Mùa Thu Đức 1989 Egon Krenz

Báo cáo của Friedrich khô khan, thực tế đến đau lòng. Không lòng vòng,
ông dựa trên các nghiên cứu khoa học để chỉ ra rằng sức thuyết phục của
giá trị, lý tưởng và mục tiêu của chủ nghĩa xã hội đang được thử lửa. Tâm
lý hoang mang và chán nản lan tràn. Không còn viễn cảnh tươi sáng nào
nữa. Nhiều tầng lớp trong nhân dân không còn tin tưởng giới lãnh đạo có
khả năng giải quyết các vấn đề hiện tại nữa. Tuy thâm tâm đa số dân chúng
còn đứng về phía chủ nghĩa xã hội, nhưng nhiều người đã nghi ngại về tính
ưu việt lịch sử của nó. Vai trò tiên phong của Liên bang Xô viết đã mất.
Các biểu hiện suy tàn ở Liên Xô, Ba Lan và Hungary cho thấy chủ nghĩa xã
hội đang bị đe dọa sinh mệnh. Không ai muốn đồng nhất với Trung Quốc
và Romania. Không có cơ hội thực thụ cho một chủ nghĩa xã hội "mang
màu sắc CHDC Đức." Lòng ham muốn sở hữu vật chất, nhất là ngoại tệ
Tây Đức, đã chiếm chỗ của các giá trị đạo đức. Hơn thế nữa, người dân đòi
thêm quyền tự quyết, phát triển tính cá nhân, tham gia quyết định dân chủ
và rộng lượng với mọi người. Ngày càng nhiều người tin Bộ chính trị
không biết rõ hoặc đánh giá thấp tình hình. Đặc biệt chính sách thông tin
bị công kích. Người dân quay lưng lại với tuyên truyền thắng lợi của giới
lãnh đạo.

Nếu Đại hội đảng XII trong năm 1990 diễn biến như các phiên cuối của
Hội nghị toàn thể trung ương đảng và Đại hội sư phạm thì tình hình căng
thẳng trong xã hội còn nóng lên nữa. Không ít đảng viên lo lắng cho số
phận CHDC Đức.

Chúng tôi nhất trí để Walter Friedrich tóm tắt gọn các bản nghiên cứu của
mình làm cơ sở để Trung ương Đoàn thanh niên tự do Đức thông tin cho
Bộ chính trị về tâm trạng trong giới thanh niên.

Trên bàn làm việc của tôi là bức điện khẩn của Günter Schabowski từ
Trung Quốc gửi cho Erich Honecker. Trong thời gian nghỉ phép, bí thư tỉnh

ủy Berlin đã hội kiến Giang Trạch Dân . Schabowski thuật lại nội dung
cuộc nói chuyện. Tôi ghi lòng tạc dạ một ý nghĩ: "Theo đánh giá của các
đồng chí Trung Quốc", Schabowsi đánh điện, "lẽ ra các sự cố tháng Sáu
năm 1989 tại quảng trường Thiên An Môn đã không xảy ra, nếu lãnh đạo
đảng nhất trí và đánh giá tình hình rõ ràng."

Sự nhất trí trong ban lãnh đạo đảng ta ra sao? Chúng ta có hình ảnh chân
thực về thực tế ở CHDC Đức không? Hoàn toàn không.

Herger, một số đồng chí lãnh đạo còn ở lại Berlin và tôi biết tình hình,
nhưng hiện tại không thể hành động - nghĩa là không có khả năng ra nghị
quyết hữu hiệu. Đa số các ủy viên Bộ chính trị và chính phủ đang nghỉ
phép. Ngay cả khi họ có mặt tất cả ở đây thì cũng không thể nói đến sự
nhất trí trong Bộ chính trị được nữa.

Sức khỏe Honecker kém đi. ông không nhận thấy mức độ trầm trọng của
tình hình nữa.

Mittag tìm một xuất phát điểm thuận lợi để nắm quyền sau Honecker.

Herger chuẩn bị sẵn bản đánh giá. Khi Honecker đi nghỉ về, nhất định phải
tiến hành bàn luận hoàn cảnh thực tế trong Bộ chính trị. Tôi nói câu đó với
Honecker trên điện thoại. ông đáp: "Đừng có cuống lên!"

Tôi tuyệt vọng: còn phải xảy ra chuyện gì nữa để một số người tỉnh giấc?
Tôi ý thức được ngày càng rõ hơn: sự tập trung cao độ vào một mình tổng
bí thư thường ngày đã là một trở ngại, vào lúc này nó càng cản trở mạnh
hơn gấp bội. Từ các tỉnh không thấy dấu hiệu mang tính xây dựng nào.

CUỘC NóI CHUYỆN DỞ DANG

Trong số những người tôi tiếp chuyện có Markus Wolf . Wolfgang Herger
và tôi gặp ông hôm 3/8/1989 tại trụ sở Trung ương đảng. Chúng tôi xưa
nay vẫn hay gặp nhau nhưng hiếm lúc trò chuyện cá nhân.

Trước khi ông đến, tôi nhớ lại hai giai thoại liên quan đến công việc của
ông là Tổng cục trưởng tình báo trong Bộ an ninh quốc gia.

Trong tháng Tư năm 1974 tôi bất ngờ làm nhân chứng khi con đường hoạn
lộ của ông như trứng để đầu đẳng. "Người của chúng ta" trong Phủ thủ
tướng ở Bonn, Günter Guillaume, bị bắt bên CHLB Đức. Cùng ngày hôm
đó tôi ngồi cạnh Wolfgang Roth, cựu chủ tịch Đoàn thanh niên XHCN của
SPD, trên phi cơ từ Matxcơva về Berlin. Chúng tôi vừa rời đại hội Đoàn
thanh niên Xô viết Komsomol.

Ngày hôm sau mới bảnh mắt Honecker đã gọi điện cho tôi. "Roth nói gì về
Guillaume?" ông hỏi.

Tôi kể là anh ta rất phẫn nộ. Thủ tướng Brandt có lẽ sẽ đổ vì vụ bê bối này,
và điều đó sẽ làm hại đến toàn bộ chính sách Đông âu. CHDC Đức phải
chịu toàn bộ trách nhiệm về vụ này. Người ta không được phép tung gián
điệp vào nhóm thân cận của một người như Brandt. Lẽ ra, chậm nhất là khi
Brandt lên chức thủ tướng, CHDC Đức phải rút Guillaume về mới phải,
Roth nói.

Tôi sửng sốt nghe Honecker đáp lại: "Anh ta nói đúng đấy. Tôi không hề
biết vụ này. Thực ra phải sa thải Mielke và Wolf mới đúng."

Tôi ngạc nhiên về thái độ thẳng thừng của Honecker. Sau này ông đổi ý.
Tuy đã suy nghĩ kỹ có nên tống cổ hai người nhưng sau đó ông được nguồn
bên Tây Đức cho biết, chính phủ liên minh bên Bonn và cơ quan bảo hiến

đã cố tình trì hoãn vụ gián điêp bê bối này. Theo Honecker, SPD và FDP
chỉ tìm cớ để lật đổ Brandt khỏi ghế thủ tướng.

"Tại sao chúng ta lại phải thưởng công cho đối thủ của Brandt", Honecker
hỏi kiểu tu từ, "bằng cách hy sinh người của mình?"

Mielke và Wolf được tại nhiệm.

Đến nay đã 15 năm trôi qua. Honecker vẫn chưa hết cay cú vì ngày đó bị
Brezhnev buộc tội cá nhân cho chuyện Brandt bị đổ. Tháng Giêng năm
1989 tôi đề nghị công bố trên báo JUNGE WELT tiểu sử tự viết của Günter
Guillaume - hiện đã in thành sách lưu hành nội bộ trong Bộ an ninh quốc
gia, và nhận được lời từ chối sỗ sàng. Honecker viết tay lên tờ thông tin
nội bộ: "Không! Xuất bản cuốn sách đã là một sai lầm chính trị."

Khi tiếp Wolf, tất nhiên tôi biết có nhiều đồn thổi về ông trong những năm
qua. Có người nói, ông ra khỏi Bộ an ninh vì có cảm tình với Gorbachev
và không tin có thể cải cách CHDC Đức được nữa. Người khác thì cho
rằng "hồi năm 1986 ông thực tế bị đưa về ngồi chơi xơi nước trên ghế thứ
trưởng."

Một trong những chiến lược của phương Tây là kích động các chính khách
CHDC Đức đấu nhau: người này là "mầm hy vọng", người kia là "bảo thủ",
cho dù tất cả cùng đại diện một chính sách. Tôi cũng lắng nghe mấy luận
điệu ấy nhưng không bận tâm. Chính trị là vậy.

Theo tôi biết, Wolf không bị Bộ chính trị cho "ngồi chơi xơi nước" bao giờ
cả. Việc ông rời Bộ an ninh không có lý do chính trị, mà là sự tập hợp
nhiều nguyên nhân cá nhân và gia đình.

Mọi chuyện bắt đầu năm 1982. Em trai của Mischa, Konrad, qua đời ở tuổi
57- một đạo diễn phim xuất sắc, chủ tịch Viện hàn lâm nghệ thuật, một
người thông minh, cương quyết và điềm đạm. ông không kịp hoàn tất đề
tài nghệ thuật lớn của đời mình . Trước khi mất, ông đề nghị anh trai
Mischa tiếp nhận công việc ấy. Mischa hứa sẽ làm.

Năm 1983, Wolf 60 tuổi. ông bắt đầu chuẩn bị rời bỏ công tác để bắt đầu
viết văn. Thời ấy chưa ai biết đến một tổng bí thư mang tên Gorbachev.
Khả năng cải cách của CHDC Đức cũng chưa phải đề tài tranh cãi. Ngày ấy
Wolf xin bộ trưởng của mình, Mielke, cho về hưu để toàn tâm toàn ý chăm
sóc di sản văn chương của bố và em trai.

Nhưng Mielke không muốn nhả nhân vật tốt nhất bên tình báo ra. Wolf ở
lại, nhưng được phép từng bước tách khỏi công tác. Nhờ quyết định của
Mielke, ông có điều kiện làm việc lý tưởng để viết văn. Khi Wolf ly hôn
người vợ thứ hai thì môi trường quanh ông biến đổi. Vào thời điểm ấy ở
CHDC Đức ly hôn không còn là nguy cơ bị mất chức. Nhưng các cơ quan
đặc vụ nước ngoài thì quan tâm đến vụ ly hôn của chỉ huy tình báo. Mielke
muốn tránh vấn đề, do đó ông chấp thuận để thượng tướng Wolf thôi việc.

Song trong con tính của mình bộ trưởng Mielke đã bỏ qua Erich Honecker
là người không hề muốn Wolf "về hưu khi còn rất trẻ." Honecker định mức
về hưu bằng tuổi của riêng mình. Và mức "75" thì Wolf chưa đạt được.
Honecker quyết định: Wolf ở lại. Giờ thì Mielke mắc nợ Wolf một lời hứa.
ông nằm nì tôi tác động tới Honecker cho thứ trưởng của ông thôi việc.
Rốt cuộc Honecker chỉ thị cho Bộ chính trị quyết định: "Bộ chính trị xác
nhận đồng chí Markus Wolf thôi việc vì lý do sức khỏe và cảm ơn đồng chí
về công tác chính trị tích cực."

Tôi thành công khi xin Honecker tặng thưởng Huân chương Karl Marx
choWolf. Honecker đòi tôi phác thảo bản thông cáo báo chí về việc tặng

thưởng này. Rồi chính ông lại tự tay sửa thông cáo đó khiến tôi ngạc nhiên.
ông gạch chữ "vì lý do sức khỏe" trong dự thảo của tôi và viết tay vào:
"theo nguyện vọng riêng." "Lý do sức khỏe" luôn có hơi hướng hạ bệ.
Honcker muốn cho các cộng tác viên của Bộ an ninh biết, Markus Wolf
muốn ra đi theo nguyện vọng riêng, nhưng được giải ngũ trong danh dự.

Ngày 26/6/1989 Wolf - lúc này là tác giả cuốn "Troika" - viết thư cho
Honecker. Trong đó ông cảm ơn Honecker đã ủng hộ để cuốn sách nhanh
chóng được tái bản. ông muốn "chống lại mong muốn của phương Tây"
định đẩy ông "vào một góc không phải là vị trí của tôi." Wolf xin Honecker
cho phép trả lời phỏng vấn trên các phương tiện truyền thông của CHDC
Đức và phương Tây. Do Honecker đang nghỉ phép, ông trình bày nguyện
vọng đó với tôi. ông cam đoan sẽ "giữ tư thế một người cộng sản" mọi lúc
và mọi nơi. Tôi không nghi ngờ điều đó và hứa sẽ xin Honecker phê chuẩn
. Wolf cảm ơn và định chia tay ra về.

"Đợi chút", tôi nói. "Nhân tiện anh ở đây, tôi muốn nghe anh nhận định
tình hình hiện tại của CHDC Đức ra sao?"

"Thực ra tôi không được chuẩn bị", Wolf trả lời.

"Mischa, anh đi giới thiệu sách khắp nơi, có quan hệ với nhiều người. Anh
hãy cho tôi biết anh có ấn tượng gì. Tôi rất muốn biết."

Wolf bắt đầu kể: "Tôi lo lắng khi nghe những tin tức tiêu cực về Liên bang
Xô viết trên các phương tiện truyền thông của ta. Tự chúng ta làm hỏng
hình ảnh chủ nghĩa xã hội. Chúng ta không tận dụng cho mình làn sóng
cảm tình do Gorbachev tạo ra. Một điểm tệ hại lớn trong phong trào cộng
sản quốc tế là chủ nghĩa chủ quan. Trung ương đảng là nơi ra quyết định
chứ không phải bộ máy của nó. Quan trọng là phải đưa ra nhiều lựa chọn.
Vai trò của các đảng liên minh và công đoàn ở nước ta phải được đề cao

hơn. Trong các câu hỏi về chính sách văn hóa, đảng không được phép là
người điều hành trong khủng hoảng. Phải nghiên cứu chính xác việc công
dân rời bỏ CHDC Đức. Chúng ta phải biểu rõ vì sao mọi người quay lưng
lại với chúng ta."

Tôi đồng ý và cũng nói cho ông biết tôi chia sẻ các nhận xét của ông. Sau
đó ông chia tay. Đối với Wolfgang Herger và tôi, đây là một cuộc nói
chuyện bổ ích và đầy tin cậy.

Mãi đến năm 1991 tôi mới biết Wolf không nói ra một điểm quyết định.
Trong cuốn "Nhiệm vụ tự trao" ông nói về một chuyến đi Matxcơva. ông
quay về trước cuộc trò chuyện với chúng tôi mấy hôm. Nhưng không kể
cho tôi biết gì. Sau này Wolf thuật lại, ở Matxcơva ông đã nói thẳng thừng
với các đồng nghiệp KGB của mình là không trông đợi gì được nữa ở giới
lãnh đạo SED. Các bạn Xô viết của ông chăm chú nghe và cuối buổi hỏi
ông nhận xét ra sao về "triển vọng tái thống nhất và phá bỏ bức tường theo
ý tưởng của Tây Đức." Thế đấy. Vậy Glasnost ở đâu trong cuộc nói chuyện
giữa chúng tôi?

Không một lời về cuộc đối thoại trên ở Matxcơva. Năm 1989 lẽ ra tôi biết
được những ý nghĩ ấy thì tốt. Năm 1991, trong sách ông cũng không đề cập
đến câu trả lời của mình trước các chuyên gia về Đức của KGB. Một người
với tầm cỡ như ông chắc chắn phải nhận ra rằng câu hỏi của nhân viên
KGB về tái thống nhất và bức tường ở thời điểm đó - ít nhất là về ngôn từ
- đi ngược lại chính sách công khai của Gorbachev chứ?

Ở Matxcơva người ta đón tiếp Wolf trên tầng cao chính trị; không hẳn đặc
trưng cho một nhà văn. Falin, Portugalov và Kopteltsev nói chuyện với
ông về "thống nhất dân tộc." Lẽ ra Wolf phải giật mình mới đúng, khi
chính các chính trị gia về đề tài Đức của Liên Xô nói SED đã nhẹ dạ bỏ
qua thống nhất dân tộc? Ngược lại, ông hiểu các suy nghĩ của Falin, cho

rằng lãnh đạo CHDC Đức đã từ bỏ mục tiêu thống nhất nước Đức còn ghi
rõ trong hiến pháp đầu tiên của nhà nước Cộng hòa và qua đó chấm dứt
đưa ra một lựa chọn XHCN. Theo cách nhìn ấy thì SED cũng bỏ qua cơ hội
xích lại gần nhau của hai đảng công nhân lớn nhất trên đất Đức.

Vậy là sau lưng Gorbachev cán bộ của bộ máy Trung ương Đảng Cộng sản
Liên Xô và các nhân viên KGB không nêu tên đã nói chuyện với Wolf về
bức tường và thống nhất nước Đức, thay vì cùng lãnh đạo SED tìm lối
thoát ra khỏi cuộc khủng hoảng chính trị, mà đó cũng là cuộc khủng hoảng
của Matxcơva. Xuất phát từ niềm tin nên tôi luôn luôn bảo vệ chính sách
Xô viết về nước Đức. Trong nhiều năm chúng ta đã có một lựa chọn cánh
tả cho thống nhất, thậm chí còn ghi trong hiến pháp được nhất trí năm
1968. Nó được thay đổi do quy định của Matxcơva.

Giờ đây khi tất cả đã tan tành thì lại chính các chuyên gia Xô viết về vấn
đề Đức lại phủi tay. Họ đảo ngược lịch sử. Những gì Matxcơva rắp tâm
tiến hành mà không thành công, nay họ đơn phương đổ tội cho SED.

Trước khi CHDC Đức có thể chia tay với hiến pháp cũ từ năm 1949 của
mình thì bản dự thảo Hiến pháp năm 1967 được đem ra bàn trong Bộ chính
trị Đảng Cộng sản Liên Xô. Mọi khuyến nghị của đồng minh Xô viết đều
được đưa vào văn bản hiến pháp. Một thời gian ngắn sau đó, năm 1969,
Brandt trở thành thủ tướng CHLB Đức. ông vừa ra tuyên bố chính phủ
xong thì Walter Ulbricht triệu tập họp Bộ chính trị tại nhà khách bên hồ
Döllensee ngoại ô Berlin. Honecker ủng hộ lập trường Xô viết cho rằng
bên Tây Đức tuy có thay đổi chính phủ nhưng không thay đổi quyền lực.
Brandt được bầu lên cũng không chuyển biến gì cơ bản. Ulbricht bác lại:
Tây Đức, theo ý ông, vẫn tiếp tục là một nhà nước tư bản độc quyền,
nhưng với một chính phủ được SPD ấn định đường lối. Đây là một điều
mới trong lịch sử hậu chiến Đức. Hướng công kích của CHDC Đức không

được chĩa vào Brandt, mà dành cho Strauss và Thadden . Ulbricht kiên
quyết muốn để ngỏ câu hỏi thống nhất nước Đức như một lựa chọn cánh
tả. ông theo đuổi mục tiêu "khắc phục sự chia rẽ dân tộc Đức do chủ nghĩa
đế quốc áp đặt, từng bước đưa hai nhà nước Đức lại gần nhau cho đến khi
thống nhất trên cơ sở dân chủ và chủ nghĩa xã hội."

Tiếp đến là các cuộc gặp gỡ giữa Willy Brandt và Willi Stoph ngày năm
19/3/1970 ở Erfurt và ngày 21/5/1970 ở Kassel. Sự kiện này làm lãnh đạo
Xô viết sinh nghi. Sau lưng Ulbricht, Brezhnev chê trách chính sách Đức
của ông ta. Brezhnev nói với Honecker như sau: "Ta hãy nói thẳng ra là
Erfurt và Kassel chẳng đem lại lợi lộc gì. Đối với CHDC Đức, Brandt có
mục đích khác chúng ta."

Sau khi thống nhất với Brezhnev, Honecker - ngày đó chưa lên tổng bí thư
- chỉ thị thảo một tài liệu với nhan đề "Quá trình phát triển của vấn đề dân
tộc trong lịch sử Đức."

ông nộp bản dự thảo cho lãnh đạo Xô viết trước khi hạ bệ Ulbricht. Bộ
chính trị Đảng Cộng sản Liên Xô lập một ban do cựu Cao ủy Liên Xô ở
Đức, Vladimir S. Semyonov, làm trưởng ban để tranh luận về tài liệu này
với đoàn đại biểu SED trong tháng Hai năm 1971. Nhân danh lãnh đạo Xô
viết, Semyonov khuyến nghị "chứng minh về lý thuyết là ở CHDC Đức đã
phát triển một dân tộc Đức XHCN." Phải tiến hành đấu tranh chống lại câu
chuyện hoang đường về cái gọi là thống nhất dân tộc và những nét chung
của người Đức." Cần phải chứng minh được rằng vấn đề dân tộc - xét về
bản chất - chính là vấn đề giai cấp. Dân tộc Đức bị xé nát do tội lỗi của chủ
nghĩa đế quốc. Qua đó nhiều mối liên kết giữa người Đức với nhau đã bị
hủy hoại .

Vậy là từ sáng kiến của các chuyên gia Xô viết về chính sách Đức mà lý
thuyết về "hai dân tộc Đức" được thảo ra. Đó là đường lối chia cắt, nó

thống trị chính sách CHDC Đức đối với CHLB Đức từ năm 1971 đến năm
1989. Đến tận năm 1987 các chuyên gia Xô viết về chính sách Đức còn phê
phán nặng nề Tuyên bố chung "Tranh chấp giữa các hệ tư tưởng và an ninh
chung" của SED và SPD. Năm 1989 vẫn những chính khách Xô viết ấy lại
làm ra vẻ 40 năm nay họ chỉ dạy bảo chúng tôi về thống nhất Đức và chỉ
cho chúng tôi biết quy luật của một liên quốc gia Đức.

Tôi không thể thẩm tra còn có những chuyện gì được nói ra sau lưng chúng
ta ở Matxcơva. Tôi cũng chẳng muốn đoán mò. Nhưng tôi tin rằng chúng
ta đã xoa tay kết thúc quá sớm câu hỏi Đức, thay vì để ngỏ cho một viễn
cảnh cánh tả. Chúng ta từng mang tên là Đảng XHCN thống nhất Đức,
từng đọc NƯỚC ĐỨC MỚI, nhưng không hát tiếp viễn cảnh được nhà thơ
cộng sản Johannes R. Becher viết cho chúng ta vào quốc ca: "Nước Đức,
nước Đức thống nhất." Khẩu hiệu này lại được những kẻ khác viết thành
khẩu hiệu của họ. Dù thế nào thì các chuyên gia Xô viết về chính sách Đức
là người lá mặt lá trái khi họ đổ tội cho chúng ta. Chính họ là bà đỡ cho
chính sách chia cắt.

CôNG LUẬN ĐòI GIẢI THíCH, NHƯNG BỘ CHíNH TRỊ TIẾP TỤC IM
LẶNG

Thứ Sáu 11/8: Erich Honecker hết nghỉ phép. ông ghé qua Trung ương
đảng vài tiếng. Trước đó một hôm tôi nghe con trai út kể là có lẽ tuần sau
Honecker được phẫu thuật, nó cũng chỉ nghe cháu Honecker kể lại.

Từ năm năm nay tôi nghỉ phép khi Honecker nghỉ xong quay về. Lần này
do biết ông sắp mổ nên tôi để gia đình đi Baltic một mình. Tôi bỏ nghỉ
phép. Vị trí của tôi là Berlin. Tôi dự tính Honecker sẽ chỉ đạo cuộc họp Bộ
chính trị vào thứ Ba tới. Herger đã cùng Vụ các vấn đề an ninh thảo ra một
tài liệu, trong đó có phần phân tích lý do tại sao nhiều công dân đã hoặc
muốn bỏ nước ra đi như vậy. Trong phần phân tích có kèm đề nghị các

biện pháp tức thời cho công tác chính trị tư tưởng của tỉnh ủy và huyện ủy
SED. Việc này rất quan trọng, nhất thiết phải đem ra bàn với sự tham dự
của tổng bí thư.

Tôi cầm bản phân tích đến chỗ Honecker. ông nhìn trang bìa, đọc và hỏi:
"Anh muốn đạt mục đích gì với tài liệu này?"

Tôi giải thích, đảng đợi một phản ứng từ Bộ chính trị. Các lãnh đạo tỉnh ủy
và huyện ủy cần thực tế và lý luận cho hành động chính trị và thực tiễn.

Honecker không quan tâm tôi nói gì. ông chỉ muốn biết: "Ai cho phép các
anh tổng kết số người xuất cảnh? Để làm gì?"

Tôi đáp, bên Tây Đức đưa ra những số liệu cao gấp năm, mười lần con số
thực. Nó làm mọi người hoang mang. Họ cần được chúng ta cho biết số
liệu thực.

Honecker bực bội phản ứng: "Trước khi xây bức tường còn nhiều người bỏ
đi hơn nhiều, và đó là tội của Nikita Khrushchev. ông ta rêu rao về một
thành phố Berlin tự do và Hiệp ước hòa bình với CHDC Đức khiến người
ta phát hoảng."

Tôi lờ đi đoạn trích sử của Honecker. Cái tôi quan tâm là lúc này và ở đây.
Và người gánh trách nhiệm là chúng ta. Tôi đề nghị Honecker đưa tài liệu
này vào chương trình nghị sự của Bộ chính trị. ông đứng dậy, cầm tài liệu,
im lặng đi ra tủ sắt, đặt nó vào rồi khóa lại. Rồi ông quay lại nói với tôi:

"Anh có thể đi phép được rồi. Chúc anh nghỉ ngơi mạnh khỏe!"

Tôi sững người. Cả nước đứng trước khủng hoảng. Trong các sứ quán
CHLB Đức ở Berlin, Budapest, Praha và Warszawa có công dân CHDC
Đức ngồi đợi xuất cảnh sang phương Tây. Các đồng chí ở cơ sở đợi lãnh

đạo lên tiếng. Vậy mà tôi nên đi nghỉ? "Erich, tôi không thể đi nghỉ bây
giờ, nhất là khi anh vào viện. Tôi ở lại Berlin."

Có vẻ Honecker ngạc nhiên thấy tôi biết ông sắp mổ. ông nhấn từng chữ,
tựa như cảnh cáo tôi: "Đừng cho mình là quan trọng. Tôi cũng đã nghỉ
phép. Không nhất thiết phải cần anh ở đây."

Người ta có thể đặt những ý định tốt nhất vào sai chỗ như thế đấy. Không
ai nhất thiết phải được cần. Tôi cũng vậy. Tôi biết quá đi chứ. Tôi biết đáp
lại ra sao, khi nhân vật ấn định đường lối chính sách không sẵn lòng để ít
nhất nhận ra hoàn cảnh nghiêm trọng? Khi ông đánh lộn nỗi lo của tôi về
tình hình chính trị với việc tỏ vẻ quan trọng? Giờ tiếp tôi chấm dứt, tôi rời
văn phòng Honecker.

Ngày 15/8 tôi còn ngồi dự phiên họp Bộ chính trị. Tôi mong Honecker
nghĩ lại. Biết đâu ông sẽ đưa bản tài liệu ra thảo luận, coi là ý của ông.

Honecker không nói lấy một câu về điểm đáy trong tâm trạng của người
dân. Trước mặt Bộ chính trị ông tước bỏ sự tín nhiệm đối với tôi. ông chào
từ biệt tôi đi phép và cho biểu quyết Mittag thay mặt ông. Qua đó ông bãi
bỏ một quy định có từ năm 1985: khi ông vắng mặt thì tôi là đại diện.
Người được ông tin cẩn là Günter Mittag.

Tôi đi nghỉ ở Dierhagen, nhưng không đóng hẳn được cánh cửa sau lưng.
Vì sao tôi để mình bị đẩy đi nghỉ? Vì sao tôi ít nhất không ở lại Berlin? Vì
sao tôi không đưa bản phân tích ra Bộ chính trị để thảo luận? Liệu có thể
xảy ra hậu quả gì? Tôi sẽ không bị tổn hại gì cả. Tôi cũng không thể bị
cách chức. Không phải vì tôi sợ ai đó. Đơn giản là tôi nhầm lẫn giữa kỷ
luật đảng và sự tuân thủ ý chí của tổng bí thư. Tôi cảm thấy mình bị đã
thất bại trong tình huống quyết định này. Nó làm tôi giận mình khôn tả.

Trong kỳ nghỉ, ngày nào tôi cũng chạy. Từ nhà khách chính phủ ở Neuhaus
đến tháp hải đăng ở Wustrow và quay về. Khoảng 13 cây số. Để giảm bớt
chán chường. Khi gặp người ở đường đi, tôi có một cảm giác khó tả. Tựa
như họ réo theo sau lưng: ông ở đây làm gì? Chỗ của ông ở Berlin cơ mà?
Tốt nhất là ông hãy nói cho Bộ chính trị: chúng tôi muốn biết sẽ có gì tiếp
diễn. Nhưng có ai réo theo tôi đâu. Mọi người im lặng. Như thế còn tệ hơn.

Wolfgang Herger thay tôi dự họp Bộ chính trị và Ban bí thư. Gần như hằng
ngày ông thông báo cho tôi về tình hình Berlin. Nhờ đó tôi biết Bộ trưởng
Ngoại giao Hungary Horn ngày 31/8 sẽ đến Berlin nói chuyện với Günter
Mittag. Lãnh đạo Hungary muốn biết CHDC Đức liệu có giải quyết đơn
xuất cảnh của công dân CHDC Đức hiện đang ở Hungary theo hướng tích
cực. Nếu không, Hungary sẽ cắt các thoản thuận với CHDC Đức về giao
thông du lịch, nhờ vậy công dân CHDC Đức có thể xuất cảnh qua áo. Thời
hạn đặt ra cho chúng tôi là 11/9, nghe như một tối hậu thư.

Trong cuộc hội đàm với Horn, Mittag không để bị gây áp lực. ông từ chối.

Thái độ của ông phù hợp với lập trường pháp lý của chúng tôi. Công dân
không thể gâp áp lực với luật để tạo lợi thế cho mình. Ngoài ra giữa CHDC
Đức và CHLB Đức đã có một thỏa thuận rằng "trốn vào các đại diện ngoại
giao của CHLB Đức không phải là phương thức thích hợp để xin xuất cảnh
khỏi CHDC Đức. CHLB Đức sẽ hướng dẫn cho các công dân CHDC Đức
đó về thẩm quyền của CHDC Đức và khuyên họ ra khỏi cơ quan đại diện."
Quy định đó, như Mittag lý luận, cũng có hiệu lực đối với công dân CHDC
Đức chạy lánh vào các sứ quán phương Tây.

Horn không bằng lòng với thái độ này của CHDC Đức. ông đòi hỏi, CHDC
Đức không được giải quyết các khó khăn của mình bằng cách bắt Hungary
chịu thiệt. Một lát sau Alexander Schalck thông tin cho tôi về cuộc nói
chuyện. Tôi gọi cho Mittag để hỏi sự việc tiến triển ra sao.

Tôi đề nghị ông: "Chính chúng ta, chứ không phải người Hungary ở trong
thế bí. Liệu sẽ có lợi hơn nếu Hội đồng nhà nước ra chỉ thị ngoại lệ, đồng ý
giải quyết các đơn xin xuất cảnh như người Hungary đòi hỏi?" Tôi biết, đề
nghị của tôi đi ngược lập trường pháp lý của CHDC Đức. Dù vậy tôi vẫn
nói tiếp: "CHDC Đức quyết định cho công dân mình xuất cảnh thì vẫn còn
hơn là để Hungary quyết định. Chúng ta chỉ còn được chọn giữa hai khả
năng này nữa thôi."

Mittag hứa sẽ suy nghĩ.

Ngày 1/9 tôi từ chỗ nghỉ quay về Berlin dự chương trình của CHDC Đức
đánh dấu 50 năm sau ngày Đức quốc xã tấn công Ba Lan. Tôi cũng găp
Mittag ở đó. ông báo: "Đề nghị của anh bị từ chối." Và nói thêm như vô
tình: "Chuyện rắc rối lắm. Người Hungary đã ra quyết định chống chúng ta
từ lâu rồi. Chuyến thăm của Horn hôm qua chỉ để làm bung xung. Từ
nguồn tin cậy chúng ta được biết cách đây một tuần Nemeth và Horn đã bí
mật nói chuyện ở Bonn với Kohl và Genscher. Nghe nói Nemeth mở đầu
buổi hội đàm bằng câu sau: ‘Thưa thủ tướng, Hungary đã quyết định cho
phép công dân CHDC Đức tự do xuất cảnh.’ Kohl đã đền đáp hành vi đó."

Tôi thấy thật khó có thể. Đơn giản là tôi không tin các đồng chí Hungary
làm việc đó. Nhưng sau này các tài liệu công khai đã khẳng định là đúng.
Nghe nói chính phủ CHLB Đức chấp thuận cho Hungary vay tín dụng 500
triệu D-Mark để Hungary cho công dân CHDC Đức xuất cảnh. Đồng thời
thủ tướng Kohl cũng hứa đền bù các thiệt hại tiềm năng cho Hungary, nếu
"CHDC Đức có biện pháp trả đũa."

Thông tin về thái độ này của người Hungary làm tôi choáng váng. Tôi đã
không chịu tin là họ đi xa đến thế. Tuy nhiên đó cũng không phải là điều
quan trọng nhất. Vấn đề chính vẫn là: chúng ta cần một văn bản luật du
lịch nước ngoài cho công dân CHDC Đức. Chừng nào chưa có luật du lịch

cho tất cả thì chúng ta chỉ đưa ra giải pháp tình thế từ sứ quán này đến sứ
quán kia.

"Đề nghị của anh bị từ chối", Mittag đã nói cho tôi hay. Vậy tôi đoán ông
đã thống nhất trước với Honecker rồi. Nhưng còn có những quan hệ sâu
rộng hơn. Bộ trưởng ngoại giao Liên Xô Shevardnadze gửi thư cho Oskar
Fischer, nhắc đến các "sự kiện quá mức trong thời gian gần đây" mà
nguyên nhân là "một số không nhỏ công dân CHDC Đức tìm cách vượt
biên phi pháp sang CHLB Đức." Liên Xô chia sẻ nhận định của CHDC Đức
về vấn đề này. Nguồn gốc của các vấn đề sinh ra là yêu cầu của CHLB Đức
được "quyền chăm lo cho mọi người Đức." Yêu cầu này có thể tạo ra "căng
thẳng và xung đột trong quan hệ giữa các quốc gia" trong thời điểm hiện
tại, phụ thuộc vào lợi ích chính trị của nhà cầm quyền. Vì vậy câu hỏi
quyết định là việc Bonn công nhận quốc tịch CHDC Đức. "Như chính
những đại diện Tây Đức chứng kiến, người dân CHDC Đức trong trường
hợp ấy sẽ lâm vào tình cảnh của ngoại kiều bình thường muốn xin tị nạn
chính trị hoặc việc làm ở CHLB Đức, và lập tức điều đó sẽ giảm thiểu ý
muốn di cư của những người rắp tâm muốn có cuộc sống đầy đủ - nhưng
không nhờ lao động, mà nhờ xuất cảnh." Shevardnadze nhấn mạnh, thái độ
của CHLB Đức là "thiếu đứng đắn và không thể phù hợp với chuẩn mực
chung được công nhận trong quan hệ giữa các quốc gia."

Bộ trưởng ngoại giao Liên Xô khuyên đem vấn đề "CHLB Đức không công
nhận quốc tịch CHDC Đức" ra thảo luận trên các diễn đàn quốc tế. "Chắc
chắn cũng phải nêu ra rằng các nghị quyết của CSCE về tự do đi lại không
thể áp dụng cho quan hệ giữa CHDC Đức và CHLB Đức được, vì thái độ
của CHLB Đức về quốc tịch xóa bỏ các tiền đề luật quốc tế về hợp tác giữa
hai quốc gia." Shevardnadze đề nghị: "Giả sử […] người ta rỉ tai thủ tướng
CHLB Đức rằng nếu còn tiếp tục chiến dịch chống CHDC Đức và các sứ
quán CHLB Đức còn tiếp tục nhận người tị nạn thì nhà chức trách CHDC

Đức bắt buộc giảm thiểu đáng kể số người di cư trong năm nay và năm tới,
và lời cảnh báo đó trước thời điểm bầu nghị viện […] ít nhất sẽ bắt Bonn
phải suy nghĩ."

Tối hôm 1/9 ấy tôi trở lại bờ biển Baltic.

Bộ chính trị vẫn tiếp tục im lặng.

HONECKER Và TôI

12/9: tôi vẫn ở Dierhagen bên bờ Baltic. Eberhard Aurich, bí thư thứ nhất
Trung ương Đoàn, và Gerd Schulz, vụ trưởng Vụ thanh niên thuộc Trung
ương đảng SED, đến thăm tôi. Hôm qua lãnh đạo Hungary đã thực thi
thông cáo của mình và mở biên giới qua áo cho cả công dân CHDC Đức.
Trong một thời gian ngắn, 15.000 công dân CHDC Đức rời bỏ CHDC Đức
qua đường Hungary.

Bộ chính trị tìm các "tội đồ." Nhiều thanh niên bỏ nước ra đi, chứng tỏ
Đoàn thanh niên đã thất bại trong công tác chính trị tư tưởng. ít nhất thì
Mittag cũng phát biểu như vậy tại cuộc họp Bộ chính trị. Tôi đoán Aurich
và Schulz định kêu ca chuyện đó với tôi.

Nhưng họ đến vì lý do khác. "Ngày hôm qua là một nhát cắt sâu vào cuộc
sống trong nước ta. Tôi phẫn nộ vì cách phản ứng của Bộ chính trị",
Aurich bắt vào chuyện. Và anh xúc động nói tiếp: "Bộ chính trị nhắm mắt
trước sự thật, hành động hấp tấp và thiển cận. Chỉ cách đây một năm người
ta còn có thể dựa vào uy lực của Erich Honecker. Hôm nay ông đã đánh
mất hết."

Aurich nghỉ lấy hơi và nhìn tôi. Rồi anh nói: "Egon, quay về Berlin đi!
Không thể tiếp tục với Honecker được nữa rồi."

Tôi cố giữ vẻ bình thản. Quan điểm của hai người không làm tôi ngạc
nhiên. Tôi cũng thấy Honecker đã kiệt lực. Chức vụ vượt quá sức ông. Tôi
hiểu là phải hành động cấp thiết. Nhưng tôi do dự khi định lật đổ con
người ốm đau ấy trước quốc khánh lần thứ 40 của CHDC Đức. ông có mặt
từ giờ phút đầu tiên của CHDC Đức. Trong những thất bại của chúng ta,
ông không chỉ có lỗi.

Cuộc đời hoạt động chính trị của tôi gắn liền với Honecker từ khi còn trẻ.
Năm 1951 tôi gặp ông lần đầu tiên tại một hội nghị Đội thiếu niên tiền
phong ở Rostock. Là chủ tịch Hội đồng Đội, ông lên phát biểu. Tôi mới 14
tuổi và phấn khích vì không khí trong khán phòng. Khi hội nghị kết thúc,
tôi cầm thẻ đội viên tiến lên phía trước để xin Honecker chữ ký. Ký xong
ông nhìn tôi và nói: "Em sẽ thành một đoàn viên tốt chứ?" Tôi hứa, và tôi
cũng đạt được. Con đường của tôi thông qua nhiều chức vụ, từ năm 1974
đến năm 1983 tôi lãnh đạo FDJ do ông cùng sáng lập năm 1946. Tại Hội
đồng FDJ năm 1981 ông viết vào cuốn tiểu sử của mình vừa in ra: "Tặng
người bạn và bạn chiến đấu Egon của tôi, với tình đoàn kết sâu sắc.
4/6/1981. Erich Honecker." Tôi rất mừng đón nghĩa cử ấy. Không chỉ vì
ông là sếp của tôi và tôi trực tiếp nhận chỉ thị từ ông cho công tác thanh
niên. Tôi kính trọng nhiều tố chất chính trị và nhân văn của ông. Sẽ quá
đơn giản khi cho rằng Honecker hoàn toàn mạo hiểm khi vào cuộc: hoặc là
chủ nghĩa xã hội rực rỡ mang dấu ấn riêng, hay là đống tro tàn từ di sản
chống phát xít và cánh tả nếu dự án thất bại. Tôi tin tưởng sâu sắc vào sự
trong sáng trong các kỳ vọng cá nhân của Erich Honecker, cho đến thời
điểm ông cố bám chặt lấy những giáo điều cứng nhắc của sinh hoạt chính
trị và xã hội ở CHDC Đức, nhắm mắt trước thực tế hiển hiện, trước lời
cảnh báo từ các ủy viên Bộ chính trị, cán bộ đảng cơ sở, huyện ủy và tỉnh
ủy, giới khoa học và nghệ sĩ, trước các kinh nghiệm của Liên bang Xô viết
và các nước XHCN khác.

Hôm nay lại chính tôi, người do ông nâng đỡ bao năm qua, được khắp nơi
thúc giục lật đổ ông. Và không phải chỉ hôm nay, trong năm 1989 này. Mà
đã trước đây năm năm. Từ ngày 12/6/1984. Trước bối cảnh: tháng 11/1983
Honecker nói về Hoa Kỳ và Liên Xô: tên lửa của các người là thứ đồ của
ác quỷ. Phải quẳng chúng ra khỏi đất Đức!

Không một chính khách Đức nào có đủ dũng khí công dân như ông trong
chuyện này. Đối tác đồng minh Xô viết của chúng ta lo ngại vì thái độ đó.
Họ cho rằng Honecker xếp tên lửa Xô viết và tên lửa Mỹ vào cùng hàng.
Sự cào bằng đó vi phạm kỷ luật khối đồng minh. Trong mắt lãnh đạo Xô
viết Honecker giờ đây đã quá tự lập, có thể cũng quá "Đức." ông đã tận
dụng khoảng chân không xuất hiện trong giới lãnh đạo Xô viết khi
Brezhnev lâm bệnh và ba tổng bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô qua đời cách
nhau không lâu.

Từ năm 1982 ông tranh đấu để được phép sang CHLB Đức. Matxcơva lần
nào cũng phản đối và buộc tội Honecker sử dụng chiến lược hai mang.
Năm 1983, đúng vào ngày ông sang Matxcơva nói chuyện với Andropov,
ông cũng cử ủy viên cá nhân của mình, quốc vụ khanh Schalck, sang
Munich nói chuyện với Strauss. Mặc dù chuyến đi của Schalck có sứ mệnh
bí mật nhưng không qua được mắt Matxcơva. Kết quả các cuộc nói chuyện
ở CHLB Đức là ngay trong năm 1983 CHDC Đức nhận được khoản vay tín
dụng tiền tỉ do Strauss tác động vào. Phải là người thích đùa mới tin khoản
vay tín dụng ấy cứu được CHDC Đức "khỏi sập tiệm." Tiền này được đem
gửi tiết kiệm. Khoản cho vay là một biện pháp củng cố lòng tin, không hơn
không kém. Nó chứng tỏ với các nhà băng quốc tế là CHDC Đức là con nợ
đáng tin tưởng.

Ngược lại, Bộ chính trị Đảng Cộng sản Liên Xô sợ CHLB Đức có thể tống
tiền chính trị CHDC Đức vì món nợ bên Tây. Khoản nợ của chúng ta tại

các nhà băng phương Tây tổng cộng gần 30 tỉ Valutamark .

Ngoài ra phe quân sự Xô viết cũng giật mình thấy Honecker nói chuyện cả
về chế độ biên giới giữa các khối quân sự với Strauss, kẻ được coi là hiện
thân của Chiến tranh Lạnh. Tuy không có sự liên quan trực tiếp nào giữa
khoản vay tín dụng và sự kiện gỡ bỏ mìn ở biên giới các quốc gia vành
ngoài của Hiệp ước Warszawa, nhưng Liên bang Xô viết không tin. Một
thời gian dài họ từ chối kế hoạch gỡ bỏ mìn ở biên giới của CHDC Đức.
Kết quả là một cuộc khủng hoảng công khai trong quan hệ giữa Đảng Cộng
sản Liên Xô và SED như tôi chưa từng chứng kiến trước đó.

Trong tháng Bảy năm 1984 lãnh đạo các nước khối SEV họp ở Matxcơva.
Honecker nhận tôi vào đoàn tháp tùng ông. Trong giờ giải lao nguyên soái
Liên Xô Ustinov, ủy viên Bộ chính trị và bộ trưởng quốc phòng, tiến đến
chỗ tôi. ông mời tôi uống trà.

"Đồng chí Krenz này", nguyên soái vào chuyện, "đồng chí là người trẻ nhất
trong Bộ chính trị. Một ngày nào đó đồng chí phải thừa kế. Đồng chí
không thấy sếp chơi hết sạch vốn rồi à?"

Tôi phật ý. ông ta định nói gì? Nếu ông định thử lòng trung thành của tôi
với Honecker thì quả là thừa. Tôi gắn bó với Honecker. Hay đây là cách
bày tỏ sự tín cẩn đặc biệt giữa những người bạn? Tôi đã học ở Matxcơva,
nói tiếng Nga, Liên bang Xô viết là quê hương thứ hai của tôi. Từ khi lên
bí thư Trung ương đảng, tôi được Honecker trao nhiệm vụ giữ quan hệ
thường nhật với sứ quán Xô viết ở Berlin. Gần như thứ Bảy nào
Kochemassov cũng đến nhà riêng của tôi. Tôi thông tin cho ông về mỗi
phiên họp Bộ chính trị. Matxcơva tường tận tình hình trong lãnh đạo đảng
SED như lòng bàn tay.

Ustinov chăm chú nhìn tôi và nhấp trà. Rồi ông hỏi: "Đồng chí không nghĩ
là thời gian của tổng bí thư đã hết rồi sao? Đồng chí có định đem bàn
chuyện đó trong Bộ chính trị không?"

Sự đường đột ấy khiến tôi ngạc nhiên. Tôi trả lời ngoại giao: "Uy tín của
Erich Honecker rất lớn. Tôi không biết ai trong Bộ chính trị hay trong
Trung ương đảng mà lại không tín nhiệm Honecker cả." Ngày đó Honecker
đang trên đỉnh cao sự nghiệp chính trị. Kể cả khi muốn chăng nữa, tôi cũng
không lật được Honecker. Bộ chính trị và Trung ương đảng đứng sau lưng
ông.

Mấy ngày sau cuộc "đàm đạo bàn trà" với Bộ trưởng Quốc phòng Xô viết,
tờ PRAVDA đăng tải hai bài chống lại chính sách nước Đức của Honecker.
Một cuộc bút chiến công khai như chưa bao giờ có giữa Matxcơva và
Berlin. Tại một cuộc thảo luận nội bộ trong tháng Tư năm 1984 ở
Matxcơva, Honecker đã thành công khi tạm thời xóa bỏ được sự bất đồng
ý kiến về chính sách CHDC Đức đối với CHLB Đức. Tuy nhiên đến tận
năm 1987 nhiều đối tác Xô viết đã tìm mọi cách tác động đến các ủy viên
Bộ chính trị SED để ngăn Honecker sang thăm CHLB Đức. Người ta rất
nghi Honecker đi đêm với Bonn sau lưng Matxcơva.

Tôi không muốn bị sử dụng trong vụ tranh chấp với tổng bí thư vì chính
sách của ông đối với CHLB Đức. Không có sự lựa chọn tử tế nào khác.

Năm tháng trôi đi. Càng ngày Honecker càng tự mãn hơn. Phương Tây xun
xoe với ông. Đó là lý do chủ yếu để Honecker tự đánh giá mình quá cao và
xa rời cuộc sống thực tế. Nhưng điều đó cũng không đẩy tôi vào thế đối
lập. Tôi không tụ tập bè phái quanh mình, nhưng đã bắt đầu nghi ngờ nhiều
quyết định của ông. Nói một cách hình ảnh thì cho đến nay tôi là đứa "con
nuôi" vâng lời, bây giờ tôi vùng ra khỏi vai trò đó. Một lúc nào đó các con
nuôi cũng trưởng thành. Phương thức lãnh đạo của Honecker luôn là một

đề tài giữa Siegfried Lorenz và tôi. Chúng tôi không chỉ ngồi cạnh nhau
trong Bộ chính trị, mà còn là bạn nhau từ hơn 25 năm. Chúng tôi lo lắng
nhận ra Honecker còn sống nhiều trong quá khứ đấu tranh giai cấp hơn là
quan tâm tìm hiểu thấu đáo chiến lược xã hội của CHDC Đức. Thước đo
của ông cho cuộc sống là sự so sánh giữa những thành tích đạt được ở
CHDC Đức và thời quân chủ. Thế giới của ông là các lý tưởng như công
việc, bánh mì và hòa bình nhân loại. Nhân vật đang tiến tới ngưỡng tám
mươi ngày càng sống nhiều hơn trong quá khứ. ông không thấy những gì
sắp xảy ra. Điểm mạnh của ông không phải là dự đoán khoa học về chính
trị. Siegfried Lorenz và tôi nói thẳng về các khiếm khuyết của ông trong
công tác lãnh đạo Đảng.

Năm 1986 Lorenz muốn đề nghị Honecker diễn thuyết về chủ đề "Cuộc
cách mạng khoa học kỹ thuật và CHDC Đức" tại buổi đại lễ cấp danh hiệu
đại học tổng hợp cho Trường đại học kỹ thuật ở Karl-Marx-Stadt.
Honecker từ chối. Nhiệm vụ ấy được chuyển sang tôi. Tôi nghiên cứu
thâm nhập đề tài trên. Bài diễn văn long trọng của tôi ra đời với sự cộng
tác của các nhà khoa học, giảng viên đại học, sinh viên, cán bộ đảng và nhà
nước. Tôi được các nhà khoa học cỡ thế giới như Gs Manfred von Ardenne
tư vấn cho. Tâm điểm bài diễn văn là tư tưởng của Marx: trong kỷ nguyên
đại công nghiệp việc "tạo ra sự giàu có thực sự" ngày càng phụ thuộc nhiều
hơn vào "mức độ phát triển chung của khoa học và tiến bộ của công nghệ"
. Tôi giải thích, CHDC Đức phải đương đầu với nhiệm vụ ấy và phải đào
tạo nhân lực khoa học kỹ thuật để làm nhiệm vụ ấy ra sao. Bài nói chuyện
của tôi được Bộ chính trị phê chuẩn và chuẩn bị đăng toàn văn trên báo
NEUES DEUTSCHLAND.

Sau buổi lễ ngày 14/11/1986, một cộng tác viên của thông tấn xã ADN
thông báo cho Siegfried Lorenz và tôi là Berlin đã quyết định không đăng
bài diễn văn của tôi và chỉ in một thông cáo báo chí ngắn về buổi lễ. Quyết

định từ Berlin? Chỉ có thể hiểu là Honecker đã quyết định. Một chuyện
không hay cho tôi, khi biết ở đó có nhiều khách trong nước và quốc tế
tham dự. Ai thạo các cơ chế chính sách ở CHDC Đức sẽ phải đoán rằng tôi
đã nói gì đó đi ngược đường lối của đảng. Thực sự là Lorenz và tôi không
thuộc vào số những người thích động chạm vào thẩm quyền ấn định đường
lối của tổng bí thư. Lòng trung thành của chúng tôi với ông không hề phải
nghi ngờ. Tuy nhiên, việc ông đã kiêu ngạo đứng trên một nghị quyết của
Bộ chính trị, áp đặt truyền thông, lờ đi một sự kiện quan trọng trong chính
sách khoa học kỹ thuật của SED, xúc phạm khách khứa của buổi đại lễ
bằng sự coi thường và vô cớ biến hai ủy viên Bộ chính trị thành người
thừa lệnh của một cộng tác viên ADN đã khiến chúng tôi lần đầu tiên tự
hỏi vào buổi tối hôm ấy, liệu Honecker đã sắp được tận hưởng những ngày
nghỉ ngơi xứng đáng?

Chỉ là một câu hỏi, từ hỏi đến hành động còn xa lắm.

Một cố gắng nghiêm túc khác nhằm vận động tôi hạ bệ Honecker đến từ
Gerhard Schürer trong tháng Hai năm 1989. ông mời tôi đến nhà nghỉ của
mình ở bờ biển Baltic .ông dẫn tôi xuống tầng hầm được xây hoàn thiện.
Mọi chuyện có vẻ như ông muốn thổ lộ một bí mật. Thổ lộ cho một mình
tôi mà thôi. Không vòng vèo, ông nói: "Chúng ta phải lật đổ Honecker."
ông nhìn vào mắt tôi, rõ ràng muốn chứng kiến trực tiếp phản ứng của tôi.

Tôi hỏi: "Anh muốn làm việc đó ra sao?"

"Nếu anh lên đứng đầu thì quân đội, Bộ an ninh quốc gia và cảnh sát sẽ
hành xử trung thành với anh. Khi anh là tổng bí thư, tôi sẽ về hưu và qua
đó tạo ra một tín hiệu cho các bô lão trong Bộ chính trị. Như vậy anh sẽ
khắc phục được tình trạng già lão để xây dựng một Bộ chính trị theo lựa
chọn riêng", ông trả lời.

Tôi khâm phục sự thẳng thắn của ông. Cần thay đổi ban lãnh đạo. Chúng
tôi nhất trí chia sẻ nhận định đó. Nhưng kế hoạch của ông mang mầu sắc
mưu phản. Đảo chính? Không, tôi không muốn.

Schürer ngạc nhiên nghe tôi nói, tôi cũng tin là Erich Honecker không còn
đủ sức hoàn thành nhiệm vụ của mình, cả về thể trạng lẫn tinh thần. Nhưng
trước hết tôi lo khoản nợ của chúng ta gia tăng, tôi nói cho chủ nhiệm Ủy
ban kế hoạch nhà nước biết. Chúng ta đang sống bằng tiền của con cháu
chúng ta, và đó là lý do khiến mỗi kế nhiệm của Honecker thất bại.

Qua suy nghĩ của tôi, Schürer nhận thấy tôi thông thạo tình hình kinh tế
của CHDC Đức.

"Anh có biết chi tiết không?" ông hỏi.

"Có", tôi nói, "từ năm 1984 Alexander Schalck và Wolfgang Junker đã cho
tôi mọi thông tin mà tôi cần biết về tình hình kinh tế và tài chính của
CHDC Đức."

Schürer xác nhận, Honecker có lỗi cá nhân lớn về khoản nợ của CHDC
Đức. Không thể trả nợ nếu còn Honecker.

"Việc thay đổi ở thượng đỉnh không thể thông qua đảo chính", tôi nói.
"Trước khi thay thế tổng bí thư, phải bàn luận triệt để trong Bộ chính trị và
Trung ương đảng. Muốn thế, cần một bản phân tích thấu đáo. Chừng nào
các ủy viên Bộ chính trị không biết cụ thể thực tiễn chính trị và kinh tế
trong tình huống nội chính của chúng ta, ta sẽ không có được đa số để hạ
bệ Honecker. Chừng nào Mittag còn điều khiển được tổng bí thư thì sẽ còn
khó tác động đến Honecker", tôi giải thích quan điểm của mình.

Kể cả từ bên ngoài CHDC Đức, một cuộc "đảo chính" sẽ vấp phải sự bất
đồng. Danh tiếng quốc tế của Honecker quá lớn. Sau lần ông chính thức
sang thăm Bonn, các đồng chí Xô viết cũng phải công nhận: "Sau thành
công lớn của CHDC Đức như được thủ tướng Kohl công nhận trên bình
diện quốc tế, người ta không thể thay ngựa". Honecker được trọng vọng
trong giới ưu tú của chính trường CHLB Đức. Mọi lực lượng chính trị
khác nhau nhất đều phải nhắc đi nhắc lại, ông là sự bảo đảm cho tính liên
tục trong quan hệ Đức-Đức. Ngay Alfred Dregger hồi năm 1987 còn chào
Honecker là "người cộng sản Đức" có nhiều điểm chung với ông, một "nhà
hoạt động dân chủ Đức."

Không, tôi không muốn đảo chính. Nó cũng sẽ không tăng ổn định cho
CHDC Đức. Tôi ghét các kiểu âm mưu. Thêm vào đó là Honecker lâu nay
rõ ràng đã nghi ngờ tôi. Có thể suy ra từ một sự việc tại Đại hội đảng XI.
Trên một tấm ảnh có hình Honecker, Gorbachev, Stoph và tôi. Trong lúc
Honecker đọc báo cáo của Trung ương đảng ở bục thì Gorbachev, Stoph và
tôi ở bàn chủ tịch sau lưng ông chụm đầu vào nhau. Gorbachev muốn được
giải thích kỹ hơn một vài đoạn trong bài nói của Honecker. Tôi dịch lại
trong chừng mực có thể. Có thể tiếng tôi khá to khiến Honecker bị nhiễu.
Trong giờ giải lao ông nói với tôi: "Egon, anh không nên có thói quen nói
sau lưng tôi."

Tôi trả lời câu cảnh cáo hai nghĩa ấy: "Tôi không bao giờ nói xấu sau lưng
anh."

Năm ngoái Wolfgang Herger và tôi hay nói về Honecker và chuyện ông ta
rút khỏi chính trường. Trước đây mấy năm đã sinh ra nhiều xôn xao khi tôi
đề nghị một triết gia chưa bao giờ lĩnh chức vụ trong quân đội vào vị trí
Vụ trưởng các vấn đề an ninh thuộc Trung ương đảng. ông viết bài tiến sĩ

môn luân lý. Đối với tôi Herger luôn luôn không chỉ là một cộng sự, ông
đã và vẫn là một người bạn.

Đầu năm 1989 chúng tôi soạn một thông tin cho Bộ chính trị về du lịch.
Chúng tôi cũng nói về Honecker. Herger nói: "Nếu Erich Honecker có sự
thông thái của tuổi già thì bây giờ ông sẽ từ chức. Nếu ở hội nghị Trung
ương đảng sắp tới ông không làm gì, tôi sẽ đề nghị ông từ chức."

Tôi không ngạc nhiên về tính thẳng thắn của Herger, mà vị sự cương quyết
trong đòi hỏi. Herger không có chí hướng quyền lực. Cũng chính vì vậy mà
có lẽ ông là người có thẩm quyền làm việc đó. Tôi không muốn mất ông ở
vị trí cố vấn. Tôi càng tin là ở thời kỳ hậu Honecker ông cần phải nhận
một chức vụ quan trọng trong Bộ chính trị. Vì vậy tôi khuyên ông không
nên đơn thương độc mã làm chuyện đó. Trước sau tôi vẫn không chủ
trương lừa dối Honecker. Phải tìm đường khác.

Tiểu sử Erich Honecker gây ấn tượng mạnh cho tôi. ông bị bọn Quốc xã
tống vào tù mười năm vì chí hướng chính trị của mình. Ai không chịu
phản bội mà sống sót ra khỏi tầng hầm của Gestapo ở phố Prinz Albrecht
(Berlin) cũng như nhà tù khổ sai Brandenburg, người ấy theo tôi rất đáng
được kính trọng. Với một người như thế, tôi muốn đối xử chân thành và
thẳng thắn.

Hôm 12/9 ấy Aurich và Schulz ngồi trước mặt tôi, hai người bạn đồng
hành, họ biết giới trẻ nghĩ gì. Và họ đòi tôi: "Không thể tiếp tục với
Honecker được nữa. ông ấy phải đi khỏi. Anh hãy khởi đầu đi!"

Tôi suy nghĩ: phải chăng sự nghiệp của chúng ta thực sự chỉ có thể cứu vãn
bằng cách thay đổi nhân sự? Theo ý tôi, không thể làm việc ấy mà không
thảo luận với Honecker.

Wolfgang Herger cho tôi biết, nhiều ủy viên Bộ chính trị ở Berlin đòi tổ
chức thảo luận triệt để. Mittag hoãn mọi cuộc tranh luận và quyết định
khẩn cấp đến sau lễ quốc khánh CHDC Đức thứ 40, lúc đó Honecker sẽ đi
làm trở lại.

Tôi cũng hoãn các mong đợi chính đáng của FDJ vào thời điểm nói trên.
Tôi biết như vậy là không nhất quán. Nhưng tôi muốn một giải pháp trong
sáng về chính trị, một giải pháp đứng đắn. Cách hiểu của tôi về chính trị
không còn mang dấu ấn của thời kỳ hoạt động bí mật hay thời Comintern .
Tôi muốn có sự tranh luận công khai, lấy luận chứng làm chủ đạo. Nếu ai
coi đó là sự lưỡng lự của tôi thì cũng có thể đúng. Nhưng không ai trong
Bộ chính trị bị cấm không được dũng cảm hơn tôi.

Vì quá thận trọng hay giữ ý, hay vì hèn nhát mà tôi không về Berlin để đối
mặt với Honecker?

Nhiều người muốn hiểu như thế. Tôi thì không.

Từ ngày rất trẻ, tôi là một người cộng sản có niềm tin. Đảng là cuộc đời
tôi. Kỷ luật đảng mà tôi tự áp đặt cho mình đã cấm tôi mọi hành động lôi
bè kéo cánh. Dĩ nhiên tôi biết, chúng tôi đã tự đánh bật vũ khí phê bình và
tự phê ra khỏi tay với mệnh lệnh nghiêm khắc "Không tranh luận về sai
lầm!" nhưng tôi cũng biết, các lực lượng cầm quyền bên CHLB Đức lợi
dụng không thương tiếc mỗi sai lầm của chúng tôi để hại CHDC Đức. Tôi
muốn bảo vệ CHDC Đức trước tình huống đó. Từ hàng thập kỷ nay, tiếc
thay, có một kinh nghiệm được cuộc đời khẳng định: hạ bệ người cao nhất
trong ban lãnh đạo một nhà nước XHCN luôn gây ra xáo động xã hội.

Vì MỘT CHDC ĐỨC CẢI CáCH

Trong thời gian nghỉ tôi chuẩn bị cho cuộc họp Bộ chính trị đầu tiên sau lễ
quốc khánh CHDC Đức thứ 40. Tôi đọc các nghiên cứu xã hội học của
Viện nghiên cứu thanh niên, một số công trình của Viện hàn lâm khoa học
xã hội và Viện điều hành kinh tế XHCN, tài liệu mật của Schalck về tinh
hình kinh tế CHDC Đức, đơn khiếu nại và thư của công dân, cũng như tài
liệu Xô viết về ý niệm hiện đại của chủ nghĩa xã hội .

Tiến thoái lưỡng nan: tôi biết tình cảnh CHDC Đức, nhưng đơn giản là tôi
không tìm ra câu trả lời cho nhiều câu hỏi. Đặt câu hỏi thì rõ ràng cần
thiết, nhưng trả lời còn cần hơn.

Tôi vạch hướng cho lần ra mắt ở Bộ chính trị. Ba bản nháp bay vào sọt rác.
Rốt cuộc ngày 22/9 thì hoàn thành. Tôi viết "Ghi chép" lên bìa.

Trong thời gian này Honecker vẫn đang dưỡng bệnh ở gần Berlin. Tôi
muốn một lần cuối cố gắng thuyết phục ông tự mở màn cuộc tranh luận
trong Bộ chính trị về tình hình CHDC Đức. Tôi gọi điện. Giọng ông trong
điện thoại yếu hơn hẳn.

"Erich, tôi muốn chia tay trước khi đi Trung Quốc. Bộ chính trị quyết định
tôi bay sang Bắc Kinh dự quốc khánh Cộng hòa nhân dân Trung Hoa."

"Chúc thành công", ông thì thào và định đặt máy.

"Erich, tôi còn một đề nghị, tôi muốn chuyển cho anh ghi chép của tôi về
tình hình hiện tại ở CHDC Đức."

"Được", ông đáp cụt lủn và đặt máy.

Tôi hy vọng sẽ cùng ông bàn về các ghi chép ấy khi tôi từ Bắc Kinh quay
về. Theo ý tôi có thể lấy đó làm cơ sở cho cuộc hội ý chuẩn bị phiên họp
Bộ chính trị lần tới.

Ngót bốn tuần sau tôi nhận lại tập tài liệu từ ông; vào ngày ông từ nhiệm.
ông không ghi chú gì mà cũng chẳng ký tắt E. H., một dấu hiệu cho thấy có
thể ông không đọc. Hoặc là ông không có sức khỏe để đọc, hay ghi chép ấy
không được ông để ý tới vì ông không muốn bận bịu với thực tế nữa.

Tình hình chính trị ở CHDC Đức, tôi viết cho Honecker, đã nóng lên như
tôi chưa bao giờ trong đời từng cảm nhận hoặc chứng kiến. Người ta nhận
ra sự hoang mang và chán nản ở nhiều người. Ngay đảng viên cũng sống
trong xung đột lương tâm giữa những gì họ nhận ra, họ muốn chuyển biến,
và những gì họ thực sự gây được tác động. Lý lẽ của phương Tây được
người dân đón nhận, vì ở CHDC Đức không tranh luận công khai về các
lựa chọn xã hội. CHLB Đức nói đến cải cách, nhưng muốn tiêu diệt CHDC
Đức. Đảng phải vạch rõ là hệ thống chính trị và kinh tế của CHDC Đức cần
được cải cách, nhưng không động chạm đến nền tảng XHCN. Chúng ta
phải tự hỏi, nguyên nhân của phát triển lệch lạc ở CHDC Đức là gì. Nó
không sinh ra trong mấy tuần vừa rồi. Một điều ngày xưa được coi là tiểu
tiết, hôm nay đã thành vấn đề hệ thống: tại sao chủ nghĩa tư bản giải quyết
được những vấn đề mà hàng chục năm ở CHDC Đức không giải quyết nổi -
ví dụ như sản xuất hàng tiêu dùng cao cấp, chế tạo ô tô, cung ứng vật tư
cho xí nghiệp, liên tục cung cấp rau quả và các hàng hóa khác cho nhân
dân?

Dân chúng không để ta an ủi đợi một tương lai xa xôi nữa. Họ nghi ngờ
các thống kê kinh tế quốc dân được công bố. Họ thấy những số liệu đó
không được cuộc sống xác nhận. Nguyên tắc thành tích bị vi phạm. Không
thể tránh né việc phân tích nguyên nhân làn sóng xuất cảnh được nghiên
cứu xã hội học chỉ ra theo thứ tự sau đây: ảo tưởng về lối sống phương
Tây, yêu cầu hưởng tự do cá nhân cao hơn, mong muốn khả năng du lịch,
bất bình vì thái độ quan liêu của thủ trưởng và nhân viên các cơ quan nhà
nước, cách đối xử lạnh lùng với công dân, không hài lòng vì tính cá nhân

bị coi thường, ít được tham gia các quá trình đưa ra quyết định, lý do nhân
đạo như thành hôn và thừa kế. Xã hội bị chia ra thàng nhóm người có tiền
Tây Đức và những người không có. Nhiều người thất vọng vì chỉ có D-
Mark trong túi mới ngang dọc thế giới được, và ngay cả ở CHDC Đức
cũng mua được nhiều lợi thế, trong khi tiền của chúng ta mất giá. Những
trải nghiệm ấy thì ngay cả du khách CHDC Đức sang các nước XHCN
cũng có.

Chúng ta đối đầu với sự việc là CHDC Đức phát triển như một phần của
tổng thể ngày xưa. Điều đó trong thời gian qua ảnh hưởng mạnh hơn đến
sự đồng nhất bản thể giữa công dân và nhà nước. Khi người Ba Lan và
Hungary ra nước ngoài thì họ đến chốn lạ, khi người CHDC Đức sang
CHLB Đức thì - mặc cho mọi khác biệt về hệ thống - họ chuyển sang một
nước Đức với cùng ngôn ngữ và phần nào có cả quan hệ họ hàng. Người
dân không hài lòng với chính sách truyền thông của ta. SPUTNIK bị cấm
khiến nhiều người hỏi, công dân đã trưởng thành chưa? Người dân không
muốn bị quy định được phép đọc gì, nhất là khi báo chí đó đến từ nước
bạn.

Một vấn đề thời sự, tôi viết cho Honecker, là cách đối xử với người bất
đồng ý kiến và các nhóm đối lập. Ở những chủ đề quan trọng như xuất
cảnh, chính sách truyền thông và bảo vệ môi trường, nhà thờ đã nhận vai
trò dẫn dắt dư luận vì đảng không quan tâm đầy đủ đến lĩnh vực ấy. Qua đó
nảy sinh ấn tượng là các nhóm dưới mái nhà thờ nhận ra vấn đề rõ hơn và
thực hơn so với Bộ chính trị. Trong ghi chép của mình, tôi tin rằng chỉ có
thể tìm được lối thoát ra khỏi tình cảnh này qua đối thoại nghiêm túc với
tất cả các lực lượng xã hội. Chúng ta phải đối xử ân cần hơn và tế nhị hơn
với các ý tưởng từ dưới đưa lên, cả với những người bất đồng ý kiến trong
đảng. Phải thay đổi chương trình của đảng từ năm 1976. Phải chuẩn bị Đại
hội đảng SED thứ XII diễn ra trong năm 1990 thông qua tìm hiểu dân ý

thành thực, với tất cả các đề tài như an ninh xã hội và công bằng xã hội,
nguyên tắc thành tích, chính sách vật giá, tự do xã hội và tự do cá nhân,
dân chủ XHCN, tính tập thể và tính cá thể, đoàn kết giữa các thế hệ, tình
yêu quê hương và chủ nghĩa quốc tế. Trong tương lai phải được tranh luận
công khai về pháp luật.

Các ghi chép trên phản ánh suy nghĩ của tôi trong những ngày ấy. Chúng
không phải khuyến nghị thay đổi chế độ ở CHDC Đức. Tôi phản đối ý đó.
Cũng không phải một tâm thư về thống nhất Đức. Đề tài này không thời sự
trong mắt tôi. Các ghi chép ấy chỉ là suy nghĩ của tôi về các biến chuyển
trong một CHDC Đức XHCN có chủ quyền.

Tôi biết ở CHDC Đức có nhiều người suy nghĩ tương tự. Ví dụ nhật báo
JUNGE WELT ngày 21/9 đăng trích lục một bài nói chuyện của Klaus
Höpcke trình bày trước giảng viên và sinh viên Đại học mỹ thuật Berlin-
Weissensee. ông đòi hỏi suy nghĩ "điều kiện sống nào ở nước ta đã khiến
người này hay người kia có nguyện vọng rời bỏ đất nước hay đầu hàng
trước sức quyến rũ của cuộc sống ở nơi khác với màu sắc lung linh làm họ
choáng váng." Theo tôi biết, JUNGE WELT là tờ báo đầu tiên và Klaus
Höpcke là cây bút đầu tiên từ hàng ngũ SED công khai nói đến chủ đề xuất
cảnh và nguyên nhân của nó. Giờ đây không ai còn có thể giấu nhẹm đi
được nữa.

Cho đến nay đã xuất hiện nhiều phong trào và tổ chức chính trị mới. Họ
đòi các quyền công dân được Hiến pháp CHDC Đức bảo đảm. Chương
trình của họ xuất phát từ một đồng thuận xã hội: cải cách CHDC Đức và
chủ nghĩa xã hội.

Mục sư Friedrich Schorlemmer phát biểu: "Không xóa bỏ, mà đổi mới chủ
nghĩa xã hội." Hoặc "chủ nghĩa xã hội từ Bắc Kinh đến Berlin có thể cải
cách được, hay nó biến mất."

Trong lời kêu gọi thành lập của phong trào quần chúng „Dân chủ ngay bây
giờ": "Chủ nghĩa xã hội hôm nay phải tìm được khuôn mặt thật, khuôn mặt
dân chủ của mình, nếu không muốn chịu một thất bại lịch sử. Chủ nghĩa xã
hội không được phép thất bại, vì nhân loại bị đe dọa trong khi tìm phương
thức chung sống cần nhiều lựa chọn bên cạnh xã hội tiêu dùng của phương
Tây mà sự phồn vinh của nó do phần còn lại của thế giới gánh chịu."

Neues Forum ngày 11/9 muốn có "[…] đất dụng võ cho sáng kiến kinh tế,
nhưng không bị méo mó thành xã hội cạnh tranh chà đạp lên nhau." Phong
trào này muốn "giữ gìn những thành tích đạt được nhưng vẫn có chỗ cho
đổi mới […]"

Mục sư Edelbert Richter ở Erfurt tin chắc rằng "không chỉ chữ ‘XHCN’
mà một số nguyên lý xã hội nhất định của XHCN" sẽ còn có sức thuyết
phục đối với chúng ta trong tương lai .

Ngày năm 19/9/1989 Hội nghị các nhà thờ CHDC Đức ra nghị quyết kêu
gọi những người muốn bỏ đất nước ra đi: "Chúng tôi xin các bạn hãy ở lại
và góp phần xây dựng một tương lai chung tươi đẹp ở nước ta."

Liệu có phải tất cả những người ấy trong thâm tâm thực sự muốn một chủ
nghĩa xã hội được cải cách? Ai nhìn được thấu mọi con tim và khối óc?
Nhưng Bộ chính trị còn không thèm tự đặt ra cho mình một câu hỏi như
thế. Chúng tôi vẫn ngồi trên ghế chót vót. Thay vì chuyện trò với những
đầu óc phê phán, chúng tôi bám chặt vào các giáo điều đã lạc hậu với thời
cuộc. Bộ chính trị SED vẫn giữ im lặng.

Nhưng ở các chi bộ cơ sở đã có biến chuyển. Sự bất bình gia tăng trong
quần chúng. Ngày càng nhiều người bất ổn và hoang mang. Các cuộc biểu
tình nổ ra đòi thay đổi xã hội XHCN. Khẩu hiệu "Chúng ta ở lại" là câu trả
lời cho "Chúng tôi muốn đi." Chỉ ít lâu sau xuất hiện một phong trào phản

kháng rộng rãi chống lại lãnh đạo đương nhiệm của CHDC Đức, với khẩu
hiệu "Chúng tôi là nhân dân."

THĂM TRUNG QUỐC

Cộng hòa nhân dân Trung Hoa mừng quốc khánh thứ 40 - sáu ngày trước
quốc khánh CHDC Đức. Tôi nhận nhiệm vụ đại diện cho CHDC Đức. Đi
Trung Quốc là một sự kiện đặc biệt đối với tôi, nhưng trước tình cảnh ở
CHDC Đức thì sự phấn khởi cũng chỉ có hạn. Tôi ước gì được ở lại Berlin.
Trước lúc cất cánh tôi nhận được một thông tin nội bộ. Tin này xuất phát
từ Đại diện thường trực của Cộng hòa liên bang Đức ở CHDC Đức, đầu đề:
"Về tình hình nội trị của CHDC Đức sau phiên họp toàn thể Trung ương
đảng SED thứ 8." Tất nhiên tài liệu này không viết ra cho lãnh đạo CHDC
Đức đọc, mà gửi đến chính phủ CHLB ĐỨC. Tôi nhận được nó qua đường
vòng - người của chúng ta ở Bonn vẫn hoạt động. Trong tài liệu của mật vụ
đội danh ngoại giao nói: "Trong hàng ngũ những người kế nhiệm tiềm
năng (của Erich Honecker) rõ ràng nổi bật nhất là Krenz. […] Việc ông ta
bảo vệ bằng được cuộc thảm sát ở Bắc Kinh khi đến thăm Saarbrücken cho
thấy ông ta sẽ quyết tâm sử dụng mọi phương tiện nhà nước trong trường
hợp nghiêm trọna." Về bất cứ phương diện nào, đây là một lời vu khống
tồi tệ. ít lâu sau nó biến thành ngôn ngữ chung trong truyền thông CHLB
Đức.

Nhận định trên bắt nguồn từ tuyên bố của tôi nhân dịp thăm thủ hiến bang
Saarland ngày 7-8/6/1989. Tôi đến Saarbrücken tham dự một hội thảo của
SPD và SED về chính sách an ninh. Các phóng viên ghi nhận là trong bài
diễn văn tôi không phát biểu về biến cố trên quảng trường Thiên An Môn.
Mặc dù vậy người ta vẫn viết như thể hội thảo này chỉ nói về Trung Quốc.
Tôi đã phản đối sự bóp méo này. Buổi tối đầu tiên trong hội thảo, một
phóng viên đài phát thanh Saarland hỏi, có phải tôi không muốn "lặp lại"

luận chứng của Lafontain về Trung Quốc. Tôi trả lời đại ý là "không", vì
người ta không can thiệp vào nội bộ quốc gia khác. Ở CHDC Đức chúng
tôi công bố các phát biểu chính thức của Trung Quốc như đã nhận được từ
họ. Bây giờ không gì tệ hơn là tạo ra một không khí căng thẳng qua đồn
đại, khẳng định vô căn cứ hay thêm bớt sự việc; chẳng có ích gì cho ai cả.
Tôi nói nguyên văn: "Hôm nay chúng ta cần trước hết một không khí góp
phần kiến tạo hòa bình trên thế giới." Tôi chỉ nó đến "ổn định và trật tự" ở
Trung Quốc theo nghĩa chính trị toàn cầu. Tôi không chịu trách nhiệm về
tất cả những gì khác mà truyền thông Tây Đức nặn ra từ phát biểu của tôi.

Tôi chia sẻ nỗi lo, chia sẻ với cả các chính khách Đông Tây, ở đất nước
đông dân nhất thế giới có thể xảy ra nội chiến. Nội chiến ở Trung Quốc có
lẽ sẽ sinh ra hậu quả thảm khốc cho cả thế giới. Gorbachev khi sang thăm
Bonn hồi tháng Sáu năm 1989 cũng phát biểu tương tự, song chẳng ai suy
diễn từ lời ông là ông sẽ sử dụng vũ lực ở nước mình.

Thủ tướng Kohl sau này đến thăm các đơn vị Quân đội nhân dân Trung
Quốc, và cả tổng thống Hoa Kỳ cũng dành vinh dự cho nhân dân Trung
Quốc như tôi đã chúc mừng họ nhân ngày lập quốc thứ 40. Họ không thu
gọn Trung Quốc vào sự cố tháng Sáu năm 1989. Họ giữ lập trường về vai
trò mà Trung Quốc hôm nay đã có trên chính trường thế giới và nhất định
còn gia tăng.

Tôi gặp gỡ sinh viên, giáo viên và trí thức ở Bắc Kinh, gặp công nhân,
nông dân, cán bộ đảng và nhà nước ở các tỉnh Tứ Xuyên và Chiết Giang.
Các cuộc nói chuyện với tổng bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc Giang
Trạch Dân và nhiều chính khách quan trọng trong nước cho thấy: đất nước
này thực thi thành công chính sách cải cách bắt đầu từ năm 1979. Chính
sách cải cách của họ khác với Perestroika ở một điểm chủ yếu: củng cố và
phát triển kinh tế trước hết. Qua các chuyến tham quan tôi thấy các hậu

quả tiêu cực của Cách mạng văn hóa được khắc phục ra sao và mức sống
của người dân cho dù còn tồn tại nhiều khó khăn đã được cải thiện.

Khi Giang Trạch Dân đón tiếp tôi, ông ngâm cả thơ Goethe bằng tiếng
Đức. ông nhắc đến Weimar, thành phố của các tác giả kinh điển, cả sự gần
gũi với Buchenwald. Trong khi xảy ra vụ Thiên An Môn Giang Trạch Dân
là bí thư Thượng Hải. Thành phố này không bị trải qua các biến cố như
Bắc Kinh. Nguyên nhân trực tiếp là đường lối đối thoại của lãnh đạo địa
phương dưới Giang Trạch Dân.

Tối 1/10 tôi gặp Đặng Tiểu Bình. Hình như tôi là một trong những chính
khách nước ngoài cuối cùng nói chuyện với ông. ông truyền cho tôi một
thông điệp rõ ràng: người Trung Quốc chúng tôi muốn hòa bình, chúng tôi
cần hòa bình để tiến hành cải cách. Chúng tôi muốn sống hữu nghị với
CHDC Đức, với các dân tộc. Chúng tôi cố gắng đạt được một quan hệ văn
minh với tất cả các nước trên thế giới, ở phương Đông như phương Tây.

Tôi chỉ có một cách giải thích, tại sao phát biểu của tôi ở Saarbrücken luôn
luôn bị bóp méo: người ta muốn gây sợ hãi ở CHDC Đức bằng cách loan
tin tôi ủng hộ bạo lực.

TRƯỚC LỄ QUỐC KHáNH CHDC ĐỨC LẦN THỨ 40

Tôi đang trên chuyến bay từ Bắc Kinh về Berlin. Nhân viên sứ quán CHDC
Đức ở Bắc Kinh đã tập hợp tin báo chí cho tôi. Trong đó có một lời bình
luận chưa công bố. Tôi hầu như không tin vào mắt mình: người tị nạn đã
"chà đạp lên các giá trị đạo đức và tự đẩy mình ra khỏi xã hội chúng ta.
Người ta không nên khóc theo họ lấy một giọt." Lúc đó tôi chưa biết một
điều mà xuống Berlin mới được nghe: Erich Honecker đã viết câu này vào
bản tin ADN. Tôi thất vọng đau đớn về lời bình luận này. Tôi đã chứng
kiến các ông bố, bà mẹ, bạn bè, gia quyến và đồng nghiệp khóc những giọt

nước mắt cay đắng. Mỗi giọt là một cáo trạng chống lại chúng tôi. Lời
bình luận này không còn là yêu cầu chính trị của CHDC Đức nữa. Bây giờ
không thể để một ngày trôi đi mà không hành động.

Cùng các cộng tác viên, tôi phác thảo ngay trên phi cơ một tuyên bố về
tình hình chính trị để rút lại bình luận trên. Tuyên bố này phải trình lên Bộ
chính trị nhanh như có thể. Khi tôi xuống Berlin, Wolfgang Herger đã đợi
ở sân bay. Bản thân ông cũng đã thảo một tài liệu về tình hình chính trị.
Tôi đưa ông dự thảo của tôi. Nhiệm vụ của ông là viết thành một tài liệu
thống nhất.

Tôi nói chuyện với Willi Stoph, Siegfried Lorenz và Harry Tisch về
chuyện này. Họ đồng ý với nội dung cơ bản của bản tuyên bố. Họ kể cho
tôi biết, trong giờ giải lao giữa một đại lễ tại Nhà hát nhạc kịch Đức
(Berlin) Honecker đã gọi các ủy viên Bộ chính trị đang có mặt ở đó lại.
ông đưa ra một đề nghị mà sau này kéo theo hậu quả nặng nề: "trục xuất
các công dân hiện trú trong sứ quán CHLB Đức ở Praha, chở họ bằng tàu
hỏa của Deutsche Reichsbahn đi qua lãnh thổ CHDC Đức sang CHLB
Đức." Không ai phản đối đề nghị vô lý ấy. Vấn đề ở đây không chỉ là việc
xuất cảnh, vì tình trạng khôn kham trong các sứ quán đã bắt buộc dẫn đến
hệ quả này, mà là đường đi qua lãnh thổ CHDC Đức đầy tính khiêu khích.
Đầu tháng Mười việc đó được lặp lại. Tại nhiều địa phương CHDC Đức
đường sắt và nhà ga bị bao vây.

Ngày 4/10/1989 trước cửa nhà ga chính của Dresden, nơi chuyến tàu từ
Praha đi qua, diễn ra một cuộc đối đầu bạo liệt. Nhiều nhóm tham gia:
những người muốn xuất cảnh hoặc tình cờ đi qua, cả những phần tử quấy
rối hầu như chỉ muốn đối đầu với chính quyền nhà nước. Cuộc đụng độ thể
hiện các mâu thuẫn trong xã hội chúng ta đã kéo lực lượng cảnh sát nhân

dân vào cuộc. Họ phải gánh chịu những xung đột do quyết định sai lầm của
lãnh đạo chính trị CHDC Đức gây ra.

Hôm nay 6/10 nhiều người mong chờ trong diễn văn chào mừng quốc
khánh CHDC Đức thứ 40 Erich Honecker sẽ nói một lời thẳng thắn về tình
hình thời sự của CHDC Đức. Tất cả đều thất vọng. Đó là bài diễn văn của
một người ốm yếu về thể trạng và bảo thủ về chính trị. Tôi cảm thấy bức
xúc trong buổi lễ. Bài diễn văn của Honecker được Bộ chính trị phê chuẩn.
Không ai có thể thoái thác là không biết nội dung. Chúng tôi sống trong ảo
tưởng là mọi xung đột xã hội sẽ ngoan ngoãn đợi hoãn đến sau lễ quốc
khánh CHDC Đức lần thứ 40.

Trước ngày lễ, tối 6/10, diễn ra lễ rước đuốc của FDJ trên đại lộ Unter den
Linden, chính ở nơi Đoàn thanh niên dưới sự lãnh đạo của Erich Honecker
ngày 11/10/1949 mừng sự kiện thành lập nhà nước Công hòa và chủ tịch
đầu tiên Wilhelm Pieck. Hôm nay hơn 100.000 đoàn viên FDJ áo xanh
diễu qua. Tôi nhớ lại sự phấn khởi trước đây 40 năm, khi ấy tôi mới 12
tuổi và theo đoàn Mecklenburg diễu qua trước lễ đài. Lễ rước đuốc ấy là
một kỷ niệm cơ bản đầy ấn tượng thời thơ ấu của tôi. CHDC Đức đã ngự
trong tim tôi. Tôi cảm thấy những người quanh tôi chân thành chào mừng
ngày thành lập nước Cộng hòa mới.

Hôm nay, 40 năm sau, tôi đứng trên lễ đài gần như chật cứng quý khách
trong và ngoài nước. Gorbachev vẫy chào những thanh niên diễu hành từ
phút đầu đến phút cuối. Tôi không cường điệu khi nói: cuộc tuần hành này
cũng dành cho ông. Và cũng chẳng cần có năng khiếu ngoại cảm để nhận
ra điều đó. Tiếng hô "Gorbi, Gorbi" như không muốn dứt. Ngay cả khi
Gorbachev hôm nay thay đổi ý kiến, ngày đó ông tiếp nhận ý chí của thanh
niên CHDC Đức muốn đổi mới XHCN như lời đòi hỏi hãy ủng hộ phương
thức chủ nghĩa xã hội dân chủ trên đất Đức. Có lẽ vì thế ông nói với thanh

niên: "Tôi chúc lớp thanh niên hãy tin tưởng mang lá cờ đỏ của cách
mạng, tiếp bước hàng ngũ của thế hệ già và bước những bước tiến xa."
Gorbachev thấy trong cuộc rước đuốc này dấu hiệu chứng tỏ Liên Xô và
CHDC Đức cộng lại sẽ có đủ sức vượt qua cơn khủng hoảng của chủ nghĩa
xã hội. Hy vọng vào một Perestroika Đức, một CHDC Đức thay đổi, đó là
thông điệp mà ai ai trên lễ đài cũng cảm nhận được.

Eberhard Aurich, bí thư thứ nhất Trung ương Đoàn FDJ, đọc lời tuyên thệ
truyền thống của thanh niên. Bài văn khác nhiều đoạn với những lời tuyên
thệ tôi đã đọc năm 1974 và năm 1979. Không có lời tung hô Honecker.
Không còn nhắc đến SED là đảng của thanh niên. Chỉ đơn giản: "Đây là
nước ta. Đây là nhà ta. Ở đây ta còn nhiều dự định […]"

Đó chính là ý mà lãnh đạo FDJ đã tranh luận với các thành viên đội rước
đuốc trong nhiều cuộc nói chuyện: chúng tôi cảm ơn thế hệ già, các vị đã
tranh đấu giành được nhiều thành quả cho chúng tôi, nhưng chúng tôi
không thích để các vị đã xơ cứng vì tuổi già dạy bảo chúng tôi phải có một
tương lai như thế nào, chúng tôi muốn xây dựng những kế hoạch riêng và
sẽ thực hiện chúng. Khi Honecker chia tay lễ rước đuốc, ông không cảm
ơn FDJ nữa. Aurich nhận lời chúc mừng từ Mikhail Gorbachev và Raissa
Gorbacheva, từ Willi Stoph, từ nhiều khách nước ngoài và tất nhiên từ tôi.

Hai hôm sau Honecker trách tôi: anh đã cùng Trung ương Đoàn lôi kéo các
đoàn viên FDJ theo tinh thần Gorbachev. ông không hiểu được là chẳng
cần phải lôi kéo ai nữa cả.

Có người muốn nhớ lại cuộc rước đuốc như một "lễ tung hô." Những cuộc
lễ lớn như thế luôn cần chút đạo diễn, hiếm khi bộc phát. Trong ký ức của
tôi, cuộc rước đuốc ấy là lời bày tỏ của nhiều thanh niên với CHDC Đức
của họ. Họ muốn một CHDC Đức khác, đúng thế. Họ muốn có thay đổi

trong chính sách và trong giới lãnh đạo. Nhưng họ muốn CHDC Đức. Và
trong ý chí đó họ muốn được Gorbachev ủng hộ.

HỌP BỘ CHíNH TRỊ CùNG GORBACHEV

Chiều 7/10 Bộ chính trị Trung ương đảng SED hội kiến Gorbachev tại tòa
nhà hội nghị gần lâu đài Berlin-Niederschönhausen. Trước giờ họp đa số
chúng tôi ngồi ngoài tiền sảnh. Gorbachev và Honecker còn có cuộc gặp
riêng hai người. Có nhiều ý kiến không thống nhất rằng chỉ hai người hay
còn thêm ai, và liệu Mittag có tham dự không. Tôi cho là có. Dù thế nào
thì chúng tôi, những người tụ họp bên ngoài, cũng hồi hộp muốn biết hai
"Tổng" bàn chuyện gì. Khi cánh cửa lớn mở ra và hai người từ phòng nghị
sự bước ra, trông họ có vẻ phấn chấn. Rõ ràng đã không xảy ra một chuyện
nảy lửa như tình hình hiện tại đòi hỏi. Không ai trong chúng tôi biết đó là
cuộc chuyện trò cởi mở hay chỉ là đưa đẩy kiểu ngoại giao.

Dù thế nào, Gorbachev kiến tạo một không khí thân thiện trong cuộc họp
của Bộ chính trị. ông nói, sự ra đời của CHDC Đức là bước ngoặt trong
lịch sử châu âu và sự tồn tại thực tế của CHDC Đức góp phần ổn định tại
châu lục.

Honecker cảm ơn người đứng đầu Đảng Cộng sản Liên Xô đã nhấn mạnh
quyền tự quyết của CHDC Đức trong bài diễn văn trọng thể. Gorbachev
nói với Honecker, phương Tây không được phép can thiệp vào nội tình của
CHDC Đức. ông nhắc đến tiến trình đầy mâu thuẫn của phong trào công
nhân Đức. Quốc khánh thứ 40 của CHDC Đức đối với ông là ngày lễ chung
của người dân CHDC Đức và Liên Xô. "Tôi tin rằng Đảng Cộng sản Liên
Xô và SED là hai đảng mạnh nhất", ông nói. Cả hai phải củng cố hành
động của mình trên cơ sở "các lý tưởng và ý tưởng đã được Tháng Mười
tuyên ngôn." Gorbachev rút kết luận từ các tiến triển ở Hungary và Ba
Lan: "Ba Lan và Hungary đã thuyết phục chúng ta: nếu không phản ứng

phù hợp tình hình đất nước, đảng sẽ bị lên án. Chúng tôi và các đồng chí
cùng nhau nỗ lực hỗ trợ các lực lượng tích cực ở hai nước. Nhưng sẽ
không phải chuyện đơn giản." ông phê phán việc từ bỏ vị thế của đảng ở
Ba Lan và Hungary. Phương Tây đang hí hửng, rắp tâm "phục thù và thu
hẹp khu vực của chủ nghĩa xã hội." Gorbachev kể lại các kinh nghiệm cải
tạo ở Liên Xô. ông kêu gọi các đồng chí Đức: "Nói cho cùng, tất cả chúng
ta đều là người cộng sản. Chúng ta không chỉ nghĩ đến chuyện hoàn tất
công việc gì đó cho đời mình, mà còn nghĩ đến các thế hệ mai sau." Tổng
bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô hy vọng sẽ có "một bước ngoặt trong công
cuộc phát triển đất nước" đi cùng với Đại hội XII đảng SED vào năm 1990.

Trong khi nói, ông chăm chú nhìn vào cử tọa, tựa như muốn kiểm nghiệm
xem chúng tôi có hiểu ông không. Tôi hiểu ý ông nói đến việc CHDC Đức
lái về hướng cải tổ trong điều kiện riêng của nước mình, lái về hướng cải
cách và tăng cường tự do theo ý tưởng của ông về tư duy mới vốn được lấy
làm cơ sở cho công cuộc tiếp tục phát triển XHCN của CHDC Đức.

So với những gì đang ở thế ngàn cân treo sợi tóc, cả hai phía đều tỏ ra
không nhận định được tình thế. Cả Đảng Cộng sản Liên Xô lẫn SED đều
không thấy nước mình đã lún sâu vào khủng hoảng đến mức nào.

Chúng ta đã bỏ lỡ cơ hội thông báo cho nhau một cách cởi mở và thẳng
thắn về tình hình thực tế hai nước. Thời gian quý báu trôi đi vô ích.

NHƯNG NGÀY HY VỌNG VÀ QUYẾT ĐỊNH

8 - 17/10/1989

8/10

Chủ nhật đầu tiên trong năm thứ 41 của CHDC Đức, tôi l xe công vụ ở
Wandlitz lúc trời còn tối. Trên đường tới Berlin tôi nhớ lại cuộc chuyện
trò với Eberhard Aurich. Hôm 6/10 tôi hỏi anh: "Đó là cuộc rước đuốc
cuối cùng?" ý tôi định nói là nếu muốn làm cuộc cải tổ thành công thì
trước mắt còn nhiều công việc và nên bớt những cuộc diễn hành đi.

Aurich đọc ra trong câu hỏi ấy nhiều hơn tôi nghĩ. "Tôi nghĩ là không", anh
trả lời, "cuộc rước đuốc là lễ bế mạc của FDJ cho ông ấy."

"Cho ông ấy" có nghĩa cuộc rước đuốc được coi là lễ chia tay với Erich
Honecker. Tôi im lặng. Cuộc lật đổ Honecker đã có gì là chắc chắn đâu.
Vừa hôm qua ông còn nhận được động lực, Gorbachev đã nói ở cuộc họp
Bộ chính trị là Liên Xô quyết tâm tuân thủ nghiêm ngặt Hiệp ước về hữu
nghị, hợp tác và tương trợ ký ngày 7/10/1975. Sự kiện này nhất định mở
mắt cho những kẻ rắp tâm đụng chạm vào quyền tự quyết và độc lập của
CHDC Đức. Với nỗ lực mang lại một chất lượng mới cho chủ nghĩa xã
hội, Đảng Cộng sản Liên Xô và SED có cùng lý tưởng và giá trị làm xuất
phát điểm . Honecker hiểu luận cứ ấy là sự khẳng định chính sách của
CHDC Đức.

Như đã nói ở trên, tôi đã bàn bạc từ lâu với những đồng chí mà tôi biết họ
thấy thái độ ngoan cố của Honecker là một hiểm họa cho CHDC Đức.
Trong số đó trước hết phải kể đến Siegfried Lorenz và Wolfgang Herger,
Willi Stoph, Harry Tisch, Werner Jarowinsky, Gerhard Schürer, Alexander
Schalck và Wolfgang Junker. Erich Mielke biết dự định của chúng tôi.

Günter Schabowski cũng nhập hội vào đầu tháng Mười. Cuối tháng Chín
Schalck hỏi tôi: "Có nên tin Schabowski không, có thể cởi mở hết với ông
ấy không?"

Tôi lưỡng lự. Tại cuộc họp đảng ở Berlin hôm 14/10 ông ta còn khen ngợi
tinh thần cải cách của Honecker và biểu dương Mittag đã đại diện xuất sắc
cho Tổng bí thư ra sao. Schabowski là một người phức tạp, hiểu kiểu nào
cũng được.

Sáng hôm ấy đường phố Berlin còn vắng tanh. Tôi nhanh chóng đến Trung
ương đảng.

Hôm qua có đụng độ giữa Cảnh sát nhân dân và người biểu tình. Giữa buổi
lễ của chính phủ nhân dịp quốc khánh thứ 40, Schabowski và tôi ra khỏi
phòng đại lễ ở tầng 4 Cung Cộng hòa để xem có gì xảy ra bên kia bờ sông
Spree. Những người trẻ tuổi hát "Quốc tế ca" và liên tục hô "Gorbi,
Gorbi…" Chắc những người tụ họp ở đó không ưa thấy lực lượng cảnh sát
rào chắn bãi trước Cung Cộng hòa. Nhưng ở mọi quốc gia, bảo vệ khách
khứa của chính phủ là chuyện thường tình. Chẳng gì thì trong Cung Cộng
hòa cũng có mặt các vị lãnh đạo đảng và nhà nước từ hơn một trăm nước,
trong đó có các nguyên thủ quốc gia của Khối Warszawa. Mọi chuyện rất
bình yên. Không có gì mang vẻ bạo lực.

Nhưng không phải: nhất định có gì đó xảy ra mà tôi chưa được biết vào lúc
sáng sớm này.

Các báo cáo của Bộ nội vụ mà tôi cầm đọc trên tay nhắc đến "dẫn độ", một
uyển ngữ thay cho khái niệm tạm bắt giam. Không nói đến chi tiết. Tin tức
của các đài phương Tây mà tôi nghe được thì đầy kịch tính. Có lẽ sự thật
nằm đâu đó ở giữa, tôi nghĩ bụng. Tôi sẽ bàn chuyện này với Bộ trưởng

Nội vụ. Không thể để lực lượng giữ trật tự ra tay hành động chỉ vì các
chính trị gia bất lực không nói được với dân chúng về các vấn đề thời sự.

Từ hôm qua tôi được biết, ngày 22/9 Erich Honecker đã gửi công điện tới
các bí thư tỉnh ủy thứ nhất. Trong đó viết: "Trong thời gian qua đã diễn ra
hoạt động của kẻ thù trên nhiều bình diện, mang mục đích tổ chức các
nhóm phản cách mạng theo tuyên truyền của CHLB Đức. Chúng ta đã nói
đến vấn đề đó tại cuộc họp các bí thư tỉnh ủy thứ nhất và nhất trí phải bóp
chết các hoạt động thù nghịch đó từ trong trứng. Do ở một số huyện chưa
kịp thời đề ra biện pháp về chính sách và tổ chức, nay cần soát lại các công
việc đã làm…"

Có hai điểm trong công điện này khiến tôi lo ngại. Trước tiên là nhãn hiệu
"phản cách mạng". Đã đành là CHDC Đức nhất định có kẻ thù, chúng bắt
mối tới các phóng viên CHLB Đức để gây sốt. Từ xưa vẫn thế. Hôm nay
cũng chẳng khác. Tôi không bất ngờ. Nhưng giờ đây người dân CHDC Đức
xuống đường phản đối chính sách hiện tại của giới lãnh đạo, trong số họ có
nhiều đảng viên SED. Họ từ chối không tin vào chúng ta, những người
lãnh đạo họ. Chúng ta không thể chụp mũ họ là kẻ thù được. Thêm nữa, Bộ
chính trị quá ngạo mạn khi quy trách nhiệm cho các cán bộ đảng ở tầng
huyện và tỉnh về tình cảnh do chính giới lãnh đạo gây ra. Phải khẩn trương
chỉnh lại nội dung bức công điện của Honecker nếu muốn ngăn ngừa các
đối đầu mới có nguy cơ tuột khỏi tầm kiểm soát.

Bộ an ninh quốc gia có thông tin chắc chắn là hôm 7/10 ở Schwante gần
Berlin đã ra đời Đảng xã hội dân chủ của CHDC Đức. Theo tin tổng hợp
không đầy đủ của Bộ nội vụ có khoảng 160 nhóm đối lập khác nhau. Họ cố
lập quan hệ chéo với nhau. Ngoài ra có những cuộc xung đột phá rối trật tự
trị an hoàn toàn không mang tính phản đối chính trị. Chúng ta không được
coi thường tất cả những hiện tượng ấy. Trong tổng thể, chúng là mối nguy

hiểm cho CHDC Đức. Nhưng dù vậy: không được phép tái diễn sự kiện
17/6 . Trong lúc nước sôi lửa bỏng này chúng ta phải giữ đầu óc tỉnh táo.
Bạo lực chống lại dân chúng CHDC Đức bất cứ lúc nào cũng là một đòn
giáng vào chính CHDC Đức, vốn vẫn tự gọi là đất nước của người lao
động ở thành thị và nông thôn. Chỉ một giọt máu duy nhất sẽ chôn vùi mọi
ý tưởng về một đất nước CHDC Đức được cải cách. Không được để xảy ra
thêm bạo lực nữa.

Với ý nghĩ ấy tôi lên xe về tòa nhà của Trung ương đảng. Wolfgang Herger
đợi tôi dưới sân. Chúng tôi định tham dự cuộc họp ở Bộ an ninh quốc gia,
bàn về việc đưa các khách của chính phủ ra về thuận lợi và các lễ hội quần
chúng nhân sinh nhật CHDC Đức, nhất là ở Berlin. Vì vậy Schabowski
cũng được mời đến. Herger lên xe công vụ của tôi. Trên đường đến Bộ an
ninh quốc gia ông báo cáo cho tôi biết, cho đến tận đêm khuya hàng ngàn
người đã xuống đường biểu tình ở Berlin, Leipzig, Dresden và Plauen.
Giọng ông xúc động: "Anh phải đề nghị Honecker ngay hôm nay gửi công
điện đến các bí thư tỉnh ủy thứ nhất, nội dung là các biện pháp của chúng
ta đối phó với biểu tình chỉ mang tính chính trị. Không bao giờ được phép
lặp lại những gì đã xảy ra hôm qua ở Berlin hoặc cách đây mấy hôm ở
Dresden. Tất cả các huyện và tỉnh phải lập tức họp bàn. Toàn bộ cán bộ
đảng, công đoàn, nhà nước và FDJ phải nói chuyện với người dân ở địa
phương. Các phương tiện thông tin đại chúng phải đưa thông tin công
khai." Herger đã viết bản dự thảo công điện gửi lãnh đạo các tỉnh ở nhà từ
sáng sớm. ông đọc cho tôi nghe trên xe. Tôi bổ sung một số điểm. Chúng
tôi thỏa thuận là trong lúc họp ông sẽ hoàn chỉnh bản công điện. Khi cuộc
họp chấm dứt, tôi sẽ gọi điện ngay cho Honecker.

Xe chúng tôi đỗ trước tòa nhà Bộ an ninh quốc gia. Ra đón chúng tôi là
thượng tướng Mittig, một trong các thứ trưởng của Mielke. Mittig thuộc
về thế hệ trong thời kỳ thành lập CHDC Đức đã tình nguyện xin vào các cơ

quan an ninh. Từ công nhân lên đến chức tướng, đó là niềm kiêu hãnh của
ông. Trước sau ông vẫn là một người giản dị và có bản tính mạnh mẽ.

"Rudi", tôi hỏi, "sự thực hôm qua đã xảy ra chuyện gì? Tại sao tôi nhận
được báo cáo chậm trễ như vậy?"

ông đáp ngắn gọn kiểu nhà binh: "Những gì xảy ra không nhất thiết phải
xảy ra. Ai đó đã mất bình tĩnh." ông không nói đó là ai. Nhưng ông nói ra
những điều Herger và tôi nghĩ: những cuộc đụng độ ấy lẽ ra có thể ngăn
được. Điều tệ hại là ban lãnh đạo đảng im lặng trước các biến cố xã hội.

Trước tình cảnh hiện tại, cuộc họp định kỳ của bộ trưởng an ninh với các
cộng sự bên Bộ quốc phòng và Bộ nội vụ đối với tôi hầu như không quan
trọng. Trong thời gian ấy tôi đọc lần nữa dự thảo bản tuyên bố trước Bộ
chính trị. Đó là văn bản đã hiệu đính của tài liệu mà tôi đã cùng các cộng
tác viên của mình viết nháp đêm 2/10 trên chuyến bay từ Bắc Kinh trở về.
Tôi đẩy nó sang Schabowski ngồi kế bên.

ông đọc. Khi đọc xong, ông lẩm bẩm: "Được lắm. Nếu anh muốn, tôi có
thể chỉnh một chút về nội dung và văn phong." Tôi chấp thuận.

Lúc Mielke toan bế mạc, tôi ngắt lời ông: "Tôi đã thảo một bản tuyên bố.
Tôi sẽ đề nghị Tổng bí thư đem nó ra bàn trong Bộ chính trị hôm thứ Ba và
muốn thảo luận cùng các đồng chí về việc này. Ai muốn ở lại thì ở lại."

Tất cả ở lại. Khi tôi đọc xong sáu trang, họ vỗ tay hưởng ứng.

Tôi củng cố bản tuyên bố bằng những lời sau: "Bạo lực không đem lại gì
cả." Những người có mặt đồng tình. Đây là một giây phút quan trọng đối
với tôi. Tôi đã thống nhất được với các cấp tướng chỉ huy rằng những xung
đột sắp tới chỉ được dàn xếp bằng chính trị. Từ phút này trở đi sẽ không

diễn ra đụng độ bạo lực nào nữa. Lập tức Rudi Mittig thông báo ngay cho
các lãnh đạo tỉnh của Bộ an ninh quốc gia là các lực lượng an ninh giữ thế
thủ tại mọi cuộc biểu tình chính trị. Chỉ có thể áp dụng vũ lực khi các lực
lượng an ninh bị tấn công.

Herger và tôi biết là chúng tôi đã vượt quá quyền hạn của mình. Chúng tôi
không phải là những người có quyền ra lệnh, mà cũng chẳng được phép
của Tổng bí thư. Tôi cùng Erich Mielke vào phòng làm việc của ông lúc
gần 11 giờ. Qua điện thoại CT tôi gọi cho Honecker và gặp ông tại nhà
riêng.

"Erich", tôi gọi, "tôi đề nghị anh gửi gấp công điện đến các lãnh đạo tỉnh.
Đảng phải được vào cuộc ngay."

Honecker hỏi: "Trong đó nên viết gì?"

Tôi đọc cho ông nghe dự thảo do Herger viết. Honecker đồng ý. Nhưng
ông muốn sửa đổi vài chỗ. Bên cạnh chữ "biểu tình" ông viết thêm "phá
rối." Tôi phản đối, vì theo tôi phá rối không phải là biểu tình, nhưng không
được ông chấp thuận. Tôi sợ giờ đây người ta xếp chung chung biểu tình
chính trị vào mục phá rối. Honecker muốn cúp máy.

Tôi còn kịp nói vớt: "Tôi đã thảo ra một đề xuất nghị quyết cho cuộc họp
Bộ chính trị vào thứ Ba. Do đây là các vấn đề về nguyên tắc chính sách của
chúng ta nên tôi muốn anh đọc trước và đưa vào chương trình nghị sự."

ông đáp cụt lủn: "Gửi qua đây cho tôi."

Tôi đến Trung ương đảng. Không khí ngày Chủ nhật, chỉ vài phòng ban có
người. Tôi phái sĩ quan an ninh của mình đến thẳng Wandlitz để trao cho
tổng bí thư bản dự thảo. Đường đi mất chừng 50 phút. Viên sĩ quan an ninh

chưa quay về đến nơi thì Honecker đã gọi điện cho tôi. Giọng ông sẵng:
"Tuyên bố của anh là vớ vẩn, nó chỉnh lại chính sách đã được thử thách
của chúng ta. Anh còn công kích cá nhân tôi nữa. Tôi bất ngờ nhất chuyện
đó ở anh. Tôi sẽ không đưa trò này vào chương trình nghị sự."

Tôi đáp lại: "Erich, tôi không chống lại anh. Với tôi, đây là sự nghiệp của
chúng ta."

Honecker: "Những gì anh viết ra là một tuyên bố đầu hàng. Không thể nào
cho vào chương trình nghị sự được." Và không để tôi nói thêm một lời,
ông sẵng giọng: "Sáng mai anh đến đây."

Tôi đặt máy. Ảo mộng tan tành, nhưng tôi không chịu đầu hàng. Cuộc
tranh luận rất cấp thiết này phải được diễn ra tại Bộ chính trị. Trước đây
mấy phút tôi còn nuôi hy vọng vận động được Honecker làm theo. Bây giờ
thì ông đã chủ động cắt cầu nối giữa hai người. Tôi nhớ đến một quy luật
đã nghe được trong một bài giảng sư phạm trước đây mấy năm: "Muốn
biết gì ở một người, sẽ chỉ biết được sau khi bác lời họ." Giờ đây giới
tuyến đã rõ rệt trong mắt tôi. Tôi vẫn còn có thể lùi bước, nhưng sẽ phải
trả giá nào? Chúng ta không còn thời gian để mất nữa.

Tôi gọi điện cho Lorenz ở Karl-Marx-Stadt, cho ông biết là Honecker bác
bỏ bản tuyên bố của chúng tôi. ông động viên tôi đừng khoan nhượng. Tôi
tìm đến Schabowski lúc này cũng đã tới văn phòng. Tôi thuật lại cho ông
hay cuộc điện đàm với Honecker. Lần đầu tiên hai chúng tôi thực sự nói
chuyện không úp mở với nhau. Sau đó Schabowski, Herger và tôi rà lại
từng chữ trong bản dự thảo một lần nữa. Chúng tôi không hề nhận ra chủ
tâm đầu hàng nào cả. Thậm chí so với tình hình hiện tại trong nước thì bản
tuyên bố này còn khá nhẹ nhàng và kém hoàn chỉnh. Chúng tôi nhất trí:
không làm gì hơn được, nếu không muốn làm tổn hại đến cuộc thảo luận
trong Bộ chính trị. Chúng tôi cho rằng đa số sẽ không từ chối thảo luận.

Nhưng họ sẽ xử sự ra sao khi vấp phải trở lực mãnh liệt của Honecker?
Cho đến nay thì đúng là chưa ai dám qua mặt ông cả.

Tôi gọi điện cho Stoph và Tisch, thông báo về thái độ phủ quyết của Tổng
bí thư.

Họ động viên tôi. Cả hai đều có lập trường "không rút lui." Đối với tôi mọi
việc đã rõ.

Tôi sẽ trình Bộ chính trị bản tuyên bố này, kể cả khi trái ý Honecker. Tôi
đọc cho thư ký viết lên bìa bản tuyên bố: "Tôi khuyến nghị xét đến đề nghị
sau đây của tôi trong cuộc họp được ấn định vào thứ Ba. Egon Krenz."

Buổi chiều tôi xem thư từ đọng lại trong thời gian tôi ở Trung Quốc. Tôi
thấy có một lá thư của Hans Modrow gửi Erich Honecker. Modrow sang
thăm đảng SPD ở Baden-Würtemberg từ 25 đến 28/9. Tôi quan tâm đến
báo cáo của ông vì một lý do nhất định: Horst Sindermann và tôi đã chuẩn
bị đón một đoàn đại biểu khối SPD trong nghị viện Đức sang thăm Quốc
hội CHDC Đức, và trước đó mấy hôm đọc báo thấy chuyến thăm đã bị cắt.
Giờ đây từ nguồn tin trực tiếp tôi muốn biết SPD tiếp nhận sự kiện đó ra
sao. Hans Modrow báo cáo với Tổng bí thư: "Trong lần gặp gỡ đầu tiên,
ông Eppler đã hiện diện để thông báo, việc SPD sang thăm SED là dấu
hiệu muốn duy trì đối thoại. Tôi trả lời, SED không phải là bên đã thay đổi
chính sách của mình. SPD chịu trách nhiệm về việc chuyến thăm bị cắt.
Văn hóa đối thoại đã được thống nhất không chấp nhận việc vận động bầu
cử làm tổn hại đến CHDC Đức."

Vì muốn biết chi tiết những gì đã xảy ra, tôi gọi xuống Dresden cho
Modrow. ông kể các phương tiện truyền thông CHLB Đức xâu xé ông và
không tường thuật lại chính xác ra sao. Thư gửi Honecker thuật lại những
gì ông thực sự trải nghiệm và phát ngôn. Ngoài ra không có gì để nói thêm.

Tôi tận dụng cơ hội này để đưa Hans Modrow vào cuộc. Tôi báo cho ông
biết kế hoạch của mình chuẩn bị trình Bộ chính trị một bản tuyên bố về
tình hình chính trị ở CHDC Đức, ngược ý Honecker. Tôi trích vài điểm
trong văn bản: xuất cảnh, truyền thông công khai, dân chủ XHCN, đối
thoại với mọi lực lượng chính trị, cung cấp và du lịch. Modrow là bí thư
tỉnh ủy duy nhất ngoài Bộ chính trị được tôi thông tin về nội dung mà tôi
muốn phải đem ra bàn luận trong Bộ chính trị vào thứ Ba. Tôi hy vọng ông
sẽ muốn cộng tác. Trái với mong đợi, ông kiệm lời và trầm lặng. Cả
Wolfgang Herger lúc đó cũng có mặt tại phòng làm việc của tôi lẫn tôi đều
ngạc nhiên về sự xa cách ấy. Cũng có thể Modrow có ý tưởng khác, dù thế
nào thì ông cũng không cho tôi biết.

Một số ủy viên trung ương đảng trong địa hạt thanh niên đã phát động.
Trong một lá thư cùng viết hôm 6/10 gửi Honecker, Hartmut König và
Jochen Willerding đòi triệu tập đại hội Ban chấp hành trung ương đảng
trong vòng hai tuần tới. Eberhard Aurich, Wilfried Possner và Gerd Schulz
trao cho tôi bản phân tích của FDJ về tâm trạng trong giới thanh niên.
Chúng tôi thống nhất, họ sẽ gửi tài liệu đó đến Honecker vào ngày mai.
Thực ra ai cũng cảm nhận được là phải hành động khẩn cấp. Phải phá vỡ
sự im lặng đáng sợ của Bộ chính trị. Đơn giản là nhiều ủy viên Trung ương
đảng đã ngán phải đợi một lời từ miệng các ủy viên Bộ chính trị chúng tôi
về cao trào đầy kịch tính của các xung đột nội chính cũng như làn sóng
xuất cảnh dồn dập từ đó sinh ra. Họ cảm thấy bị Bộ chính trị bỏ rơi, thấy
Bộ chính trị dạo này không hoạt động mà cũng chẳng thèm phản ứng. Tựa
như chúng tôi bị thôi miên. Đòi hỏi triệu tập họp Trung ương đảng và dự
thảo của tôi cho bản tuyên bố của Bộ chính trị bổ sung nhau. Nếu muốn
giành lại thế tiên phong chính trị thì phải tổ chức được một buổi thảo luận
toàn diện về con đường tương lai của SED trong phiên họp toàn thể.

Tôi hoàn toàn nhất trí với Honecker: chúng ta không thể rập khuôn chính
sách của Gorbachev. Lại càng không thể, khi không hề thấy các thành công
mang tính quyết định của Perestroika ở Liên Xô. Nhưng câu "chúng ta
không muốn rập khuôn những gì Liên Xô làm" không được phép dùng để
rào cản các chuyển biến cần thiết ở CHDC Đức. Một đất nước cưỡng lại
những cải cách khách quan cần thiết sẽ không có tương lai. Honecker đã
cho ra nghị quyết tổ chức sớm Đại hội đảng XII từ năm 1991 lên năm
1990. Nấp sau nghị quyết đó không chỉ là chủ ý muốn được bầu tiếp một
nhiệm kỳ năm năm nữa. Theo lời ông, ông muốn qua đó tránh cho "chúng
ta phải chú trọng những trò ngớ ngẩn trong Đại hội Đảng cộng sản Liên Xô
sắp tới."

Một thời gian dài tôi không thấy lựa chọn nào khác ngoài chính sách của
Honecker.

Trong cộng đồng XHCN, CHDC Đức là nước có mức sống cao nhất và
chính thực tế đó đã che mắt tôi, không cho tôi thấy những biến chuyển
ngay ở nước mình là cần thiết.

Tôi cũng đánh giá quá nhẹ vấn đề thế hệ. Xưa nay lập trường của tôi là
trong chủ nghĩa xã hội không có xung đột giữa các thế hệ. Bây giờ đã lộ ra
rằng ở CHDC Đức - cả trên tầng lãnh đạo cho đến tầng trung và tầng cơ sở
- chúng ta đã lỡ mất thời cơ kịp thời thay đổi thế hệ.

Tôi là đảng viên SED đã 36 năm và đã trải qua nhiều thăng trầm trong
đảng. Chưa khi nào trước đây tôi được chứng kiến không khí từ đảng bộ cơ
sở cho đến Ban chấp hành trung ương chống Bộ chính trị mạnh mẽ như
trong những ngày này. Chúng ta không được phép thất bại vì thủ cựu và bất
lực không thể chuyển hướng theo chiều khách quan cần thiết. Với suy nghĩ
ấy, tôi chuẩn bị cuộc nói chuyện ngày mai với Erich Honecker.

9/10

Tôi đến tòa nhà Trung ương đảng lúc 7 giờ, trên tầng Bộ chính trị tôi là
người duy nhất có mặt. Tôi lướt qua báo mới. Tờ JUNGE WELT của Đoàn
thanh niên khác biệt hẳn: không có ảnh Henecker trên trang nhất. Thay vào
đó là hình thanh niên nét mặt trầm tư và hàng chữ lớn: "Hướng tới tương
lai." Rất hợp với cuộc chuyện trò sắp tới với Honecker. Còn nữa: tờ báo in
thư ngỏ của Hermann Kant, chủ tịch Hội nhà văn CHDC Đức. Mấy dòng
cuối thư khiến tôi phải suy nghĩ: "Trước đây mấy tuần các bạn cũng tổ
chức một cuộc trưng cầu ý kiến. […] Người được hỏi cần cho biết bằng
một câu, cảm nhận cái gì là cái tốt nhất của CHDC Đức. Tôi vẫn nhớ rõ
câu trả lời của mình về cái tốt nhất của CHDC Đức, cũng vì tôi nói nó ra
trong một câu không hẳn chuẩn xác nhưng khó có thể ngắn hơn: ‘là CHDC
Đức tồn tại’, tôi đã nói thế. Hôm nay nếu được hỏi cái gì là cái tệ nhất của
CHDC Đức thì có lẽ tôi buộc phải nói rằng: là CHDC Đức tồn tại ở dạng
hôm nay."

Lá thư khiến tôi lặng người. Tôi nhớ một số đồng chí ở Bộ chính trị đã gọi
Kant là "chọc gậy bánh xe" - họ không ưa phản biện tích cực của ông. Năm
1986 tôi đề nghị bầu ông vào Trung ương đảng thì Mittag phản đối. Tôi chỉ
có thể thành công vì trong Trung ương đảng đã có ba nhà văn là Gerhard
Holtz-Baumert, Günter Görlich và Helmut Sakowski. Riêng lý do đó đã là
sự hạ nhục đối với chủ tịch Kant nếu ông không được vào danh sách dự
khuyết. Kỳ thực sau đó tôi phải hối hận cho đề nghị của mình mới phải, vì
các phương tiện truyền thông CHLB Đức và một số đồng nghiệp cầm bút
sau khi thấy ông trong Trung ương đảng đã lu loa rằng ông lãng quên lợi
ích của đồng nghiệp khi ngồi cùng bàn với những người có thế lực. Thực
tế thì trái lại và khẳng định đề nghị của tôi ngày ấy là đúng: Kant đấu tranh
cho các nhà văn, kể cả khi họ không ở trong Hội nhà văn. ông làm việc đó
nhưng ít khi kể ra. Mỗi lần can thiệp ở chỗ Honecker, Hager hay tôi, ông