedudukan elektron?

……………………………………………………………………………………………………………………………….

5 Apakah cas bagi subatom berikut:

Proton : ………………………………………….

Elektron : ………………………………………….

Neutron : ………………………………………….

6 Berapakah jisim relatif bagi elektron?

……………………………………………………………………………………………………………………………….

7 Apakah maksud atom?

……………………………………………………………………………………………………………………………….

68

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Latihan 4 : Soalan Objektif SPM 2006 - 2017
1 Rajah 1 menunjukkan struktur atom. Antara A, B, C atau D yang manakah mewakili proton?

Rajah 1

SPM 2006

2 Rajah 2 menunjukkan stuktur suatu atom.
Antara A, B, C atau D yang manakah elektron?

Rajah 2

3 Apakah kandungan dalam nukleus suatu atom? SPM 2011
SPM 2014
A Proton B Elektron

C Proton dan neutron D Elektron dan neutron

4 Jadual 1 menunjukkan ciri-ciri bagi zarah-zarah subatom. Y Z
Zarah-zarah subatom X 0 -1
Cas +1
Jadual 1

Apakah X, Ydan Z? Y Z
Elektron Neutron
X Neutron Elektron
A Proton Proton Elektron
B Proton Neutron Proton
C Neutron
D Elektron

5 Maklumat menunjukkan ciri-ciri satu zarah subatom.

• Bergerak mengelilingi nukleus
• Jisim relatif =

Apakah zarah subatom itu? SPM 2015
A Proton
C Nukleon B Elektron
D Neutron

6 Pernyataan manakah yang betul tentang struktur atom? SPM 2016

A Mempunyai satu nukleus B Neutron bercas negatif

C Nukleus terdiri daripada proton sahaja D Jisim elektron sama dengan jisim neutron

69

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

4.3 Nombor proton dan nombor nukleon

Maksud Nombor proton Bilangan proton di dalam suatu atom

Bilangan proton?? Bilangan proton sama dengan bilangan elektron

Kerana atom adalah suatu yang neutral

Nombor nukleon Jumlah bilangan proton dan neutron di dalam atom

Nombor proton = bilangan proton
Nombor nukleon = jumlah bilangan proton dan neutron
Maka, nombor neutron = nombor nukleon – nombor proton

Contoh latihan pengiraan: b)
a)

Nombor proton = bilangan proton = 2 Nombor proton = bilangan proton = 8
Nombor nukleon = jumlah bilangan proton Nombor nukleon = jumlah bilangan proton
dan neutron = 2 + 2 = 4 dan neutron = 8 + 8 = 16

c) Atom natrium mempunyai nombor proton 11 d) Atom klorin mempunyai bilangan elektron 17

dan nombor nukleon 23 manakala nombor nukleon 35

Penyelesaian: Penyelesaian:
Bilangan proton = nombor proton = 11 Bilangan elektron = bilangan proton = 17
Bilangan elektron = bilangan proton = 11 Bilangan proton = nombor proton = 17
Bilangan neutron = nombor nukleon – Bilangan neutron = nombor nukleon – nombor
nombor proton = 23 – 11 = 12 proton = 35 – 17 = 18

Maksud Isotop Atom-atom daripada unsur yang sama mempunyai bilangan proton yang sama
Contoh isotop tetapi bilangan neutron yang berbeza

Isotop Bilangan proton Bilangan elektron Bilangan neutron

Hidrogen-1 1 1 0
Hidrogen -2 1 1 1
Hidrogen -3 1 1 2

Karbon-12 6 6 6
Karbon-13 6 6 7
Karbon-14 6 6 8

Oksigen-16 8 8 8
Oksigen-18 8 8 10

Nota:

Oksigen-18 : maksudnya nombor 18 mewakili nombor nukleonnya, jika nombor proton oksigen ialah 8,
kedua-dua isotopnya iaitu Oksigen-16 dan Oksigen-18 juga mempunyai nombor proton yang sama
tetapi bilangan neutron berbeza iaitu:

Oksigen-16 : Nombor neutron = Nombor nukleon – nombor proton
16 – 8 = 8

Oksigen-18 : Nombor neutron = Nombor nukleon – nombor proton
18 – 8 = 10

70

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Latihan 5 : Soalan Objektif SPM 2006 - 2017 Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019
1 Rajah 1 menunjukkan nukleus bagi suatu atom. SPM 2007

Klu:
bil proton = bil. elektron

Rajah 1

Berapakah bilangan elektron dalam atom ini?

A1 B3

C4 D7

2 Jadual 1 menunjukkan nombor proton dan bilangan neutron bagi suatu atom.

Nombor proton Bilangan neutron

89

Jadual 1

Berapakah nombor nukleon bagi atom itu? SPM 2008

A8 B9

C 17 D 72

3 Maklumat berikut menunjukkan nombor proton dan bilangan neutron bagi suatu atom.
Nombor proton = 5

Bilangan neutron = 6

Berapakah nombor nukleon bagi atom itu? SPM 2009
A1
C6 B5
D 11

4 Jadual 1 menunjukkan bilangan zarah subatom bagi atom X dan Y.

Atom Bilangan neutron Nombor nukleon

X6 12

Y7 13

Jadual 1

Apakah nombor proton bagi X dan Y? SPM 2010

XY

A6 6

B6 7

C7 6

D7 7

5 Nombor proton bagi atom X ialah 9 dan nombor nukleon ialah 19. SPM 2013
Apakah bilangan neutronnya?

A9 B 10
C 19 D 28

6 Nombor proton bagi atom X ialah 10 dan nombor nukleon ialah 19. SPM 2014
Apakah bilangan neutronnya?

A9 B 10
C 19 D 29

71

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

7 Rajah 2 menunjukkan nukleus bagi atom Y.

Antara yang berikut, yang manakah isotop bagi atom Y? SPM 2012

8 Jadual 2 menunjukkan bilangan proton dan bilangan neutron bagi zarah P, Q, R dan S.

Elemen Bilangan proton Bilangan neutron
P 15 16
Q 17 18
R 17 20
S 19 20
Jadual 2

Unsur-unsur manakah adalah isotop? SPM 2015
A P dan Q
C Q dan R B P dan S
D R dan S

9 Rajah 3 menunjukkan struktur atom P, Q, R dan S. SPM 2016

Atom manakah adalah isotop? Rajah 3
A P dan Q
C Q dan R B P dan S
D R dan S

72

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Soalan Bahagian B : SPM 2009
1 Rajah 1.1 menunjukkan struktur suatu atom.

Rajah 1.1

a) X dan Y adalah zarah subatom. Namakan X dan Y.

………………………………………………………………………………………………………………………..

b) Apakah cas bagi X?

………………………………………………………………………………………………………………………..

c) Berapakah nombor nukleon bagi atom ini?

………………………………………………………………………………………………………………………..

d) Rajah 1.2 menunjukkan struktur bagi tiga atom.
i) Atom yang manakah adalah isotop?
Tandakan (√) bagi jawapan anda dalam kotak yang disediakan di Rajah 1.2.

Rajah 1.2
ii) Isotop adalah atom-atom bagi suatu unsur yang mempunyai bilangan neutron yang

berlainan tetapi sama bilangan ………………………………………….
e) Lukiskan suatu model atom yang mempunyai nombor proton 3 dan nombor neutron 4.

73

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

4.4 Jadual Berkala
Jadual Berkala ialah satu susunan unsur mengikut tertib menaik nombor proton dari kiri ke kanan dan
dari atas ke bawah.

Jadual Berkala
Maklumat asas bagi suatu unsur dalam Jadual Berkala

Turus menegak dalam Jadual Berkala dinamakan sebagai kumpulan
Terdapat 18 kumpulan di dalam Jadual Berkala
Kumpulan 1 : Logam alkali
Kumpulan 2 : Logam alkali bumi
Kumpulan 17 : Halogen
Kumpulan 18 : Gas nadir / gas adi / gas lengai
Unsur-unsur dalam kumpulan yang sama mempunyai sifat kimia yang sama

Unsur-unsur disusun dalam baris mengufuk dikenali sebagai kala
Terdapat 7 kala dalam Jadual Berkala

Apabila merentasi kala dari kiri ke kanan, didapati sifat kimia dan sifat fizik berubah secara beransur-
ansur:
a) penurunan sifat logam dan peningkatan sifat bukan logam
b) perubahan sifat oksida daripada beralkali ke berasid
c) sifat kekonduksian arus elektrik semakin berkurangan

Kepentingan Jadual Berkala
Membolehkan kita mengkaji sifat-sifat unsur secara teratur dan sistematik
Dapat meramalkan sifat dan kegunaan sesuatu unsur berdasarkan kedudukannya dalam
Jadual Berkala

74

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Latihan 6 : Soalan Objektif SPM 2006 – 2017 SPM 2006
1 Rajah 1 menunjukkan Jadual Berkala yang tidak lengkap.

Apakah unsur X? Rajah 1
A Logam
C Bukan logam B Gas adi
D Separuh logam

2 Rajah 2 menunjukkan Jadual Berkala yang tidak lengkap. SPM 2007

Rajah 2

Antara yang berikut, yang manakh sifat Q yang betul?

A Pudar B Mulur

C Takat lebur rendah D Kekuatan regangan rendah

3 Rajah 3 menunjukkan Jadual Berkala yang tidak lengkap. SPM 2009
Antara unsur A, B, C dan D, yang manakah bukan logam?

Rajah 3 SPM 2010
4 Rajah 4 menunjukkan Jadual Berkala yang tidak lengkap.

Rajah 4

Unsur manakah yang mempunyai nombor proton yang terbesar?

AW BX

CY DZ

75

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

5 Rajah 5 menunjukkan satu unsur dalam Jadual Berkala. SPM 2011

Rajah 5

Berapakah bilangan neutron dalam satu atom unsur itu?

A9 B 10

C 19 D 28

6 Rajah 6 menunjukkan suatu Jadual Berkala yang tidak lengkap. SPM 2013
Antara unsur A, B, C dan D yang manakah mempunyai 7 proton?

Rajah 6 SPM 2015
7 Rajah 7 menunjukkan Jadual Berkala Unsur yang tidak lengkap.

Rajah 7

Unsur yang manakah mempunyai nombor proton 6?

AM B Q
T
CR D

8 Rajah 8 menunjukkan Jadual Berkala Unsur yang tidak lengkap.

Unsur-unsur dalam Jadual
Berkala disusun mengikut
susunan tertib
menaik…………………………....

Rajah 8

a) Namakan kumpulan berikut:

i) Kumpulan 1 : ……………………………………………………

ii) Kumpulan 2 : ……………………………………………………

iii) Kumpulan 17 : ……………………………………………………

iv) Kumpulan 18 : ……………………………………………………

76

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

4.5 Sifat Bahan
Bahan terdiri daripada zarah-zarah yang halus. Terdapat tiga jenis zarah yang membina bahan iaitu
atom, molekul dan ion

Atom – unit paling ringkas yang terdapat di dalam sesuatu unsur
Contoh atom : Logam dan gas nadir(Zink, Besi, Neon atau argon)

Molekul – gabungan dua atau lebih atom secara kimia
Contoh molekul : Bahan bukan logam atau tindak balas antara dua bahan bukan logam
Molekul dalam unsur = Gabungan dua atau lebih atom yang serupa (Hidrogen, H2, Oksigen, O2, Klorin,
Cl2 atau Nitrogen, N2)
Molekul dalam sebatian =Gabungan dua atau lebih atom yang berlainan (Air , H2O, Karbon dioksida,
CO2)

Ion – zarah yang bercas, sama ada positif atau negatif (ion terbentuk apabila atom menerima atau
kehilangan elektron)
Contoh ion : apabila logam bertindak balas dengan bahan bukan logam = sebatian ionik (Zink oksida,
aluminium bromida atau natrium klorida)

Perbezaan Sifat Fizik Bahan bagi atom, molekul dan ion

Sifat fizik Bahan yang wujud dalam bentuk

Keadaan pada suhu Atom Molekul Ion
bilik
Pepejal (untuk semua
Takat lebur / takat
didih logam kecuali merkuri) Pepejal, cecair dan Pepejal
Gas (untuk semua gas gas
Kekonduksian arus
elektrik nadir)

Tinggi untuk logam

tetapi rendah untuk Rendah Tinggi

gas nadir

Semua logam ialah Tidak Hanya
mengkonduksikan mengkonduksikan arus
konduktor elektrik
yang baik (gas nadir elektrik eletrik apabila lebur
atau larut dalam air
bukan konduktor)
sahaja

Persoalan Penerangan kepada soalan
Atom-atom di dalam logam diikat bersama oleh ikatan
Kenapa logam wujud sebagai pepejal logam yang sangat kuat
pada suhu bilik?
Kenapa logam mempunyai takat didih Logam mengandungi elektron yang bebas bergerak
yang tinggi?
Molekul-molekul diikat oleh daya van der Waals yang
Kenapa logam merupakan konduktor lemah
eletrik yang baik? Kerana tidak mengandungi zarah-zarah bercas

Kenapa molekul mempunyai takat lebur Sebatian ionik diikat bersama dengan ikatan ionik yang
dan takat didih yang rendah? sangat kuat
Kerana ion-ion tidak bergerak secara bebas
Kenapa molekul tidak mengkonduksikan Untuk mengkonduksikan, sebatian dileburkan atau
elektrik? dilarutkan di dalam air supaya ion bebas bergerak

Kenapa ion mempunyai takat lebur dan
takat didih yang tinggi?

Kenapa sebatian ionik tidak
mengkonduksikan arus elektrik dalam
keadaan pepejal?

77

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Latihan 7 : Pengukuhan
1 Nyatakan tiga jenis zarah yang terdapat di dalam bahan.

………………………………………………………………………………………………………………………………

2 Nyatakan maksud bagi zarah berikut:

Atom : …………………………………………………………………………………………………….

Molekul : …………………………………………………………………………………………………….

Ion : …………………………………………………………………………………………………….

3 Antara bahan di bawah, yang manakah terbentuk daripada

i) Atom ii) Molekul iii) Ion

4 Kenal pasti zarah yang terkandung di dalam bahan yang berikut:

a) bromin : ………………………………………….

b) hidrogen oksida : ………………………………………….

c) kalsium bromida : ………………………………………….

5 Sifat-sifat fizik bagi bahan X, Y dan Z ditunjukkan seperti di bawah.

Bahan X Y Z
Takat lebur Tinggi Tinggi Rendah
Kekonduksian arus elektrik Boleh Hanya dalam keadaan Tidak boleh
leburan atau larutan

Antara bahan di atas, yang manakah wujud dalam bentuk

a) atom? …………………….

b) molekul? …………………………

c) ion? …………………………

6 Kenapa sebatian ionik tidak dapat mengkondusikan di dalam pepejal?

………………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………………

7 Bagaimana untuk mengkonduksikan elektrik sebatian ion tersebut?

………………………………………………………………………………………………………………………………

………………………………………………………………………………………………………………………………

Latihan 8: Saolan Objektif SPM 2006 - 2017 78

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

1 Bahan manakah terbina daripada ion? B Besi
A Garam D Gula
C Perak

2 Antara yang berikut, yang manakah sebatian ion? SPM 2010
SPM 2012
A Air B Etanol

C Karbon dioksida D Natrium klorida

3 Maklumat berikut menunjukkan tiga bahan.

• Natrium klorida
• Plumbum(II) bromida
• Kuprum(II) sulfat

Apakah sifat bahan-bahan berikut? •

A Daya tarikan yang lemah antara zarah- B Boleh mengkonduksikan elektrik dalam

zarah keadaan leburan

C Konduktor haba yang baik D Takat lebur yang rendah

SPM 2015

4 Apabila minyak wangi disembur, bau yang wangi dihasilkan.

Pernyataan manakah yang betul berdasarkan teori kinetik jirim?

A Zarah-zarah minyak wangi memenuhi B Proses kondensasi berlaku apabila minyak

ruang dalam udara wangi disembur

C Tenaga kinetic zarah-zarah minyak wangi D Jarak antara zarah-zarah minyak wangi

semakin berkurang berkurang

SPM 2016

5 Rajah 1 menunjukkan susunan radas bagi mengkaji kekonduksian elektrik sesuatu bahan.

Sebatian X

Apakah X? Rajah 1
A Larutan natrium klorida
C Leburan plumbum(II) bromida B Leburan sulfur
D Larutan ammonia

6 Natrium klorida tidak dapat mengkonduksikan elektrik dalam keadaan pepejal. Bagaimanakah

untuk menjadikan sebatian ini mengkonduksikan elektrik?

A Ditambahkan dengan pasir B Dicampurkan dengan gula

C Dikacau dengan kuat D Dipanaskan sehingga melebur

7 Antara berikut, yang manakah molekul dalam unsur?

A Klorin B Karbon dioksida

C Air D Sulfur dioksida

8 Antara berikut, yang manakah molekul dalam sebatian?

A Klorin B Nitrogen

C Oksigen D Ammonia

79

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Latihan 9 : Soalan Bahagian A SPM 2006
1 Rajah 1.1 dan Rajah 1.2 menunjukkan eksperimen untuk mengkaji kekonduksian elektrik

plumbum(II) bromida.

a) i) Berdasarkan Rajah 1.2, apakah pemerhatian anda pada jarum ammeter?
……………………………………………………………………………………………………………………

ii) Apakah bacaan ammeter pada Rajah 1.2?
……………………………………………………………………………………………………………………

b) Nyatakan pemboleh ubah dalam eksperimen ini.
i) Pemboleh ubah dimanipulasikan
……………………………………………………………………………………………………………………
ii) Pemboleh ubah bergerak balas
……………………………………………………………………………………………………………………

c) Nyatakan satu inferens bagi eksperimen ini.
…………………………………………………………………………………………………………………………

d) Plumbum(II) bromide adalah sebatian ion.
Nyatakan definisi secara operasi bagi sebatian ion.
…………………………………………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………………………………

80

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

4.6 Logam dan Bukan Logam

Contoh logam Aluminium, kalsium, emas, perak, magnesium, timah, zink, besi, plumbum,

(permukaan berkilat dan dan kuprum

mulur)

Contoh bukan logam Bromin, klorin, helium, karbon, nitrogen, oksigen, iodin, hidrogen, sulfur dan

(Permukaan pudar dan neon

rapuh)

Perbezaan Sifat Logam dan Bukan Logam

Logam Persamaan Bukan Logam

Berkilau • • Kedua-duanya merupakan unsur
Mulur Kedua-duanya terbentuk daripada atom
Boleh ←
Kuat ← Perbezaan
Baik ←
Baik ← Kekilauan → Pudar
← Kemuluran → Rapuh
← Kebolehtempaan → Tidak boleh
Kekuatan regangan → Senang patah
Kekonduksian elektrik → Penebat (kecuali karbon)
Kekonduksian haba → Lemah

Kegunaan Bahan Logam Kegunaan Bahan Bukan Logam

• Paku besi- besi boleh ditempa, kuat, dan • Klorin – digunakan untuk membasmi
mudah diperoleh kuman di dalam kolam renang
Klorin juga beracun dan digunakan
• Emas dan perak – boleh ditempa, mulur, untuk membunuh bakteria di dalam air
tidak reaktif, dan berkilau
• Neon – neon tidak reaktif dan digunakan
• Barangan aluminium – aluminium boleh dalam lampu iklan yang berwarna-warni
ditempa, tahan kakisan dan
berketumpatan rendah • Belon kaji cuaca – diisi dengan gas
helium kerana helium mempunyai
• Bekas zink sel kering – zink digunakan ketumpatan yang sangat rendah dan
untuk membuat bekas sel kering dan zink tidak reaktif
pula boleh ditempa, mulur, dan tahan
kakisan • Barang kemas yang dihias dengan intan
– intan yang kuat dank eras digunakan
• Tin yang disadur timah – logam yang tidak untuk membuat barangan kemas atau
reaktif. Tin besi biasanya disadur dengan memotong kaca
timah untuk mengelakkan pengaratan
• Mata pensel yang diperbuat daripada
• Wayar kuprum – kuprum ialah konduktor grafit – karbon dalam bentuk grafit
elektrik yang baik dan mempunyai sifat adalah lembut dan mudah
kemuluran yang tinggi menggelongsor. Grafit digunakan untuk
membuat mata pensel

• Sulfur – sulfur mudah bertindak balas
dengan oksigen untuk membentuk
sebatian berasid yang boleh digunakan
sebagai elektrolit untuk bateri kereta,
baja kimia, pencelup dan detergen

• Plumbum – bekas penyimpanan bahan
radioaktif dan digunakan dalam bateri
kereta

81

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Latihan 10 : Soalan Objektif SPM 2006 – 2017 SPM 2006
1 Maklumat berikut menunjukkan ciri dan kegunaan bahan Y.

• Ringan
• Permukaan berkilat
• Digunakan sebagai pembungkus makanan
• Konduktor haba yang baik

Apakah bahan Y? B Plastik
A Zink D Aluminium
C Karbon

2 Jadual 1 menunjukkan sifat fizik bagi empat unsur. SPM 2007

Unsur Sifat

P Permukaan Berkilat

Q Penebat haba

R Kekuatan regangan rendah

S Mulur

Jadual 1

Antara unsur dalam Jadual 1, yang manakah logam?

A P dan Q B R dan S
C Q dan R D P dan S

3 Maklumat berikut menunjukkan sifat-sifat bahan X. SPM 2008

Apakah X? • Berkilau
A Aluminium • Boleh ditempa
C Sulfur • Mulur

•

B Klorin
D Karbon

4 Apakah ciri emas yang menjadikannya sesuai untuk digunakan sebagai barang kemas?

A Kusam B Rapuh

C Reaktif D Boleh ditempa

SPM 2010

5 Bahan M digunakan untuk memotong kaca.

Apakah M?

A Besi B Intan

C Sulfur D Magnesium

SPM 2011

6 Rajah 2 menunjukkan kegunaan logam sebagai barang hiasan.

SPM 2012

Apakah ciri-ciri logam itu yang digunakan untuk membuat barang hiasan ini?

A Berkilat dan mulur B Mulur dan kuat

C Boleh ditempa dan berkilat D Kuat dan pengalir haba

82

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

7 Antara yang berikut, yang manakah ciri bukan logam?

A Rapuh B Mulur

C Boleh ditempa D Permukaan berkilat

SPM 2013

8 Maklumat berikut menunjukkan kegunaan logam S.

Apakah logam S? • Bekas penyimpanan bahan radioaktif SPM 2014
A Timah • Digunakan dalam bateri kereta
C Zink
•

B Plumbum
D Kuprum

9 Rajah 9.1 dan Rajah 9.2 menunjukkan susunan radas bagi satu eksperimen untuk mengkaji
ketertempaan bahan yang berbeza dengan mengetuk bahan tersebut menggunakan penukul.

Rajah 9.1

Rajah 9.2
a) Berdasarkan Rajah 9.1,

i) Nyatakan satu pemerhatian dalam eksperimen ini.

…………………………………………………………………………………………………………………..

ii) Nyatakan satu inferens bagi jawapan anda di 9(a)(i).

…………………………………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………………………………..

b) Nyatakan pemboleh ubah bergerak balas dalam eksperimen ini

………………………………………………………………………………………………………………….…….

c) Kuprum adalah logam. Berdasarkan eksperimen ini, nyatakan definisi secara operasi bagi
logam

………………………………………………………………………………………………………………….…….

………………………………………………………………………………………………………………….…….

83

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

4.7 Kaedah Penulenan Bahan
1 Bahan tulen ialah bahan yang bebas daripada bahan lain (tanpa bendasing)
2 Sifat-sifat Bahan Tulen

a) Tidak mengandungi sebarang bendasing di dalamnya
b) Takat lebur pada suhu 0oC
c) Takat didih pada suhu 100oC
3 Kehadiran bendasing akan meningkatkan takat didih air tulen dan merendahkan takat
beku air tulen

Latihan pengukuhan:
a) Nyatakan maksud bahan tulen.

………………………………………………………………………………………………………………...

b) Nyatakan dua ciri bahan tulen

………………………………………………………………………………………………………………...

………………………………………………………………………………………………………………...

c) Kehadiran bendasing (garam) diletakkan di dalam air akan menyebabkan takat

didihnya ………………………………..manakala takat bekunya…………………………..

Contoh Soalan Bahagian A – Kemahiran Proses Sains

Rajah 1.1 dan Rajah 1.2 menunjukkan susunan radas bagi mengkaji kehadian bendasing
(natrium klorida) ke atas air tulen.

Termometer

Air suling +
natrium klorida

Termometer

Ais + Rajah 1.2
natrium
klorida

Rajah 1.1

Nyatakan pemerhatian daripada aktiviti di atas.
……………………………………………………………………………………………………………….……...

84

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Soalan Bahagian C – Mengeksperimen (10 markah) – SPM 2013
1 Kaji penyataan berikut:

Takat didih larutan garam adalah lebih tinggi daripada air suling

a) Cadangkan satu hipotesis untuk menyiasat pernyataan di atas.
………………………………………………………………………………………………………………………….
………………………………………………………………………………………………………………………….

b) Menggunakan dua bikar, penunu Bunsen, air suling, garam dan radas-radas lain, huraikan
eksperimen untuk menguji hipotesis anda di 1(a) berdasarkan kriteria berikut:
i) Tujuan eksperimen
……………………………………………………………………………………………….………………….
……………………………………………………………………………………………….………………….
ii) Mengenal pasti pemboleh ubah
……………………………………………………………………………………………….………………….
……………………………………………………………………………………………….………………….
iii) Senarai radas dan bahan
……………………………………………………………………………………………….………………….
……………………………………………………………………………………………….………………….
iv) Prosedur atau kaedah
……………………………………………………………………………………………….………………….
……………………………………………………………………………………………….………………….
……………………………………………………………………………………………….………………….
……………………………………………………………………………………………….………………….
……………………………………………………………………………………………….………………….
……………………………………………………………………………………………….………………….
v) Penjadualan data

85

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Kaedah penulenan
1 Maksud penulenan ialah proses mengasingkan campuran untuk memperoleh bahan

yang tulen
2 Kaedah penulenan ialah

a) Penyulingan
b) Penghabluran
3 Penyulingan ialah kaedah penulenan yang digunakan untuk memperoleh cecair tulen
daripada sesuatu larutan.

4 Penghabluran digunakan untuk memperoleh pepejal daripada larutan tepunya.
Garam diasingkan daripada campuran pasir dan garam melalui kaedah penurasan dan
penurasan

5 Penyulingan petroleum dalam industri mengasingkan petroleum kepada pecahannya
kerana mempunyai takat didih yang berbeza

6 Garam diperoleh daripada air laut melalui proses penyejatan

86

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Soalan Objektif SPM 2008 - 2017

1 Bahan manakah boleh ditulenkan melalui penghabluran?

A Garam biasa B Bijih timah

C Petroleum D Etanol

2 Apakah proses yang digunakan untuk memperoleh pepejal kuprum(II) sulfat tulen

daripada larutannya?

A Penghabluran B Penyejatan

C Penyulingan D Pendidihan

3 Rajah 1 menunjukkan bekas yang digunakan oleh penjual untuk menyimpan ais krim.

Rajah 1

Apakah tujuan meletakkan garam biasa di atas ais tersebut?

A Untuk menyedapkan lagi rasa aiskrim B Untuk meningkatkan takat lebur

aiskrim

C Untuk memperlahankan pembekuan D Untuk mengelakkan ais krim daripada

aiskrim cepat cair

4 Apakah kaedah yang digunakan untuk memperoleh garam tulen daripada air laut?

A Penghabluran B Penyulingan

C Peneutralan D Penurasan

5 Rajah 2 menunjukkan peringkat-peringkat dalam proses penghabluran.

Urutan manakah yang betul? Rajah 2
A R,S,T,U
C T,U,S,R B S,T,R,U
D U,R,T,S

`MODUL BAB 4 TAMAT~

87

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Bab 5 Tenaga dan Perubahan KMimodiaul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

5.1 Perubahan Fizik dan Perubahan Kimia

Perubahan Fizik Perubahan Kimia

• Perubahan yang hanya melibatkan • Perubahan yang mengubah komposisi
perubahan sifat fizik seperti saiz, bentuk dan kimia dan sifat yang berbeza daripada

keadaan fizikal yang asal
• Merupakan proses yang boleh • Merupakan proses yang tidak boleh

dibalikkan/proses berbalik dibalikkan/proses tidak berbalik
• Tiada bahan baharu terbentuk • Bahan baharu terbentuk
• Memerlukan sedikit tenaga haba • Memerlukan banyak tenaga haba
• Contoh : Peleburan ais, pemanasan hablur • Contoh : menggoreng telur, pengaratan

iodin di dalam bekas tertutup,dan pintu besi, pembakaran kertas
pemanasan lilin

Latihan:
1 Antara yang berikut, yang manakah menunjukkan perubahan kimia?

A Peleburan ais B Pengaratan besi

C Penyejatan iodin D Penghabluran garam

SPM 2013

2 Antara yang berikut, yang manakah contoh perubahan fizikal?

A Telur mengeras apabila direbus B Kertas terbakar dengan lengkap di udara

C Jus anggur berubah kepada wain D Sekeping besi ditempa untuk membuat pisau

melalui penapaian

SPM 2015

3 Penyataan manakah menerangkan tentang perubahan fizik?

A Boleh berbalik B Menghasilkan bahan baharu

C Melibatkan tenaga haba yang tinggi D Perubahan pada sifat kimia sesuatu bahan

SPM 2016

5.2 Perubahan Haba dalam Tindak Balas Kimia

1 Kebanyakan tindak balas kimia mengakibatkan perubahan haba.

2 Tenaga haba akan diserap atau dibebaskan dalam tindak balas tersebut.

3 Terdapat dua jenis tindak balas kimia dalam perubahan haba iaitu tindak balas endotermik dan

tindak balas eksotermik.

4

Tindak balas endotermik Tindak balas eksotermik

• Tindak balas yang menyerap haba dari • Tindak balas yang membebaskan haba

persekitaran ke persekitaran

• Suhu sekeliling akan menurun kerana • Suhu larutan akan meningkat kerana
tindak balas menyerap haba dari tindak balas memanaskan larutan

persekitarannya • Contoh : Larutan ammonium klorida
dilarutkan ke dalam air suling
• Contoh : Larutan natrium hidroksida
dilarutkan ke dalam air suling

5 Dalam tindak balas kimia, ikatan di dalam bahan tindak balas diputuskan dan ikatan baharu
terbentuk dalam hasil tindak balas.
Pemutusan ikatan lama memerlukan tenaga manakala pembentukan ikatan yang baharu akan
membebaskan tenaga

Tindak balas endotermik Tindak balas eksotermik

• Tenaga diperlukan untuk memutuskan • Tenaga diperlukan untuk memutuskan
ikatan lama dalam bahan tindak balas ikatan lama dalam bahan tindak balas
melebihi tenaga yang dibebaskan adalah kurang daripada tenaga yang
semasa pembentukan ikatan baharu dibebaskan semasa pembentukan ikatan
baharu
• Hal ini menyebabkan tenaga diserap dari
persekitaran dan suhu sekeliling akan • Tenaga dibebaskan ke persekitaran dan

menurun suhu sekeliling akan meningkat

88

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

1 Penyataan manakah yang menerangkan tindak balas endotermik?

A Tenaga haba dibebaskan B Semua tindak balas adalah berbalik
C Tindak balas menyerap tenaga haba D Suhu persekitaran meningkat

2 Rajah 1 menunjukkan satu tindak balas kimia. SPM 2011

Rajah 1

Apakah kemungkinan suhu larutan ammonium klorida itu?

A 20 0C B 26 0C

C 30 0C D 35 0C

SPM 2012

3 Penyataan manakah yang betul tentang tindak balas endotermik?

A Haba diserap B Berlaku dalam penghasilan

ammonia

C Melarutkan natrium hidroksida dalam air D Suhu persekitaran meningkat

SPM 2014

Soalan Bahagian A SPM 2008
1 Rajah 1.1 dan Rajah 1.2 menunjukkan satu eksperimen untuk mengkaji perubahan haba dalam

tindak balas kimia pada suhu bilik.

Rajah 1.1

Rajah 1.2
a) Berdasarkan Rajah 1.1, apakah pemerhatian anda tentang perubahan suhu?

……………………………………………………………………………………………………………………….

b) Apakah bacaan akhir termometer pada Rajah 1.2?
……………………………………………………………………………………………………………………….

89

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

c) Nyatakan pemboleh ubah dalam eksperimen ini.

i) Pembolehubah dimalarkan

…………………………………………………………………………………………………………………
ii) Pembolehubah bergerak balas

…………………………………………………………………………………………………………………

d) Nyatakan satu hipotesis untuk eksperimen ini.

……………………………………………………………………………………………………………………….

Soalan Bahagian C – Soalan Mengeksperimen Rasa sejuk Situasi R
1 Kaji situasi berikut.

Bedak sejuk + Air

Serbuk pencuci + Air Rasa panas Situasi S

a) Cadangkan satu hipotesis untuk menyiasat situasi di atas.

……………………………………………………………………………………………………………………….

……………………………………………………………………………………………………………………….

b) Berdasarkan maklumat yang diberi dalam Situasi R dan Situasi S, cadangkan satu eksperimen
untuk menyiasat tindak balas endotermik dan eksotermik dengan menggunakan ammonium
klorida, natrium hidroksida, air,bikar dan radas yang lain.

Huraian anda harus mengandungi kriteria berikut:

i) Tujuan eksperimen

…………………………………………………………………………………………………………………..
ii) Mengenal pasti pembolehubah

…………………………………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………………………………..
iii) Senarai radas dan bahan

…………………………………………………………………………………………………………………..

…………………………………………………………………………………………………………………..
iv) Prosedur atau kaedah

v) Penjadualan data

90

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Nyatakan dua perbezaan antara perubahan fizikal dan perubahan kimia. Berikan dua contoh yang
sesuai untuk perubahan fizikal.

Rajah menunjukkan empat contoh perubahan kimia.

Burning of paper Fried egg
Pembakaran kertas Telur goreng

Chemical Changes
Perubahan Kimia

Colour changed of a peeled apple Rusting of nail
Perubahan warna epal yang dikupas Pengaratan paku

Kaji maklumat dalam Rajah di atas dan bina konsep perubahan kimia. Jawapan anda hendaklah
berdasarkan langkah-langkah berikut :

(i) Kenal pasti dua ciri sepunya.
……………………………………………………………………………………….....................
…………………………………………………………………………………………………
(ii) Berikan satu contoh lain bagi perubahan kimia
…………………………………………………………………………………………………
(iii) Berikan dua contoh perubahan fizikal
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
(iv) Nyatakan konsep perubahan kimia berdasarkan ciri-ciri sepunya.
………………………………………………………………………………………………………..………………

91

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Tindak balas kimia dalam Industri
A Penghasilan Ammonia

a) Bahan yang penting dalam pembuatan baja nitrogen
b) Penghasilan ammonia melalui proses Haber dalam industri
c)

Gas nitrogen

Mangkin besi

Gas hidrogen

Kondensasi

Cecair
ammonia

Gas nitrogen dan hidrogen
yang tidak bertindak balas

Penghasilan ammonia dalam industri

d) Dalam proses Haber, gas nitrogen dan hidrogen dicampurkan dan dialirkan menerusi
mangkin besi. Fungsi mangkin adalah untuk meningkatkan kadar tindak balas

e) Persamaan perkataan bagi penghasilan ammonia (Proses Haber) ialah:

Nitrogen + Hidrogen Mangkin besi Ammonia (NH3)
450 0C , 200 atm

f) Proses Haber merupakan proses berbalik
Tindak balas ke hadapan (menghasilkan ammonia) merupakan tindak balas eksotermik

dan menghasilkan haba
Tindak balas ke belakang (menguraikan ammonia) merupakan tindak balas endotermik

g) Jika suhu yang tinggi, sebahagian ammonia akan terurai untuk menyerap haba dan akan

mengurangkan peratus penghasilan ammonia

h) Jika suhu yang rendah, akan melambatkan tindak balas penghasilan ammonia dan suhu
yang optimum atau suhu yang sesuai ialah pada 450 0C

i) 1 mol nitrogen (N2), bertindak balas dengan 3 mol hidrogen (H2) untuk membentuk molekul
ammonia

j) Persamaan kimia bagi penghasilan ammonia

N2 + 3H2 2NH3

92

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Tindak balas kimia dalam Industri
B Penghasilan Asid Sulfurik

a) Penghasilan Asid sulfurik melalui proses Sentuh dalam industri
b) Proses Sentuh bermula dengan pembakaran sulfur di dalam udara untuk

menghasilkan gas sulfur dioksida

Sulfur + Oksigen → Sulfur dioksida

c) Kemudia gas sulfur dioksida dan udara dialirkan menerusi mangkin vanadium(V)
oksida pada suhu 450 0C untuk menghasilkan sulfur trioksida

Mangkin vanadium(V) oksida Sulfur trioksida
Sulfur dioksida + oksigen

450 0C, 1 atm

d) Seterusnya, sulfur trioksida dilarutkan di dalam asid sulfurik pekat untuk membentuk
oleum

Sulfur trioksda + Asid sulfurik pekat → Oleum
e) Oleum kemudiannya dicairkan dengan air.

Oleum + Air → Asid sulfurik

f) Proses penghasilan sulfur trioksida adalah berbalik. Tindak balas ke hadapan ialah
bersifat eksotermik manakala tindak balas ke belakang adalah endotermik

g) Peningkatan suhu akan menyebabkan sulfur trioksida terurai lalu mengurangkan
penghasilan sulfur trioksida

Latihan pengukuhan Haber Sentuh

1) Proses
Proses penghasilan

Suhu

Tekanan

Mangkin

Jika suhu rendah

Jika suhu lebih tinggi

2
Namakan proses yang terlibat bagi penghasilan ammonia ………………………………………

Namakan proses yang terlibat bagi penghasilan asid sulfurik ……………………………………..
3 Namakan mangkin yang terlibat dalam Proses Haber ………………………………………

Namakan mangkin yang terlibat dalam Proses Sentuh ......................................................

5.3 Kereaktifan Logam
A Kereaktifan logam dengan air

93

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

a) Natrium dan kalsium bertindak balas dengan cepat di dalam air sejuk
b) Magnesium, aluminium dan zink bertindak balas dengan air panas atau stim
c) Logam kuprum tidak bertindak balas dengan air walaupun dipanaskan

Persamaan perkataan bagi tindak balas tersebut:

Logam + Air→ Hidroksida logam + Gas hidrogen

Contoh:

Natrium + Air → ……………………………………………………………

Kalsium + Air → ……………………………………………………………

Magnesium + air panas → ……………………………………………………………

Kuprum + Air → ……………………………………………………………

B Kereaktifan logam dengan asid cair

a) Magnesium bertindak balas dengan cergas dengan asid cair diikuti aluiminium serta
zink

b) Kuprum tidak bertindak balas dengan asid cair
Persamaan perkataan bagi bertindak dengan asid yang berbeza

Logam + Asid hidroklorik→ Logam klorida + Gas hidrogen

Contoh:

Magnesium + asid hidroklorik → ……………………………………………………………

Aluminium + asid hidroklorik → ……………………………………………………………

Zink + asid hidroklorik → ……………………………………………………………

Logam + Asid nitrik→ Logam nitrat + Gas hidrogen
Contoh:
Magnesium + asid nitrik → ……………………………………………………………
Aluminium + asid nitrikik → ……………………………………………………………
Zink + asid nitrik → ……………………………………………………………

Logam + Asid sulfurik→ Logam klorida + Gas hidrogen

Contoh:

Magnesium + asid sulfurik→ ……………………………………………………………

Aluminium + asid sulfurik → ……………………………………………………………

Zink + asid sulfurik → ……………………………………………………………

Secara umum,
Logam + Asid → Garam dan gas hidrogen

C Kereaktifan logam dengan oksigen
a) Apabila dipanaskan di dalam udara, kebanyakan logam bertindak balas dengan oksigen

94

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

untuk membentuk oksida logam

b) Kereaktifan logam terhadap oksigen adalah berlainan mengikut Siri Kereaktifan Logam
berikut:

Unsur Simbol

Kalium K Paling reaktif

Natrium Na

Kalsium Ca

Magnesium Mg

Aluminium Al

Zink Zn

Ferum Fe

Stanum Sn

Plumbum Pb

Hidrogen H

Kuprum Cu

Merkuri Hg Kurang reaktif
Argentum Ag

Aurum/Emas Au

c) Kedudukan Karbon dalam Siri Kereaktifan Logam

i) Kedudukan karbon dalam siri kereaktifan logam ditentukan dengan membandingkan

kecenderungannya untuk menyingkirkan oksigen daripada oksida logam

ii) Apabila karbon dipanaskan bersama-sama dengan oksida logam, karbon akan

menyingkirkan oksigen daripada oksida logam sekiranya karbon lebih reaktif daripada

logam tersebut.

iii) Karbon adalah lebih reaktif daripada ferum dan zink tetpai kurang reaktif daripada

aluminium

iv) Karbon terletak di antara aluminium dengan zink dalam siri kereaktifan logam.

Unsur Simbol Kedudukan karbon, C
Kalium K
Natrium Na
Kalsium Ca
Magnesium Mg
Aluminium Al
Zn
Zink Fe
Ferum Sn
Stanum Pb
Plumbum Cu
Kuprum Hg
Merkuri Ag
Argentum Au
Aurum/Emas

Maksudnya :
Logam yang atas daripada kedudukan karbon, C, logam tersebut tidak dapat
disingkirkan oleh karbon daripada oksida logamnya
Manakala logam yang di bawah kedudukan karbon, C, logam tersebut akan
disingkirkan oleh karbon daripada oksida logamnya

iv) Contoh:
Kuprum oksida + karbon → kuprum + karbon dioksida

Kerana ………………………………………………………………………………………………………

Aluminium oksida + karbon → tiada tindak balas

Kerana ………………………………………………………………………………………………………

Latihan Soalan Sebenar SPM 2006-2017
1 Rajah 1 menunjukkan tindak balas logam dengan asid cair.

95

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Rajah 1

Apakah gas X? B Oksigen
A Klorin D Hidrogen
C Nitrogen

2 Jadual 1 menunjukkan pemerhatian yang diperoleh apabila tiga jenis serbuk logam bertindak
balas dengan oksigen.

Serbuk logam Pemerhatian

X Baraan terang

Y Tiada perubahan

Z Baraan malap

Jadual 1

Pilih urutan yang betul bagi kereaktifan logam itu dalam tertib menurun.

A X,Z,Y B X,Y,Z

C Y,X,Z D Z,Y,X

3 Persamaan perkataan berikut menunjukkan suatu tindak balas kimia.

Aluminium + Asid hidroklorik → Aluminium klorida + X

Apakah X? Air B Oksigen
A Klorin D Hidrogen
C

4 Rajah 2 menunjukkan keputusan suatu eksperimen untuk mengkaji kereaktifan logam P, Q, dan R
terhadap oksigen.

Rajah 2

Urutan manakah yang betul tentang kereaktifan logam terhadap oksigen mengikut tertib

menurun?

A P,Q,R B P,R,Q

C R,Q,P D R,P,Q

5 Rajah 3 menunjukkan tindak balas antara logam J,K dan L dengan asid sulfurik.

96

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Rajah 3

Pilih urutan yang betul bagi kereaktifan logam dalam tertib menaik.

A J,L,K B J,K,L

C K,L,J D L,J,K

6 Persamaan perkataan berikut menunjukkan suatu tindak balas kimia.

Natrium + Air → Natrium hidroksida + Gas P

Apakah P? Oksigen B Hidrogen
A Karbon dioksida D Nitrogen dioksida
C

7 Rajah 4 menunjukkan satu tindak balas yang membebaskan gas Q.

Apakah gas X? Rajah 4
A Ammonia
C Hidrogen B Oksigen
D Karbon dioksida

8 Susunan maakah yang betul menunjukkan kedudukan karbon dalam siri kereaktifan logam?

AB

Kalsium karbon Magnesium karbon
Magnesium Aluminium

Aluminium Zink

CD

Magnesium Aluminium

Aluminium karbon Zink karbon
Zink Ferum

9 Aluminium oksida tidak dapat diuraikan oleh karbon kerana

……………………………………………………………………………………………………………………………

Ferum oksida dapat diurakan oleh karbon kerana

……………………………………………………………………………………………………………………………

Kuprum tidak dapat bertindak balas dengan asid kerana………………………………………………….

……………………………………………………………………………………………………………………………

Latihan Soalan Struktur (Bahagian A)
1 Seorang murid menjalankan eksperimen untuk mengkaji tindak balas magnesium dan asid

97

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

hidroklorik. Gas hidrogen dihasilkan semasa tindak balas itu. Isipadu gas yang dikumpulkan
dicatatkan setiap 30 saat. Jadual 1.1 menunjukkan keputusan eksperimen ini.

Masa/s 0 30 60 90 120 150 180
Isipadu gas hidrogen / cm3 40
0 15 26 35 40 40

Jadual 1.1

a) Berdasarkan Jadual 1.1, lukis graf isipadu gas hidrogen melawan masa.

b) Berdasarkan graf di 1(a), nyatakan hubungan antara isipadu gas hidrogen dan masa
dalam 90 saat pertama

……………………………………………………………………………………………………………..

c) Tandakan (√) dalam petak dalam Jadual 1.2 bagi bahan yang boleh menggantikan
magnesium dalam eksperimen ini.

Besi Sulfur

Karbon Zink

d) Nyatakan definisi secara operasi bagi kereaktifan magnesium dan asid hidroklorik.
……………………………………………………………………………………………………………..
……………………………………………………………………………………………………………..
……………………………………………………………………………………………………………..

2 Rajah 2 menunjukkan suatu ekseperimen untuk mengkaji tindak balas antara zink dengan asid
hidroklorik. Isipadu gas yang dihasilkan bagi setiap minit selama enam minit.

98

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Rajah 2

Keputusan eksperimen ini direkodkan dalam Jadual 2.

Masa/minit 01 2 3 4 5 6
Isipadu gas hidrogen / cm3
0 5 10 15 17 18 18

Jadual 2

a) Berdasarkan Jadual 2, lukis graf isipadu gas melawan masa.

b) Berdasarkan graf di 2(a), nyatakan hubungan antara isipadu dengan masa.

………………………………………………………………………………………………………………………..

c) Ramalkan isipadu gas yang dihasilkan pada minit ke-7

………………………………………………………………………………………………………………………..

d) Nyatakan pembolehubah berikut:

Pemboleh ubah dimanipulasikan : ………………………………………………………………….

Pemboleh ubah bergerak balas : ………………………………………………………………….

Pemboleh ubah dimalarkan : ………………………………………………………………….

e) Nyatakan definisi secara operasi bagi kereaktifan logam zink dengan asid hidroklorik

………………………………………………………………………………………………………………………..

………………………………………………………………………………………………………………………..

………………………………………………………………………………………………………………………..

3 Rajah 3.1 dan Rajah 3.2 menunjukkan eksperimen untuk mengkaji kereaktifan logam dengan air.

99

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains

Modul ULAS – Sains Tingkatan 4 2019

Rajah 3.1

Rajah 3.2

a) Perhatikan Rajah 3.1, nyatakan isipadu gas yang terkumpul.
Tuliskan kawapan anda pada Jadual 3.

Jenis logam Isi padu gas (cm3)
Natrium
……………..
Kalsium 6.0

Jadual 3

b) Nyatakan pemboleh ubah dalam eksperimen ini.

i) Pemboleh ubah dimalarkan : …………………………………………………………

ii) Pemboleh ubah bergerak balas : …………………………………………………………

c) Berdasarkan keputusan dalam Jadual 3, nyatakan satu inferens

……………………………………………………………………………………………………………………

……………………………………………………………………………………………………………………

d) Berdasarkan kepada eksperimen ini, tandakan (√) logam yang lebih reaktif

Natrium Kalsium

100

Cikguabadi_SMKIP – Usaha Lebih A+ Sains