Tết Việt (Trần Đức Anh Sơn) (z-lib.org)

1Tết Việt

◉ Tổ chức thực hiện / Organizer : THÂN HÀ NHẤT THỐNG
◉ Nội dung / Text : TRẦN ĐỨC ANH SƠN
◉ Ảnh bìa / Cover’s photo : ĐỖ TRUNG QUÂN
◉ Trình bày / Layout : VŨ HOÀI AN
◉ Tài trợ / Sponsor : CTY CP TM-DV BẠCH ĐẰNG

2 Tết Việt

Chào quý vị!
Tết Kỷ Hợi đang đến rất gần. Nhà nhà, người người đang nao nức
chào đón một năm mới an khang, thịnh vượng, tốt lành.
Hòa chung niềm hân hoan ấy, Tao Đàn Thư Quán xin gửi đến quý
vị giai phẩm TẾT VIỆT như một món quà mừng xuân mới.
Đây là ấn phẩm trình làng của Tao Đàn Thư Quán, thông qua ngòi
bút của TS. Trần Đức Anh Sơn, nhà nghiên cứu lịch sử - văn hóa Việt
Nam, hiện là Giám đốc điều hành Tao Đàn Thư Quán.
Từ những kiến thức tích lũy qua quá trình nghiên cứu, kết hợp với
những trải nghiệm thú vị và sự quan sát tinh tế, Trần Đức Anh Sơn
đã vẽ nên một bức tranh sinh động về Tết Nguyên Đán và văn hóa Tết
của người Việt, từ phong tục, lễ nghi, đến ẩm thực, thú chơi, du xuân,
thưởng ngoạn…
Chúng tôi hy vọng giai phẩm TẾT VIỆT của Tao Đàn Thư Quán sẽ
là món quà tinh thần giúp quý vị có thêm niềm vui và cảm xúc khi tận
hưởng một cái Tết ấm áp, tươi vui và hạnh phúc.
THÂN HÀ NHẤT THỐNG
Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc
Công ty CP TM-DV Khách sạn Bạch Đằng
Người sáng lập Tao Đàn Thư Quán

3Tết Việt

Ladies and gentlemen!
Lunar New Year of Pig is just around the corner. Every people
are eager to welcome a happy, prosperous, propitious new year.
Together with that joy, Tao Đàn Thư Quán would like to send
you the TẾT VIỆT as a gift to celebrate the new spring.
This is the publication of Tao Đàn Thư Quán, through the writ-
ing of Dr. Trần Đức Anh Sơn, a researcher of Vietnamese history
and culture, who is currently the Managing Director of Tao Đàn
Thư Quán.
From the knowledge accumulated through the research process,
combined with interesting experiences and delicate observations,
Trần Đức Anh Sơn describes a vivid picture of Vietnamese Lunar
New Year and traditional culture of Vietnamese people during the
Lunar New Year, include customs, rituals, cuisine, amusement,
travel, enjoyment ...
We hope the TẾT VIỆT of Tao Đàn Thư Quán will be a spiritual
gift to help you have more joy and emotion when enjoying a warm,
cheerful and happy new year.

THÂN HÀ NHẤT THỐNG
Chairman and CEO

Bạch Đằng Hotel Complex Trading-Service JSC
The Founder of Tao Đàn Thư Quán

4 Tết Việt

Mục lục / Contents

06 Tết của người Việt
14 Tết in Vietnam
20 Đầu năm đi lễ
27 Sentimental journeys
30 Xuân du phương thảo địa
36 Springtime journeys
41 Mỹ tục Tết Việt: Lì xì và mừng tuổí
44 Lucky money
48 Bánh tét: Bánh Tết của những người mở cõi
54 A taste of history
58 Mâm cỗ Tết ba miền
64 The tastes of Tết
68́ Mứt Huế
73 Sweet taste of Huế
76 Chơi hoa ngày Tết
80 The art of adornment

5Tết Việt

" Tết

của người

Việt

Trong gần một tháng, người bản xứ giàu hay nghèo đều ngừng
công việc để ăn uống, vui chơi. Chấm dứt buôn bán, làm đồng,
công việc phu phen vất vả. Người lớn, người bé đều mặc đẹp.

"Người nghèo bán đồ bán đạc lấy tiền xả láng... Trẻ con cũng vui

thích vì chúc Tết thì nhận được tiền phong bao giấy đỏ. Chỗ nào
cũng màu đỏ, màu vui sướng

(Charles Edouard Hocquard, bác sĩ người Pháp,
viết về Tết Việt cách đây hơn một thế kỷ)
6 Tết Việt Biểu diễn Nhã nhạc đón mừng xuân mới.
Ảnh: Nguyễn Phong

7Tết Việt

Du xuân. Ảnh: Lê Huy Hoàng Hải

Tết là tất cả những gì tinh túy nhất
của văn hóa Việt, là “khoảng dừng
hợp lý” mà người Việt tạo ra để vui
chơi và tận hưởng những thành quả lao động
của mình, để tri ân trời đất, tổ tiên và đón chờ
những điều tốt đẹp hơn đang ở phía trước.

Chữ Tết trong tiếng Việt có nguồn gốc từ
chữ tiết (節) trong chữ Hán. Lịch pháp Trung
Quốc chia thời gian trong một năm thành 24
tiết: xuân phân, thanh minh, hạ chí, thu phân,
đông chí... Tiết là cách người xưa “ngắt” chuỗi
thời gian bất tận, vô thủy vô chung của vũ trụ
thành những khoảng thời gian hữu hạn, để
con người có thể nắm bắt và hòa nhập với nhịp
điệu của vũ trụ.

8 Tết Việt

Xuân về trên cổ tích xứ Huế. Ảnh: Lê Huy Hoàng Hải

Trẻ em đón Tết. Ảnh: Lê Huy Hoàng Hải Người Việt dựa vào sự “ngắt nhịp thời
Du xuân. Ảnh: Lê Huy Hoàng Hải gian” ấy, để biến các tiết trong năm thành
những cái Tết mang dấu ấn riêng của văn hóa
Việt: Tết Cả (tiết Nguyên đán), Tết Nguyên
tiêu (tiết Thượng nguyên), Tết bánh trôi (tiết
Hàn thực), Tết mồng Năm (tiết Đoan ngọ), Tết
trông trăng (tiết Trung thu), Tết cơm mới (tiết
Hạ nguyên)… Nguyên đán là Tết to nhất, dài
ngày nhất, rộn ràng nhất và cũng... tốn kém
nhất trong “văn hóa Tết Việt”.

Tết Nguyên đán của người Việt được hợp
thành từ năm hình thái: nghỉ Tết, về Tết, lễ Tết,
ăn Tết và chơi Tết.

- Nghỉ Tết: Tết là dịp để người Việt nghỉ
ngơi, thư giãn sau một năm lao động vất
vả. Việt Nam vốn là một nước nông nghiệp.
Khi người Việt kết thúc vụ mùa chính thức
của năm, thóc lúa đã chảy vào bồ, cũng là
lúc những cơn gió mùa rét buốt bắt đầu tràn
về miền Bắc, là lúc những trận mưa bão đổ
xuống miền Trung và cũng là lúc nước lũ tràn
bờ ở châu thổ sông Mékong. Người nông dân
tạm gác công việc đồng áng để chuyển cuộc
mưu sinh sang các nghề khác. Rồi những ngày

9Tết Việt

đông tháng giá, mưa dầm gió bấc cũng trôi
qua, bầu trời hửng nắng, cây cối cựa mình
nảy lộc, đâm chồi. Ấy là lúc người Việt nghỉ
Tết. Họ tranh thủ lúc giao mùa để nghỉ
ngơi mà không vội vã bắt tay vào vụ mới.
Đây chính là cách để họ tự làm “tươi mới”
tinh thần và thể chất của mình trước khi
bước vào một năm làm lụng vất vả.

- Về Tết: Tết là thời gian đoàn tụ. Người
Việt dù đi làm ăn xa đến đâu, cũng đều
mong mỏi được về Tết để sum họp với gia
đình, họ tộc và quê hương. Sự đoàn tụ này
không chỉ giữa những người đang sống,
mà cả với những người ở thế giới bên kia.

Niềm vui khi được lì xì. Ảnh: Lê Huy Hoàng Hải

Biểu diễn Nhã nhạc đón mừng xuân mới. Ảnh: Nguyễn Phong

10 Tết Việt

Xuân cổ tích. Ảnh: Nguyễn Phong

Trước Tết, người Việt thường đi viếng mồ cũng hào hiệp đáp lễ người miệt phố bằng
mả tổ tiên. Họ đến làm vệ sinh, chăm sóc dăm ba ký nếp, cân đậu hay nhành mai
những luống hoa, búi cỏ nơi phần mộ, rồi chúm chím nụ vàng, lòng những mong cái
thắp nhang tưởng niệm người quá cố. Đến Tết nơi phố phường sẽ thấm đẫm tình quê.
lúc giao thừa, họ lại bày dọn cỗ bàn, hoa
quả và thắp hương khấn vái, mời những - Lễ Tết: Tết còn là thời điểm để thực
người đã khuất cùng về vui Tết. Về Tết hành các lễ nghi. Người Việt tổ chức lễ hội
không chỉ là về với gia đình thân thuộc của quanh năm, nhưng nhiều nhất vẫn là vào
mình mà còn về với quê hương, bản quán. dịp Tết. Đó là những lễ hội cộng đồng để
Với những ai còn giữ mối liên hệ ruột rà tưởng nhớ các bậc khai canh lập làng, để
nơi quê hương thì Tết là dịp để họ trở về tri ân các vị tổ sư ngành nghề đã ban cho
thăm bà con nơi ấy. Họ biếu người này hộp hậu thế phương thức mưu sinh… Trong
trà, người kia quả mứt. Và người nhà quê từng gia đình, Tết là dịp thực hành những
tín ngưỡng và lễ nghi đã gắn bó với đời

Tết Việt 11

Lễ dựng nêu. Ảnh: Nguyễn Phong

sống tâm linh của người Việt từ bao đời - Ăn Tết: Tết là dịp để người Việt thỏa
nay. Khởi đầu là lễ cúng ông Công, ông Táo sức ăn uống và tận hưởng thú vui ẩm
vào ngày 23 tháng Chạp. Kế đến là cúng tất thực sau cả năm trời phải chắt chiu, dè
niên, cúng lên nêu, cúng rước ông bà về ăn sẻn. Người Việt có thể nghèo quanh năm
Tết, cúng thần Hành khiển đã coi sóc gia nhưng không khó trong ba ngày Tết. Tết là
đình trong suốt một năm, cúng giao thừa dịp để họ đem tất cả những gì ngon nhất,
đón mừng năm mới. Sáng mồng Một thì quý nhất từ “kho” lương thực, thực phẩm
lên chùa lễ Phật hoặc đi viếng mộ phần tổ mà họ nuôi trồng, tích trữ trong cả năm
tiên, thăm nhà thờ họ tộc, thăm ông bà, ra để nấu nướng, chế biến, làm nên những
cha mẹ, chúc Tết thầy dạy nghề, dạy chữ. món ăn ngon lành, những thức uống hấp
Chiều mồng Ba phải làm lễ cúng tiễn ông dẫn để dâng cúng trời đất, thần linh và tổ
bà về lại cõi trên. Đến ngày mồng Bảy thì tiên; để cung phụng ông bà, cha mẹ; để thết
làm lễ hạ nêu, hoàn tất một chu kỳ lễ Tết. đãi con cháu, láng giềng, thân hữu. Tết là

12 Tết Việt

dịp để các mẹ, các chị trổ tài nấu nướng còn bánh tét món ăn của lưu dân Việt
hàng chục món ăn mặn - ngọt - chay với trong hành trình mở cõi về phương Nam.
tinh thần “trước cúng, sau cấp” để cả thần Hai món bánh này vừa là đồ cúng, vừa là
và người đều được thụ hưởng. Có những món ăn không thể thiếu của Tết Việt. Có
món ăn ngày Tết được làm ra không chỉ thể thấy rằng, nếu không có ẩm thực ngày
để đáp ứng nhu cầu ăn Tết, mà đó còn là Tết, thì di sản ẩm thực Việt Nam sẽ không
biểu tượng, là bản sắc văn hóa của dân tộc. đầy đặn như hiện hữu.
Bánh chưng, bánh tét chẳng hạn. Hai món
bánh này là sản phẩm của nền văn minh - Chơi Tết: Tết là lúc người Việt bày ra
lúa nước. Bánh chưng gắn liền với truyền nhiều trò chơi, thú tiêu khiển để chơi đùa
thuyết dựng nước từ thời Hùng Vương, cho thỏa chí. Người Việt đã sáng tạo nhiều
hình thức vui chơi trong dịp Tết: đấu vật,

đu tiên, đua thuyền, thi chim,
đấu cờ, hát xướng, ngâm
vịnh… Chơi từ trong Tết cho
đến ra Giêng. Chơi cho bõ
những tháng ngày làm lụng
vất vả. Cái chơi hấp dẫn nhất
của Tết Việt chính là những
cuộc du xuân. Du xuân là sự
kết hợp giữa hành hương,
tham gia lễ hội và thưởng
ngoạn danh lam thắng cảnh
của quê hương, đất nước.
Thú vui này cuốn hút mọi
tầng lớp người Việt từ bao
đời nay, làm nên nét độc đáo
của Tết Việt.

Mừng tuổi cho con.
Ảnh: Lê Huy Hoàng Hải

Tết Việt 13

T eết in Vietnam"

14 Tết Việt For nearly one month, the natives, regardless of wealth, ceased their work
to eat and play. They finished trades, farming jobs and hard services. Both
children grown-ups were well-dressed. The poor put their belongings on
sale for a little leisure… Children also delighted in lucky money put into red
envelopes. Red - the color of pleasure - was everywhere

(Charles Edouad Hocquard, a visiting French doctor,

"describing Tết in Vietnam over a century ago)

Color of spring. Photo: Sâm Ngọc

The women from Thanh Tiên The Vietnamese term Tết was derived from the
Village are selling the paper- word tiết (節) in Han word, Tết Nguyên đán
flowers at the market in Tết. (Lunar New Year), is the longest, largest and
most vibrant festival of the year in Vietnam. This festival is
Photo: Hoàng Xuân Trí characterized by five factors: leisure, reunions, ceremonies,
cuisine and games.

Leisure: Tet is the time to take a break and relax after
a hard year of work. Vietnam is essentially an agrarian
country. When the rice is harvested and stored and cold
winds descend upon the North, heavy rains pour upon the
Central, and floods besiege the Mekong Delta, peasants set
their farm work aside and turned to other pursuits, such as
marking handicrafts, fishing or doing odd jobs. When the

Tết Việt 15

16 Tết Việt

sky brightened and the rain and cold lessened, it was time
to unwind.

Reunions: Tết is the time for family reunions. No

matter how far away Vietnamese people live, they long

to spend Tết with their families, relatives and clans. The

union occurs not only between living people, but also

with the departed. Before Tết, Vietnamese people visit and

clean their ancestor’s graves, and dedicate incense to the

departed. On New Year’s Eve, they present offerings

and incense to invite the departed to enjoy the

Tết is a time for Tết holidays. People who still retain bonds

family reunions, for both the with their ancestral villages will return
living and the ancestors are thought to to visit relatives during Tết, bringing
simple presents of tea or mứt
convene to welcome the New Year. (candied fruits).

No matter how far away Vietnamese people Ceremonies: Tết is also the
live, they long to spend Tết with their families, time for solemn rituals. People

relatives and clans. hold communal ceremonies to

People of all ages, genders and social remember village founders and to

classes come together to visit pagodas pay tribute to founding fathers of

and enjoy traditional games traditional crafts of the Kitchen Gods

and festivities. on Lunar December 23, followed by the

giao thừa (Year-End) ceremony, the nêu plant-

raising ceremony, the ancestors procession ceremony,

the cult of the Inspector God who takes care of domestic

jobs over the last year, and the New Year’s Eve ceremony.

The first morning of the year is spent visiting pagodas or

ancestors’ graves and visiting clan shrines, grandparents,

and teachers. On the third day of Tết, a farewell ceremony

takes place to send the ancestors back to heaven. And on

the seventh day, the nêu plants are lowered, ending the Tết

festival.

Springtime performance.
Photo: Nguyen Phong

Tết Việt 17

Springtime journey. Photo: Hoài An

Cuisine: No matter how poor people nation’s founders, the Hùng kings. The
are, they do their best to enjoy plenty of bánh tét (sliced rice cake) associated with
food during the first three days of Tết. They the southward migration of Vietnamese
use carefully saved ingredients to produce peasants.
tasty dishes to dedicate to the deities and
ancestors, to serve to elders, and to present Games: Tết is a time for fun. People
to friends, relatives and neighbors. Tết enjoy many traditional games, including
is when cooks show off their domestic wrestling, swinging, boat races, and
skills with a dozen dishes that have two Chinese chess games. Traditional
goals - dedication and subsistence - so entertainments prevail until the end of the
that both deities and humans can enjoy Lunar January. This is the season to make
them. The bánh chưng (the square rice a pilgrimage, sightsee and attend village
cake) is associated with legends about the festivals.

18 Tết Việt

Viết thư pháp ngày xuân. Ảnh: Sâm Ngọc

Tết Việt 19

Đầu năm đi lễ

Người Việt có tục đi lễ đầu năm. Không ai rõ
tục ấy bắt nguồn từ đâu và có tự bao giờ, chỉ
biết rằng đó là một mỹ tục và được các thế hệ
người Việt từ Bắc chí Nam duy trì và lưu
truyền đến tận hôm nay.

Tết là một dấu mốc phản ánh cách con người ngắt chuỗi thời gian vô thủy vô
chung thành những chu kỳ mang tính ước lệ. Đó là lúc mùa vụ kết thúc, con
người cần được nghỉ ngơi để tận hưởng những thành tựu mà họ đạt được
trong một năm. Đó cũng là lúc họ tiến hành những nghi lễ để tạ ơn trời Phật, thần linh
và tổ tiên đã ban cho họ sức khỏe, may mắn và hạn chế tai ương đến với họ trong năm
qua. Vì vậy mà ngày Tết thường có lễ hội. Không có lễ hội thì không thành Tết. Tuy nhiên,
trong tiếng Việt lễ hội là một khái niệm mang tính ước lệ, gồm hai thành tố liên quan chặt
chẽ với nhau: lễ và hội. Lễ là những nghi thức được thực hành một cách trang nghiêm,
kính cẩn vì nhu cầu tâm linh và tín ngưỡng, còn hội là những hoạt động diễn xướng, trò
vui, sinh hoạt cộng đồng nhằm thỏa mãn nhu cầu vui chơi, hưởng thụ của con người. Lễ

20 Tết Việt

Nghinh xuân.
Ảnh: Lê Huy Hoàng Hải

Tết Việt 21

Chùa Ba La Mật ở Huế ngày đầu năm luôn tấp nập
người đi lễ, già có, trẻ có. Ảnh: Trần Đức Anh Sơn

trước, hội sau. Lễ hướng về tâm linh, hội dành cho cõi thực. Lễ phản
ánh ước vọng cá nhân, hội mang dấu ấn cộng đồng. Đi lễ đầu năm
đã thành lệ của người Việt từ bao đời nay.

Ngày trước làng quê nào cũng có một mái chùa - chùa làng. Ngôi
chùa ấy không chỉ là nơi thờ Phật, là địa điểm tâm linh, mà còn là
“trung tâm” văn hóa và giáo dục của cộng đồng. Đi lễ đầu năm là
hành hương về nơi chốn bình dị mà thiêng liêng ấy.

Tôi còn nhớ sau khi cúng Giao thừa, ngoại tôi đã sửa soạn đồ
lễ để chuẩn bị cho chuyến đi lễ chùa vào buổi sáng đầu năm. Đồ
lễ gồm lục vị là hương, hoa, đăng (nến), trà, quả (trái cây) và thực
(bánh trái). Chay tịnh, thanh khiết và rất trang trọng.

22 Tết Việt

Sư thầy chùa Ba La Mật (Huế) mừng tuổi trẻ em đến lễ chùa.
Ảnh: Trần Đức Anh Sơn.

Tờ mờ sáng mồng Một Tết, ngoại kêu tôi dậy cho đi lễ cùng.
Chùa làng cách nhà non một cây số, ngang qua cồn cát trồng nhiều
cây dương liễu và bạch đàn. Con đường này rất quen thuộc với tôi,
nhưng khi rảo bước nơi đây trong buổi sáng đầu năm, giữa tiết trời
se lạnh, đôi khi có mưa xuân lất phất, trời đất giao hòa thì cảm giác
vô cùng khác lạ. Mọi thứ dường như tinh khôi, từ cảnh vật, cỏ cây
cho đến hồn người.

Chưa đến cổng chùa, đã nghe tiếng chuông gia trì vang vọng và
mùi hương trầm thoang thoảng trong không gian. Vài người cao
niên trong làng đã đến lễ Phật. Tôi phụ giúp ngoại dâng lễ vật, châm
hương, thắp nến rồi lui về một bên để ngoại dâng hương lễ Phật. Lễ

Tết Việt 23

thành, ngoại tôi ngoắt tôi lại gần, bảo vào đầu năm. Bởi lẽ chùa là nơi thiện tâm cư
cúng Phật, rồi bước ra ngoài chánh điện, ngụ và lan tỏa, đi đến với cái tâm, cái thiện
cùng những Phật tử khác đến nhà tăng chính là hướng xuất hành tốt nhất.
mừng tuổi sư trú trì.
Ngày trước, đi lễ chùa còn là để thọ lộc
Trên đường trở về, ngoại tôi giảng cho và hái lộc. Những ngôi chùa của người Việt
tôi nghe ý nghĩa của việc đi lễ chùa đầu thường ẩn mình trong những vườn cây và
năm. Theo lời ngoại, người ta đi lễ chùa đầy ắp cỏ hoa. Xuân về là lúc cây cỏ đâm
trong ngày mồng Một Tết, ngoài ý nghĩa chồi nảy lộc trong vườn chùa. Lộc của cỏ
viếng Phật đầu năm để cầu mong cho gia cây đồng âm với tài lộc, vì thế đi lễ chùa
đình được bình an, hòa thuận, may mắn; đầu năm còn là dịp để thọ lộc của Phật và
cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng hái lộc nơi vườn chùa. Thường thì sau khi
thuận lợi trong năm mới, còn để cho thân dâng lễ vật cúng Phật, một phần hoa quả
tâm được an lạc và thanh tịnh trước khi
đi chúc Tết hàng xóm láng giềng. Nguyên Thư pháp ngày xuân. Ảnh: Nguyễn Phong
do là bởi người Việt có tục xông đất nhà
hàng xóm đầu năm, ai cũng mong người
đến xông đất đầu tiên phải là người nhẹ
vía, may mắn để gia chủ quanh năm được
hanh thông. Đi chùa lễ Phật trước khi đi
chúc Tết hàng xóm chính là để dọn mình
cho thanh sạch về cả thể chất và tâm hồn,
tránh việc đem những điều xui rủi của
mình sang nhà người khác.

Ngoài ra, việc đi lễ chùa đầu năm còn
gắn với tục chọn hướng xuất hành. Người
Việt quan niệm vận hạn của mình sẽ thay
đổi theo tuổi, theo đó, hướng xuất hành
hợp với vận tốt của họ trong ngày đầu năm
mới cũng thay đổi theo từng năm. Tuy
nhiên, không phải ai cũng biết được năm
nay hướng nào là hướng tốt, nên họ thường
chọn hướng đi về “cửa Phật” để xuất hành

24 Tết Việt

và bánh trái sẽ được tín đồ giữ lại để thọ anh hùng của địa phương và dân tộc. Đó
lộc, kế đến là ra vườn hái lộc từ cỏ cây của không chỉ là những chuyến hành hương
nhà Phật để cầu mong tài lộc sẽ đến với hướng thiện, mà còn là hành trình đến với
mình trong năm mới. Tuy nhiên, tục hái cội nguồn, tổ tiên. Ở miền Bắc, đền miếu là
lộc ở chùa dường như chấm dứt hiện nay nơi thờ phụng đấng tối linh của Nho giáo,
vì để bảo vệ cảnh quan và cây cỏ chốn cửa Lão giáo và những tín ngưỡng dân gian
Thiền. khác; cũng là nơi thờ phụng các vị tổ nghề,
những người có công với làng, với nước.
Người Việt không chỉ đi chùa trong Còn từ miền Trung trở vào Nam, đền miếu
ngày đầu năm. Họ còn đi lễ ở các đền miếu là nơi thờ những bậc khai quốc công thần,
thờ phụng các vị thần linh, cả nhiên thần, những người có công mở mang bờ cõi,
thiên thần lẫn nhân thần; viếng thăm nơi khai cơ lập nghiệp, bổn chủ Thành Hoàng
thờ phụng các bậc danh nhân văn hóa, ở quê hương mới. Đi lễ đầu năm ở những
vùng đất mới này là để thể hiện sự ngưỡng
vọng thần linh, tri ân người có công và truy
niệm tiền bối, tổ tiên. Do vậy mà trong
ngày đầu năm mới, trên những nẻo đường
xuân dẫn đến những đền miếu dân gian ở
khắp nước Việt luôn đầy ắp những dòng
người ngược xuôi thăm viếng.

Dường như ai cũng muốn dành khoảng
thời gian thiêng liêng trong ngày đầu năm
mới để đi lễ trước khi bắt đầu những hoạt
động thăm viếng, vui chơi khác. Sau lễ mới
đến hội. Lễ chỉ diễn ra chừng vài mươi
phút, hội tổ chức hai ba ngày, thậm chí vài
ba tháng như hội chùa Hương; lễ chỉ thực
hành trong ngày đầu năm hoặc trong dịp
Tết, hội kéo dài suốt cả mùa xuân.

Phải chăng vì thế nên có câu “dĩ lễ vi
tiên” (lấy lễ làm đầu) mà tôi đã bắt gặp đâu
đó trong một lần đi lễ đầu năm?

Tết Việt 25

Vũ khúc mừng xuân. Ảnh: Nguyễn Phong

26 Tết Việt

SENTIMENTAL JOURNEYS

T ết takes place at the end of harvest time, allowing people to take a rest and
enjoy all their accomplishments during the year. The holiday also enables
them to practice rituals to pay homage to Buddha, deities and ancestors for
having granted them good health and luck. As such, the Tết festival features both rituals
and fêtes. In Vietnamese lễ hội (festival) is a highly conventional term that comprises two
strictly correlational elements: lễ (ritual) and hội (fête).
Rituals are usually practiced in a solemn and respectful manner while fêtes are a feast
of performances, games and community entertainment for fun and recreation. Rituals are
religious while fêtes are secular. Rituals mirror personal wishes and fêtes are inspired by
communities themselves. And in order to properly celebrate Tết, New Year pilgrimages
have been a Vietnamese custom for generations.
Previously, every village had its own pagoda. The pagoda was not only a religious site
dedicated to Buddha, but also a cultural and educational hub for the community. Tết
ritual practices involve pilgrimages to these rustic and holy places.
As Tết approaches, my memories return to the festivals and pilgrimages of my childhood.
I recall that following our Tết’s Eve sacrifices, my grandmother prepared offerings for the
pilgrimage on the first morning of new year. The offerings comprised six items: incense,

Tết Việt 27

flowers, candles, tea, fruits and confections.

At dawn of the Lunar first day, my grandmother
woke me up to take me to the pagoda. The village
pagoda was roughly one kilometer from our home
and flanked by rows of willows and eucalyptuses. The
lane was so familiar to me, yet once traveling along
it in the spring chill and heavenly light drizzle, my
feelings were on a totally different place. Everything
seemed so pure, from the landscape and nature to my
inner soul.

Not yet approaching the pagoda entrance, I Sentimental journey. Photo: Lê Huy Hoàng Hải
already heard its bell echo and smelled the fragrant
incense swirl in the air. Several elder people had
come to worship Buddha. I helped my grandmother
dedicate offerings and light incense and candles and
stepped aside so that my grandmother could practice
her offerings to Buddha. When the rituals were over,
my grandmother beckoned me to enter and pay my
own homage to Buddha. We then stepped out of the
worship hall to join other Buddhists dropping by the
residential hall to celebrate the chief monk.

On my way home, my grandmother explained to me of the significance of New Year
pilgrimages. She said people went visiting pagodas on the first day of the Tết not only
to pay homage to Buddha and pray for peace, harmony, fortune, favorable weather and
bumper crops, but also reflect on their wishes of peace of mind before visiting their
neighbors. The reason was that in Vietnam, we have a custom of “first to enter”, meaning
that the first one into a home in the new year must be a luck bringer to help the host roll in
wealth all year long. A visit to pagodas before dropping by neighbors was to cleanse your
own body and soul to prevent inflicting bad luck upon other homes.

New Year pilgrimages were also associated with the custom of first departure. The
Vietnamese tradition assumes that destiny changes each year and accordingly their
direction of departure to suit their good fortune in the New Year also changed. However,

28 Tết Việt

not everyone knows which direction is best, so they choose the Buddhist realm for their
first departure.

Formerly, pilgrimages were also occasions to pluck flowers. Vietnamese pagodas
usually loom amidst generous greenery and exuberant flora, and springtime is when
flowers bloom in their courtyards. Blossoms in Vietnamese are synonymous with good
fortune. Usually after dedications of offerings, a portion of fruits and confections would
be spared, followed by the collection of natural blossoms granted by Buddha to pray
for surging fortune in the new year. (However, this custom has been suspended for the
protection of the landscape and the pagoda.)

New Year pilgrimages are meant to express reverence for deities, pay tribute to history’s
heroes and memorialize ancestors. Hence, in New Year, spring lanes that lead to places
of folk worship all over the country are cramped with legions of pilgrims and Buddhists.
It seems everyone wishes to spend their sacred moments of the day making a pilgrimage
before starting their own visits and leisure. Fêtes always follow rituals. Rituals only take
place for a short time, while fêtes may last several days, or even several months, like the
Chùa Hương Temple Festival. Fêtes can last throughout the entire spring, while rituals are
practiced only on the day of the New Year.

Praying for a propitious year. Photo: Hoài An

Tết Việt 29

Xuân du
phương
thảo địa...

Có một bài thơ chữ Hán, thi thoảng xuất hiện
trên những cổ vật và cổ tích ở nước Việt:

Xuân du phương thảo địa
Hạ thưởng lục hà trì
Thu ẩm hoàng hoa tửu
Đông ngâm bạch tuyết thi.
Nghĩa là: Xuân dạo miền cỏ thơm. Hạ ngắm hồ sen biếc.
Thu uống rượu hoa vàng. Đông ngâm thơ tuyết trắng. Ấy là

30 Tết Việt

Dạo chơi non nước Tràng An. Ảnh: Trần Đức Anh Sơn Vãn cảnh Tràng An.
Ảnh: Trần Đức Anh Sơn

bốn thú vui thanh tao của cổ nhân, trong võ, lính tráng mang cờ quạt, khí giới theo
đó “xuân du” đứng đầu bảng. Có lẽ vì thế hầu phía sau. Du xuân là cuộc xuất hành
nên người Việt du xuân tự bao đời nay và đầu năm của nhà vua, nên bộ Lễ phải coi
giữ gìn mỹ tục ấy cho đến tận bây giờ. ngày giờ tốt, chọn hướng xuất hành hợp
với mệnh và tuổi của nhà vua, để đức chí
Tục du xuân có từ thế kỷ XV, thời Lê. tôn luôn gặp tốt lành, may mắn trong năm
Sử sách cho biết: ngày đầu năm mới, sau mới, người dân trong nước được hưởng
khi đón tiếp đình thần vào cung chúc Tết, thái bình, an khang, thịnh vượng.
nhà vua thân hành du xuân đi thăm phố
phường và xem dân chúng kinh đô ăn Tết. Từ cung đình, tục du xuân lan ra chốn
Vua mặc hoàng bào, cưỡi ngựa đi trước, dân dã, trở thành một “nếp” xuân. Sau một
hoàng thân quốc thích, quan viên văn năm làm lụng vất vả, Tết đến xuân về là

Tết Việt 31

lúc người dân có thời gian để nghỉ ngơi và làng người ta. Xa thì trẩy hội chùa Hương,
thụ hưởng thành quả lao động trong năm hội Yên Tử, hội Cổ Loa... lễ Phật viếng
của mình. Đó cũng là lúc vạn vật sinh sôi, thánh; hay đi đền Bà Chúa Kho vay nợ cầu
cây cối đâm chồi nảy lộc, trời đất giao hòa, may, về chợ Viềng mua đồ cũ lấy khước,
nên người ta thích được chuyển dịch, thích qua đền Trần xin ấn cầu đỗ đạt, mong
được đi đó đi đây để khám phá non sông, quan lộ thênh thang... Lễ hội ở miền Bắc
chiêm ngưỡng cảnh vật và tham gia hội hè. diễn ra suốt tháng Giêng cho thỏa câu ca:
Cư dân Bắc Bộ có câu “mùa xuân trẩy hội” “Tháng Giêng là tháng ăn chơi...”. Cá biệt,
là vậy. có lễ hội chùa Hương kéo dài trọn vẹn mùa
xuân, thu hút khách du xuân tứ xứ đổ về
Sau khi làm cỗ cúng đưa, tiễn ông bà về nơi được chúa Trịnh mệnh danh là “Nam
lại cõi trên vào trưa mồng Ba Tết Nguyên thiên đệ nhất động” này.
đán, người ta đã lục tục chuẩn bị cho
những chuyến du xuân. Gần thì ra đình dự Người dân miền Trung ít có những
hội làng mình hay sang làng bên xem hội chuyến du xuân dài ngày, vì họ chăm lo

Đà Nẵng vào xuân. Ảnh: Hoài An

32 Tết Việt

Du xuân. Ảnh: Hoài An Trò chơi Tết. Ảnh: Hoài An

việc lễ nghi, cúng tế hơn là hưởng thú tiêu vua An Nam “diễn”, cốt cho người dân xứ
dao. Bởi lẽ cư dân nơi đây tuy đa phần là Huế thấy ông vua hư vị thời mất nước vẫn
lưu dân từ miền Bắc, nhưng khi đến sống được tự do và thảnh thơi du ngoạn.
ở miền đất lạ, vốn được coi là hoang địa,
là nơi lắm thần nhiều thánh nên việc tế lễ, Trong khi đó, mùa xuân phương Nam
cúng bái thần linh và gia tiên được đặt lên là mùa khô. Trời nắng nóng, không có cái
hàng đầu để cầu cho năm mới được mưa lạnh se sắt của miền Bắc hay những cơn
thuận gió hòa, phong đăng hòa cốc. Không mưa xuân lất phất của miền Trung nên
chỉ người dân mà các bậc đế vương dường không tạo ra sự kích thích khiến người
như cũng có cùng suy nghĩ. Vì thế, trong miền Nam thích... xê dịch khi mùa xuân
suốt 143 năm tại vị, triều đình nhà Nguyễn đến. Dân Nam Bộ thích được quây quần
thường xuyên tổ chức các lễ lượt trong dịp với gia đình, người thân, bạn bè bên những
năm mới như: Ban sóc, Phất thức, Xuân bữa tiệc đoàn viên hơn là những chuyến
tiết, Đoan dương..., nhưng lại không có hội lãng du xứ người trong dịp Tết. Vì thế mà
du xuân. Chỉ có vua Đồng Khánh (1885 - những chuyến du xuân của người phương
1889) tổ chức một cuộc du xuân duy nhất Nam thực là hiếm hoi.
vào Tết Bính Tuất (1886). Song đây lại
không phải là cuộc du xuân đúng nghĩa, Nhưng đó là chuyện của ngày trước,
mà chỉ là trò do người Pháp bày ra, để ông của những người lớn tuổi. Còn với giới
trẻ ngày nay, thì du xuân chính là “phượt”,

Tết Việt 33

cho dẫu “phượt” có thể thực hành quanh năm, nhưng “phượt xuân” mới
là thú vị nhất. Người trẻ ít chọn cho mình những đình chùa đền miếu,
những hội làng hội nước làm đích đến của cuộc du xuân. Có chăng đó
chỉ là những điểm dừng bất chợt trên cung đường “phượt xuân” của họ.
Núi xanh đèo cao, vực sâu hun hút, biển đảo lộng gió… mới là nơi họ
cần khám phá, chinh phục. Đó có thể là những ngọn đèo hiểm trở như Ô
Quy Hồ, Mã Pí Lèng, Khau Phạ, Pha Đin ở vùng tây bắc; là Cột cờ Lũng

Trong vườn xuân. Ảnh: Hoài An

34 Tết Việt

Cú ở địa đầu Tổ quốc, hay đỉnh Phan Xi Păng “nóc nhà Đông
Dương”… Đó có thể là mỏm Kê Gà, đỉnh đèo Ngoạn Mục, hồ
thủy điện Yaly… nơi khúc ruột miền Trung; là rừng đước Nam
Căn hay mũi Cà Mau tận cùng đất nước; là Cù Lao Chàm hay
Cù Lao Ré, quê hương của những “hùng binh Hoàng Sa” năm
xưa… Nơi nào có đường, nơi đó có vết bánh xe của dân “phượt”.
Nơi nào không có đường, nơi đó có dấu chân của dân “phượt”.

Cũng khác với những người “muôn năm cũ”, người trẻ “phượt
xuân” luôn đi đến nơi mới, với những bạn “phượt” mới, thay
vì lập hội du xuân với những gương mặt thân quen và tìm về
những nơi chốn, những lễ hội mà họ từng trải nghiệm. Và thay
vì nghe những làn điệu dân ca quen thuộc như:

Du xuân du xuân í a

Đã hẹn cùng tình í a

Đường xuân tơ non gót son í a

Nón ba tằm em xoay trọn tháng Giêng...
thì người trẻ lại đồng hành với những tứ thơ mới mẻ, trẻ
trung trên đường “phượt xuân”:

Chân ngược dòng suối Yến

Uống xanh trong tận nguồn.

Hồn trôi trong cổ tích.

Quên tỵ hiềm thiệt hơn...
(Tìm nguồn, Bùi Hải Đăng)
Xuân đã đến bên khung cửa. Vậy thì, hãy bỏ lại những ưu tư
của năm cũ, đóng facebook, ngắt internet để làm chuyến “xuân
du phương thảo địa” đi thôi.

Tết Việt 35

As Tết arrives,
so too does the

practice of making
spring pilgrimages
to hometowns and

pagodas.

SPRINGTIME
JOURNEYS

There is a poem in Han (old Chinese language)
that is sometimes found on artifacts and
antiques of Vietnam:
Ramble over fragrant prairies in spring
Admire the lotus pond in summer
Sip the spirit of gold flowers in autumn
And rhyme odes to the white snow in winter
The poem describes the four exquisite pursuits of
ancient sages, of which “spring journeys” top the list. The

36 Tết Việt

Visiting Chùa Hương Temple. Photo: Trần Đức Anh Sơn Travel Trang An. Photo: Trần Đức Anh Sơn

Vietnamese have maintained this custom lead a throng of other royals, literary and
of traveling in spring to the present day. martial mandarins and soldiers carrying
ritual parasols and weapons. The Ministry
Spring journeys date back to the 15th of Rituals kept an eye on auspicious zodiac
century, during the Lê Era. According to dates for the journey, and selected a
historical accounts, on the first days of the direction that suited the king’s fate and age
New Year, after the reception of mandarins so that the leader woulde be blessed with
to celebrate Tết, the king undertook his good luck and his subjects would enjoy
spring journey to observe Tết celebrations peace and affluence.
among his subjects. He donned a golden-
threaded overcoat and rode his horse to The custome of spring trips spread

Tết Việt 37

from the court to the people. After a year settling in distant lands filled with local
of hard word, Tết is the time to take a break
and enjoy the fruits of one’s labor. It’s a deities and spirits, put sacrifices and rituals
chance to celebrate, explore new scenery
and socialize. As a Northern saying goes: above all to pray for favorable weather and
“Festival thrive in springtime.”
better future crops. This concept seemed
After sacrifies to bid farewell to departed
ancestors at noon on the third day of Tết, to be shared by both commoners and
people begin to prepare for their spring
trips. Nearby journeys may involve festival monarchs. Hence,
of local temples or trip to a neighboring
village. Distant travelers might head for over the 143 years
the Chùa Hương Temple Festival, Yên
Tử Festival or the Cổ Loa Shrine Festival of their reign, the
to pay homage to Buddha, head to Chợ
Viềng Market to shop and visit the Đền Nguyễn kings (1802
Trần Shrine to ask blessings for a more
prosperous career path. - 1945), based

Featival in the North take place in Hue, hosted
throughout Lunar January, as the old
saying goes: “January is the time for fêtes solemn rituals
and frocks.” One popular destination is
the Chùa Hương Temple Festival, which in the New Year
entices huge throngs of pilgrims from
throughout the country to this special site such as Calendar
where temples are built into the limestone
Hương Tích Mountains. Permit, Cleansing

People living in the Central Vietnam Ceremony, or
traditionally take shorter spring vacations
because they pay greater attention to Summer Solstice
rituals and sacrifice. Many inhabitants were Ceremony, without
originally migrants from the North who, spring trips. Only

King Đồng Khánh

(1885 - 1889) hosted

a spring journey in

the Lunar New Year

of the Year of Dog

1886. However, it

wasn’t a proper trip,

but a bit of stagecraft

concocted by

the French and Road to Bich Dong Cave. Photo: Tran
“starring” the King

of Annam to convince his subjects that

the nominal king of a colony was free to

ramble at his leisure.

38 Tết Việt

Meanwhile, spring in the South is the Flagstaff at the northern border and Mount
dry season. It is hot and crisp without the Fansipan. Other off-the-beaten path places
chill of the North or passing drizzles like are Yaly Lake in the Central Highland, the
in the Central Vietnam, thus discouraging mangrove forests of Ca Mau in the South,
Southerners from lengthier spring journeys and the Cù Lao Chàm and Cù Lao Ré
islands.
and vacations. They
prefer gathering with In contrast to the traditional ways,
family members and spring backpackers seek new destinations
friends at reunion and new companions instead of seeing
parties for Tet, rather groups of old friends or visiting old places
than making far-off and old festivals. And instead of listening
journeys. to old tunes such as:

While formal Go, go in the spring

spring journeys are I date my love

an age-old tradition, The lane is left with my virgin steps

today’s young As I spin my broad brimmed hat all
January...
Vietnamese have
The young now take on novel and
put a modern spin youthful ideas:

on spring travel. Wade down Suối Yến Stream

Many head out over To drink the pure water atthe
fountainhead
the Tết holidays
Letting go of my soul in fairytales
on backpacking
To forget envies that upset
adventures to explore
(“Seeking out the original”, composed
the country. Less by Bùi Hải Đăng)

keen on pagodas and Spring is knocking on the door. It’s time
to unplug, forget worldly concerns and
rural festivals, today’s head out on your own spring adventure!

young travelers head

instead for lush

n Duc Anh Son mountains and far-

flung islands. Popular

destinations include precipitous passes

such as Ô Quy Hồ, Mã Pí Lèng, Khâu Phạ

and Pha Đin in the Northwest to Lũng Cú

Tết Việt 39

Nhận hồng bao lì xì.
Ảnh: Nguyễn Phong

40 Tết Việt

Mỹ tục Tết Việt:

LÌ XÌ VÀ MỪNG TUỔI

Tôi được tiền lì xì lần đầu trong đời là vào dịp Tết Giáp Dần
(1974), cái Tết cuối cùng nhà tôi ăn Tết ở Huế, trước khi
dọn nhà về quê ở Phong Điền, cách Huế chừng ba chục
cây số, sống chung với ngoại.

Bữa đó là sáng mồng Một Tết, mẹ gọi tôi thức dậy, thay áo
quần mới để sang nhà bác trưởng chúc Tết. Trước khi đi, mẹ
trao cho tôi chiếc phong bao màu đỏ, nói đây là tiền mẹ lì xì
đầu năm để lấy hên và để khen thưởng cho việc học hành
siêng năng của tôi trong năm học đầu đời - lớp Một.

Tôi mở phong bao, thấy bên trong có hai tờ giấy bạc
mới tinh. Lần đầu trong đời được sở hữu những tờ giấy
bạc còn thơm mùi mực in, thực là một niềm vui khôn tả.
Tôi đã đem niềm vui ấy theo suốt quãng đời niên thiếu
của mình, qua từng cái Tết, cho đến khi trưởng thành.
Tuy nhiên, như bao đứa trẻ khác, tôi vui mừng khi
được lì xì, nhưng chẳng bao giờ quan tâm lì xì là gì,
vì sao con nít lại được lì xì vào dịp Tết, hay vì sao
chiếc bao đựng tiền lì xì lại màu đỏ?

Sau này lớn lên, tôi có đọc một cuốn sách
viết về phong tục ngày Tết, mới được biết rằng
tục lì xì bắt nguồn từ Trung Quốc. Theo đó,
gốc của từ lì xì là hai chữ 利市, âm Hán - Việt

Tết Việt 41

đọc là lợi thị, tiếng Quan Thoại đọc là lì shì; thức để canh giấc ngủ cho con. Đúng lúc
tiếng Quảng Đông đọc là lì xì. Lợi thị có ba đó, có tám vị tiên đang trên đường bay về
nghĩa: Số tiền lãi thu được từ việc mua bán; trời, biết được cơ sự bèn hóa thành tám
Tốt lành, có lợi; Vận tốt, vận may. Với cả ba đồng tiền vàng, đặt cạnh nơi bé đang ngủ.
nghĩa này thì lợi thị / lì shì / lì xì, đều hàm ý Khi yêu tinh đến, những đồng tiền vàng
được lợi, được tiền, được may mắn. Vì thế phát sáng làm cho yêu tinh sợ hãi bỏ chạy,
tặng tiền lì xì cho trẻ em vào dịp Tết là lời không dám quấy phá giấc ngủ của bé. Từ
chúc may mắn và tốt lành đến với trẻ em, đó về sau, cứ đến đêm Giao thừa, cha mẹ
suốt cả năm chứ không chỉ riêng ba ngày đứa trẻ lại gói tám đồng tiền vàng trong
Tết. Tiền ấy đựng trong phong bao màu đỏ, chiếc túi vải màu đỏ để ở nơi con ngủ. Nhờ
là màu của sự may mắn theo quan niệm dân vậy mà trừ được nạn yêu tinh chọc phá
gian, là để cho cái sự tốt lành và may mắn giấc ngủ của con thơ. Chuyện lan truyền,
trong lời chúc ấy được tăng lên gấp bội. ai ai cũng làm theo. Về sau thì việc bỏ tiền
vàng vào phong bao màu đỏ để trừ yêu tinh
Sách cũng kể lại truyền thuyết về sự ra được đổi thành tục đặt tiền trong hồng bao
đời của tục lì xì: xưa ở Đông Hải có một cây để tặng cho trẻ em trong dịp Tết, vừa để trừ
đào đại thụ, là nơi trú ngụ của nhiều loài tà, vừa chúc các em tuổi mới có nhiều may
yêu quái. Đám yêu quái này bị các vị thần
tiên ở hạ giới canh giữ quanh năm nên Hoa đào ngày xuân.
không thể thoát ra ngoài để phá phách. Tuy Ảnh: Nguyễn Phong
nhiên, vào đêm Giao thừa, khi các vị thần
tiên bay về trời để chầu hầu Thượng đế, thì
lũ yêu quái này được sổ lồng ra ngoài quậy
phá chúng sinh. Trong số đó có con yêu
tinh thường xuất hiện vào đêm Giao thừa,
đến xoa đầu những đứa trẻ đang ngủ khiến
trẻ giật mình khóc thét, hôm sau trẻ bị sốt
cao, kém ăn, khó ngủ. Do vậy mà trong
đêm cuối năm, cha mẹ của trẻ thường phải
thức suốt đêm để canh giấc ngủ cho con,
cố ngăn không cho yêu tinh làm hại con
mình. Trong vùng có một cặp vợ chồng
ngoài 50 tuổi mới sinh được một mụn con
trai. Đêm Giao thừa cả hai vợ chồng đều

42 Tết Việt

mắn, an lành. Tục này lưu truyền vào nước Sau này tôi cũng biết rằng, lì xì theo
ta đời nào không ai rõ, nhưng đã trở thành cách gọi phổ biến ở trong Nam, thì ngoài
một phong tục trong ngày Tết của người Bắc gọi là mừng tuổi. Và người Bắc không
Việt từ cả trăm năm nay. chỉ mừng tuổi cho trẻ em mà còn mừng
tuổi cho ông bà, cha mẹ, chúc các bậc sinh
Những đồng tiền vàng trong cổ tích thành năm mới sức khỏe, trường thọ. Kèm
Trung Hoa đã được người Việt thay bằng theo lời chúc thọ là chiếc phong bao đựng
những tờ giấy bạc mới tinh, với nhiều một món tiền do con cháu cung kính dâng
mệnh giá khác nhau, để lì xì cho con trẻ. lên, hoặc là những món quà xứng hợp với
Chiếc hồng bao truyền thống của người độ tuổi và với sở thích của các bậc sinh
Hoa cũng được người Việt thay thế bởi thành. Đến lượt mình, ông bà, cha mẹ
những phong bao đủ màu sắc, có vẽ những lại trao cho con cháu những chiếc phong
cành đào, cành mai, cùng những câu chúc bao hồng điều đã chuẩn bị sẵn, bên trong
tốt lành, may mắn. Người Việt dường như có một ít tiền, gọi là mừng con cháu có
quên hẳn “chức năng” trừ tà của tục lì xì, thêm tuổi mới được sức khỏe, may mắn,
mà chỉ quan niệm đó là tiền mừng con cháu làm ăn thành đạt. Theo thời gian, tục con
thêm tuổi mới, là tiền lấy may và tưởng cháu mừng tuổi các bậc cao niên trong gia
thưởng cho con cháu học giỏi, chăm ngoan. đình đã lan tỏa khắp ba miền Bắc - Trung
- Nam, trở thành một nét văn hóa, một mỹ
tục của Tết Việt. Cho đi tiền bạc và tặng lời
chúc tốt lành để nhận lại niềm vui và tình
yêu thương chính là thông điệp mà người
Việt gửi gắm trong tục lì xì và mừng tuổi
mỗi dịp xuân về Tết đến.

Vậy là, cứ sau thời khắc Giao thừa hàng
năm, tôi lại trao cho các con của mình
những chiếc phong bao lì xì đỏ thắm với
lời chúc may mắn, tốt lành. Và đến sáng
mồng Một Tết, cả gia đình chúng tôi lại
đến mừng tuổi hai bên nội ngoại lời chúc
trường thọ và sự tri ân sâu sắc đến các bậc
sinh thành, trước khi cùng nhau vui hưởng
một cái Tết ấm áp, đoàn viên.

Tết Việt 43

LUCKY MONEY

The first time I was given lucky money was the Year of Tiger 1974, which
was the last Tết my family celebrated in Hue before moving to live with my
grandparents in Phong Điền, around 30 kilometers away.
On that first day of the Lunar New Year, my mom woke me up and dressed me to visit
my uncle’s home. Before we left, she gave me a red envelope and said it was lucky money
to bring me good fortune and reward the diligent efforts I had made that year in the first
grade.
I opened the envelope and saw two brand new bank notes inside. I still remember the
joy and surprise I felt, and I looked forward to this tradition every year until I grew up.
Like other children, I was delighted by lucky money but didn’t know any of the stories
behind the custom.
It was only as an adult that I read a book about the history of Tết and learned that
practice of lucky money originated in China; its colloquial name in Vietnam, lì xì, was
derived from the Chinese words 利市 meaning “to have benefits, gain money and get
good luck.” The money is contained in a red envelope, the color of good luck in Chinese
and Vietnamese folk traditions, in order to help the fortune and good wishes multiply and
expand.

44 Tết Việt

Lucky money.
Photo: Lê Huy Hoàng Hải

Tết Việt 45

I also learned a legend of the origin infants, making them gasp and cry. The
of giving lucky money. In ancient times, following day, these infants would have
numerous evils spirits dwelled in the East high fevers, lose their appetites and not be
Sea. They were kept under guard by fairies to able to sleep. To prevent this, the parents of
prevent them from robbing and disrupting infants would stay awake all night long to
the mortal world. However, on New Year’s guard their children’s slumber.
Eve, when deities soared back to the sky
to attend the Jade Emperor’s meeting in There was one older couple who didn’t
heaven, these evil spirits were free to do have a son until they were both over 50. On
harm. In one common trick, spirits New Year’s Eve, both stayed awake to guard
would touch the heads of sleeping their son’s sleep. Eight fairies who were
flying back to heaven learned of their vigil

and transformed themselves
into eight gold coins placed
next to the slumbering
infant. When an evil
spirit came, the gold

46 Tết Việt

coins shone piercingly and drove the grandparents to wish them health and
horrified spirit away. From then on, the longevity. As time has gone on, this practice
parents of the child wrapped eight gold has spread further around the country;
coins in a red fabric bag and placed it near giving money and presenting good wishes
their child’s bed every New Year’s Eve. The to receive joy and affection is the message
legend spread and soon everyone followed conveyed in this tradition of lucky money
suit. The practice was later revised into and age celebration whenever the Lunar
putting money in red envelopes, and has New Year is celebrated.
remained the Tet custom for centuries.
Now, as the cycle continues, it is I
The traditional red envelopes of the who present my own children with red
Chinese were also adorned in Vietnam envelopes that convey my good wishes for
with lucky symbols of peach blossoms the coming year. And on the first morning
and ochna branches. There are regional of the Lunar New Year, we set out to present
differences within Vietnam as well; in our wishes of longevity and deep tribute to
the North, lucky money was given not our parents, before enjoying a close-knit
only to children but also to parents and family holiday.

Tết Việt 47

Gói bánh chưng.
Ảnh: Nguyễn Phong

Bánh tét

BÁNH TẾT CỦA NHỮNG NGƯỜI MỞ CÕI

Nấu bánh tét. Ảnh: Đào Hoa Nữ

48 Tết Việt

Có hai thứ bánh không bao
giờ thiếu trong ngày Tết
cổ truyền của người Việt:
bánh chưng và bánh tét. Tuy khác nhau
về kích thước và hình dáng, nhưng hai
thứ bánh này đều được làm từ gạo nếp,
thịt heo, đậu xanh…, gói trong lá chuối
xanh và có cùng cách nấu. Theo truyền
thuyết, bánh chưng ra đời từ buổi đầu
dựng nước, khi hoàng tử Lang Liêu,
con trai của vua Hùng, lựa chọn những
sản vật đặc trưng của nền văn minh lúa
nước để làm nên chiếc bánh biểu tượng
cho dân tộc - quốc gia. Bánh tét ra đời
muộn hơn, gắn liền với hành trình mở
cõi về phương Nam của lưu dân nước
Việt. Về mặt không gian, bánh chưng
là của người miền Bắc, là sản phẩm
của những miền quê đã hình thành ổn
định từ hàng ngàn năm qua; còn bánh
tét là của người miền Nam, chủ nhân
của những vùng đất mới thành hình ở
phương Nam từ công cuộc khẩn hoang,
mở mang lãnh thổ của những thế hệ lưu
dân anh dũng và năng động.

Các nhà nghiên cứu văn hóa cho
rằng bánh chưng hình vuông, hợp với
bánh dầy hình tròn, biểu tượng cho
“trời tròn, đất vuông” trong quan niệm
sơ khai về vũ trụ của người Việt cổ.
Nhưng chưa thấy ai giải thích hình dáng

49Tết Việt Gói bánh tét.

Ảnh: Nguyễn Phong

của bánh tét mang ý nghĩa gì? Tôi là người bánh) chừng đó, phần còn lại để ba, bốn
Huế, là hậu duệ của những lưu dân đã rời ngày, thậm chí cả tuần cũng không sao, bởi
bỏ quê hương, gồng gánh nhau đến khai bánh vẫn còn nguyên hương vị. Đó là thứ
phá vùng đất phên dậu ở phương Nam từ bánh do lưu dân, những người luôn luôn
hơn bảy trăm năm trước. Với tôi, đòn bánh di chuyển trong hành trình mở cõi sáng
tét chính là “chiếc đòn gánh quan hà” mà tạo ra để thích ứng với hoàn cảnh sống của
các bậc tiền nhân đã gánh trên vai trong mình. Trong những năm chiến tranh trước
suốt hành trình mở cõi. Nhờ “chiếc đòn đây, người dân miền Nam đã nhiều lần
gánh” này mà giang sơn nước Việt đã có “mất Tết” vì tình hình chiến sự. Đòn bánh
được được hình hài như hôm nay. Đòn tét là thứ duy nhất mang “hơi Tết” mà họ
bánh tét, cũng như khúc ruột miền Trung, có thể mang theo để hưởng Tết trong lúc
giống như chiếc đòn gánh tảo tần trên vai ly loạn.
mẹ Việt Nam, gánh hai thúng lúa ở hai đầu
đất nước có tên là miền Bắc và miền Nam. Vì sao bánh có tên là bánh tét? Nhiều
người cho rằng do chiếc bánh dài, ăn tới
Khác với bánh chưng khi đã mở ra thì đâu thì “tét” (cắt bánh) tới đó nên mới
phải ăn hết vì khó để được lâu, bánh tét thành tên. Tra cứu từ điển chữ Nôm, thấy
đòn dài, muốn ăn chừng nào thì “tét” (cắt chữ Tết (trong lễ Tết), chữ tét (trong bánh

Bánh tét làng Chuồn ăn kèm dưa món Huế.
Ảnh: Trần Đức Anh Sơn

50 Tết Việt