CLASS 11 Eco. 1

1. Basic Economic Ideas and Resource
Allocation

cy{zf:qsf] cfwf/et" cjwf/0ff / ;fwgsf] ljt/0f

Origin of Economics: अर्शथ ास्त्रको उत्पत्तिः-

Greek word: ग्रिक शब्दिः Oeconomicus
Meaning: अर्िथ ः

Household management.गृह व्यवस्त्र्ा त्वज्ञान

1.1. Definition of economics:-अर्शथ ास्त्रको परिभाषाहुिः-

a. Wealth definition: Classical definition: Adam Smith’s definition

धन सम्वन्धध परिभाषािः शास्त्रीय परिभाषािः एडम न्स्त्मर्को परिभाषा

Adam Smith: Father of economics.

एडम न्स्त्मर्िः अर्शथ ास्त्रका त्पता

Book: “An enquiry into nature and cause of
wealth of nation”, published in 1776 AD.

ककताबिः “िाष्ट्रको धनको स्त्वुप तर्ा कािणहुको
खोज”, सन 1776 मा प्रकाशशत।

Fallowers: अनुयायीहुिः J B Say,
J S Mill, F A Walker.

J B Say:-
“Economics is a science which treats of wealth”.
“अर्शथ ास्त्र भनेको धनको अध्ययन गने त्वज्ञान हो”।

J S Mill,
“Economics is the practical science of the
production and distribution of wealth”.
“अर्शथ ास्त्र भनेको धनको उत्पादन तर्ा त्वतिण
सम्वन्धध व्यवहारिक त्वज्ञान हो”।

F A Walker,

“Economics is that body of knowledge which
relates to wealth”.

“अर्शथ ास्त्र ज्ञानको त्यो अंग हो जुन धनसंग सम्वन्धधत छ”।

Features of the definition:- परिभाषाका त्वशषे ताहुिः-

1. Study of wealth.धनको अध्ययन
2. Role of Economic man. आग्रर्कथ मानवको भूशमका

3. Priority given in definition.परिभाषामा प्रार्शमकता
4. Source of wealth: wage.धनको स्रोतिः ज्याला

Criticism of the definition : परिभाषाका आलोचनाहुिः

1. Ignore the importance of man.

माननसको महत्वको वेवास्त्र्ा

2. Concept of economic man. आग्रर्कथ मानवको धािणा.

3. Materialistic concept. भौनतकवादी धािणा

4. Single source of wealth.धनको एउटा मार स्रोत

b. Welfare definition: Neo-classical
definition: Alfred Marshall’s definition:-

कल्याण सम्वन्धध परिभाषािः नव-शास्त्रीय परिभाषािः
अल्रे ड माशलथ को परिभाषािः-

Book:- Principle of economics,
published in 1890 AD.

ककताबिः- अर्शथ ास्त्रको शसध्दाधत, सन
1890 मा प्रकाशशत



Fallowers:- अनयु ायीहुिः- A C Pigou,
Edwin Cannon, Beveridge.

A C Pigou:-
“ Economics studies that part of

social welfare, that can be bought
directly or indirectly in to the
relation with the measuring rod of
money”.
“अर्शथ ास्त्रले सामान्जक कल्याणको त्यो

भागको अध्यन गदथछ, जनु प्रत्यक्ष वा
अप्रत्यक्ष ुपमा मदू ्राको मापदण्डसगं

सम्वन्धधत बनाउन सककधछ”।

Important things of definition:-

परिभाषाका महत्वपूणथ कु िाहु:-

i. Economics is the study of mankind.

अर्शथ ास्त्र मानव जानतको अध्ययन हो।

ii. It studies economic aspect of mankind.

यसले मानव जानतको आग्रर्कथ पक्षको अध्ययन गदथछ।

iiii..IIttssttuuddiieessemcoatneormiailcwweelflafarereooffmmaannkkinindd. .

यसयलसे लमे ामनावनवजाजनतानकतोकभो ौआनतकग्रर्कथ कलप्यक्ाषणकको ोअअध्यध्यनयनगगदथछदथछ। ।

Features of definition:-

परिभाषाका त्वशषे ताहु:-

a. Primary concern. प्रार्शमक चासो

b. Ordinary human beings.

साधािण मानव

c. Material welfare: measuring by money.
भौनतक कल्याणिः मुद्रा व्दािा मापन

Features of definition:-

परिभाषाका त्वशषे ताहु:-

d. Social science. सामान्जक त्वज्ञान

e. Normative science.

आदशथ त्वज्ञान
f. Study area: economic activities.
अध्ययन क्षरे िः आग्रर्कथ कियाकलाप

Criticism:- आलोचना:-

a. Classificatory: material and non-material activities.

वग्रगकथ ृ तिः भौनतक ि अभौनतक गनतत्वग्रध

b. Narrow scope: only material welfare.

सााँघुिो क्षेरिः भौनतक कल्याण मार

c. Ordinary business of life: Extra-ordinary?
साधािण व्यावसानयक जीवनिः असाधािण ?

Criticism:- आलोचना:-

d. Social science: Human science.

सामान्जक त्वज्ञानिः मानव त्वज्ञान

e. Measurement of welfare. कल्याणको मापन

f. Connection between economics and welfare.
अर्शथ ास्त्र ि कल्याणको सम्वधध

Comparison between wealth and welfare definition

धन ि कल्याण सम्वन्धध परिभाषाको तलु ना

Wealth Definition Welfare Definition

धन सम्वन्धध परिभाषा कल्याण सम्वन्धध परिभाषा
• Economics as the science
• Economics as science of
wealth अर्शथ ास्त्र धनको त्वज्ञान of material welfare अर्शथ ास्त्र
भौनतक कल्याणको त्वज्ञान
• Based on the concept of • Based on the concept of
economic man आग्रर्कथ ordinary human beings
मानवमा आधारित साधािण मानवमा आधारित

• It assigns primary place to • Assigns primary importance
importance to wealth to mankind
धन पहहलो प्रार्शमकतामा
मानव पहहलो प्रार्शमकतामा

Comparison between wealth and welfare definition

धन ि कल्याण सम्वन्धध परिभाषाको तलु ना

Wealth Definition Welfare Definition

धन सम्वन्धध परिभाषा कल्याण सम्वन्धध परिभाषा

• Labour as a single source • Both labour and other
of wealth of a nation resources as the source of
wealth of a nation
धनको एक मार स्रोत श्रम
• Deals simply with wealth in धनको स्रोत श्रम ि अधय साधन
material form • Deals with wealth in both
material and non-material
धन भौनतक ुपमा forms.

धन भौनतक ि अभौनतक दबु ै ुपमा

c. Scarcity definition: Modern definition:

Lionel Robbion’s definition:
दलु भथ ता सम्वधधी परिभाषािः आधनु नक परिभाषािः

ित्वधसको परिभाषा:

Book: Nature and significant of economic
science, published in 1932 AD.

ककताबिः आग्रर्कथ त्वज्ञानको प्रकृ नत तर्ा महत्व,

सन 1932मा प्रकाशशत.



fallowers: अनयु ायीहुिः Oskar Lange,
G. Stigler, A P Larner, A Macfie.

Features of definition:

परिभाषाका त्वशेषताहु

Unlimited ends or wants. असीशमत

आवस्त्यकता

Scarce or limited means.

सीशमत साधन ि स्रोत

Alternative use of means.

साधनको वकै न्ल्पक प्रयोग

Features of definition:

परिभाषाका त्वशषे ताहु

Wants differ in urgency.

आवस्त्यकता असमान महत्वका

Science of choice.छनौटको त्वज्ञान

Study of human behaviour .

मानव व्यवहािको अध्ययन

Criticism: आलोचनाहु

Ignore ethical aspect. ननै तक धािणाको वेवास्त्ता

Ignore employment and income concept .

आय ि िोजगाि धािणाको वेवास्त्ता

Ignore the concept of economic growth.

आग्रर्कथ वदृ ्धी धािणाको वेवास्त्ता

Criticism: आलोचनाहु

Economic problems arises not only from scarcity.

दलु भथ ता बाट मार आग्रर्कथ समस्त्याको श्रजृ ना हुाँदैन

Inclusion of material welfare.

भौनतक कल्याण धािणाको समावेश

Valuation theory.मुल्य शसद्धाधत

Similarities between Welfare and Scarcity Definitions

कल्याण ि दलु भथ ता परिभाषाका समानता

Welfare definition कल्याण परिभाषा Scarcity Definition दलु भथ ता परिभाषा

• Economics as the study of • Economics as the study of
human action human behavior

मानव कायकथ ो अध्ययन मानव व्यवहािको अध्ययन

• Study to wealth in relation to • A study of scarce resources
mankind to meet human wants.

• मानवसंग सम्वन्धधत धनको • मानत्वय आवस्त्यकता पुिा गनथ दलु भथ
अध्ययन साधनको अध्ययन

Similarities between Welfare and Scarcity Definitions

कल्याण ि दलु भथ ता परिभाषाका समानता

Welfare definition कल्याण परिभाषा Scarcity Definition दलु भथ ता परिभाषा

• Aims to utilize wealth to • Aims to utilize scarce

achieve maximum material resources to achieve

welfare अग्रधकतम भौनतक maximum satisfaction
कल्याण प्राप्त गनथ धनको उपयोग
अग्रधकतम सधतुष्ट्टी प्राप्त गनथ
• Related with use of limited दलु भथ साधनको उपयोग
quantity of wealth
• Related with the alternative
सीशमत धनको प्रयोगसगं
सम्वन्धधत use of limited resources

साधनको वैकन्ल्पक प्रयोगसगं सम्वन्धधत

Differences between Welfare and Scarcity definitions

कल्याण ि दलु भथ ता परिभाषाका शभधनता

Welfare definition कल्याण परिभाषा Scarcity Definition दलु भथ ता परिभाषा

• The science of material • The science of scarcity and

welfare भौनतक कल्याणको त्वज्ञान choice दलु भथ ता ि छनौटको त्वज्ञान
• Simply a human science मानव
• Both material and social
त्वज्ञान
science भौनतक तर्ा सामान्जक
त्वज्ञान • Analytical in nature

• Classificatory in nature त्वश्लेशणात्मक प्रकृ नतको

वग्रगकथ ृ त प्रकृ नतको

Differences between Welfare and Scarcity definitions

कल्याण ि दलु भथ ता परिभाषाका शभधनता

Welfare definition कल्याण परिभाषा Scarcity Definition दलु भथ ता परिभाषा

• Aims to promote material • Neutral in between wants and

welfare to mankind भौनतक resource utilization आवस्त्यकता ि
कल्याण अशभवदृ ्ग्रध गने उदेश्य साधनको प्रयोगमा तटस्त्र्ता

• Based on concept of • Based on concepts of positive

normative science आदशथ science यर्ार्थ त्वज्ञानमा आधारित
त्वज्ञानमा आधारित

Superiority of Robbins over Marshall.

माशलथ को भधदा ित्वधसको परिभाषाको उत्कृ ष्ट्टता

Scientific definition. वजै ्ञाननक परिभाषा
Positive science. यर्ार्थ त्वज्ञान

Universal application. त्वश्व व्यापी प्रयोग

Science of choice. छनौटको त्वज्ञान

Wider scope. फिाककलो आधाि

1.2. Subject matter of economics:
अर्शथ ास्त्रको त्वषय-वस्त्तु:

A.Traditional approach:पिम्पिागत धािणा

B. Modern approach:आधुननक धािणा

A. Traditional approach: पिम्पिागत धािणा

1. Consumption: उपभोग

Consumption means using goods and service for
the satisfaction of our wants.
वउसप्त्तभु ोतगर्भा नसेकेवाोकआो पव्रयस्त्योगकतगानकुथ ोहोस।धतुष्ट्टीका लाग्रग

2. Production:उत्पादन

Production means creation of utility on things.

उत्पादन भनेको वस्त्तु तर्ा सेवामा उपयोग्रगताको
श्रजृ ना गनुथ हो।

A. Traditional approach:परम्परागत धारणा

3. Exchange:त्वननमय

Exchange refers to the sale and purchase of goods
and services. त्वननमयले वस्त्तु तर्ा सेवाको खिीद-त्विीलाई

जनाउछ।

4. Distribution: त्वतिण

Distribution is the process of allocating or
determining rent, wage, interest, and profit.

त्वतिण भनेको लगान, ज्याला, ब्याज ि नाफा ननधाथिण प्रकिया
हो।

A. Traditional approach: पिम्पिागत धािणा

5. Public finance: सावजथ ननक त्वत

Public finance is the study of income and
expenditure of the government. सावजथ ननक त्वत
भनेको सिकािी आय ि खचकथ ो अध्ययन गने त्वषय
हो।

B. Modern approach:आधनु नक धािणा

1. Micro economics शुक्ष्म अर्शथ ास्त्र

• Micro economics is the study of individual
variables of economy such as a consumer, a
household, a firm etc.

• शुक्ष्म अर्शथ ास्त्रले अर्वथ ्यवस्त्र्ाका व्यन्ततगत
एकाइहुको अध्ययन गदथछ, जस्त्तै एउटा उपभोतता,
एउटा घि, एउटा फमथ इत्यादी।

B. Modern approach:आधनु नक धािणा

2. Macro economics बहृ त अर्शथ ास्त्र

• Macro economics is the study of the economy
as a whole. It deals with the problems of
unemployment, inflation, national income etc.
• बहृ त अर्शथ ास्त्रले अर्वथ ्यवस्त्र्ाको एकककृ त
अध्ययन गदथछ। यसले वेिोजगाि, मुद्रा-स्त्फीनत,
िाष्ट्रीय आय जस्त्ता समस्त्याहुको हल गदथछ।

1.3. Concept of positive economics:

यर्ार्थ (वास्त्तत्वक) अर्शथ ास्त्रको धािणािः

• Positive economics is that which studies the
things as they happen in reality. It explains what
is, what was, and what will be.

• यर्ार्थ (वास्त्तत्वक) अर्शथ ास्त्र त्यो हो जसले यर्ार्थ घटना
एवं परिन्स्त्र्तीहुको अध्ययन गदथछ। यसले के हो, के
ग्रर्यो, के हुदैछ, भधने प्रश्नहुको उति हदधछ।

1.3. Concept of normative economics:

आदशथ अर्शथ ास्त्रको धािणािः

• Normative economics is that which studies as
they should be. It is related to the criteria of what
ought to be.
• आदशथ अर्शथ ास्त्र त्यो हो जसले कु नै पनन कु िा
कस्त्तो हुनपु छथ भधने बािे अध्ययन गदथछ। यसले
कस्त्तो हुनुपछथ, कस्त्तो हुनहु ुदैन भधने प्रश्नहुको
उति हदधछ।

Distinction between positive and normative economics:
यर्ार्थ ि आदशकथ ो शभधनतािः

Positive economics यर्ार्थ अर्शथ ास्त्र Normative economics आदशथ अर्शथ ास्त्र

• It inquires on what is? • It inquires on what ought to be.

यसले के हो भनेि सोधखोज गछथ । यसले के हुनपु छथ भनेि सोधखोज गछथ।
• It makes hard and fast decision
• It aims to explain cause and
in any economic issues
effect of any economic without any analysis. यसले कु नै

issues.यसले कु नै पनन आग्रर्कथ पनन आग्रर्कथ समस्त्याको व्याख्या त्वना नै
नछटो छरितो ननणयथ गछथ।
समस्त्याको कािण ि परिणाम सहहत
व्याख्या गछथ।

Distinction between positive and normative economics:
यर्ार्थ ि आदशकथ ो शभधनतािः

Positive economics यर्ार्थ अर्शथ ास्त्र Normative economics आदशथ अर्शथ ास्त्र

• It derives from assumption • It does not derive any

while making economic assumption while making

analysis.यसले आग्रर्कथ त्वश्लेशण economic analysis.यसले आग्रर्कथ
गदाथ माधयताहुको सहयोग शलधछ। त्वश्लेशण गदाथ माधयताहुको सहयोग
• Its results are widely शलदं ैन।
• Its results are not applicable in
applicable in other issues.यसको
परिणाम अधय समस्त्याहुमा पनन other issues.यसको परिणाम अधय
प्रयोग गनथ सककधछ। समस्त्याहुमा प्रयोग गनथ सककं दैन।

Distinction between positive and normative economics:
यर्ार्थ ि आदशकथ ो शभधनतािः

Positive economics यर्ार्थ अर्शथ ास्त्र Normative economics आदशथ अर्शथ ास्त्र

• It makes micro analysis to find • It does not make any analysis to

the reality of any problems.यसले find the reality of any
कु नै पनन समस्त्याको वास्त्तत्वकता पता
लगाउन शुक्ष्म त्वश्लेषण गछथ। problems.यसले कु नै पनन समस्त्याको
वास्त्तत्वकता पता लगाउन कु नै त्वश्लेषण
• It is supported and led by नै गदैन।

classical and modern • It is supported and led by
economist.यसको समर्नथ ि नेततृ ्व
neo-classical economist. यसको
शास्त्रीय तर्ा आधनु नक अर्शथ ास्त्रीहुले
गिेका छन। समर्नथ ि नेततृ ्व नव-शास्त्रीय
अर्शथ ास्त्रीहुले गिेका छन।

1.4. Concept of micro economics:

शुक्ष्म अर्शथ ास्त्रको धािणािः

• Micro economics:- शकु ्ष्म अर्शथ ास्त्र
• micro-Greek word-mikros-meaning small.

• Micro,ग्रिक शब्द mikros बाट बनेको हो, जसको अर्थ सानो भधने
हुधछ।
• Micro economics is concerned with the analysis of individual
units of the economy.

• शकु ्ष्म अर्शथ ास्त्रले अर्वथ ्यवस्त्र्ाको व्यन्ततगत एकाइहुको त्वश्लेषणसंग
सिोकाि िाख्दछ।

K E Boulding:- “ Micro economics is the study of

particular firm, particular

household, individual prices, wages,

income, individual industry and

particular commodity”.

“शुक्ष्म अर्शथ ास्त्रले कु नै एउटा फम,थ एउटा

परिवाि, व्यन्ततगत मलु ्य, ज्याला,
आम्दानी, व्यन्ततगत उध्योग,ि खास

वस्त्तुहुको अध्ययन गदथछ”।

1.4. Concept of macroeconomics:

बहृ त अर्शथ ास्त्रको धािणािः

• Macroeconomics:- बहृ त अर्शथ ास्त्र
• macro-Greek word- makros- big.
• Macro,ग्रिक शब्द makros बाट बनेको हो, जसको अर्थ
ठू लो भधने हुधछ।

• Macroeconomics is concerned with the analysis of the economy
as a whole.

• बहृ त अर्शथ ास्त्रले अर्वथ ्यवस्त्र्ाको एकककृ त त्वश्लेषणसंग सिोकाि िाख्दछ।

K E Boulding:- “Macroeconomics deals not with

individual quantities but with aggregate

of these quantities, not with individual

income but with national income, not

with individual price but with price level,

not with individual output but with

national output”.

“बहृ त अर्शथ ास्त्र व्यन्ततगत एकाइ संग होइन

समहु संग, व्यन्ततगत आम्दानीसंग होइन िाष्ट्रीय
आम्दानीसगं , व्यन्ततगत मुल्यसंग होइन मलु ्य
स्त्तिसंग, व्यन्ततगत उत्पादनसंग होइन िाष्ट्रीय

उत्पादनसंग सम्वन्धधत छ”।

Distinction between micro and macro economics:

शुक्ष्म ि बहृ त अर्शथ ास्त्रको शभधनतािः

Micro economics शुक्ष्म अर्शथ ास्त्र Macro economics बहृ त अर्शथ ास्त्र

• It is derived from Greek word • It is derived from Greek word
mikros which means small. makros which means big.

• यो ग्रिक शब्द mikros बाट बनेको • यो ग्रिक शब्द makros बाट बनेको
हो, जसको अर्थ सानो भधने हुधछ।
हो, जसको अर्थ ठू लो भधने हुधछ।
• Its objectives are based on the
• Its objectives are based on stud to
study of allocation of resource. achieve full employment of resource.

• यसको उदेश्य साधनहुको बांडफाडं को • यसको उदेश्य साधनहुको पूणथ िोजगाि
अध्ययनमा आधारित छ। प्राप्तीको अध्ययनमा आधारित छ।

Distinction between micro and macro economics:

शुक्ष्म ि बहृ त अर्शथ ास्त्रको शभधनतािः

Micro economicsशुक्ष्म अर्शथ ास्त्र Macro economics बहृ त अर्शथ ास्त्र

• Its subject matters are based on • Its subject matters are based on
individual units of an economy. aggregate issues of the economy.

• यसको त्वषय वस्त्तु अर्तथ धरको • यसले यसको त्वषय वस्त्तु अर्तथ धरको
व्यन्ततगत एकाइमा आधारित छ। एकककृ त समस्त्यामा आधारित छ।

• Its laws and principles are based • Its laws and principles are not
on assumptions and proposition. based on assumptions and
propositions.
• यसको ननयम ि शसद्धाधतहु माधयता ि • यसको ननयम ि शसद्धाधतहु माधयता ि
प्रस्त्तावनामा आधारित हुधछ।
प्रस्त्तावनामा आधारित हुदैन।

Distinction between micro and macro economics:

शकु ्ष्म ि बहृ त अर्शथ ास्त्रको शभधनतािः

Micro economicsशुक्ष्म अर्शथ ास्त्र Macro economics बहृ त अर्शथ ास्त्र

• It assumes full employment of all • It assumes how the factors of
factors of production in an production are distributed to
economy. achieve full employment.
• यसले अर्वथ ्यवस्त्र्ामा उत्पादनका
• यसले अर्वथ ्यवस्त्र्ामा पूणथ िोजगाि प्राप्त
साधनहु पूणिथ ोजगाि भएको माधदछ। हुनेगिी उत्पादनका साधनहुको बांडफाडं
• Market equilibrium is determined गनपुथ ने कु िा माधदछ।
by individual demand and supply.
• व्यन्ततगत माग ि पनू तकथ ो अधतिकिया • Market equilibrium is determined
by aggregate demand and supply.
बाट बजाि सधतुलन हुधछ। • एबजककािकृ तसधमताुलगनि हपुधनू छत।कथ ो अधतिकिया बाट

1.5. Goods and service वस्तु र सवे ा

• Goods are those tangible things or commodity that are
used to satisfy human wants. In other words, all
commodities having utility are called goods.
• उपयोगिता भएका र मानवीय आवस्यकता पुरा िनन सक्ने भकगतक
गिजहरुलाई वस्तु भगनन्छ।
• Service are the human works or efforts, which satisfy
human wants. Service are intangible.

• उपयोगिता भएका र मानवीय आवस्यकता पुरा िनन सक्ने अभकगतक
वस्तहु रुलाई सवे ा भगनन्छ।

Types of goods and service:-

वस्तु र सवे ाको ककगसम:-

1.Normal goods: सामान्य वस्तु:

• Those goods are normal goods whose demand
decrease as income of the consumer falls and
demand increases as income of the consumer
rises.
• उपभोक्ताको आय वगृ दि हिुँ ा माि बढ्ने र आय घट्िा
माि पगन घट्ने वस्तुहरुलाई सामान्य वस्तु भगनन्छ।

Types of goods and service:-

वस्तु र सवे ाको ककगसम:-

2. Inferior goods: कमसल वस्तु:

• Those goods are inferior goods whose demand
increases as income of the consumer decreases and
demand decreases as income of the consumer
increases.
• उपभोक्ताको आय वगृ दि हिँु ा माि घट्ने र आय घट्िा माि बढ्ने
वस्तुहरुलाई कमसल वस्तु भगनन्छ।