Lịch Sử Hỏa Xa Việt Nam

HÌNH B319 : KHÁNH THÀNH MỘT PHÂN ĐOẠN ĐƯỜNG XE LỬA163

HÌNH B320 : KHÁNH THÀNH MỘT PHÂN ĐOẠN ĐƯỜNG XE LỬA164

163 Centro-Oeste, Dana B. Merrill negative collection about the construction of the Madeira Mamoré Railway;
http:// vfco.brazilia.jor.br /ferrovias /efmm /Dana-Merrill-Museu-USP-foto-013.shtml 29/11/2020).
164 Centro-Oeste, Dana B. Merrill negative collection about the construction of the Madeira Mamoré Railway;
http:// vfco.brazilia.jor.br /ferrovias /efmm /Dana-Merrill-Museu-USP-foto-013.shtml 29/11/2020).

HÌNH B321 : LỄ KHÁNH THÀNH PHÂN ĐOẠN III165

HÌNH B322 : BUỔI LỄ KHÁNH THÀNH TẠI PORTO VELHO166

165 Buồi lễ diễn ra trong hai ngày 7-8/9/1911. Quan khách và nhân viên từ Porto Velho đến dự tại Abunã. Đường
xe lửa đạt đến km 219 (Dana B. Merrill, Views of the Estrada de Ferro Madeira e Mamoré & Matto Gosso, Brazi
(1907-1912)).
166 Dana B. Merrill, Views of the Estrada de Ferro Madeira e Mamoré & Matto Gosso, Brazi (1907-1912).

HÌNH B323 : XE LỬA ĐẦU TIÊN ĐẾN GA PORTO
VELHO TRONG BUỔI LỄ KHÁNH THÀNH

HÌNH B324 : TOA XE BỊ BỎ HOANG
ĐƯỢC KHÁM PHÁ NĂM 1931

HÌNH B325 : XE LỬA BỊ BỎ HOANG
HÌNH B326 : ĐẦU MÁY 2-6-0 BỊ BỎ HOANG

HÌNH B327 : ĐẦU MÁY XE LỬA BỊ BỎ HOANG167

HÌNH B328 : ĐẦU MÁY XE LỬA BỊ BỎ HOANG168

167 Louise Sherwood, Brazil’s Devil’s Railway gets new lease of life Tài liệu đã dẫn trước.
168 Đầu máy xe lửa của công ty hỏa xa Estrada de Ferro Madeira-Mamoré (EFMM) bị bỏ hoang tại San Antonio,
thác cùng tên sau cùng trên hướng bắc của sông Madeira, gần thành phố Porto Velho. Ảnh chụp năm 1974; Hervé
Théry, Rondônia - Mutations d’un Territoire fédéral en Amazonie Brésilienne. Luận án đã dẫn trước.

HÌNH B329 : ĐẦU MÁY XE
LỬA BỊ BỎ HOANG169

HÌNH B330 : ĐẦU MÁY XE LỬA BỊ BỎ HOANG170

169 Ảnh chụp gần ga Guajara Mirim (https:// www.calara.co.uk /SouthAmerica /Brazil /Railway.htm; 26/11 /2020).
170 Ảnh cùngnguồn trên.

HÌNH B331 : CẦN TRỤC ĐANG NHẤC
MỘT ĐẦU MÁY BALDWIN 4-6-0171

HÌNH B332 : ĐẦU MÁY XE LỬA BỊ BỎ HOANG172

171 Ngày 4/7/2020, đầu máy xe lửa Baldwin số 6 nặng 26 tấn, được cần trục chất lên xe tải để mang từ cơ xưởng
cũ của E.F.M.M. tại Porto Velho về viện bảo tàng Memorial Rondon tại Santo Antônio do rio Meidora, cách nhau
7 km (Locomotive 6 of Madeira-Mamore leaves the railway yard to be seen at the Rondon Memorial, in Porto
Velho; http:// www.rondonia.ro.gov.br /locomotiva-6-da-madeira-mamore-deixa-o-patio-ferroviario-para-ser-
vista-no-memo-rial-rondon-em-porto-velho, 26/11/2020).
172 Marcelo Moutinho & Erika M. Robrahn-Gonzalez, Memórias de Rondônia - Povos E Culturas do Rio Madeira,
trang 104; Arte Ensaio Editors Ltda., 2010.

HÌNH B333 : ĐẦU MÁY XE LỬA BALDWIN
2-6-0 BỊ BỎ HOANG TẠI KM 2

HÌNH B334 : ĐẦU MÁY XE LỬA BALDWIN 4-6-2 BỊ BỎ HOANG TẠI KM 2

HÌNH B335 : ĐẦU MÁY XE LỬA BALDWIN 4-6-2 BỊ BỎ HOANG TẠI KM 2
HÌNH B336 : ĐẦU MÁY XE LỬA BỊ BỎ HOANG TẠI ABUNÃ

HÌNH B337 : MỘT TOA XE HÀNH KHÁCH BỊ BỎ HOANG
HÌNH B338 : MỘT TOA XE HÀNH KHÁCH ĐƯỢC PHỤC HỒI

HÌNH B339 : TOA XE BỊ BỎ HOANG TẠI PORTO VELHO173

HÌNH B339 : TOA XE BỊ BỎ HOANG TẠI PORTO VELHO174

173 Confira como está a obra da Estrada de Ferro Madeira-Mamoré em Porto Velho - YouTube; 24/12/2020.
174 Confira como está a obra da Estrada de Ferro Madeira-Mamoré em Porto Velho - YouTube; 24/12/2020.

HÌNH B340 : TOA XE BỊ BỎ HOANG TẠI PORTO VELHO175

HÌNH B341 : ÔNG ADOLF BERLE, JR. ĐẠI SỨ MỸ TẠI BA-TÂY ĐẾN THĂM
KHU HỎA XA E.F.M.M. TẠI THÀNH PHỐ PORTO VELHO NĂM 1945

175 Estrada de Ferro Madeira-Mamoré, https:// www.facebook.com /Estrada-de-Ferro-Madeira-Mamor%C3%A9-
455258708628622 /photos /pcb.812247002929789 /812246742929815, 16/12/2020.

HÌNH B342 : GIỜ KHẮC LỊCH SỬ CỦA CÔNG TY HỎA XA E.F.M.M.176

HÌNH B343 : THIẾU TÁ ALUISIO FEREIRA & KÝ GIẢ MESPLÉ177

176 Ảnh chụp tại Porto Velho lúc giữa đêm 30/6/1931 khi tất cả đầu máy và toa xe của công ty E.F.M.M. nhận
được chỉ thị ngừng mọi hoạt động tại chỗ.
177 Ký giả Mesplé phỏng vấn Thiếu tá Aluisio Ferreira, giám đốc công quản hỏa xa Madeira - Mamoré mới được
quốc hữu hóa tại cơ quan thông tấn quốc gia. Ảnh của báo Observer, số 0091, năm 1943.

HÌNH B344 : VIỆN BẢO TÀNG LỊCH SỬ THÀNH PHỐ PORTO VELHO178

HÌNH B345 : VIỆN BẢO TÀNG LỊCH SỬ THÀNH PHỐ PORTO VELHO

178 ALE-RO: Conheça um pouco da historía da Estrada de Ferro Madeira-Mamoré; ALE-RO: Conheça um pouco
da história da Estrada de Ferro Madeira-Mamoré - YouTube, 5/12/2020.

HÌNH B346 : MỘT KHU TRƯNG BÀY CỦA VIỆN BẢO TÀNG179

HÌNH B347 : XE CHUYÊN DỤNG TRONG VIỆN BẢO TÀNG180

179 Madeira-Mamoré Railway Museum; https:// www.travelblog.org /Photos /5052181, 12/12/2020.
180 https:// www.facebook.com /Estrada-de-Ferro-Madeira-Mamor % C3 % A9-455258708628622 /photos /a.455
305358623957 /705375870283570, 5/1/2021.

HÌNH B348 : BÀN QUAY TẠI GA PORTO VELHO

HÌNH B349 : ĐẦU MÁY XE LỬA TRÊN BÀN QUAY181

181 Homens posam junto a uma locomotiva - Estrada de Ferro Madeira-Mamoré - Wikipédia, a enciclopédia livre
(wikipedia.org), 22/11/2020.

HÌNH B350 : BÀN QUAY & KHU VỰC CHUNG QUANH182

HÌNH B351 : BÀN QUAY TẠI GA PORTO VELHO183

182 Ảnh chụp năm 1960.
183 Marcelo Moutinho & Erika M. Robrahn-Gonzalez, Memórias de Rondônia - Povos E Culturas do Rio Madeira,
trang 104; Arte Ensaio Editors Ltda., 2010.

HÌNH B352 : BÀN QUAY TẠI GA PORTO VELHO

HÌNH B353 : CƠ XƯỞNG (cũ) CỦA CÔNG TY HỎA XA
MADEIRA - MAMORÉ ĐƯỢC TRÙNG TU184

184 Cơ xưởng trở thành một phần của viện bảo tàng lịch sử thành phố Porto Velho (Guia Geográfico Rondônia;
https:// www.brasil-turismo.com /rondonia /madeira-mamore.htm, 25/11/2020).

HÌNH B354 : CƠ XƯỞNG (cũ) CỦA CÔNG TY HỎA XA
MADEIRA - MAMORÉ ĐƯỢC TRÙNG TU185

HÌNH B355 : CÔNG TY HỎA XA MADEIRA - MAMORÉ (cũ)

185 Ảnh chụp năm 1981 (Ghosts of the Madeira-Mamoré Railroad; https:// erroluys.com /braziljournal7.html,
11/12/2020).

HÌNH B356 : TÒA NHÀ QUẢN TRỊ CÔNG TY HỎA
XA E.F.M.M. TẠI THÀNH PHỐ PORTO VELHO

HÌNH B357 : TÒA THỊ CHÍNH THÀNH PHỐ PORTO VELHO BÂY GIỜ186

186 Ảnh chụp năm 2017; #Porto Velho comemora 102 anos de instalação 24.01.17 - YouTube, 24/12/2020.

HÌNH B358 : TÒA THỊ CHÍNH THÀNH PHỐ PORTO VELHO187

HÌNH B359 : CƠ XƯỞNG (cũ) CỦA CÔNG TY HỎA XA
MADEIRA - MAMORÉ ĐƯỢC TRÙNG TU188

187 Ảnh chụp năm 2017; #Porto Velho comemora 102 anos de instalação 24.01.17 - YouTube, 24/12/2020.
188 Estrada de Ferro Madeira-Mamoré, Brazil 2019 (ttnotes.com); 22/11/2020.

HÌNH B360 : ĐẦU MÁY XE LỬA (cũ)189

HÌNH B361 : ĐẦU MÁY XE LỬA
SCHWARTKOPF CỦA ĐỨC190

189 Ảnh chụp năm 1981 (Ghosts of the Madeira-Mamoré Railroad; https:// erroluys.com /braziljournal7.html,
11/12/2020).
190 Ba đầu máy số 650, 651 và 652 của công ty hỏa xa Paraná Santa Catarina được bàn giao lần lượt ngày 1, 8 và
13/8/1936 tại giang cảng Porto Velho. Ngày 20/8/1959, cả ba được bàn giao lại cho công ty E.F.M.M. và được
đánh số lại là 17, 18 và 19. Ảnh của Luis Claro; https:// www.pinterest.co.uk /pin /760123243347098864,
21/12/2020. Các đầu máy này có thể là loại 2-8-2 thường được các công ty hỏa xa của Ba-Tây sử dụng.

HÌNH B362 : ĐẦU MÁY XE LỬA SCHWARTKOPFF SỐ 18191

HÌNH B363 : DANH BẠ CỦA HÃNG BERLINER MASCHINENBAU
ĐƯỢC GẮN TRÊN CÁC ĐẦU MÁY XE LỬA HƠI NƯỚC192

191 Đầu máy Schwartkopff số 18 hiện là đầu máy duy nhất còn hoạt động của công ty E.F.M.M. cũ. Ảnh chụp
trong thập niên đầu của thế kỷ 21, tại nhà chứa ở Porto Velho.
192 Berliner Maschinenbau AG là một công ty chế tạo đầu máy xe lửa của Đức. Hãng được Louis Victor Robert
Schwartzkopff (1825-1892) sáng lặp ngày 3/10/1852 tại Bá-Linh. Công ty bị khánh tận năm 1932.

HÌNH B364 : GA PORTO VELHO NĂM 1913

HÌNH B365 : ĐẦU MÁY XE LỬA 4-4-0193

193 CORONEL CHURCH E MAD MARIA. CONHEÇA AS LOCOMOTIVAS DA E.F. MADEIRA MAMORÉ
- pt.2/2 - YouTube; 24/11/2020.

HÌNH B366 : ĐẦU MÁY XE LỬA 2-6-0
HÌNH B367 : ĐẦU MÁY XE LỬA 2-6-0

HÌNH B368 : ĐẦU MÁY XE LỬA BALDWIN194

HÌNH B369 : ĐẦU MÁY XE LỬA ĐƯỢC PHỤC HỒI

194 Đầu máy của công ty hỏa xa P&T Collins được phục hồi sau 28 năm bị bỏ hoang (1897-1907). Lưu ý ống khói
cũ hình chóp nón ngược được thay thế bới ống khói thẳng đứng cũng như đèn rọi đường cũng được thay thế.

HÌNH B370 : ĐẦU MÁY XE LỬA 4-4-0195

HÌNH B371 : XE LỬA CẦN TRỤC196

195 Đầu máy bị bỏ hoang hơn 30 năm. Sau khi được phục hồi vẫn tiếp tục được sử dụng gần 25 năm nữa (Main
Lines of Brazil, Railway Wonders of the World; https:// www.railwaywondersoftheworld.com /main_lines_
brazil.html, 29/11/2020).
196 Gold in the wooden river. Camp.; Ouro no rio madeira.Garimpo.: Estrada de Ferro Madeira-Mamoré...
(ouronomadeira.blogspot.com), 28/11/2020.

HÌNH B380 : ĐẦU MÁY XE LỬA 2-6-0

HÌNH B381 : ĐẦU MÁY XE LỬA 2-8-0197

197 Đầu máy Consolidation hay 2-8-0. CORONEL CHURCH E MAD MARIA. CONHEÇA AS LOCOMOTIVAS
DA E.F. MADEIRA MAMORÉ - pt.2/2 - YouTube; 24/11/2020.

HÌNH B382 : ĐẦU MÁY XE LỬA 2-8-4198

HÌNH B383 : ĐẦU MÁY XE LỬA DECAPOD199

198 CORONEL CHURCH E MAD MARIA. CONHEÇA AS LOCOMOTIVAS DA E.F. MADEIRA MAMORÉ
- pt.2/2 - YouTube; 24/11/2020.
199 Đầu máy Decapod hay 2-10-0 do công ty Baldwin Locomotive Works của Mỹ chế tạo. Ảnh cùng nguồn trên.

HÌNH B384 : ĐẦU MÁY XE LỬA SCHWARTZKOPFF200

HÌNH B385 : MỘT ĐOÀN TÀU ĐƯỢC PHỤC HỒI201

200 Đầu máy Schwartzkopff cũng là loại 2-10-0 do công ty Berliner Maschinenbau chế tạo.
201 Estrada de Ferro Madeira-Mamoré, Brazil 2019 (ttnotes.com); 22/11/2020.

HÌNH B386 : ĐẦU MÁY & TOA XE ĐƯỢC PHỤC HỒI202

HÌNH B387 : ĐẦU MÁY & TOA XE ĐƯỢC PHỤC HỒI TẠI PORTO VELHO

202 Estrada de Ferro Madeira-Mamoré, https:// www.facebook.com /Estrada-de-Ferro-Madeira-Mamor%C3%A9-
455258708628622 /photos /pcb.812247002929789 /812246742929815, 16/12/2020.

HÌNH B388 : ĐẦU MÁY & TOA XE ĐƯỢC PHỤC HỒI TẠI PORTO VELHO

HÌNH B389 : ĐẦU MÁY 2-6-0 ĐƯỢC PHỤC HỒI203

203 Estrada de Ferro Madeira-Mamoré, Brazil 2019 (ttnotes.com); 22/11/2020.

HÌNH B390 : MỘT ĐOÀN TÀU ĐƯỢC PHỤC HỒI TẠI PORTO VELHO
HÌNH B391 : TOA XE HÀNH KHÁCH ĐƯỢC PHỤC HỒI

HÌNH B392 : TOA XE HÀNG HÓA ĐƯỢC PHỤC HỒI

HÌNH B393 : MỘT ĐOẠN ĐƯỜNG
SẮT BỊ BỎ HOANG204

204 Ảnh chụp năm 1981 (Ghosts of the Madeira-Mamoré Railroad; https:// erroluys.com /braziljournal7.html,
11/12/2020).

HÌNH B394 : XE LỬA DÀNH CHO DU KHÁCH BÂY GIỜ

HÌNH B395 : AUTORAIL LITORINA CỦA NHÓM TIẾN
ĐỘ THI CÔNG THUỘC CÔNG TY E.F.M.M.205

205 Littorina là tên gọi chung các autorail được sử dụng trong hệ thống công quản hỏa xa của Ý (Ferrovie dello
Stato). Phương tiện chuyên chở này sử dụng các động cơ nhiệt chạy bằng xăng, dầu cặn hay gaz và do công ty
Fiat Ferroviaria sản xuất năm 1920. Loại autorail này đã được Pháp phỏng theo để chế tạo ra các autorail Micheline
năm 1935. Tên Littorina bắt nguồn từ chữ Littoria là tên một thành phố ở phía nam thủ đô La-Mã của Ý mà ngày
nay là Latina. Autorail đầu tiên của hãng Fiat được sử dụng trên tuyến xe lửa xuất phát từ thành phố Littoria này.
Ảnh chụp xe Litorina được phục hồi tại Porto Velho năm 1983 (Estrada de Ferro Madeira-Mamoré, https://
www.facebook.com /455258708628622 /photos /a.455305358623957 /856412765179879, 16/12/2020).

HÌNH B397: AUTORAIL FIAT LITORINA
HÌNH B404 : AUTORAIL FIAT LITORINA ĐƯỢC PHỤC HỒI

HÌNH B405 : AUTORAIL FIAT LITORINA ĐƯỢC PHỤC HỒI
HÌNH B408 : AUTORAIL FIAT LITORINA

HÌNH B409 : AUTORAIL FIAT LITORINA

HÌNH B410 : AUTORAIL FIAT LITORINA206

206 Ảnh chụp năm 2010.

HÌNH B411 : CƠ SỞ CỦA VIỆN BẢO TÀNG CHÌM TRONG NƯỚC LŨ207

HÌNH B412 : CƠ SỞ CỦA VIỆN BẢO TÀNG CHÌM TRONG NƯỚC LŨ208

207 Trận lũ lụt lịch sử trong tháng 3/2014 khi khi hai con sông Beni và Madre de Dios của Peru bị lũ và đổ xuống
sông Madeira làm dâng nước tràn bờ tại Porto Velho. Gold in the wooden river. Camp.; Ouro no rio
madeira.Garimpo.: Estrada de Ferro Madeira-Mamoré ... (ouronomadeira.blogspot.com), 28/11/2020.
208 In Porto Velho, the situation of the Madeira-Mamore Complex is critical; G1 - Em Porto Velho, situação do
Complexo Madeira-Mamoré é crítica - notícias em Rondônia (globo.com), 28/11/2020.

HÌNH B413 : CƠ SỞ CỦA VIỆN BẢO TÀNG CHÌM TRONG NƯỚC LŨ
HÌNH B414 : BƯU ẢNH KỶ NIỆM 50 NĂM ĐƯỜNG XE LỬA MADEIRA- MAMORÉ

HÌNH B415 : TEM KHÔNG LƯU HÀNH KỶ NIỆM
ĐƯỜNG XE LỬA MADEIRA-MAMORÉ209

HÌNH B416 : TEM BƯU CHÍNH ĐƯỜNG XE LỬA MADEIRA-MAMORÉ210

209 Tem phát hành năm 2009.
210 Tem phát hành năm 1981 để kỷ niệm 50 năm đường xe lửa được quốc hữu hóa.

HÌNH B417 : TEM ẢNH KỶ NIỆ
XE LỬA MADEIRA-MAMORÉ

211 Thống chế Cândido Mariano da Silva Rondon (1865-1958) là người đã thiết lậ
phía tây lưu vực sông Amazon và ủng hộ thổ dân địa phương. Bang Rôdonia của B

ỆM THỐNG CHẾ RONDON ĐI
É LẦN ĐẦU TIÊN NĂM 1910211

ập hệ thống điện tín cho nước Ba-Tây, khám phá bang Mato Grosso cũng như khu
Ba-Tây được đặt theo tên ông.

HÌNH B418 : TRÍCH TỪ TRUYỆN BẰNG TRANH “MADEIRA-MAMORÉ
RAILWAY COMPANY” CỦA JOSIMAR FERNANDES DE OLIVEIRA212

212 Fernandes de Oliveira sinh ngày 25/3/1944 tại Itamaraca, một đảo nhỏ thuộc bang Pernambuco nước Ba-Tây.
Ông tốt nghiệp Trường Mỹ thuật Rio de Janeiro và sang học chuyên ngành Thông tin Thị giác (Visual
Communication) tại thủ đô Budapest của Hung suốt 6 năm sau đó. Ông là một ký giả và cũng là một giáo viên mỹ
thuật. Những tác phẩm của ông được xuất bản tại nhiều quốc gia như Pháp, Đức, Tây-Ban-Nha, Hy-Lạp, Đan-
Mạch, Á-Căn-Đình và Ba-Tây. Năm 1984, ông viết truyện bằng tranh có tựa đề là Madeira-Mamoré Railway
Company cho tạp chí Corto Maltese của Ý.

PHỤ BẢN C

TRÁI GÙI213

Thường được gọi là dây gùi (Willughbeia) có nguồn gốc tại Đông Dương với khoảng 54 loài bao gồm
những thực vật có dây
leo hóa gỗ sống hoang
dại trong rừng. Trong
đó có khoảng 20 loài
được định danh và vài
loài có quả.

Đây là loài cây đặc sản
của Campuchia và
Việt Nam. Tên tiếng
Anh là Edible
Willugbeia, tên khoa
học là Willughbeia
cochinchinensis. Ở Việt
Nam trước đây, dây gùi
sống tự nhiên rất phổ
biến trong các khu rừng
nguyên sinh ở miền
đông Nam phần như
Bến Cát, Lộc Ninh,
chiến khu D … nhưng
hiện nay loài dây leo có
quả quý này gần như sắp
bị diệt chủng do rừng
nguyên sinh đã bị khai
phá quá nhiều.

Trái gùi còn sống có
nhựa và vị chát, đắng,
không ăn được. Trái gùi
chín có kích thước gần
bằng quả trứng gà, có vỏ
màu vàng, mỏng, khi bẻ
ra phần ruột bên trong
có những múi như múi
mít. Trái gùi chín có vị
chua ngọt và mùi thơm
đặc biệt, được dùng làm quà cho những người ở thành phố và miền đồng bằng về thăm miền đông Nam
phần.

Tại Campuchia, trái gùi có tên là Kuy. Dây gùi còn thấy mọc ở Thái Lan, Myanmar và Ấn Độ.

213 Kỹ sư Hồ Đình Hải, Dây Trái Gùi; https:// sites.google.com /site /raurungvietnam /rau-day-leo /day-trai-gui,
1/8/2020.